Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Tao 0 1166 2236645 2228543 2026-10-24T09:48:35Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236645 wikitext text/x-wiki {{redirect|Mga tao|konsepto|taumbayan|pangkat-etniko sa Taiwan|Mga Tao (pangkat-etniko)}} {{For|relihiyon|Taoismo}} {{otheruses}} {{Speciesbox | name = Tao | fossil_range = {{Fossil range|0.3|0}} [[Chibano]] – [[Holoseno|ngayon]] | image = Akha cropped hires.JPG <!--The choice of image has been discussed at length. Please don't change it without first obtaining consensus. See FAQ on talk page. Also used at Akha people (section Dress)--> | image_caption = Taong lalaki (kaliwa) at babae (kanan) <!--T| status = LC | status_system = IUCN3.1--> | taxon = Homo sapiens | authority = [[Linnaeus]], [[Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = Subspecies | range_map = World Population Density Map 2020.png | range_map_caption = Densidad ng ''Homo sapiens'' noong 2020 | synonyms = }} <!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> '''Táo''' ('''''Homo sapiens''''') o '''modérnong táo''' ang pinakakaraniwan at pinakalaganap na [[espesye]] ng [[Primata|primado]], at ang huling nabubuhay na espesye ng [[henus]] na ''[[Homo]]''. Bahagi ng [[pamilya (biyolohiya)|pamilyang]] [[Hominidae]], natatangi ang mga tao sa kanilang kawalan ng buhok kumpara sa kapamilya nila, paglalakad gamit ng [[bipedalismo|dalawang paa]], at mataas na antas ng [[katalinuhan]]. May mga malalaking [[utak]] ang mga tao, na nagbigay sa kanila ng kakayahang [[kognisyon|kognitibo]] na naging dahilan upang makatira sila sa iba't-ibang klase ng kapaligiran at makagawa ng mga [[kagamitan]], [[lipunan]], at [[sibilisasyon]]. Isang [[sosyalidad|nakikihalubilong hayop]] ang mga tao, kung saan ang bawat isang tao ay miyembro ng isang grupo na nagdidikta ng kani-kanilang relasyon sa iba, tulad halimbawa ng [[pamilya]], [[kaibigan]], [[korporasyon]], at [[estado|politikal na estado]]. Dahil rito, nakapagtatag ang mga tao ng napakaraming klase ng [[kaugalian]], [[wika]], at [[tradisyon]], mga pangunahing sangkap ng isang lipunan ng tao. May matinding ring [[kuryosidad]] ang mga tao; ang pagnanasang maunawaan at maimpluwensyahan ang mga [[penomena]] ang nag-udyok sa mga tao upang maidebelop ang [[agham]], [[teknolohiya]], [[pilosopiya]], [[mitolohiya]], [[relihiyon]], at iba pang mga [[larangan]] ng [[kaalaman]]. Bukod dito, pinag-aaralan din nila ang kani-kanilang sarili sa pamamagitan ng [[antropolohiya]], [[agham panlipunan]], [[kasaysayan]], [[sikolohiya]], at [[medisina]]. Sa kasalukuyan, tinatayang [[populasyon ng tao|nasa walong bilyon ang kabuuang populasyon]] ng mga tao sa [[Daigdig]]. Sa malaking bahagi ng kanilang kasaysayan, [[nomadiko]] ang pamumuhay ng mga tao, umaasa sa mga pagkain sa kapaligiran o manghuli ng ibang mga hayop para kainin. Nagsimula lamang maging [[modernong pag-uugali|moderno]] ang mga tao noong bandang 160,000 hanggang 60,000 taong ang nakalilipas. Naganap ang [[Rebolusyong Neolitiko]] sa iba't-ibang lugar nang halos sabay, una sa rehiyon ng [[Kanlurang Asya]] 13,000 taon ang nakaraan. Sa mga lugar na ito, nagsimulang [[tirahan ng mga tao|manatili]] ang mga tao [[agrikultura|upang magsaka]] imbes na mangalugad, na siyang nagbigay-daan upang maitatag ang mga pinakaunang [[sibilisasyon]] na minarkahan ng [[paglobo ng populasyon]] at pagbilis ng [[pagbabago sa teknolohiya]]. Simula noon, samu't saring mga sibilisasyon ang umangat at bumagsak, at nagsimula ring magbago ang pamumuhay ng mga tao. [[Omniboro]] ang mga tao; ibig sabihin, kumakain sila ng halaman at karne. Simula noong panahong ng mga ''[[Homo erectus]]'', ginagamit rin nila ang [[apoy]] upang [[pagluluto|lutuin]] ang mga pagkain nila, na nagpataas kalaunan sa kanilang nutrisyon at pagdami ng mga maaaring kainin. Maituturing na [[diurnal]] ang mga tao, [[pagtulog|natutulog]] nang tinatayang pito hanggang siyam na oras kada araw. May malaking epekto ang mga tao sa kalikasan. Mga [[superdepredador]] ({{lang|en|superpredator}}) sila, at kaunti at bihira lamang silang tugisin ng ibang mga hayop. Ang kanilang mabilis na pagdami, [[industriyalisasyon]], [[polusyon]], at pagkonsumo ang dahilan ng [[Malawakang pagkaubos sa Holoseno|kasalukuyang malawakang pagkaubos]] ng ibang mga nilalang. Sa nakalipas na siglo, narating ng mga tao ang mga pinakamasasamang kapaligiran para sa buhay, tulad ng [[Antartika]], [[kalawakan|labas ng Daigdig]] at ang kailaliman ng mga [[karagatan]], bagamat limitado lamang ang pananatili nila sa mga ito. Nakarating ang mga tao sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] at nakapagpadala ng kanilang mga gawa sa iba't-ibang bahagi ng [[Sistemang Solar]]. Bagamat ginagamit din ang salitang "tao" upang tukuyin ang lahat ng mga miyembro ng henus na ''Homo'', madalas itong ginagamit sa ''Homo sapiens'', ang natitirang espesye nito. Ginagamit ang salitang "modernong tao" upang ihiwalay ang mga ito sa mga sinaunang tao. Unang lumitaw ang mga [[anatomikal na modernong tao]] sa [[Aprika]] 300,000 taon ang nakaraan, mula sa ''[[Homo heidelbergensis]]'' o kaparehong espesye. [[Kamakailang pinagmulang Aprikano|Mula Aprika]], unti-unti nilang nilahian at pinalitan ang ibang mga espesye ng tao sa mga lugar, tulad halimbawa ng mga [[Neandertal]], na pinaniniwalaang naubos dahil sa kompetisyon, alitan, at paglalahi ng mga ''Homo sapiens'' sa kanilang populasyon. Naimpluwensyahan ng kapaligiran at mga [[hene]] ang [[biyolohiyang pantao|biolohikal na pagkakaiba]] ng mga tao na makikita tulad halimbawa ng kulay ng balat, tangkad, at [[pisyolohiya]], gayundin ang mga namamanang sakit at katangian. Bagamat ganito, isa ang mga tao sa may pinakamakaunting pagkakaiba sa henetika sa mga primado, kung saan nasa 99% na magkapareho ang alinmang dalawang tao. May [[Dimorpismong pangkasarian|dalawang biolohikal na kasarian]] ang mga tao; sa pangkalahatan, mas malakas ang mga lalaking tao habang mas maraming taba naman ang mga babaeng tao. Nagsisimulang lumitaw ang mga [[sekondaryong katangiang pangkasarian]] pagsapit ng [[kabaguntauhan]]. Kayang manganak ng mga babaeng tao, simula sa pagsisimula ng kabaguntauhan hanggang sa [[layog|maglayog]] bandang 50 taong gulang. Delikado ang [[panganganak]], kung saan maraming komplikasyon ang maaaring kaharapin ng nanganganak na maaari ding humantong sa [[kamatayan]], bagamat nakadepende ito sa [[serbisyong medikal]]. Madalas na magkaparehong tatay at nanay ang nagpapalaki sa [[sanggol]], na [[prekosyalidad at altrisiyalidad|walang muwang pagkapanganak]] sa kanila. ==Pagpapangalan== {{main|Mga pangalan sa espesye ng tao|Taksonomiyang pantao}} Nagmula ang salitang "tao" sa [[lumang Tagalog]] na salitang "tawo", na ginagamit pa rin sa ibang mga wika sa Pilipinas partikular na sa [[Kabisayaan]]. Pare-parehong nagmula ito sa [[Protowikang Pilipino|Proto-Pilipinong]] salita na {{lang|tl|tau|proto=yes|italic=yes}}, na nagmula naman sa [[Protowikang Austronesyo|Proto-Austronesyong]] salitang na {{lang|tl|Cau|proto=yes|italic=yes}}.<ref>{{Cite web |last=Blust |first=Robert |last2=Trussel |first2=Stephen |last3=Smith |first3=Alexander |last4=Forkel |first4=Robert |title=*Cau person, human being |url=https://acd.clld.org/cognatesets/25883#5/7.758/121.239 |access-date=24 Hunyo 2025 |website=Austronesian Comparative Dictionary Online |language=en}}</ref> Isa sa mga deribatibo nito, "[[pagkatao]]", ay ginagamit upang tukuyin ang [[kondisyon ng tao|kondisyon ng pagiging tao]].<ref>{{Cite journal |last=Roman Jr, |first=Guillermo Q. |date=2010 |title=TAO: Being and Becoming Human |trans-title=TAO: Pagiging at Magiging Tao |url=https://po.pnuresearchportal.org/ejournal/index.php/normallights/article/view/61/51 |format=PDF |journal=[[Philippine Normal University|The Normal Lights]] |language=en |publisher=[[Philippine Normal University]] |volume=5 |issue=1 |doi=10.56278/tnl.v5i1.61 |access-date=24 Hunyo 2025 |archive-date=26 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250626035303/https://po.pnuresearchportal.org/ejournal/index.php/normallights/article/view/61/51 |url-status=dead }}</ref> Bagamat malinaw ang pagkakaibang ito sa wikang Tagalog, itinuturing ang dalawang ito bilang magkasingkahulugan sa ibang mga wika. Halimbawa, sa [[wikang Ingles]], itinuturing na magkapareho ang mga salitang {{lang|en|human}} at {{lang|en|person}} sa karaniwang diskurso. Gayunpaman, sa [[pilosopiya]], ginagamit ang {{lang|en|person}} sa kahulugan na "pagkatao".<ref>{{Cite web |title=Concept of Personhood |trans-title=Konsepto ng Pagkatao |url=https://medicine.missouri.edu/centers-institutes-labs/health-ethics/faq/personhood |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304011726/https://medicine.missouri.edu/centers-institutes-labs/health-ethics/faq/personhood |archive-date=4 March 2021 |access-date= |website=[[University of Missouri School of Medicine]] |language=en}}</ref> [[File:Carl von Linné, 1707-1778, botanist, professor (Alexander Roslin) - Nationalmuseum - 15723.tif|thumb|upright|Si [[Carl Linnaeus]] ang nagbigay ng pangalang ''Homo sapiens'' sa ''[[Systema Naturae]]''.]] Samantala, nagmula naman ang [[pangalang binomial]] ng tao, ''Homo sapiens'', mula sa ''[[Systema Naturae]]'' ni [[Carl Linnaeus]] noong 1735 na ang ibig sabihin ay "tao na may karunungan".<ref>{{cite journal |vauthors=Spamer EE |date=29 January 1999 |title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758 |trans-title=Alamin ang Sarili: Responsableng Agham at ang Lektotipo ng Homo sapiens Linnaeus, 1758 |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |language=en |volume=149 |issue=1 |pages=109–114 |jstor=4065043}}</ref> Ang henus nito, ''[[Homo]]'', ay isang [[aral na hiram]] mula sa [[wikang Latin]] na {{lang|la|homō}}, na tumutukoy sa tao mapaanuman ang kasarian.<ref>{{cite dictionary |title=Homo |dictionary=Dictionary.com |publisher=Random House |url=https://dictionary.reference.com/browse/Homo |date=23 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080927011551/https://dictionary.reference.com/browse/homo |archive-date=27 September 2008 |url-status=live}}</ref> Maaaring gamitin ang salitang "tao" upang tukuyin ang lahat ng mga miyembro ng naturang henus; sa ganitong pananaw, ginagamit ang salitang "modernong tao" upang ihiwalay ito sa ibang mga miyembro ng henus. Sa kasalukuyan, may mga pagtatalo sa akademiya kung dapat bang ituring ang ilang patay na klase ng tao, tulad ng mga [[Neandertal]], bilang isang hiwalay na espesye o bilang isang sub-espesye sa ilalim ng ''Homo sapiens''.<ref name="Barras-20162">{{cite web |last=Barras |first=Colin |date=11 January 2016 |title=We don't know which species should be classed as 'human' |trans-title=Hindi natin alam kung ano-anong mga espesye ang dapat ituring bilang 'tao' |url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826223800/http://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else |archive-date=26 August 2021 |access-date= |website=BBC |language=en}}</ref> == Ebolusyon == {{main|Ebolusyon ng tao}}{{clade|{{clade |1=[[Hylobatidae]] |label2=[[Hominidae]] |2={{clade|label1=[[Ponginae]] |1={{clade |label1=[[Orangutan|Pongo]] |1={{clade |1=''[[Pongo abelii]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Pongo tapanuliensis]]'' |2=''[[Pongo pygmaeus]]'' }} }} }} |label2=[[Homininae]] |2={{clade|label1=[[Gorillini]] |1={{clade |label1=[[Gorilya|Gorilla]] |1={{clade |1=''[[Gorilla gorilla]]'' |2=''[[Gorilla beringei]]'' }} }} |label2=[[Hominini]] |2={{clade |label1=[[Panina]] |1={{clade|label1=[[Pan (hayop)|Pan]]|1={{clade |1=''[[Pan troglodytes]]'' |2=''[[Pan paniscus]]'' }} }} |2={{clade|label1=[[Hominina]]|1='''''Homo sapiens'''''}} }} }} }} }}|style1=font-size:80%; line-height:80%|label1=[[Hominoidea]]}} Mga [[bakulaw]] ang mga tao; bahagi sila ng superpamilyang [[Bakulaw|Homonoidea]].<ref>{{Cite book |author-link=Russell Tuttle |title=International Encyclopedia of Biological Anthropology |vauthors=Tuttle RH |date=4 October 2018 |publisher=[[John Wiley & Sons, Inc.]] |isbn=978-1-118-58442-2 |veditors=Trevathan W, Cartmill M, Dufour D, Larsen C |place=[[New Jersey]], [[United States]] |pages=1–2 |language=en |trans-title=Pandaigdigang Ensiklopedya ng Antropolohiyang Biolohikal |chapter=Hominoidea: conceptual history |trans-chapter=Hominoidea: kasaysayan ng konsepto |doi=10.1002/9781118584538.ieba0246 |access-date= |chapter-url=https://doi.wiley.com/10.1002/9781118584538.ieba0246 |s2cid=240125199}}</ref> Unang humiwalay ang mga ninuno ng modernong tao mula sa mga [[gibon]] (pamilyang Hylobatidae), tapos [[orangutan]] (henus ''Pongo''), tapos [[gorilya]] (henus ''Gorilla''), at panghuli, sa mga [[chimpanzee]] at [[bonobo]] (henus ''[[Pan (hayop)|Pan]]'').<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL |date=March 1990 |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |trans-title=Ebolusyon ng mga primado sa antas ng DNA at klasipikasyon ng mga hominoid |journal=[[Journal of Molecular Evolution]] |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=260–266 |bibcode=1990JMolE..30..260G |doi=10.1007/BF02099995 |pmid=2109087 |s2cid=2112935}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Ruvolo M |date=March 1997 |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_1997-03_14_3/page/248 |trans-title=Piloheniyang molekular sa mga hominoid: mga hinuha mula sa iba't-ibang mga data set ng sekuwensiya ng DNA |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=248–265 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761 |pmid=9066793 |doi-access=free}}</ref> Ang panghuling hiwalayang ito ay naganap noong bandang 8–4 milyong taon ang nakaraan, sa huling bahagi ng kapanahunang [[Mioseno]]. Sa hiwalayang ito, nabuo ang [[kromosoma 2]] mula sa pagsasama ng dalawang kromosoma, na naging dahilan kung bakit may 23 pares lamang ang mga modernong tao kumpara sa 24 sa ibang mga bakulaw.<ref>{{cite web |title=Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes |trans-title=Pagsasama ng dalawang sinaunang kromosoma ang Kromosoma 2 ng Tao |url=https://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809040210/https://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm |archive-date=9 August 2011 |access-date= |work=Evolution Pages |language=en |vauthors=MacAndrew A}}</ref> Matapos nito, dumami ang mga [[hominin]] sa maraming espesye at di bababa sa dalawang henus. Gayunpaman, tanging mga tao, bahagi ng henus na ''[[Homo]]'', lamang ang natira sa kasalukuyan.<ref>{{Cite web |last=McNulty |first=Kieran P. |year=2016 |title=Hominin Taxonomy and Phylogeny: What's In A Name? |trans-title=Taksonomiya at Piloheniya ng Hominin: Anong Meron sa Pangalan? |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/hominin-taxonomy-and-phylogeny-what-s-in-142102877/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110013134/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/hominin-taxonomy-and-phylogeny-what-s-in-142102877/ |archive-date=10 January 2016 |access-date= |website=Nature Education Knowledge |language=en}}</ref> [[File:Lucy_Skeleton.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lucy_Skeleton.jpg|thumb|Isang rekonstruksiyon sa katawan ni [[Lucy (Australopithecus)|Lucy]], isang [[Australopithecus afarensis|''Australopithecus afarensis'']].]] Nagmula ang ''Homo'' mula sa mga ''[[Australopithecus]]''.<ref>{{cite journal |vauthors=Strait DS |date=September 2010 |title=The Evolutionary History of the Australopiths |trans-title=Ang Kasaysayan ng Ebolusyon ng mga Australopiteko |journal=Evolution: Education and Outreach |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=341–352 |doi=10.1007/s12052-010-0249-6 |issn=1936-6434 |doi-access=free |s2cid=31979188}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Dunsworth HM |date=September 2010 |title=Origin of the Genus Homo |trans-title=Pinagmulan ng Henus na Homo |journal=Evolution: Education and Outreach |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=353–366 |doi=10.1007/s12052-010-0247-8 |issn=1936-6434 |doi-access=free |s2cid=43116946}}</ref> Bagamat kaunti lamang ang mga [[posil]] sa hiwalayang ito, makikita sa mga kalansay ng mga pinakamatatandang posil ng ''Homo'' ang mga pagkakapareho sa mga ''Australopithecus''.<ref>{{cite journal |vauthors=Kimbel WH, Villmoare B |date=July 2016 |title=From Australopithecus to Homo: the transition that wasn't |trans-title=Mula Australopithecus patungong Homo: ang transisyon na hindi |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |language=en |volume=371 |issue=1698 |page=20150248 |doi=10.1098/rstb.2015.0248 |pmc=4920303 |pmid=27298460 |s2cid=20267830}}</ref><ref name="Villmoare201522">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Villmoare B, Kimbel WH, Seyoum C, Campisano CJ, DiMaggio EN, Rowan J, Braun DR, Arrowsmith JR, Reed KE |date=March 2015 |title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |trans-title=Paleoantropolohiya. Mga unang Homo noong 2.8 Ma mula sa Ledi-Guraru, Afar, Etopiya |journal=[[Science (dyornal)|Science]] |language=en |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |doi-access=free}}</ref> Tinatayang naganap ang hiwalayan ng dalawang henus 4.3–2.6 na milyong taon ang nakaraan batay sa [[orasang molekular]], bagamat may mga ilang iskolar na nagtataya sa hiwalayan noong 1.87 milyong taon ang nakaraan kung tatanggalin ang ilan sa mga naunang posil na pinaniniwalaang namali ng lagay sa ''Homo''.<ref>{{cite journal |last1=Püschel |first1=Hans P. |last2=Bertrand |first2=Ornella C. |last3=O’Reilly |first3=Joseph E. |last4=Bobe |first4=René |last5=Püschel |first5=Thomas A. |date=June 2021 |title=Divergence-time estimates for hominins provide insight into encephalization and body mass trends in human evolution |trans-title=Nagbigay-linaw ang mga pagtataya sa paghihiwalay ng mga hominin sa trend ng ensepalisasyon at masa ng katawan sa ebolusyon ng tao |url=https://www.research.ed.ac.uk/en/publications/35151870-c7b5-477e-aca8-2c75c8382002 |journal=[[Nature Ecology & Evolution]] |language=en |volume=5 |issue=6 |pages=808–819 |bibcode=2021NatEE...5..808P |doi=10.1038/s41559-021-01431-1 |pmid=33795855 |hdl-access=free |s2cid=232764044 |hdl=20.500.11820/35151870-c7b5-477e-aca8-2c75c8382002}}</ref><ref name=":0">{{cite journal |last=Wood |first=Bernard |date=28 June 2011 |title=Did early Homo migrate "out of" or "in to" Africa? |trans-title=Lumipat ba "patungo" o "papuntang" Aprika ang mga unang Homo? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=108 |issue=26 |pages=10375–10376 |bibcode=2011PNAS..10810375W |doi=10.1073/pnas.1107724108 |issn=0027-8424 |pmc=3127876 |pmid=21677194 |doi-access=free}}</ref> Ang pinakamatandang tala ng ''Homo'' ay ang [[LD-350-1]] mula sa [[Etiopiya]] na tinatayang nasa 2.8 milyong taon ang tanda. Samantala, ang pinakamatatandang mga espesye na napangalanan ay ang ''[[Homo habilis]]'' at ''[[Homo rudolfensis]]'' na tinatayang nabuhay noong bandang 2.3 milyong taon ang nakaraan.<ref name="Villmoare20152">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Villmoare B, Kimbel WH, Seyoum C, Campisano CJ, DiMaggio EN, Rowan J, Braun DR, Arrowsmith JR, Reed KE |date=March 2015 |title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |trans-title=Paleoantropolohiya. Mga unang Homo noong 2.8 Ma mula sa Ledi-Guraru, Afar, Etopiya |journal=[[Science (dyornal)|Science]] |language=en |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |doi-access=free}}</ref> Unang lumitaw naman sa mga tala ang ''[[Homo erectus]]'' bandang 2 milyong taon ang nakaraan, ang unang ''Homo'' na nakalabas sa kontinente ng [[Aprika]] at kumalat sa [[Eurasya]] at ang una na may katawang kahawig ng sa modernong tao.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Zhu Z, Dennell R, Huang W, Wu Y, Qiu S, Yang S, Rao Z, Hou Y, Xie J, Han J, Ouyang T |date=July 2018 |title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago |trans-title=Okupasyon ng mga hominin sa Talampas ng Loess sa Tsina simula noong 2.1 milyong taon ang nakaraan |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=559 |issue=7715 |pages=608–612 |bibcode=2018Natur.559..608Z |doi=10.1038/s41586-018-0299-4 |pmid=29995848 |s2cid=49670311}}</ref> Lumitaw naman ang mga ''Homo sapiens'' noing 300,000 taon ang nakaraan mula sa ''[[Homo heidelbergensis]]'' o ''[[Homo rhodesiensis]]'', mga espesye ng ''Homo erectus'' na nanatili sa Aprika.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Hublin JJ, Ben-Ncer A, Bailey SE, Freidline SE, Neubauer S, Skinner MM, Bergmann I, Le Cabec A, Benazzi S, Harvati K, Gunz P |date=June 2017 |title=New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens |trans-title=Mga bagong posil mula sa Jebel Irhoud, Moroko at ang pan-Aprikanomg pinagmulan ng Homo sapiens |url=https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=546 |issue=7657 |pages=289–292 |bibcode=2017Natur.546..289H |doi=10.1038/nature22336 |pmid=28593953 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108234003/https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |archive-date=8 January 2020 |access-date= |hdl=1887/74734 |s2cid=256771372}}</ref> Kagaya ng ''Homo erectus'', lumabas ang mga ''Homo sapiens'' sa Aprika kalaunan, at unti-unting pinalitan ang populasyon ng mga sinaunang tao sa lugar.<ref>{{cite journal |author-link=Chris Stringer |vauthors=Stringer C |date=June 2003 |title=Human evolution: Out of Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692 |trans-title=Ebolusyon ng tao: Paglabas sa Etiopiya |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=423 |issue=6941 |pages=692–693, 695 |bibcode=2003Natur.423..692S |doi=10.1038/423692a |pmid=12802315 |s2cid=26693109}}</ref> Nagsimula maging moderno ang pag-uugali ng mga ''Homo sapiens'' bandang 160,000–70,000 taon ang nakaraan o mas maaga.<ref>{{cite journal |last1=Marean |first1=Curtis |display-authors=etal |date=2007 |title=Early human use of marine resources and pigment in South Africa during the Middle Pleistocene |trans-title=Paggamit ng mga unang tao sa yamang-tubig at tinta sa Timog Aprika noong kalagitnaan ng Pleistoseno |url=http://doc.rero.ch/record/15550/files/PAL_E2962.pdf |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=449 |issue=7164 |pages=905–908 |bibcode=2007Natur.449..905M |doi=10.1038/nature06204 |pmid=17943129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525103726/https://doc.rero.ch/record/15550/files/PAL_E2962.pdf |archive-date=25 May 2023 |access-date= |s2cid=4387442}}</ref> Umusbong ang katangian ito sa gitna ng nagaganap na [[pagbabago ng klima|likas na pagbabago ng klima]] noong kalagitnaan hanggang sa dulo ng kapanahunang [[Pleistoseno]].<ref>{{Cite journal |last1=Wilkins |first1=Jayne |last2=Schoville |first2=Benjamin J. |date=June 2024 |title=Did climate change make Homo sapiens innovative, and if yes, how? Debated perspectives on the African Pleistocene record |trans-title=Naging inobatibo ba ang mga Homo sapiens dahil sa pagbabago ng klima, at kung oo, paano? Mga pinagdedebatehan na pananaw sa mga nakatala sa Pleistoseno sa Aprika |journal=Quaternary Science Advances |language=en |volume=14 |pages=100179 |bibcode=2024QSAdv..1400179W |doi=10.1016/j.qsa.2024.100179 |doi-access=free}}</ref> Naganap ang [[Kamakailang pinagmulang Aprikano|migrasyon palabas ng Aprika]] sa dalawang bahagi: una noong 130,000–100,000 taon ang nakaraan pahilaga sa Eurasya, at pangalawa noong 70,000–50,000 taon ang nakaraan patimog papunta sa katimugang baybayin ng [[Asya]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J |date=March 2016 |title=Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe |trans-title=Iminumungkahi ng mga Henomang Mitokondrial noong Pleistoseno na may Iisang Pangunahing Pagkalat ng mga hindi Aprikano at may Pagpalit ng Populasyon noong Huling Bahagi ng Panahong Yelo sa Europa |url=https://pure.rug.nl/ws/files/79384808/Pleistocene_Mitochondrial_Genomes_Suggest_a_Single_Major_Dispersal_of_Non_Africans.pdf |url-status=live |journal=[[Current Biology]] |language=en |volume=26 |issue=6 |pages=827–833 |bibcode=2016CBio...26..827P |doi=10.1016/j.cub.2016.01.037 |pmid=26853362 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312080455/https://pure.rug.nl/ws/files/79384808/Pleistocene_Mitochondrial_Genomes_Suggest_a_Single_Major_Dispersal_of_Non_Africans.pdf |archive-date=12 March 2025 |access-date= |hdl-access=free |s2cid=140098861 |hdl=2440/114930}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Karmin M, Saag L, Vicente M, Wilson Sayres MA, Järve M, Talas UG, Rootsi S, Ilumäe AM, Mägi R, Mitt M, Pagani L, Puurand T, Faltyskova Z, Clemente F, Cardona A, Metspalu E, Sahakyan H, Yunusbayev B, Hudjashov G, DeGiorgio M, Loogväli EL, Eichstaedt C, Eelmets M, Chaubey G, Tambets K, Litvinov S, Mormina M, Xue Y, Ayub Q, Zoraqi G, Korneliussen TS, Akhatova F, Lachance J, Tishkoff S, Momynaliev K, Ricaut FX, Kusuma P, Razafindrazaka H, Pierron D, Cox MP, Sultana GN, Willerslev R, Muller C, Westaway M, Lambert D, Skaro V, Kovačevic L, Turdikulova S, Dalimova D, Khusainova R, Trofimova N, Akhmetova V, Khidiyatova I, Lichman DV, Isakova J, Pocheshkhova E, Sabitov Z, Barashkov NA, Nymadawa P, Mihailov E, Seng JW, Evseeva I, Migliano AB, Abdullah S, Andriadze G, Primorac D, Atramentova L, Utevska O, Yepiskoposyan L, Marjanovic D, Kushniarevich A, Behar DM, Gilissen C, Vissers L, Veltman JA, Balanovska E, Derenko M, Malyarchuk B, Metspalu A, Fedorova S, Eriksson A, Manica A, Mendez FL, Karafet TM, Veeramah KR, Bradman N, Hammer MF, Osipova LP, Balanovsky O, Khusnutdinova EK, Johnsen K, Remm M, Thomas MG, Tyler-Smith C, Underhill PA, Willerslev E, Nielsen R, Metspalu M, Villems R, Kivisild T |date=April 2015 |title=A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture |trans-title=Naganap kasabay ng pandaigdigang pagbabago sa kultura ang isang kamakailang pagkonti sa dibersidad ng kromosoma Y |journal=[[Genome Research]] |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=459–466 |doi=10.1101/gr.186684.114 |pmc=4381518 |pmid=25770088}}</ref> Narating ng mga ''Homo sapiens'' ang mga kontinente ng [[Australia]] 65,000 taon ang nakaraan at ang [[Kaamerikahan]] noong 15,000 taon ang nakaraan, gayundin sa [[Madagascar]] noong bandang {{KP|300|link=y}} at sa mga pinakamalalayong kapuluan sa [[Karagatang Pasipiko]] tulad ng [[Nueva Selanda]] noon lamang taong 1280.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C |date=July 2017 |title=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |trans-title=Okupasyon ng mga tao sa hilagang Australia bandang 65,000 taon ang nakaraan |url=https://ro.uow.edu.au/smhpapers/4803 |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=547 |issue=7663 |pages=306–310 |bibcode=2017Natur.547..306C |doi=10.1038/nature22968 |pmid=28726833 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815000135/https://ro.uow.edu.au/smhpapers/4803/ |archive-date=15 August 2024 |access-date= |hdl-access=free |s2cid=205257212 |hdl=2440/107043}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Appenzeller T |date=May 2012 |title=Human migrations: Eastern odyssey |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/24 |trans-title=Mga migrasyon ng tao: Paglalakbay pasilangan |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=485 |issue=7396 |pages=24–26 |bibcode=2012Natur.485...24A |doi=10.1038/485024a |pmid=22552074 |doi-access=free}}</ref> Hindi simple ang ebolusyon ng tao dahil sa [[pagtatalik ng mga sinauna at modernong tao|pagtatalik nila sa ibang mga espesye ng tao]]. Ayon sa mga pananaliksik na isinagawa sa henoma ng tao, karaniwan ang pagtatalik sa pagitan ng mga malalayong kamag-anak ng mga modernong tao. Tinatayang aabot nang 6% ng [[DNA]] ng mga tao sa labas ng [[Sahara|sub-Sahara]] sa kasalukuyan ang nagmula sa mga hene ng mga Neandertal at ibang mga espesye tulad ng mga [[Denisovan]].<ref>{{cite journal |vauthors=Noonan JP |date=May 2010 |title=Neanderthal genomics and the evolution of modern humans |trans-title=Henomika ng mga Neandertal at ang ebolusyon ng modernong tao |journal=[[Genome Research]] |language=3n |volume=20 |issue=5 |pages=547–553 |doi=10.1101/gr.076000.108 |pmc=2860157 |pmid=20439435}}</ref><ref name="pmid21179161">{{cite journal |author-link1=David Reich |display-authors=6 |vauthors=Reich D, Green RE, Kircher M, Krause J, Patterson N, Durand EY, Viola B, Briggs AW, Stenzel U, Johnson PL, Maricic T, Good JM, Marques-Bonet T, Alkan C, Fu Q, Mallick S, Li H, Meyer M, Eichler EE, Stoneking M, Richards M, Talamo S, Shunkov MV, Derevianko AP, Hublin JJ, Kelso J, Slatkin M, Pääbo S |date=December 2010 |title=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |trans-title=Kasaysayang panghenetika ng isang sinaunang grupo ng mga hominin mula sa Kuweba ng Denisova sa Siberia |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=468 |issue=7327 |pages=1053–1060 |bibcode=2010Natur.468.1053R |doi=10.1038/nature09710 |pmc=4306417 |pmid=21179161 |hdl=10230/25596}}</ref> Pinakamakikita sa mga pagbabagong naganap sa ebolusyon ng tao ay ang kawalan nito ng buhok sa katawan kumpara sa ibang mga bakulaw, gayundin ang [[bipedalismo|paglalakad sa dalawang paa]], mas malalaking [[utak]], at ang [[neotenya|pagkakapareho halos]] ng katangian ng magkaibang kasarian kumpara sa ibang mga bakulaw. Kasalukuyan may debate ukol sa kung ano ang relasyon ng mga pagbabagong ito sa isa't isa.<ref>{{cite book |author1-link=Robert Boyd |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |title=How Humans Evolved |vauthors=Boyd R, Silk JB |author2-link=Joan Silk |publisher=[[W. W. Norton & Company|Norton]] |year=2003 |isbn=978-0-393-97854-4 |location=New York |language=en |trans-title=Paano Umusbong ang mga Tao |url-access=registration}}</ref> == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng mundo}} === Prehistorya === {{main|Prehistorya}} [[File:Early_migrations_mercator.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Early_migrations_mercator.svg|thumb|Pagkalat ng mga tao sa bawat kontinente mula sa [[Lambak ng Great Rift]] sa silangang [[Aprika]], kabilang ang pinaniniwalaang rutang dinaanan sa timog (kahel at dilaw).]] Hanggang noon lamang 12,000 taon ang nakaraan, nangangalap at nangangaso ang mga tao.<ref>{{Cite book |last=Scarre |first=Chris |author-link=Chris Scarre |title=The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies |url=https://archive.org/details/humanpastworldpr0000unse_w3g3 |publisher=[[Thames & Hudson]] |year=2018 |isbn=978-0-500-29335-5 |editor-last=Scarre |editor-first=Chris |edition=4 |location=London |pages=[https://archive.org/details/humanpastworldpr0000unse_w3g3/page/174 174]–197 |language=en |trans-title=Ang Nakaraan ng Tao: Prehistorya ng Mundo at ang Pag-usbong ng mga Lipunan ng Tao |chapter=The world transformed: from foragers and farmers to states and empires |trans-chapter=Ang nabagong mundo: mula nangangalap at nagsasaka hanggang sa estado at imperyo}}</ref> Nagsimula ang [[Rebolusyong Neolitiko]] sa iba't-ibang panig ng mundo nang maimbento ang [[agrikultura]]. Sa [[Kanlurang Asya]] natagpuan ang mga pinakamatatandang ebidensiya ng agrikultura, habang may mga ebidensiya rin ng hiwalay na pagkaimbento nito sa ibang panig ng mundo, partikular na sa [[Tsina]] at [[Mesoamerika]].<ref>{{Cite book |title=Origins and Spread of Domestic Animals in Southwest Asia and Europe |vauthors=Colledge S, Conolly J, Dobney K, Manning K, Shennan S |date=2013 |publisher=Left Coast |isbn=978-1-61132-324-5 |location= |pages=13–17 |language=en |trans-title=Mga Pinagmulan at Pagkalat ng mga Domestikadong Hayop sa Timog-kanlurang Asya at Europa}}</ref><ref>{{cite book |title=Animals and Human Society |vauthors=Scanes CG |date=January 2018 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-12-805247-1 |veditors=Scanes CG, Toukhsati SR |pages=103–131 |language=en |trans-title=Mga Hayop at Lipunan ng Tao |chapter=The Neolithic Revolution, Animal Domestication, and Early Forms of Animal Agriculture |trans-chapter=Ang Rebolusyong Neolitiko, Domestikasyon ng Hayop, at mga Sinaunang Anyo ng Agrikulturang Panghayop |doi=10.1016/B978-0-12-805247-1.00006-X}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Lu H, Zhang J, Liu KB, Wu N, Li Y, Zhou K, Ye M, Zhang T, Zhang H, Yang X, Shen L, Xu D, Li Q |date=May 2009 |title=Earliest domestication of common millet (Panicum miliaceum) in East Asia extended to 10,000 years ago |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-05-05_106_18/page/7367 |trans-title=Nausog sa 10,000 taon ang nakaraan ang pinakamaagang domestikasyon ng karaniwang dawa (Panicum miliaceum) sa Silangang Asya |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=106 |issue=18 |pages=7367–7372 |bibcode=2009PNAS..106.7367L |doi=10.1073/pnas.0900158106 |pmc=2678631 |pmid=19383791 |doi-access=free}}</ref> Agrikultura ang nakikitang dahilan ng mga iskolar sa pananatili kalaunan ng mga tao sa iisang lugar, na nagbigay-daan kalaunan din sa pagsuporta sa mga malalaking populasyon at pag-usbong ng mga pinakaunang [[sibilisasyon]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=LceiAgAAQBAJ&q=western+civilisation+egypt&pg=PT65 |title=Western Civilization |vauthors=Spielvogel J |date=1 January 2014 |publisher=Cengage |isbn=978-1-285-98299-1 |language=en |trans-title=Kanluraning Sibilisasyon |access-date=}}</ref> === Sinaunang panahon === {{main|Sinaunang kasaysayan}} [[File:All_Gizah_Pyramids.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:All_Gizah_Pyramids.jpg|thumb|Ang [[Dakilang Piramide ng Giza]] sa [[Ehipto]].]] Naganap ang isang [[rebolusyong urban]] noong {{BKP|ika-4 na milenyo|link=y}} kasabay ng pagtatag sa mga [[lungsod-estado]] sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite book |last=Garfinkle |first=Steven J. |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |date=2013 |publisher=Oxford Academic |isbn=978-0-19-518831-8 |editor1=Peter Fibiger Bang |editor1-link=Peter Fibiger Bang |pages=94–119 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Estado ng Sinaunang Malapit na Silangan at Mediteraneo |chapter=Ancient Near Eastern City-States |trans-chapter=Mga Sinaunang Lungsod-estado sa Malapit na Silangan |doi=10.1093/oxfordhb/9780195188318.013.0004 |editor2=Walter Scheidel |editor2-link=Walter Scheidel}}</ref> Sa mga lungsod na ito natagpuan ang mga [[kuneiporme]] na tinatayang ginamit simula noong {{BKP|3000}}.<ref>{{cite book |title=A Companion to Ancient Near Eastern Languages |vauthors=Woods C |date=28 February 2020 |publisher=Wiley |isbn=978-1-119-19329-6 |veditors=Hasselbach-Andee R |edition=1 |pages=27–46 |language=en |trans-title=Gabay sa mga Sinaunang Wika ng Malapit na Silangan |chapter=The Emergence of Cuneiform Writing |trans-chapter=Ang Pag-usbong ng Pagsusulat sa Kuneiporme |doi=10.1002/9781119193814.ch2 |s2cid=216180781}}</ref> Bukod sa Mesopotamia, umusbong din ang mga sibilisasyon ng [[sinaunang Ehipto]] at sa [[Kabihasnan ng Lambak ng Indo|Lambak ng Indus]].<ref>{{cite journal |vauthors=Robinson A |date=October 2015 |title=Ancient civilization: Cracking the Indus script |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-10-22_526_7574/page/499 |trans-title=Sinaunang sibilisasyon: Paglutas sa sulat Indus |journal=Nature |language=en |volume=526 |issue=7574 |pages=499–501 |bibcode=2015Natur.526..499R |doi=10.1038/526499a |pmid=26490603 |doi-access=free |s2cid=4458743}}</ref> Nakipagkalakalan din kalaunan ang mga ito sa isa't-isa at naimbento ang [[gulong]], [[araro]], at [[Layag (bangka)|layag]].<ref>{{cite book |author-link=Harriet Crawford |title=The Sumerian World |vauthors=Crawford H |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21911-5 |pages=447–461 |language=en |trans-title=Ang mundo ng Sumer |chapter=Trade in the Sumerian world |trans-chapter=Kalakalan sa mundo ng Sumer}}</ref> Samantala, sa Kaamerikahan, umusbong ang [[sibilisasyong Caral-Supe]] sa ngayo'y [[Peru]] noong {{BKP|3000}}, ang pinakamatandang sibilisasyon sa kontinente.<ref>{{cite web |last1= |first1= |title=Sacred City of Caral-Supe |trans-title=Sagradong Lungsod ng Caral-Supe |url=https://whc.unesco.org/en/list/1269/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523053341/https://whc.unesco.org/en/list/1269/ |archive-date=23 May 2024 |access-date=27 May 2024 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> Nadebelop rin sa panahong ito ang [[astronomiya]] at [[matematika]], na ginamit ng mga taga-Ehipto upang magawa ang [[Dakilang Piramide ng Giza]], na nakatayo pa rin hanggang ngayon.<ref>{{cite journal |vauthors=Edwards JF |date=2003 |title=Building the Great Pyramid: Probable Construction Methods Employed at Giza |url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_2003-04_44_2/page/n120 |trans-title=Pagtayo sa Dakilang Piramide: Mga Posibleng Paraan ng Konstruksiyon na Isinagawa sa Giza |journal=Technology and Culture |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=340–354 |doi=10.1353/tech.2003.0063 |issn=0040-165X |jstor=25148110 |s2cid=109998651}}</ref> May ebidensiya ng isang napakatinding [[tagtuyot]] na [[Pangyayari noong 4.2 libong taon|naganap 4,200 taon ang nakaraan]] na tumagal nang isang siglo at nagpabagsak sa maraming mga sibilisasyon sa mundo,<ref>{{cite journal |vauthors=Voosen P |date=August 2018 |title=New geological age comes under fire |url=https://archive.org/details/science_2018-08-10_361_6402/page/537 |trans-title=Pinuna ng marami ang bagong panahong heolohikal |journal=Science |language=en |volume=361 |issue=6402 |pages=537–538 |bibcode=2018Sci...361..537V |doi=10.1126/science.361.6402.537 |pmid=30093579 |s2cid=51954326}}</ref> bagamat pinalitan din sila ng ibang mga sibilisasyon tulad ng [[Babilonya]] sa Mesopotamia at [[dinastiyang Shang|Shang]] sa Tsina.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4 |vauthors=Keightley DN |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-47030-8 |veditors=Loewe M, Shaughnessy EL |pages=[https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4/page/232 232]–291 |language=en |trans-title=Ang Kasaysayan ng Cambridge sa Sinaunang Tsina: Mula sa mga Pinagmulan ng Sibilisasyon hanggang 221 BKP |chapter=The Shang: China's first historical dynasty |trans-chapter=Ang Shang: unang makasaysayang dinastiya ng Tsina}}</ref><ref>{{cite book |title=Babylonians |url=https://archive.org/details/babylonians0000sagg |vauthors=Saggs HW |publisher=University of California Press |year=2000 |isbn=978-0-520-20222-1 |page=[https://archive.org/details/babylonians0000sagg/page/n8 7] |language=en |trans-title=Mga taga-Babilonya}}</ref> Gayunpaman, [[Pagbagsak noong huling bahagi ng Panahong Bronse|bumagsak ang marami sa mga ito]] noong huling bahagi ng [[Panahong Bronse]] bandang {{BKP|1200}} dahil sa mga kadahilanang hindi pa lubos na maipaliwanag ng mga siyentipiko.<ref>{{cite journal |vauthors=Drake BL |date=1 June 2012 |title=The influence of climatic change on the Late Bronze Age Collapse and the Greek Dark Ages |trans-title=Ang impluwensiya ng pagbabago ng klima sa Pagbagsak sa huling bahagi ng Panahong Bronse at ang Madilim na Panahon ng Gresya |journal=Journal of Archaeological Science |language=en |volume=39 |issue=6 |pages=1862–1870 |bibcode=2012JArSc..39.1862D |doi=10.1016/j.jas.2012.01.029}}</ref> Ang pangyayaring ito ang nagpasimula sa [[Panahon ng Bakal]] sa maraming panig ng mundo na nagpalit sa paggamit sa [[bronse]] bilang pangunahing sangkap sa mga kagamitan.<ref>{{cite book |title=European Prehistory |url=https://archive.org/details/europeanprehisto0000unse_q5z8_2ed |vauthors=Wells PS |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-6633-9 |veditors=Milisauskas S |series=Interdisciplinary Contributions to Archaeology |place=New York |pages=[https://archive.org/details/europeanprehisto0000unse_q5z8_2ed/page/n424 405]–460 |language=en |trans-title=Prehistoryang Europeo |chapter=The Iron Age |trans-chapter=Ang Panahon ng Bakal |doi=10.1007/978-1-4419-6633-9_11}}</ref> Simula noong {{BKP|ika-5 siglo}}, [[kasaysayan|nagsimulang itala]] ng mga tao ang mga pangyayari sa paligid nila.<ref>{{cite book |title=History as Wonder: Beginning with Historiography. |vauthors=Hughes-Warrington M |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-0-429-76315-1 |location=[[Reyno Unido]] |language=en |trans-title=Kasaysayan bilang Wonder: Simula sa Historiograpiya |chapter=Sense and non-sense in Ancient Greek histories |trans-chapter=Katuturan at kawalang katuturan sa mga kasaysayan ng Sinaunang Gresya}}</ref> Sa panahong ito din nagsimulang yumabong ang ilan sa mga pinakamaimpluwensiyang sibilisasyon ng sinaunang panahon, ang [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] sa Europa.<ref>{{cite web |date=2 October 2015 |title=Why ancient Rome matters to the modern world |trans-title=Bakit mahalaga sa modernong mundo ang sinaunang Roma |url=https://www.theguardian.com/books/2015/oct/02/mary-beard-why-ancient-rome-matters |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414130448/https://www.theguardian.com/books/2015/oct/02/mary-beard-why-ancient-rome-matters |archive-date=14 April 2021 |access-date= |website=The Guardian |language=en |vauthors=Beard M}}</ref><ref>{{cite web |date=11 June 2015 |title=Stanford scholar debunks long-held beliefs about economic growth in ancient Greece |trans-title=Pinabulaanan ng iskolar ng Stanford ang mga matagal na'ng paniniwala tungkol sa paglago ng ekonomiya sa sinaunang Gresya |url=https://news.stanford.edu/news/2015/june/greek-economy-growth-061115.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418190351/https://news.stanford.edu/news/2015/june/greek-economy-growth-061115.html |archive-date=18 April 2021 |access-date= |publisher=[[Stanford University]] |language=en |vauthors=Vidergar AB}}</ref> Samantala, umusbong din ang mga malalaking sibilisasyon sa ibang kontinente, tulad halimbawa ng mga [[sibilisasyong Maya|Maya]] na gumawa ng mga komplikadong [[kalendaryo]],<ref>{{cite journal |vauthors=Milbrath S |date=March 2017 |title=The Role of Solar Observations in Developing the Preclassic Maya Calendar |trans-title=Ang Gampanin ng mga Obserbasyong Solar sa Pagdebelop sa Preklasikong Kalendaryonf Maya |journal=Latin American Antiquity |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=88–104 |doi=10.1017/laq.2016.4 |issn=1045-6635 |s2cid=164417025}}</ref> at [[Kaharian ng Aksum|Aksum]], na naging daanan ng mga kalakal mula sa Europa papuntang India at pabalik.<ref>{{cite journal |vauthors=Benoist A, Charbonnier J, Gajda I |date=2016 |title=Investigating the eastern edge of the kingdom of Aksum: architecture and pottery from Wakarida |trans-title=Pag-imbestiga sa silangang sulok ng kaharian ng Aksum: arkitektura at pamamalayok mula sa Wakarida |journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies |language=en |volume=46 |pages=25–40 |issn=0308-8421 |jstor=45163415}}</ref> Naging batayan naman ng mga sumunod na imperyo sa rehiyon ang [[Imperyong Achaemenid]] sa Kanlurang Asya dahil sa kanilang sentralisadong pamamahala,<ref>{{cite journal |vauthors=Farazmand A |date=1 January 1998 |title=Administration of the Persian Achaemenid world-state empire: implications for modern public administration |trans-title=Administrasyon ng pandaigdigang imperyong estado ng Achaemenid sa Persia: mga implikasyon para sa modernong pampublikong administrasyon |journal=International Journal of Public Administration |language=en |volume=21 |issue=1 |pages=25–86 |doi=10.1080/01900699808525297 |issn=0190-0692}}</ref> at narating naman ng [[Imperyong Gupta]] sa India at [[dinastiyang Han|Han]] sa Tsina ang kinokonsiderang ginintuang panahon sa kani-kanilang lugar.<ref>{{cite journal |vauthors=Ingalls DH |date=1976 |title=Kālidāsa and the Attitudes of the Golden Age |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1976_96_1/page/15 |trans-title=Kālidāsa at ang Kaugalian ng Ginintuang Panahon |journal=Journal of the American Oriental Society |language=en |volume=96 |issue=1 |pages=15–26 |doi=10.2307/599886 |issn=0003-0279 |jstor=599886}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Xie J |date=2020 |title=Pillars of Heaven: The Symbolic Function of Column and Bracket Sets in the Han Dynasty |trans-title=Mga Haligi ng Langit: Ang Simbolikong Silbi ng Hanay at Bracket Set sa Dinastiyang Han |journal=Architectural History |language=en |volume=63 |pages=1–36 |doi=10.1017/arh.2020.1 |issn=0066-622X |s2cid=229716130}}</ref> === Gitnang Kapanahunan === {{main|Gitnang Kapanahunan}} [[Talaksan:Combat_deuxième_croisade.jpg|thumb|Isang depiksiyon sa isang labanan sa kasagsagan ng [[Ikalawang Krusada]].]] Markado ang [[Gitnang Kapanahunan]] sa Europa bilang ang panahon mula sa [[pagbagsak ng Kanlurang Imperyong Romano|pagbagsak]] ng [[Kanlurang Imperyong Romano]] noong {{KP|476|link=y}} hanggang sa [[Pagbagsak ng Constantinopla|pagbagsak]] ng [[Silangang Imperyong Romano]] noong 1453.<ref>{{cite journal |vauthors=Marx W, Haunschild R, Bornmann L |date=2018 |title=Climate and the Decline and Fall of the Western Roman Empire: A Bibliometric View on an Interdisciplinary Approach to Answer a Most Classic Historical Question |trans-title=Klima at ang Paghina at Pagbagsak ng Kanlurang Imperyong Romano: Pananaw sa Bibliometriya ukol sa Interdisiplinaryong Pagtingin para Masagot ang Pinakaklasikal na Tanong sa Kasaysayan |journal=Climate |language=en |volume=6 |issue=4 |page=90 |bibcode=2018Clim....6...90M |doi=10.3390/cli6040090 |doi-access=free}}</ref> Sa panahong ito, kontrolado ng [[Simbahang Katolika]] ang halos lahat ng aspeto ng pamumuhay at edukasyon sa naturang kontinente. Samantala, lumaganap naman ang [[Islam]] sa [[Gitnang Silangan]] na humantong kalaunan sa [[Ginintuang Panahon ng Islam|isang ginintuang panahon]] sa rehiyon.<ref name="Renima-2016">{{cite book |title=The State of Social Progress of Islamic Societies |vauthors=Renima A, Tiliouine H, Estes RJ |date=2016 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-24774-8 |veditors=Tiliouine H, Estes RJ |series=International Handbooks of Quality-of-Life |place= |pages=25–52 |language=en |trans-title=Ang Estado ng mga Progreso sa Lipunan ng mga Lipunang Islam |chapter=The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization |trans-chapter=Ang Ginintuang Panahon ng Islam: Kuwento ng Tagumpay ng Sibilisasyong Islam |doi=10.1007/978-3-319-24774-8_2}}</ref> Ang magkaibang paniniwalang ito ang naging dahilan upang magtunggali ang dalawang relihiyon sa isang [[Mga Krusada|serye ng mga digmaan]] upang makontrol ang [[Banal na Lupain]], na itinuturing na sagrado ng parehong relihiyon.<ref>{{cite book |title=The Crusades: The War for the Holy Land |vauthors=Asbridge T |publisher=Simon and Schuster |year=2012 |isbn=978-1-84983-770-5 |language=en |trans-title=Mga Krusada: Ang Digmaan para sa Banal na Lupain |chapter=Introduction: The world of the crusades |trans-chapter=Panimula: Ang mundo ng mga krusada}}</ref> Sa kabilang panig ng mundo naman, umusbong ang mga [[kulturang Mississippi]] sa Hilagang Amerika.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Mississippian Period |encyclopedia=New Georgia Encyclopedia |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-707 |access-date= |date=2002 |trans-title=Panahong Mississippi |archive-url=https://web.archive.org/web/20090819042104/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-707 |archive-date=19 August 2009 |author=Adam King |url-status=dead}}</ref> Sinakop ng [[Imperyong Mongol]] ang napakalaking bahagi ng Asya noong 1200s.<ref>{{cite book |title=The Mongol Conquests in World History |vauthors=May T |publisher=Reaktion Books |year=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |page=7 |language=en |trans-title=Ang Pananakop ng mga Mongol sa Kasaysayan ng Mundo}}</ref> Sa Aprika, narating ng [[Imperyong Mali]] ang kanilang tugatog,<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Empire of Mali |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-266 |access-date= |date=25 February 2019 |language=en |trans-title=Ang Imperyo ng Mali |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.266 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020034919/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-266 |archive-date=20 October 2021 |vauthors=Canós-Donnay S |url-status=live}}</ref> habang naging isang prominenteng estado sa [[Karagatang Pasipiko]] ang [[Imperyong Tonga]].<ref>{{cite journal |vauthors=Canela SA, Graves MW |title=The Tongan Maritime Expansion: A Case in the Evolutionary Ecology of Social Complexity |trans-title=Ang Pagpapalawak ng Tonga sa Karagatan: Kaso sa Ebolusyonal na Ekolohiya ng Pagkakomplikado ng Lipunan |url=https://www.researchgate.net/publication/46734826 |journal=Asian Perspectives |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=135–164}}</ref> Naging makapangyarihan naman ang mga [[Aztec]] sa Mesoamerika at mga [[Inca]] sa [[Andes]].<ref>{{cite book |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |url=https://archive.org/details/religionempiredy0000conr |vauthors=Conrad G, Demarest AA |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |page=[https://archive.org/details/religionempiredy0000conr/page/n17 2] |language=en |trans-title=Relihiyon at Imperyo: Ang Dinamika ng Pagpapalawak ng Aztec at Inca}}</ref> === Modernong panahon === {{main|Makabagong kasaysayan}} Hinahati ng mga iskolar ang modernong panahon sa dalawang bahagi: maaga at huli. Itinuturing na nagsimula ang maagang modernong panahon sa [[Pagbagsak ng Constantinopla|pagbagsak]] ng [[Silangang Imperyong Romano]] at ang pagsisimula ng [[Imperyong Ottoman]].<ref>{{cite book |last1=Kafadar |first1=Cemal |title=Handbook of European History 1400–1600: Late Middle Ages, Renaissance and Reformation |date=1 January 1994 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-39165-9 |veditors=Brady T, Oberman T, Tracy JD |pages=589–635 |language=en |trans-title=Handbook ng Kasaysayan ng Europa 1400–1600: Huling Gitnang Kapanahunan, Renasimiyento, at Repormasyon |chapter=Ottomans and Europe |trans-chapter=Mga Ottoman at Europa |doi=10.1163/9789004391659_019 |access-date= |chapter-url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004391659/BP000019.xml |archive-url=https://web.archive.org/web/20220502073325/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004391659/BP000019.xml |archive-date=2 May 2022 |url-status=live}}</ref> Samantala, nagsimula naman ang [[panahong Edo]] sa [[Hapon]],<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Culture of Travel in Edo-Period Japan |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Asian History |publisher=Oxford University Press |url=https://oxfordre.com/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-72 |access-date= |date=19 November 2020 |language=en |trans-title=Ang Kultura ng Paglalakbay sa Hapón noong Panahong Edo |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.72 |isbn=978-0-19-027772-7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150712/https://oxfordre.com/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-72 |archive-date=12 August 2021 |vauthors=Goree R |url-status=live}}</ref> ang [[dinastiyang Qing]] sa [[Tsina]],<ref>{{Cite journal |vauthors=Mosca MW |date=2010 |title=China's Last Empire: The Great Qing |trans-title=Ang Huling Imperyo ng Tsina: Ang Dakilang Qing |url=https://www.proquest.com/openview/a516602ac28aba8955507e46ab41483e/1?pq-origsite=gscholar&cbl=25135 |url-status=live |journal=Pacific Affairs |language=en |volume=83 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306014457/https://www.proquest.com/openview/a516602ac28aba8955507e46ab41483e/1?pq-origsite=gscholar&cbl=25135 |archive-date=6 March 2022 |access-date=}}</ref> at ang [[Imperyong Mughal]] sa [[India]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Suyanta S, Ikhlas S |date=19 July 2016 |title=Islamic Education at Mughal Kingdom in India (1526–1857) |trans-title=Edukasyong Islam sa Kaharian ng Mughal sa India (1526–1857) |url=https://journal.tarbiyahiainib.ac.id/index.php/attalim/article/view/228 |url-status=live |journal=Al-Ta Lim Journal |language=en |volume=23 |issue=2 |pages=128–138 |doi=10.15548/jt.v23i2.228 |issn=2355-7893 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407082504/http://journal.tarbiyahiainib.ac.id/index.php/attalim/article/view/228 |archive-date=7 April 2022 |access-date= |doi-access=free}}</ref> Naganap naman sa Europa ang [[Renasimiyento]] at ang [[Panahon ng Pagtuklas]].<ref>{{cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/893909816 |title=The European Renaissance, 1400–1600 |vauthors=Kirkpatrick R |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-88646-4 |page=1 |language=en |trans-title=Ang Renasimiyento sa Europa: 1400–1600 |oclc=893909816 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032848/https://www.worldcat.org/title/european-renaissance-1400-1600/oclc/893909816 |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/859536800 |title=The Age of Discovery, 1400–1600 |vauthors=Arnold D |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-47968-7 |edition=2 |pages=xi |language=en |trans-title=Ang Panahon ng Pagtuklas, 1400–1600 |oclc=859536800 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032848/https://www.worldcat.org/title/age-of-discovery-1400-1600/oclc/859536800 |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}</ref> Nagsimulang maglakbay ang mga Europeo sa iba't-ibang panig ng mundo, simula sa [[kolonisasyon ng Kaamerikahan]] at ang [[Palitang Kolumbiyano]].<ref>{{cite journal |vauthors=Dixon EJ |date=January 2001 |title=Human colonization of the Americas: timing, technology and process |trans-title=Kolonisasyon ng mga Tao sa Kaamerikahan: tayming, teknolohiya, at proseso |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |volume=20 |issue=1–3 |pages=277–299 |bibcode=2001QSRv...20..277J |doi=10.1016/S0277-3791(00)00116-5}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Keehnen |first1=Floris W. M. |last2=Mol |first2=Angus A. A. |date=2020 |title=The roots of the Columbian Exchange: an entanglement and network approach to early Caribbean encounter transactions |trans-title=Ang mga ugat ng Palitang Kolumbiyano: paghahawi at sala-salabat na pagtingin sa mga unang transaksyon sa pagkikita sa Caribbean |journal=Journal of Island and Coastal Archaeology |language=en |volume=16 |issue=2–4 |pages=261–289 |doi=10.1080/15564894.2020.1775729 |pmc=8452148 |pmid=34557059}}</ref> Ang paglawak ng mga nasasakupang teritoryo ng mga Europeo ang naging simula ng [[Palitan ng alipin sa Atlantiko|palitan ng mga alipin]] sa magkabilang panig ng [[Karagatang Atlantiko]] at ang [[henosidyo]] sa mga [[katutubong Amerikano]] sa kontinente.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lovejoy PE |date=1989 |title=The Impact of the Atlantic Slave Trade on Africa: A Review of the Literature |trans-title=Ang Epekto sa Aprika ng Palitan ng Alipin sa Atlantiko: Rebyu sa Literatura |url=https://www.jstor.org/stable/182914 |url-status=live |journal=The Journal of African History |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=365–394 |doi=10.1017/S0021853700024439 |issn=0021-8537 |jstor=182914 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306011109/https://www.jstor.org/stable/182914 |archive-date=6 March 2022 |access-date= |s2cid=161321949}}</ref><ref>{{cite book |title=The Historiography of Genocide |url=https://archive.org/details/isbn_9781403992192 |vauthors=Cave AA |date=2008 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-29778-4 |veditors=Stone D |place=London |pages=[https://archive.org/details/isbn_9781403992192/page/n292 273]–295 |language=en |trans-title=Historiograpiya ng Henosidyo |chapter=Genocide in the Americas |trans-chapter=Henosidyo sa Kaamerikahan |doi=10.1057/9780230297784_11}}</ref> Sa panahon ding ito nagsimula ang [[Rebolusyong Makaagham]], na nagpaabante sa mga larangan ng agham kabilang na ang [[matematika]], [[mekanika]], [[astronomiya]], at [[pisyolohiya]].<ref>{{cite journal |vauthors=Delisle RG |date=September 2014 |title=Can a revolution hide another one? Charles Darwin and the Scientific Revolution |trans-title=Maaari bang makapagtago ng rebolusyon sa isa pang rebolusyon? Si Charles Darwin at ang Rebolusyong Makaagham |journal=Endeavour |language=en |volume=38 |issue=3–4 |pages=157–158 |doi=10.1016/j.endeavour.2014.10.001 |pmid=25457642}}</ref> {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|direction=horizontal|image1=Bataille de Verdun 1916.jpg|image2=Nagasakibomb.jpg|footer=Ang [[Unang Digmaang Pandaigdig|Una]] at [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] noong ika-20 siglo.}} Samantala, nagsimula naman ang huling modernong panahon noong 1800 sa pagsisimula ng [[Rebolusyong Industriyal]] sa Europa. Bilang resulta ng [[Panahon ng Kaliwanagan]], naganap ang maraming rebolusyon sa iba't-ibang panig ng Europa at Kaamerikahan, kagaya ng sa [[Rebolusyong Pranses|Pransiya]] at [[Rebolusyong Amerikano|Estados Unidos]].<ref>{{cite web |title=Sister Revolutions: American Revolutions on Two Continents |trans-title=Magkapatid na Rebolusyon: Ang Rebolusyong Amerikano sa Dalawang Kontinente |url=https://www.nps.gov/articles/000/sister-revolutions-american-revolutions-on-two-continents-teaching-with-historic-places.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527071735/https://www.nps.gov/articles/000/sister-revolutions-american-revolutions-on-two-continents-teaching-with-historic-places.htm |archive-date=27 May 2024 |access-date= |website=US National Park Services |language=en}}</ref> Naganap naman sa Europa noong unang bahagi ng siglo ang mga [[digmaang Napoleoniko]].<ref>{{Cite journal |vauthors=O'Rourke KH |date=March 2006 |title=The worldwide economic impact of the French Revolutionary and Napoleonic Wars, 1793–1815 |trans-title=Ang pandaigdigang epekto sa ekonomiya ng Rebolusyong Pranses at ang mga Digmaang Napoleoniko, 1793–1815 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1740022806000076/type/journal_article |url-status=live |journal=Journal of Global History |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=123–149 |doi=10.1017/S1740022806000076 |issn=1740-0228 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032852/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-global-history/article/abs/worldwide-economic-impact-of-the-french-revolutionary-and-napoleonic-wars-17931815/B5D21C47E53307E78358803D4695FCE8 |archive-date=30 July 2022 |access-date=}}</ref> Nawala sa kontrol ng [[Imperyong Kastila|Espanya]] ang halos lahat ng kanilang teritoryo sa Kaamerikahan sa [[Mga digmaan ng kalayaan sa Kaamerikahang Espanyol|isang serye ng mga magkakaugnay na rebolusyon]] sa kontinente.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zimmerman AF |date=November 1931 |title=Spain and Its Colonies, 1808–1820 |trans-title=Espanya at ang mga Kolonya nuto, 1808–1820 |url=https://www.jstor.org/stable/2506251 |url-status=live |journal=The Hispanic American Historical Review |language=en |volume=11 |issue=4 |pages=439–463 |doi=10.2307/2506251 |jstor=2506251 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306014948/https://www.jstor.org/stable/2506251 |archive-date=6 March 2022 |access-date=}}</ref> Samantala, nag-agawan naman ng teritoryo ang mga Europeo sa [[Pag-aagawan para sa Aprika|kontinente ng Aprika]] gayundin sa [[Oseaniya]].<ref>{{cite web |date=2011 |title=British History in depth: Slavery and the 'Scramble for Africa' |trans-title=Malalimang pagtalakay sa Kasaysayan ng Britanya: Pang-aalipin at ang 'Agawan para sa Aprika' |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/scramble_for_africa_article_01.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324121231/https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/scramble_for_africa_article_01.shtml |archive-date=24 March 2022 |access-date= |website=[[BBC]] |language=en-GB |vauthors=David S}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Raudzens G |date=2004 |title=The Australian Frontier Wars, 1788–1838 |trans-title=Ang mga Digmaan sa Hangganan ng Australya, 1788–1838 |url=https://dx.doi.org/10.1353/jmh.2004.0138 |journal=The Journal of Military History |language=en |volume=68 |issue=3 |pages=957–959 |doi=10.1353/jmh.2004.0138 |issn=1543-7795 |s2cid=162259092}}</ref> Bago matapos ang siglo, narating ng [[Imperyong Britaniko]] ang kanilang tugatog sa nasasakupang teritoryo, ang pinakamalaki sa kasaysayan.<ref>{{cite journal |vauthors=Palan R |date=14 January 2010 |title=International Financial Centers: The British-Empire, City-States and Commercially Oriented Politics |trans-title=Mga Pandaigdigang Sentrong Pampinansiyal: Ang Imperyong Britaniko, mga Lungsod-estado, at Politikang Nakatuon sa Komersyo |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.2202/1565-3404.1239/html |url-status=live |journal=Theoretical Inquiries in Law |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.2202/1565-3404.1239 |issn=1565-3404 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826211616/https://www.degruyter.com/document/doi/10.2202/1565-3404.1239/html |archive-date=26 August 2021 |access-date= |s2cid=56216309}}</ref> Sa sumunod na siglo, nasira ang [[balanse ng kapangyarihan]] sa Europa na nagresulta sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]] noong 1914, ang pinakamadugong digmaan noong panahong yon. Dahil sa tindi ng digmaan, sinubukang ayusin ng [[Kasunduan sa Versailles]] ang kapangyarihan sa mundo at itinatag ang [[Liga ng mga Bansa]].<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/794136314 |title=The sleepwalkers : how Europe went to war in 1914 |vauthors=Clark CM |date=2012 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9942-6 |location=London |language=en |trans-title=Naglalakad nang tulog: paano nauwi sa digmaan ang Europa noong 1914 |chapter=Polarization of Europe, 1887–1907 |trans-chapter=Polarisasyon ng Europa, 1887–1907 |oclc=794136314 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032849/https://www.worldcat.org/title/sleepwalkers-how-europe-went-to-war-in-1914/oclc/794136314 |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}</ref> Gayunpaman, hindi nito napigilan ang unti-unting pag-angat ng [[awtoritarismo]], partikular na sa [[Pasistang Italya|Italya]], [[Alemanyang Nazi|Alemanya]], at [[Imperyong Hapon|Hapon]]. Dahil dito at sa [[Malawakang Depresyon|pagbagsak ng ekonomiya]] sa maraming bansa noong dekada 1930s, naganap ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], isang napakalawak na digmaan na pinaglabanan ng halos lahat ng mga bansa sa mundo noong panahong yon at nagresulta sa pinakamadugong digmaan sa tala ng kasaysayan. Matapos ng digmaan, binuo ang [[Mga Nagkakaisang Bansa]] bilang pamalit sa Liga ng mga Bansa. Samantala, bumagsak ang maraming imperyo dahil sa digmaan, na nagbigay-daan naman sa [[dekolonisasyon]] at ang pag-angat ng [[Estados Unidos]] at [[Unyong Sobyetiko]] bilang mga pinakamakapangyarihang bansa.<ref>{{cite book |author=Dahl |first=Robert |url=https://archive.org/details/democracyitscrit00dahl_0 |title=Democracy and Its Critics |publisher=Yale UP |year=1989 |isbn=0-300-15355-4 |pages=[https://archive.org/details/democracyitscrit00dahl_0/page/239 239–240] |language=en |trans-title=Demokrasya at ang mga Kritiko Nito |url-access=registration}}</ref> {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|direction=horizontal|image1=Гагарин перед полётом.jpg|image2=Aldrin Apollo 11 original.jpg|footer=Si [[Yuri Gagarin]], ang unang tao sa kalawakan, at [[Neil Armstrong]], ang unang tao sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]].}} Ang sigalot ng dalawang makapangyarihang bansa ang nagpasimula sa [[Digmaang Malamig]], ang panahon kung saan ginamit ng dalawang bansa ang mga digmaan sa iba't-ibang panig ng mundo bilang digmaan ng impluwensiya, kagaya sa [[Digmaang Koreano|tangway ng Korea]] at [[Digmaan sa Biyetnam|Biyetnam]]. Nagparamihan ang dalawa ng mga [[sandatang nukleyar]] bilang paghahanda sa inaasahang [[Ikatlong Digmaang Pandaigdig]];<ref>{{Cite journal |vauthors=Plous S |date=May 1993 |title=The Nuclear Arms Race: Prisoner's Dilemma or Perceptual Dilemma? |trans-title=Ang Karera sa Sandatang Nukleyar: Dilema ng Preso o Pananaw? |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022343393030002004 |url-status=live |journal=Journal of Peace Research |language=en |volume=30 |issue=2 |pages=163–179 |doi=10.1177/0022343393030002004 |issn=0022-3433 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221155825/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022343393030002004 |archive-date=21 February 2022 |access-date= |s2cid=5482851}}</ref> bagamat may mga muntikang pangyayari, hindi ito nauwi sa naturang digmaan. Samantala, [[Karera sa Kalawakan|nagkarera din sila sa kalawakan]]: naipadala ng Unyong Sobyetiko ang pinakaunang [[satelayt]], [[Vostok 1]], at ang pinakaunang tao, [[Yuri Gagarin]], sa kalawakan. Gayunpaman, humupa ito kalaunan nang naipadala ng Estados Unidos ang mga pinakaunang tao sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] sa misyong [[Apollo 11]] na kinabilangan nina [[Neil Armstrong]], [[Buzz Aldrin]], at [[Michael Collins]]. Nagtapos ang naturang digmaan sa [[pagbagsak ng Unyong Sobyetiko]] noong 1991 sa maraming mga republika.<ref>{{Cite journal |vauthors=McDougall WA |date=May 1985 |title=Sputnik, the space race, and the Cold War |trans-title=Sputnik, ang karera sa kalawakan, at ang Digmaang Malamig |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.1985.11455962 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en |volume=41 |issue=5 |pages=20–25 |bibcode=1985BuAtS..41e..20M |doi=10.1080/00963402.1985.11455962 |issn=0096-3402}}</ref> Ang pagkaimbento sa [[kompyuter]], [[internet]], at [[smartphone]] ang nagpasimula sa kasalukuyang [[Panahon ng Impormasyon]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Sachs JD |date=April 2017 |title=Globalization{{snd}}In the Name of Which Freedom? |trans-title=Globalisasyon{{snd}}Sa Ngalan ng Anong Kalayaan? |journal=Humanistic Management Journal |language=en |volume=1 |issue=2 |pages=237–252 |doi=10.1007/s41463-017-0019-5 |issn=2366-603X |doi-access=free |s2cid=133030709}}</ref> == Tirahan at populasyon == {{main|Heograpiyang pantao|Demograpiya}} {{Infobox | image = | image2 = [[File:Population Density, v4.11, 2020 (48009093621).jpg|thumb|upright=2.05 | Mapang nagpapakita sa [[densidad ng populasyon]] kada kilometro kuwadrado mula sa isang pagtataya noong 2020.]] | title = Estadistika ng populasyon{{#tag:ref|Ang populasyon at densidad ng populasyon ng mundo ayon sa pinakahuling tala noong 2022 mula sa pinagsamang estadistika ng CIA World Factbook at ng United Nations World Population Prospects.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world |title=World |trans-title=Mundo|lang=en|work=[[The World Factbook]] |publisher=[[CIA]] |date=17 May 2016|archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf |format=pdf|lang=en|trans-title=World Population Prospects l: Rebisyon noong 2017|publisher=[[United Nations]] |date=2017 |title=World Population Prospects: The 2017 Revision |page=2&17 |archive-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626225001/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf |url-status=live }}</ref>|group=n}} | label1 = [[Populasyon ng mundo]] | data1 = {{#expr: {{data world|poptoday}} / 1e9 round 1}}&nbsp;bilyon | label2 = [[Densidad ng populasyon]] | data2 = {{Pop density|{{data world|poptoday}}|{{data world|pst2|total area}}|km2|sqmi|prec=0}} sa kabuuang lawak<br />{{Pop density|{{data world|poptoday}}|{{data world|pst2|land area}}|km2|sqmi|prec=0}} sa lawak ng kalupaan | label3 = [[Talaan ng mga pinakamalalaking lungsod|Pinakamataong lungsod]]{{#tag:ref|Mga lungsod na may lagpas 10 milyong katao noong 2018.<ref>{{cite news|title=The World's Cities in 2018|lang=en|trans-title=Ang mga Lungsod ng Mundo noong 2018|url=https://www.un.org/en/events/citiesday/assets/pdf/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf|format=pdf|newspaper=[[United Nations]]|archive-date=1 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101135338/http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf|url-status=live}}</ref>|group=n}} | data3 = [[Tokyo]], [[Delhi]], [[Shanghai]], [[São Paulo]], [[Lungsod ng Mexico]], [[Cairo]], [[Mumbai]], [[Beijing]], [[Dhaka]], [[Osaka]] }} Nakadepende sa layo mula sa isang [[anyong-tubig]] ang mga sinaunang tirahan ng mga tao, gayundin sa ibang mga [[likas na yaman]] kagaya halimbawa ng mga hayop para sa [[pangangaso]] at matabang lupa para sa [[pagsasaka]].<ref>{{cite book |title=The Early River Valley Civilizations |vauthors=Rector RK |date=2016 |publisher=Rosen Publishing |isbn=978-1-4994-6329-3 |edition=1 |location=New York |page=10 |language=en |trans-title=Ang mga Unang Sibilisasyon sa Lambak-ilog |oclc=953735302}}</ref> Gayunpaman, kayang baguhin ng mga modernong tao ang kanilang kapaligiran sa pamamagitan ng [[teknolohiya]], [[patubig]], pagpaplano ng mga [[lungsod]], paggawa sa mga [[gusali]], [[deporestasyon]], at [[desertipikasyon]].<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=How People Modify the Environment |trans-title=Paano Binabago ng mga Tao ang Kapaligiran |url=https://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225132108/http://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |archive-date=25 February 2021 |access-date= |publisher=Westerville City School District |language=en}}</ref> Palaging nasa peligro ang mga tirahan ng tao dahil sa mga likas na [[sakuna]] kagaya ng [[bagyo]], [[lindol]], o [[pagguho ng lupa]].<ref>{{cite web |date=October 2003 |title=Natural disasters and the urban poor |trans-title=Mga likas na sakuna at ang mga mahihirap sa urbanong lugar |url=https://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809063303/https://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |archive-date=9 August 2017 |publisher=[[World Bank]] |language=en}}</ref> Madalas na ginagawa ng mga tao ang mga tirahan para sa mga kadahilanan ng depensa, pagpapahinga, pagpapakita ng yaman, pagpapalawak ng makakain, estetika, at pagpapalago ng kaalaman.<ref>{{cite book |title=The state of the world's cities 2012 / prosperity of cities. |url=https://archive.org/details/stateofworldscit0000unse_j7w0 |vauthors=Habitat UN |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-01559-6 |location=[[London]] |pages=x |language=en |trans-title=Ang katayuan ng mga lungsod ng mundo ng 2012 / kayamanan ng mga lungsod |oclc=889953315}}</ref> Isa ang mga tao sa mga espesyeng kayang mamuhay sa iba't-ibang anyo ng kapaligiran, kahit na isa rin sila sa mga pinakapalaging nasa peligro dahil sa kanilang mahinang kakayahan upang mamuhay sa ilan sa mga pinakadelikadong kapaligiran para sa buhay.<ref name="Piantadosi-2003">{{cite book |title=The biology of human survival : life and death in extreme environments |url=https://archive.org/details/biologyofhumansu0000pian |vauthors=Piantadosi CA |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-974807-5 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/biologyofhumansu0000pian/page/n21 2]–3 |language=en |trans-title=Ang biolohiya ng pamamalagi ng tao: buhay at kamatayan sa mga peligrosong kapaligiran |oclc=70215878}}</ref> Sa kasalukuyan, may taong naninirahan sa walong [[bioheograpikal na rehiyon]] ng [[Daigdig]], bagamat limitado lamang ang pananatili nila sa [[Antartika]] at kumokonti tuwing taglamig doon. Nakapagtatag ang mga tao sa natitirang pitong rehiyon ng mga bansa, kagaya ng [[Pilipinas]] sa [[rehiyong Indomalaya]], [[Hapon]] sa [[rehiyong Paleartiko]], [[Timog Aprika]] sa [[rehiyong Aprotropikal]], [[Estados Unidos]] sa [[rehiyong Neartiko]], [[Australya]] sa [[rehiyong Austrolasya]], at [[Brasil]] sa [[rehiyong Neotropikal]]. Nakarating ang mga tao simula noong nakaraang siglo sa [[Karagatan|kailaliman ng dagat]] gayundin sa [[Kalawakan|labas ng Daigdig]]. Gayunpaman, nananatiling limitado ang paninirahan at pananatili ng mga tao sa mga ganitong klase ng lugar.<ref name="Heim-1991">{{cite journal |vauthors=Heim BE |year=1990–1991 |title=Exploring the Last Frontiers for Mineral Resources: A Comparison of International Law Regarding the Deep Seabed, Outer Space, and Antarctica |trans-title=Pangangalugad sa mga Pinakahuling Pinagkukunan ng mga Yamang Mineral: Pagkukumpara sa Pandaigdigang Batas ukol sa Kalupaan sa Ilalim ng Dagat, Labas ng Daigdig, at Antartika |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/vantl23&id=831&div=&collection= |url-status=live |journal=[[Vanderbilt Journal of Transnational Law]] |language=en |volume=23 |page=819 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623152719/https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals%2Fvantl23&id=831&div=&collection= |archive-date=23 June 2021 |access-date=}}</ref> Narating din ng mga tao ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] at nakapagpadala na rin sila ng mga [[sasakyang pangkalawakan]] patungo sa iba't-ibang bahagi ng [[Sistemang Solar]]. Simula noong 2000, tuloy-tuloy na may tao sa [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS) sa labas ng Daigdig.<ref>{{cite web |date=11 December 2010 |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |trans-title=Ipinagdidiriwang ng JSC ang sampung taon ng tuloy-tuloy na pananatili ng sangkatauhan sa Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan |url=https://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216221409/https://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16 February 2012 |access-date= |work=JSC Features |publisher=[[Johnson Space Center]] |language=en |vauthors=Kraft R}}</ref> Sa pamamagitan ng mga [[Kasangkapan|kagamitan]] at [[pananamit]], nagawa ng mga tao na mamuhay sa iba't-ibang klase ng kapaligiran.<ref name="Piantadosi-2003" /> Dahil dito, itinuturing ang mga tao bilang mga [[espesyeng kosmopolitano]] dahil nakikita sila sa saanmang bahagi ng mundo.<ref>{{cite web |title=Human Biological Adaptability; Overview |trans-title=Adaptibilidad ng Biolohiya ng Tao: Lagom |url=https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306124405/https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archive-date=6 March 2013 |access-date= |publisher=Palomar College |language=en |vauthors=O'Neil D}}</ref> Gayunpaman, hindi pantay-pantay ang [[Densidad ng populasyon|densidad ng mga tao]] sa bawat lugar;<ref name="Piantadosi-2003" /> karamihan sa kanila ay nakatira sa kontinente ng [[Asya]].<ref>{{cite journal |vauthors=Bunn SE, Arthington AH |date=October 2002 |title=Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity |url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 |trans-title=Mga pangunahing prinsipyo at ekolohikal na kahihinatnan ng pagbabago sa daloy ng tubig sa biodibersidad ng karagatan |journal=[[Environmental Management]] |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=492–507 |bibcode=2002EnMan..30..492B |doi=10.1007/s00267-002-2737-0 |pmid=12481916 |hdl-access=free |s2cid=25834286 |hdl=10072/6758}}</ref> [[File:Distribution-of-earths-mammals.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Distribution-of-earths-mammals.png|thumb|Kumakatawan sa 96% ng kabuuang biomasa ng mga mamalya sa mundo ang mga tao at ang kanilang domestikadong hayop, at tanging nasa 4% lamang ang ibang mga mamalya.<ref name="Bar-On">{{cite journal |vauthors=Bar-On YM, Phillips R, Milo R |date=June 2018 |title=The biomass distribution on Earth |trans-title=Ang distribusyon ng biomasa sa Daigdig |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=115 |issue=25 |pages=6506–6511 |bibcode=2018PNAS..115.6506B |doi=10.1073/pnas.1711842115 |pmc=6016768 |pmid=29784790 |doi-access=free}}</ref>]] Tinatayang nasa 1–15 milyong katao ang naninirahan sa mundo nang matuklasan ang [[agrikultura]] noong bandang {{BCE|10000|link=yes}}.<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=cXuCjDbxC1YC|p=26}} |title=Urban world history: an economic and geographical perspective |vauthors=Tellier LN |date=2009 |publisher=Presses de l'Université du Québec |isbn=978-2-7605-1588-8 |page=26 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng urbanong mundo: pananaw sa ekonomiya at heograpiya |access-date=}}</ref> Nasa 50–60 milyong katao ang naninirahan sa pinagsamang [[Silangang Imperyong Romano|Silangan]] at [[Kanlurang Imperyong Romano]] noong {{CE|ikaapat na siglo}}.<ref>{{cite web |date=1998 |title=Population estimates of the Roman Empire |trans-title=Mga pagtataya sa populasyon ng Imperyong Romano |url=https://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507061006/https://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm |archive-date=7 May 2016 |access-date= |publisher=Tulane.edu |language=en |vauthors=Harl KW}}</ref> Nangalahati ang populasyon ng mga tao dahil sa [[Bubonik|salot na bubonik]] na unang naitala noong ikaanim na siglo, at pumatay sa tinatayang 75–200 milyong katao sa [[Eurasya]] at [[Hilagang Aprika]] pa lamang.<ref>{{cite journal |vauthors=Zietz BP, Dunkelberg H |date=February 2004 |title=The history of the plague and the research on the causative agent Yersinia pestis |trans-title=Ang kasaysayan ng salot at ang pananaliksik sa sanhi nito na Yersinia pestis |journal=International Journal of Hygiene and Environmental Health |language=en |volume=207 |issue=2 |pages=165–178 |bibcode=2004IJHEH.207..165Z |doi=10.1078/1438-4639-00259 |pmc=7128933 |pmid=15031959}}</ref> Tinatayang umabot nang isang bilyon ang [[populasyon ng mga tao]] pagsapit ng 1800, at mabilis na umangat sa mga sumunod siglo: dalawang bilyon noong 1930, tatlong bilyon noong 1960, apat noong 1975, lima noong 1987, anim noong 1999,<ref>{{cite news |date=5 August 1999 |title=World's population reaches six billion |language=en |trans-title=Umabot na nang anim na bilyon ang populasyon ng mundo |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415053354/https://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=15 April 2008}}</ref> pito noong 2011, at walo noong 2022.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=World population to reach 8 billion on 15 November 2022 |trans-title=Aabot na sa walong bilyon ang populasyon ng mundo pagsapit ng ika-15 ng Nobyembre 2022 |url=https://www.un.org/en/desa/world-population-reach-8-billion-15-november-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120024524/https://www.un.org/en/desa/world-population-reach-8-billion-15-november-2022 |archive-date=20 January 2023 |access-date= |website=United Nations |language=en}}</ref> Inabot ng dalawang milyong taon bago umabot ang dami ng tao sa isang bilyon, at tanging 207 taon para umabot sa pito.<ref>{{cite web |date=27 October 2011 |title=World Population to Hit Milestone With Birth of 7 Billionth Person |trans-title=Aabot sa Milestone ang Populasyon ng Mundo sa Kapanganakan ng Ikapitong Bilyong Tao |url=https://www.pbs.org/newshour/show/world-population-to-hit-milestone-with-birth-of-7-billionth-person |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924090953/http://www.pbs.org/newshour/bb/world-july-dec11-population1_10-27/ |archive-date=24 September 2017 |access-date= |website=PBS NewsHour |language=en}}</ref> Tinatayang nasa 60 milyong tonelada ang kabuuang [[biomasa]] ng lahat ng mga tao noong 2018, o sampung beses na mas marami kesa sa lahat ng mga hindi domestikadong [[mamalya]].<ref name="Bar-On" /> Noong 2018, tinatayang nasa 4.2 bilyong katao ang nakatira sa mga [[Pook na urbano|urbanisadong lugar]], o 55% ng kabuuang populasyon, mula sa 751 milyon noong 1950. Nasa 82% ng populasyon ng [[Hilagang Amerika]] ang nakatira sa mga urbanisadong lugar, ang pinakamataas sa mga kontinente, na malapit na sinundan ng 81% ng [[Timog Amerika]]. Samantala, 90% ng [[Pook na rural|rural]] na populasyon ng tao ay nakatira sa Asya at [[Aprika]].<ref name="United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA)-2018">{{cite web |date=16 May 2018 |title=68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, says UN |trans-title=68% ng populasyon ng mundo ang inaasahang titira sa mga urbanisadong lugar pagsapit ng 2050, sabi ng UN |url=https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310163911/https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html |archive-date=10 March 2021 |access-date= |work=United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA) |language=en-US}}</ref> == Biolohiya == === Anatomiya at pisyolohiya === {{main|Katawan ng tao}} [[File:Anterior view of human female and male, with labels.svg|thumb|Mga pangunahing bahagi ng katawan ng taong babae (kaliwa) at lalaki (kanan).]] Maituturing na [[Homolohiya (biolohiya)|magkapareho]] halos ang mga pangunahing bahagi ng katawan ng tao kumpara sa ibang mga hayop. Ang [[ayos ng ngipin]] nila ay kapareho ng ibang mga miyembro ng orden na [[Catarrhini]] na kanilang kinabibilangan. Gayunpaman, mas maliit ang kanilang mga [[ngipin]] at mas maiksi ang kanilang [[ngala-ngala]] kumpara sa ibang mga [[Primates|primado]]. Sila lamang ang tanging primado na may kaliitan ang [[pangil]]. Siksik ang kanilang ngipin, kung saan agad na napupunan ang mga espasyo sa pagitan ng ngipin lalo na sa mga bata. Unti-unting nawawala sa mga tao ang kanilang [[bagang-bait]], at may ilang tao na wala na'ng ganito pagkapanganak.<ref name="Revolution">{{cite book |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll |title=The Human Revolution: From Ape to Artist |vauthors=Collins D |publisher=Phaidon |year=1976 |isbn=978-0-7148-1676-0 |page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208] |language=en |trans-title=Ang Rebolusyon ng Tao: Mula Bakulaw Hanggang Artista |url-access=registration}}</ref> Tulad ng mga [[chimpanzee]], may [[buntot]] ang mga tao, bagamat hindi na ito malinaw na nakikita sa labas at wala na ring gamit.<ref>{{cite news |last=Weisberger |first=Mindy |date=23 March 2024 |title=Why don't humans have tails? Scientists find answers in an unlikely place |language=en |trans-title=Bakit walang buntot ang mga tao? Nahanap ng mga siyentipiko ang sagot sa di-inaasahang lugar |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2024/03/23/world/humans-tails-genetic-mutation-junk-dna-scn/index.html |url-status=live |archiveurl=https://archive.today/20240324031927/https://www.cnn.com/2024/03/23/world/humans-tails-genetic-mutation-junk-dna-scn/index.html |archivedate=24 March 2024 |accessdate=}}</ref> Meron din silang [[apendiks]], nababanat na [[balikat]], [[Daliri sa kamay|daliring]] nakakahawak, at [[Hinlalaki|hinlalaking]] naigagalaw sa ibang daliri ({{Lang|en|opposable thumb}}).<ref>{{cite book |title=Human Biodiversity: Genes, Race, and History |vauthors=Marks JM |date=2001 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-202-36656-2 |page=16 |language=en |trans-title=Biodibersidad ng mga Tao: Hene, Lahi, at Kasaysayan}}</ref> Dahil sa paglalakad nang nakatayo, mala-balires ang kanilang dibdib kumpara sa ibang mga bakulaw na hugis imbudo.<ref>{{cite journal |last1=Gea |first1=J |year=2008 |title=The Evolution of the Human Species: A Long Journey for the Respiratory System |trans-title=Ang Ebolusyon ng Espesye ng Tao: Ang Mahabang Paglalakbay para sa Sistema ng Paghinga |journal=Archivos de Bronconeumología |language=en |volume=44 |issue=5 |pages=263–270 |doi=10.1016/S1579-2129(08)60042-7 |pmid=18448018}}</ref> Bukod sa [[laki ng utak]] at ang [[Bipedalismo|paglalakad gamit dalawang paa]], nag-iiba ang mga tao mula sa chimpanzee sa kanilang [[Sistemang pang-amoy|pang-amoy]], [[Pandinig na sistema|pandinig]], at mga [[protina]] sa [[Pagtunaw ng pagkain|pangtunaw ng pagkain]].<ref name="O'Neil">{{cite web |title=Humans |trans-title=Mga Tao |url=https://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/https://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |archive-date=11 January 2013 |access-date=6 January 2013 |work=Primates |publisher=Palomar College |language=en |vauthors=O'Neil D}}</ref> Bagamat maikukumpara ang kapal ng [[buhok]] ng mga tao sa ibang mga [[bakulaw]], napakaliit lamang ang mga ito at halos di makita.<ref>{{cite news |date=2017 |title=How to be Human: The reason we are so scarily hairy |language=en |trans-title=Pagiging Tao: Ang dahilan bakit tayo ay masyadong mabuhok |work=New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/mg23631460-700-why-are-humans-so-hairy/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225235006/https://www.newscientist.com/article/mg23631460-700-why-are-humans-so-hairy/ |archive-date=25 February 2021}}</ref> Tinatayang may dalawang milyong [[Pawis|glandula ng pawis]] ang mga tao, na nakakalat sa malaking bahagi ng katawan di tulad ng ibang mga primado na kaunti lamang ang glandula at makikita sa paa at kamay.<ref>{{cite web |date=2 February 2001 |title=The Biology of Skin Color: Black and White |trans-title=Ang Biolohiya ng Kulay ng Balát: Itim at Puti |url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216070146/https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |archive-date=16 February 2013 |access-date= |work=Evolution: Library |publisher=PBS |language=en |vauthors=Kirchweger G}}</ref> Tinatayang nasa {{convert|1.71|m|ft|abbr=on}} ang karaniwang [[Tangkad ng tao|tangkad]] ng taong lalaki na nasa hustong edad, at {{convert|1.59|m|ft|abbr=on}} naman sa mga taong babae.<ref>{{cite journal |author1=Roser M |author1-link=Max Roser |author2=Appel C |author3=Ritchie H |author3-link=Hannah Ritchie |date=8 October 2013 |title=Human Height |trans-title=Tangkad ng Tao |url=https://ourworldindata.org/human-height |url-status=live |journal=Our World in Data |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130203158/https://ourworldindata.org/human-height |archive-date=30 January 2021 |access-date=}}</ref> Maaari magsimula sa kalagitnaan ng buhay ng tao ang [[Pagkapandak|pagpandak]], bagamat nagiging normal ito pagsapit ng [[katandaan]].<ref>{{cite web |title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging |trans-title=Pumapandak talaga ang mga Matatanda – Isa sa mga Pagbabago sa Katawan dahil sa Katandaan |url=https://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/https://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |archive-date=19 February 2013 |access-date= |work=News |publisher=Senior Journal |language=en}}</ref> Tumatangkad ang mga tao sa paglipas ng panahon bilang resulta ng maayos na [[nutrisyon]], [[kalusugan]], at pamumuhay.<ref>{{cite journal |vauthors=Bogin B, Rios L |date=September 2003 |title=Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 |trans-title=Mabilisang pagbabago sa morpolohiya ng mga nabubuhay na tao: mga implikasyon para sa pinagmulan ng modernong tao |journal=Comparative Biochemistry and Physiology. Part A, Molecular & Integrative Physiology |language=en |volume=136 |issue=1 |pages=71–84 |doi=10.1016/S1095-6433(02)00294-5 |pmid=14527631}}</ref> Tinatayang nasa {{convert|77|kg|lb|abbr=on}} ang karaniwang bigat ng taong lalaki at {{convert|59|kg|lb|abbr=on}} naman sa mga taong babae.<ref>{{cite web |date=2003 |title=Mass Of An Adult |trans-title=Bigat ng Taong nasa Hustong Edad |url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101030223/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |archive-date=1 January 2018 |access-date= |publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays |language=en |vauthors=Schlessingerman A}}</ref> Nakadepende ang bigat at tangkad sa henetika at kapaligiran kung saan lumaki ang isang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Adams JP, Murphy PG |date=July 2000 |title=Obesity in anaesthesia and intensive care |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/91 |trans-title=Katabaan sa pangangalagang naka-anesthesia at matindihan |journal=British Journal of Anaesthesia |language=en |volume=85 |issue=1 |pages=91–108 |doi=10.1093/bja/85.1.91 |pmid=10927998 |doi-access=free}}</ref> Mas mabilis at mas tumpak [[Paghagis|maghagis]] ang mga tao kesa sa ibang mga hayop.<ref>{{cite journal |vauthors=Lombardo MP, Deaner RO |date=March 2018 |title=Born to Throw: The Ecological Causes that Shaped the Evolution of Throwing In Humans |trans-title=Ipinanganak para Maghagis: Ang mga Ekolohikal na Dahilan na Humulma sa Ebolusyon ng Paghahagis ng mga Tao |journal=The Quarterly Review of Biology |language=en |volume=93 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1086/696721 |issn=0033-5770 |s2cid=90757192}}</ref> Isa rin sila sa mga pinakamagagaling na [[pagtakbo|tumakbo]] nang malayuan kumpara sa ibang mga hayop, bagamat mabagal sila sa mga maiikling distansiya.<ref>{{cite news |author-link1=Tara Parker-Pope |date=27 October 2009 |title=The Human Body Is Built for Distance |language=en |trans-title=Ginawa ang Katawan ng Tao para sa Distansiya |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105211812/https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=5 November 2015 |vauthors=Parker-Pope T}}</ref> Dahil sa matinding pagpapawis at manipis na buhok sa katawan kaya nagagawang maiwasan ng mga tao na [[Pagod dahil sa init|mapagod agad dahil sa init]].<ref>{{cite web |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |trans-title=Ano ang gampanin ng mga glandula ng pawis sa pagbabalanse sa temperatura ng katawan habang tumatakbo sa isang marathon? |url=https://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130131184339/https://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=31 January 2013 |access-date= |publisher=Livestrong.com |language=en |vauthors=John B}}</ref> Kumpara sa ibang mga bakulaw, mas malalakas ang [[puso]] ng mga tao at mas malaki ang kanilang [[aorta]].<ref>{{cite journal |last1=Ríos |first1=L |last2=Sleeper |first2=M. M. |last3=Danforth |first3=M. D. |display-authors=etal |year=2023 |title=The aorta in humans and African great apes, and cardiac output and metabolic levels in human evolution |trans-title=Ang aorta ng mga tao at mga dambuhalang bakulaw ng Aprika at ang nilalabas ng puso at antas ng metabolismo sa ebolusyon ng tao |journal=Scientific Reports |language=en |volume=13 |issue=6841 |page=6841 |bibcode=2023NatSR..13.6841R |doi=10.1038/s41598-023-33675-1 |pmc=10133235 |pmid=37100851 |hdl-access=free |hdl=10261/309357}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Shave |first1=R. E. |last2=Lieberman |first2=D. E. |last3=Drane |first3=A. L. |display-authors=etal |year=2019 |title=Selection of endurance capabilities and the trade-off between pressure and volume in the evolution of the human heart |trans-title=Pagpili sa mga kakayahan sa patagalan at ang kapalit sa pagitan ng presyur at bolyum sa ebolusyon ng puso ng tao |journal=PNAS |language=en |volume=116 |issue=40 |pages=19905–19910 |bibcode=2019PNAS..11619905S |doi=10.1073/pnas.1906902116 |pmc=6778238 |pmid=31527253 |doi-access=free}}</ref> === Henetika === {{main|Henetika ng tao}} [[File:Karyotype.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karyotype.png|thumb|Ang [[karyotipo]] ng tao, na nagpapakita sa 22 autosoma at ang kromosomang pangkasarian para sa babae (XX) at lalaki (XY).]] Tulad ng maraming buhay na nilalang, kabilang ang mga tao sa [[Eukaryota]]. Taglay ng bawat [[somatikong selula]] nila ang dalawang grupo ng tigda-23 [[kromosoma]] mula sa tatay at nanay. Samantala, taglay lang ng [[Gameto|gameta]] ang isang grupo ng mga kromosoma na resulta ng pinagsamang pares ng magulang. Sa 23 kromosomang ito, 22 sa mga ito ang [[autosoma]] at isang pares ng [[Sistema ng pantukoy ng kasarian|kromosomang pangkasarian]]. Tulad ng maraming [[mamalya]], ginagamit ng mga tao ang isang [[Sistemang pangkasarian na XY|sistema ng pantukoy]] sa kalalabasang kasarian ng anak, kung saan babae kung XX ang pares ng kromosomang pangkasarian, o lalaki kung XY naman.<ref>{{cite book |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects |vauthors=Therman E |date=1980 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer US]] |isbn=978-1-4684-0109-7 |pages=112–124 |language=en |trans-title=Kromosoma ng Tao: Estraktura, Ugali, at Epekto |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3 |s2cid=36686283}}</ref> Nakakaapekto ang [[Pagmamana ng katangian|namanang]] [[Hene (biyolohiya)|hene]] at kapaligiran ng tao sa magiging hitsurang pisikal nito, gayundin ang [[pisyolohiya]], pag-iisip, at tiyansa na makakuha ng ilang partikular na sakit. Gayunpaman, hindi pa rin lubos na nauunawaan ng mga siyentipiko ang relasyon nito sa katangian ng indibiduwal na tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Edwards JH, Dent T, Kahn J |date=June 1966 |title=Monozygotic twins of different sex |trans-title=Monosigotong kambal na magkaiba ng kasarian |journal=Journal of Medical Genetics |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=117–123 |doi=10.1136/jmg.3.2.117 |pmc=1012913 |pmid=6007033}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Machin GA |date=January 1996 |title=Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs |trans-title=Ilang mga sanhi ng henotipo at penotipong pagkakaiba ng mga magkakambal na monosigoto |journal=American Journal of Medical Genetics |language=en |volume=61 |issue=3 |pages=216–228 |doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S |pmid=8741866}}</ref> Bagamat walang dalawang tao ang siyento porsiyentong magkatulad ng henetika, kahit maging mga [[kambal]] na [[Monosigotong kambal|nagmula sa iisang sigoto]],<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Jonsson H, Magnusdottir E, Eggertsson HP, Stefansson OA, Arnadottir GA, Eiriksson O, Zink F, Helgason EA, Jonsdottir I, Gylfason A, Jonasdottir A, Jonasdottir A, Beyter D, Steingrimsdottir T, Norddahl GL, Magnusson OT, Masson G, Halldorsson BV, Thorsteinsdottir U, Helgason A, Sulem P, Gudbjartsson DF, Stefansson K |date=January 2021 |title=Differences between germline genomes of monozygotic twins |trans-title=Pagkakaiba sa pagitan ng mga henomang germline ng mga monosigotong kambal |journal=Nature Genetics |language=en |volume=53 |issue=1 |pages=27–34 |doi=10.1038/s41588-020-00755-1 |pmid=33414551 |s2cid=230986741}}</ref> aabot pa rin nang 99.5% hanggang 99.9% na magkatulad sa henetika ang bawat dalawang tao.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Levy S, Sutton G, Ng PC, Feuk L, Halpern AL, Walenz BP, Axelrod N, Huang J, Kirkness EF, Denisov G, Lin Y, MacDonald JR, Pang AW, Shago M, Stockwell TB, Tsiamouri A, Bafna V, Bansal V, Kravitz SA, Busam DA, Beeson KY, McIntosh TC, Remington KA, Abril JF, Gill J, Borman J, Rogers YH, Frazier ME, Scherer SW, Strausberg RL, Venter JC |date=September 2007 |title=The diploid genome sequence of an individual human |trans-title=Ang sekuwensiya ng diploid na henoma ng isang indibiduwal na tao |journal=PLOS Biology |language=en |volume=5 |issue=10 |pages=e254 |doi=10.1371/journal.pbio.0050254 |pmc=1964779 |pmid=17803354 |doi-access=free}}</ref> Ibig sabihin, isa sila sa mga hayop na may pinakamagkatulad na henetika sa isa't-isa, lalo na sa mga kapwa [[bakulaw]].<ref>{{cite web |title=Chimps show much greater genetic diversity than humans |trans-title=Ipinapakita na mas matindi ang dibersidad sa henetika ng mga chimpanzee kesa sa mga tao |url=https://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218091207/https://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |archive-date=18 December 2013 |access-date= |work= |publisher=University of Oxford |language=en}}</ref> Dahil dito, ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na may naganap na sobra-sobrang pagkonti ng mga tao noong huling bahagi ng [[Pleistoseno|Panahong Pleistoseno]] bandang 100,000 taon ang nakalipas.<ref>{{cite journal |vauthors=Harpending HC, Batzer MA, Gurven M, Jorde LB, Rogers AR, Sherry ST |date=February 1998 |title=Genetic traces of ancient demography |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-02-17_95_4/page/1961 |trans-title=Mga bakas sa henetika ng sinaunang demograpiya |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=95 |issue=4 |pages=1961–1967 |bibcode=1998PNAS...95.1961H |doi=10.1073/pnas.95.4.1961 |pmc=19224 |pmid=9465125 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC |date=April 1997 |title=Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-04-01_94_7/page/3100 |trans-title=Mikrosatelayt na dibersidad at ang kasaysayang pandemograpiya ng mga modernong tao |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=94 |issue=7 |pages=3100–3103 |bibcode=1997PNAS...94.3100J |doi=10.1073/pnas.94.7.3100 |pmc=20328 |pmid=9096352 |doi-access=free}}</ref> Patuloy pa rin nakakaapekto ang [[likas na pagpili]] sa mga tao, partikular na ang [[pagpiling direksiyonal]], na makikita sa kanilang [[henoma]] sa nakalipas na 15,000 taon.<ref>{{cite news |date=7 March 2007 |title=Still Evolving, Human Genes Tell New Story |language=en |trans-title=Patuloy na Nag-eebolb, Nagpapakita ng Bagong Kuwento ang mga Hene ng Tao |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114232231/https://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html |archive-date=14 January 2012 |vauthors=Wade N}}</ref> Unang nasekuwensiya ang [[henoma ng tao]] noong 2001,<ref>{{cite journal |author-link=Elizabeth Pennisi |vauthors=Pennisi E |date=February 2001 |title=The human genome |url=https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1176 |trans-title=Ang henoma ng tao |journal=Science |language=en |volume=291 |issue=5507 |pages=1177–1180 |doi=10.1126/science.291.5507.1177 |pmid=11233420 |s2cid=38355565}}</ref> at pagsapit ng 2020, daan-daang libong henoma ng tao na ang nasekuwensiya.<ref>{{cite journal |vauthors=Rotimi CN, Adeyemo AA |date=February 2021 |title=From one human genome to a complex tapestry of ancestry |trans-title=Mula sa isang henoma ng tao patungo sa isang komplikadong tapestriya ng mga ninuno |journal=Nature |language=en |volume=590 |issue=7845 |pages=220–221 |bibcode=2021Natur.590..220R |doi=10.1038/d41586-021-00237-2 |pmid=33568827 |s2cid=231882262}}</ref> Noong 2012, kinumpara ng [[International HapMap Project]] ang henoma ng 1,184 na indibiduwal mula sa 11 populasyon at nakapagtukoy ng 1.6 milyong [[single-nucleotide polymorphism]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Dermitzakis E, Schaffner SF, Yu F, Peltonen L, Dermitzakis E, Bonnen PE, Altshuler DM, Gibbs RA, de Bakker PI, Deloukas P, Gabriel SB, Gwilliam R, Hunt S, Inouye M, Jia X, Palotie A, Parkin M, Whittaker P, Yu F, Chang K, Hawes A, Lewis LR, Ren Y, Wheeler D, Gibbs RA, Muzny DM, Barnes C, Darvishi K, Hurles M, Korn JM, Kristiansson K, Lee C, McCarrol SA, Nemesh J, Dermitzakis E, Keinan A, Montgomery SB, Pollack S, Price AL, Soranzo N, Bonnen PE, Gibbs RA, Gonzaga-Jauregui C, Keinan A, Price AL, Yu F, Anttila V, Brodeur W, Daly MJ, Leslie S, McVean G, Moutsianas L, Nguyen H, Schaffner SF, Zhang Q, Ghori MJ, McGinnis R, McLaren W, Pollack S, Price AL, Schaffner SF, Takeuchi F, Grossman SR, Shlyakhter I, Hostetter EB, Sabeti PC, Adebamowo CA, Foster MW, Gordon DR, Licinio J, Manca MC, Marshall PA, Matsuda I, Ngare D, Wang VO, Reddy D, Rotimi CN, Royal CD, Sharp RR, Zeng C, Brooks LD, McEwen JE |date=September 2010 |title=Integrating common and rare genetic variation in diverse human populations |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-09-02_467_7311/page/52 |trans-title=Pagsasama sa karaniwan at bihirang mga baryasyon sa henetika sa magkakaibang populasyon ng tao |journal=Nature |language=en |volume=467 |issue=7311 |pages=52–58 |bibcode=2010Natur.467...52T |doi=10.1038/nature09298 |pmc=3173859 |pmid=20811451}}</ref> Pinakamaraming pribadong baryasyon sa henetika ang mga populasyon sa Aprika. Bagamat nakikita rin sa Aprika ang mga karaniwang baryasyon sa henetika na makikita rin sa ibang mga kontinente, meron ding mga pribadong baryasyon ang ibang mga kontinente lalo na sa Oseaniya at Kaamerikahan.<ref name="Bergstrom2020">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergström A, McCarthy SA, Hui R, Almarri MA, Ayub Q, Danecek P, Chen Y, Felkel S, Hallast P, Kamm J, Blanché H, Deleuze JF, Cann H, Mallick S, Reich D, Sandhu MS, Skoglund P, Scally A, Xue Y, Durbin R, Tyler-Smith C |date=March 2020 |title=Insights into human genetic variation and population history from 929 diverse genomes |trans-title=Mga nalaman sa baryasyon sa henetika ng tao at kasaysayan ng populasyon mula sa 929 na magkakaibang henoma |journal=Science |language=en |volume=367 |issue=6484 |pages= |doi=10.1126/science.aay5012 |pmc=7115999 |pmid=32193295 |quote=}}</ref> Ayon sa mga pagtatayang ginawa noong 2010, nasa 22,000 hene ang meron sa mga tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Pertea M, Salzberg SL |year=2010 |title=Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes |trans-title=Sa pagitan ng manok at ubas: pagtataya sa bilang ng mga hene ng tao |journal=Genome Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |page=206 |doi=10.1186/gb-2010-11-5-206 |pmc=2898077 |pmid=20441615 |doi-access=free}}</ref> Sa pamamagitan ng pagkumpara sa [[mitokondriang DNA]] na tanging ipinapasa lang ng nanay, ipinagpapalagay ng mga [[Henetika|henetista]] na tinatayang namuhay noong 90,000 hanggang 200,000 taon ang nakalipas ang pinakahuling karaniwang ninunong babae ng lahat ng mga buhay na tao ngayon, ang tinatawag na [[Mitochondrial Eve]].<ref>{{cite journal |vauthors=Cann RL, Stoneking M, Wilson AC |year=1987 |title=Mitochondrial DNA and human evolution |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-01-01_325_6099/page/30 |trans-title=Mitokondrial na DNA at ang ebolusyon ng tao |journal=Nature |language=en |volume=325 |issue=6099 |pages=31–36 |bibcode=1987Natur.325...31C |doi=10.1038/325031a0 |pmid=3025745 |s2cid=4285418}}</ref> === Buhay === {{main|Panganganak|Inaasahang haba ng buhay}} [[File:Tubal_Pregnancy_with_embryo.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tubal_Pregnancy_with_embryo.jpg|thumb|Isang {{convert|10|mm|in|abbr=on|adj=on}} na [[bilig]] ng tao pagsapit ng ikalimang linggo.]] Nagaganap ang [[reproduksiyon ng tao]] sa [[Pagpupunlang panloob|loob ng katawan]] sa pamamagitan ng [[Siping (tao)|seksuwal na pagtatalik]], bagamat posible rin itong matulungan sa [[Pantulong na teknolohiya sa panganganak|pamamagitan ng teknolohiya]].<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=-gSeCAAAQBAJ|p=406}} |title=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Family Studies |vauthors=Shehan CL |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-65845-1 |page=406 |language=en |trans-title=Ang Ensiklopedya ng Wiley Blackwell sa Araling Pampamilya |name-list-style=vanc}}</ref> Karaniwang umaabot nang 38 linggo ang [[Pagbubuntis na ektopiko|pagbubuntis]], bagamat maaaring umabot pa nang hanggang 37 araw bago ito [[Panganganak|iluwal]].<ref>{{cite journal |vauthors=Jukic AM, Baird DD, [[Clarice Weinberg|Weinberg CR]], McConnaughey DR, Wilcox AJ |date=October 2013 |title=Length of human pregnancy and contributors to its natural variation |trans-title=Haba ng pagkabuntis ng tao at mga may pakana sa likas nitong pagkakaiba |journal=Human Reproduction |language=en |volume=28 |issue=10 |pages=2848–2855 |doi=10.1093/humrep/det297 |pmc=3777570 |pmid=23922246}}</ref> Madedebelop ang [[bilig]] ng tao sa unang walong linggo sa [[Bahay-bata|sinapupunan]], at pagsapit ng ikasiyam, tinatawag na itong [[fetus]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=B47OVg25g-QC&q=fetal+stage+begins&pg=PA103 |title=Introductory Maternity Nursing |vauthors=Klossner NJ |date=2005 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-6237-3 |page=103 |language=en |trans-title=Panimula sa Pagnanars sa Buntis |quote= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408103945/https://books.google.com/books?id=B47OVg25g-QC&q=fetal+stage+begins&pg=PA103 |archive-date=8 April 2022 |url-status=live}}</ref> Maaaring magsimula nang mas maaga ang panganganak o di kaya'y [[Sesaryan|manganak nang sesaryan]] kung kailanganin.<ref>{{cite web |author=[[World Health Organization]] |date=November 2014 |title=Preterm birth Fact sheet N°363 |trans-title=Fact sheet sa panganganak preterm N°363 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150307050438/https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/ |archive-date=7 March 2015 |access-date= |work= |language=en}}</ref> Sa mga [[Bansang maunlad|mauunlad na bansa]], tipikal na tumitimbang ang mga bagong panganak na sanggol nang {{convert|3|-|4|kg|lb|abbr=on}} at may laki na {{convert|47|-|53|cm|in|abbr=on}}.<ref>{{cite journal |vauthors=Kiserud T, Benachi A, Hecher K, Perez RG, Carvalho J, Piaggio G, Platt LD |date=February 2018 |title=The World Health Organization fetal growth charts: concept, findings, interpretation, and application |trans-title=Ang mga tsart ng Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan ukol sa sa paglaki ng fetus: konsepto, nalaman, interpretasyon, at gamit |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |language=en |volume=218 |issue=2S |pages=S619–S629 |doi=10.1016/j.ajog.2017.12.010 |pmid=29422204 |doi-access=free |s2cid=46810955}}</ref> Gayunpaman, maaaring mas mababa kesa sa mga sukat na ito ang timbang ng mga sanggol na ipinanganak sa mga [[papaunlad na bansa]], na nagpapataas sa [[mortalidad ng mga sanggol]] sa mga bansang ito.<ref>{{cite journal |vauthors=Khor GL |date=December 2003 |title=Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia |trans-title=Update sa paglaganap ng malnutrisyon sa mga bata ng Asya |journal=Nepal Medical College Journal |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=113–122 |pmid=15024783}}</ref> Kumpara sa ibang mga espesye, delikado ang panganganak sa mga tao kung saan mas mataas ang tiyansa ng komplikasyon at kamatayan.<ref>{{cite journal |vauthors=Rosenberg KR |date=1992 |title=The evolution of modern human childbirth |trans-title=Ang ebolusyon ng modernong panganganak ng tao |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=35 |issue=S15 |pages=89–124 |bibcode=1992AJPA...35S..89R |doi=10.1002/ajpa.1330350605 |issn=1096-8644}}</ref> Mas sakto ang ulo ng sanggol sa [[bewang]] kumpara sa ibang mga [[Primates|primado]], na nagpapasakit sa panganganak na maaaring umabot nang 24 oras. Ang sitwasyong ito, na tinatawag na [[problema sa panganganak]], ay madalas na iniuugnay sa presyur ng [[Ebolusyon ng tao|ebolusyon]] dahil sa [[Bipedalismo|paglalakad nang nakatayo]] at [[paglaki ng utak]], ngunit hindi pa ito lubos na naiintindihan ng mga siyentipiko magpahanggang ngayon.<ref name="Pavlicev">{{cite journal |vauthors=Pavličev M, Romero R, Mitteroecker P |date=January 2020 |title=Evolution of the human pelvis and obstructed labor: new explanations of an old obstetrical dilemma |trans-title=Ebolusyon ng bewang ng tao at ang pagle-labor na may balakid: mga bagong paliwanag sa matagal na'ng problema sa panganganak |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |language=en |volume=222 |issue=1 |pages=3–16 |doi=10.1016/j.ajog.2019.06.043 |pmc=9069416 |pmid=31251927 |s2cid=195761874}}</ref> Gumanda ang tiyansa ng maayos na panganganak pagsapit ng ika-20 siglo sa mga mauunlad na bansa sa tulong ng teknolohiya. Gayunpaman, nananatili pa ring delikado sa nanay ang panganganak, kung saan tinatayang 100 beses na mas mataas ang tiyansang [[Mortalidad ng nanganganak|mamatay ang babae]] sa mga papaunlad na bansa dahil dito.<ref>{{cite journal |vauthors=Rush D |date=July 2000 |title=Nutrition and maternal mortality in the developing world |trans-title=Nutrisyon at mortalidad ng buntis sa mundong papaunlad |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |language=en |volume=72 |issue=1 Suppl |pages=212S–240S |doi=10.1093/ajcn/72.1.212S |pmid=10871588 |doi-access=free}}</ref> Parehong inaalagaan ng tatay at nanay ang sanggol pagkapanganak, kumpara sa ibang mga primado na nanay madalas ang nag-aalaga.<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=2KcbFVBSxWYC}} |title=Sense and Nonsense: Evolutionary Perspectives on Human Behaviour |vauthors=Laland KN, Brown G |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-958696-7 |page=7 |language=en |trans-title=Meron at Walang Katuturan: Mga Ebolusyonal na Pananaw sa Ugali ng Tao |access-date=}}</ref> [[Walang muwang]] pagkapanganak, lumalaki ang mga tao sa mga susunod na taon hanggang sa ika-15 hanggang ika-17 taon kung saan mararating nila ang [[Pagkahinog ng seksuwalidad|pagkahinog ng kanilang seksuwalidad]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC&pg=PA296 |title=Human Development: A Lifespan View |vauthors=Kail RV, Cavanaugh JC |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-495-60037-4 |edition=5 |page=296 |language=en |trans-title=Pagdebelop ng Tao: Pananaw sa Kabuuan ng Buhay |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003072150/https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC |archive-date=3 October 2023 |url-status=live}}</ref> Madalas na hinahati sa mga yugtong aabot nang tatlo hanggang labindalawa ang buhay ng isang tao. Tipikal na yugto ang mga sumusunod: sanggol, [[pagkabata]], [[kabaguntauhan]], [[Adulto|hustong edad]], at [[katandaan]].<ref>{{cite book |title=Encyclopedia of American Social History |vauthors=Mintz S |date=1993 |volume=3 |pages=7–33 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Kasaysayang Panlipunan ng Amerika |chapter=Life stages |trans-chapter=Mga yugto ng buhay}}</ref> Nakadepende sa kultura ang haba ng bawat yugtong ito ngunit pinakakaraniwan ang yugto kung saan nagaganap ang mabilis na paglaki sa kasagsagan ng kabaguntauhan.<ref>{{cite journal |vauthors=Soliman A, De Sanctis V, Elalaily R, Bedair S |date=November 2014 |title=Advances in pubertal growth and factors influencing it: Can we increase pubertal growth? |trans-title=Mga pag-abante sa paglaki sa kabaguntauhan at mga salik na nakaimpluwensiya rito: Kaya ba nating patindihin ang kabaguntauhan? |journal=Indian Journal of Endocrinology and Metabolism |language=en |volume=18 |issue=Suppl 1 |pages=S53-62 |doi=10.4103/2230-8210.145075 |pmc=4266869 |pmid=25538878 |doi-access=free}}</ref> [[Layog|Natatapos]] ang [[regla]] sa mga babaeng tao pagsapit nila ng 50 taon banda.<ref>{{cite journal |vauthors=Walker ML, Herndon JG |date=September 2008 |title=Menopause in nonhuman primates? |trans-title=Menopause sa mga primadong hindi tao? |journal=Biology of Reproduction |language=en |volume=79 |issue=3 |pages=398–406 |doi=10.1095/biolreprod.108.068536 |pmc=2553520 |pmid=18495681}}</ref> Ayon sa [[hinuhang lola]], pinagpapalagay ng mga siyentipiko na mas nagtatagumpay ang reproduksiyon ng mga babaeng tao dahil mas nakakatuon sila sa pangangalaga sa kanilang mga anak, at gayundin sa magiging mga apo nila, kesa manganak pa rin sila sa katandaan.<ref>{{cite journal |vauthors=Peccei JS |year=2001 |title=Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |trans-title=Menopause: Adaptasyon o Epipenomena? |journal=Evolutionary Anthropology |language=en |volume=10 |issue=2 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013 |s2cid=1665503}}</ref> Nakadepende sa dalawang salik ang [[Inaasahang haba ng buhay|haba ng buhay ng isang tao]]: henetika at pamumuhay.<ref>{{cite news |date=7 December 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |language=en |trans-title=Pagkamit tungo sa Bukal ng Pagkabata |work=USC Trojan Family Magazine |url=https://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/https://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html |archive-date=13 December 2010 |vauthors=Marziali C}}</ref> Dahil sa samu't saring dahilan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kesa sa mga lalaking tao.<ref>{{cite web |year=2002 |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |trans-title=Bakit Mas Maagang Mamatay ang mga Lalaki: Mga Sanhi ng Pagkakaiba sa Mortalidad ng bawat Kasarian |url=https://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/https://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |archive-date=1 July 2013 |publisher=Society of Actuaries |language=en |vauthors=Kalben BB}}</ref> Noong 2018, tinatayang nasa 74.9 na taon ang inaasahang buhay ng isang babaeng tao kumpara sa 70.4 na taon sa mga lalaki sa buong mundo.<ref>{{cite web |date=2018 |title=Life expectancy at birth, female (years) |trans-title=Inaasahang haba ng buhay, babae (taon) |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124203646/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN |archive-date=24 January 2021 |access-date= |website=[[World Bank]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=2018 |title=Life expectancy at birth, male (years) |trans-title=Inaasahang haba ng buhay, lalaki (taon) |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224133034/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN |archive-date=24 February 2021 |access-date= |website=[[World Bank]] |language=en}}</ref> Gayunpaman, nagkakaiba ang haba na ito depende sa lugar, madalas dahil sa gaano kaunlad ito. Halimbawa, sa [[Hong Kong]], nasa 87.6 na taon ang inaasahang buhay ng mga babae doon at 81.8 taon naman sa mga lalaki. Sa kabilang banda, sa [[Republika ng Gitnang Aprika]], 55.0 taon lamang ang inaasahang buhay ng mga babae at 50.6 naman sa mga lalaki.<ref>{{cite book |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |title=Human Development Report |vauthors=Conceição P, etal |date=2019 |publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-92-1-126439-5 |language=en |trans-title=Ulat sa Pagdebelop ng Tao |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320094952/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |archive-date=20 March 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Human Development Report 2019 |trans-title=Ulat sa Pagdebelop ng Tao 2019 |url=https://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/MLT.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422102059/https://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/MLT.pdf |archive-date=22 April 2022 |access-date= |publisher=United Nations Development Programme |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, tumatanda nang tumatanda ang edad ng populasyon ng mga mauunlad na bansa, kung saan nasa 40 ang karaniwang edad ng mga tao roon. Sa mga papaunlad na bansa naman, nasa 15 hanggang 20 taon lamang ito. Sa bawat limang Europeo, isa sa kanila ay nasa lagpas 60 taon ang edad. Ikumpara ito sa mga Aprikano, kung saan tanging isa sa dalawampung tao roon ang nasa lagpas 60 taon ang edad.<ref>{{cite web |title=The World Factbook |trans-title=Ang Factbook nf Mundo |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |archive-date=12 September 2009 |access-date= |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |language=en}}</ref> Noong 2012, tinatayang nasa 316,600 tao ang may edad na lagpas 100 taon (mga [[sentenaryo]]) sa buong mundo.<ref>{{cite web |year=2012 |title=Chapter 1: Setting the Scene |trans-title=Kabanata 1: Pag-setup sa Eksena |url=http://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/documents/publications/2012/UNFPA-Report-Chapter1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130612052543/http://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/documents/publications/2012/UNFPA-Report-Chapter1.pdf |archive-date=12 June 2013 |access-date= |publisher=UNFPA |language=en}}</ref> {| class="wikitable plain-column-headers" style="width: 80%; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |[[Talaksan:Baby_with_Aerobie_flying_ring.jpg|center|150x150px]] |[[Talaksan:Ромський_хлопчик_(Мукачево).jpg|center|138x138px]] |[[Talaksan:Boy_in_Dar_es_Salaam_(14453809622).jpg|center|151x151px]] |[[Talaksan:Pataxo001.jpg|center|148x148px]] |[[Talaksan:An_old_age.JPG|center|149x149px]] |- |[[Talaksan:Baby_playing_with_yellow_paint._Work_by_Dutch_artist_Peter_Klashorst_entitled_"Experimental".jpg|center|150x150px]] |[[Talaksan:Ethnie_dong_6511a.jpg|center|150x150px]] |[[Talaksan:Portrait_of_a_Persian_lady_in_Iran,_10-08-2006_(cropped).jpg|center|143x143px]] |[[Talaksan:Punjabi_woman_smile.jpg|center|146x146px]] |[[Talaksan:HappyPensioneer.jpg|center|132x132px]] |- ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Sanggol]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Pagkabata]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Kabaguntauhan]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Adulto|Hustong edad]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Katandaan]] |} === Pagkain === {{main|Nutrisyon ng tao}} [[File:Preparing_The_Feast.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Preparing_The_Feast.jpg|thumb|Mga tao sa [[Bali, Indonesia]], na naghahanda ng [[pagkain]].]] Mga [[omniboro]] ang mga tao, kayang kumain ng parehong [[karne]] at [[halaman]].<ref>{{cite book |title=Evolution of the human diet: the known, the unknown and the unknowable |vauthors=Cordain L |year=2007 |veditors=Ungar PS |pages=264–265 |language=en |trans-title=Ebolusyon ng diyeta ng tao: ang alam, hindi alam, at hindi malalaman |chapter=Implications of Plio-pleistocene diets for modern humans |trans-chapter=Mga implikasyon ng mga diyetang Pliopleistoseno sa mga modernong tao |quote=}}</ref> Iba-iba ang [[diyeta]] ng mga tao, mula sa pagiging [[Veganism|vegan]] hanggang sa pagiging [[karniboro]]. Sa ilang mga kaso, humahantong sa kakulangan sa nutrisyon ang mga restriksiyon sa mga kinakain; gayunpaman, sa pangkalahatan, [[Nutrisyon|balanse ang pagkain]] ng mga tao mula sa iba't-ibang mga kultura.<ref>{{cite journal |author1= |date=June 2003 |title=Position of the American Dietetic Association and Dietitians of Canada: Vegetarian diets |trans-title=Posisyon ng American Dietetic Association at Dietitians of Canada: mga diyetang vegetarian |journal=Journal of the American Dietetic Association |language=en |volume=103 |issue=6 |pages=748–765 |doi=10.1053/jada.2003.50142 |pmid=12778049}}</ref> Nakakabit sa kultura ang pagkain ng mga tao at humantong kalaunan sa pag-usbong ng [[agham pampagkain]].<ref name="Crittenden-2017">{{cite journal |vauthors=Crittenden AN, Schnorr SL |date=2017 |title=Current views on hunter-gatherer nutrition and the evolution of the human diet |trans-title=Mga kasalukuyang pananaw sa nutrisyon ng mga nangangaso at nangangalap at ang ebolusyon ng diyeta ng tao |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=162 |issue=S63 |pages=84–109 |bibcode=2017AJPA..162S..84C |doi=10.1002/ajpa.23148 |pmid=28105723 |doi-access=free}}</ref> Bago ang pag-usbong ng [[agrikultura]], pawang mga nangangalap at nangangaso ang mga tao para sa kanilang kakainin.<ref name="Crittenden-2017" /> Madalas na kumokolekta sila ng mga nakapirmeng makakain tulad ng mga halaman, [[prutas]], at mga [[lamang-dagat]] sa dalampasigan, at nangangaso ng mga hayop na dapat hulihin muna bago makain.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |name-list-style=vanc |vauthors=Cordain L, Eaton SB, Sebastian A, Mann N, Lindeberg S, Watkins BA, O'Keefe JH, Brand-Miller J |date=February 2005 |title=Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2005-02_81_2/page/341 |trans-title=Mga pinagmulan at ebolusyon ng Kanluraning diyeta: mga implikasyon sa kalusugan sa ika-21 siglo |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |language=en |volume=81 |issue=2 |pages=341–354 |doi=10.1093/ajcn.81.2.341 |pmid=15699220 |doi-access=free}}</ref> Ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na natuklasan at nagamit na ng mga tao ang [[apoy]] sa [[Pagluluto|pagluto]] sa kanilang kakainin simula pa noong panahon ng mga [[Homo erectus|''Homo erectus'']].<ref>{{cite journal |vauthors=Ulijaszek SJ |date=November 2002 |title=Human eating behaviour in an evolutionary ecological context |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2002-11_61_4/page/517 |trans-title=Kaugalian ng mga tao sa pagkain sa kontekstong ebolusyonal at ekolohikal |journal=The Proceedings of the Nutrition Society |language=en |volume=61 |issue=4 |pages=517–526 |doi=10.1079/PNS2002180 |pmid=12691181 |doi-access=free}}</ref> Nagsimula naman ang domestikasyon ng mga tao sa mga halaman bandang 11,700 taon ang nakalipas,<ref>{{cite journal |author=John Carey |date=2023 |title=Unearthing the origins of agriculture |trans-title=Paghuhukay sa pinagmulan ng agrikultura |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |language=en |volume=120 |issue=15 |pages=e2304407120 |bibcode=2023PNAS..12004407C |doi=10.1073/pnas.2304407120 |pmc=10104519 |pmid=37018195 |doi-access=free}}</ref> na kalauna'y humantong sa agrikultura at nagpasimula sa [[Rebolusyong Neolitiko]].<ref>{{cite journal |author1=Ayelet Shavit |author2=Gonen Sharon |date=2023 |title=Can models of evolutionary transition clarify the debates over the Neolithic Revolution? |trans-title=Malilinaw ba ng mga modelo sa transisyon ng ebolusyon ang mga debate ukol sa Rebolusyong Neolitiko? |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |language=en |volume=378 |issue=1872 |doi=10.1098/rstb.2021.0413 |pmc=9869441 |pmid=36688395}}</ref> Ang pagbabagong ito ay ipinagpapalagay na nagpabago din sa biolohiya ng tao; halimbawa, dahil sa [[gatas]] at [[keso]] kaya nagawang [[Pagtunaw ng pagkain|matunaw sa tiyan]] ng mga tao ang [[laktasa]], bagamat [[Intoleransya sa laktosa|hindi lahat ng populasyon ng tao ay kayang gawin ito]] magpahanggang ngayon.<ref>{{cite journal |vauthors=Holden C, Mace R |date=October 1997 |title=Phylogenetic analysis of the evolution of lactose digestion in adults |url=https://archive.org/details/sim_human-biology_1997-10_69_5/page/604 |trans-title=Pagsusuring pilohenetiko sa ebolusyon ng pagtunaw sa laktasa sa mga nasa hustong edad |journal=Human Biology |language=en |volume=69 |issue=5 |pages=605–628 |pmid=9299882}}</ref> Nakadepende sa lugar, panahon, at kultura ang mga pagkaing madalas kainin ng mga tao, gayundin sa kung paano ito hinahanda.<ref>{{cite web |title=The Evolution of Diet |trans-title=Ang Ebolusyon ng Diyeta |url=https://www.nationalgeographic.com/foodfeatures/evolution-of-diet/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140818204010/https://www.nationalgeographic.com/foodfeatures/evolution-of-diet/ |archive-date=18 August 2014 |access-date= |website=[[National Geographic]] |language=en |vauthors=Gibbons A}}</ref> Sa pangkalahatan, maaaring magtagal nang walong linggo ang tao nang walang kinakain, depende sa [[Taba|taba ng katawan]].<ref>{{cite web |date=2004 |title=How Long Can a Person Survive without Food? |trans-title=Gaano Katagal Mabubuhay ang Tao nang Walang Pagkain? |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-long-can-a-person-survive-without-food/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214012729/https://www.scientificamerican.com/article/how-long-can-a-person-survive-without-food/ |archive-date=14 February 2019 |access-date= |website=Scientific American |language=en |vauthors=Lieberson AD}}</ref> Gayunpaman, aabot lamang ng tatlo hanggang apat na araw ang tao nang walang iniinom na [[tubig]], pinakamahaba na ang isang linggo.<ref>{{cite web |date=9 March 2018 |title=Here's how many days a person can survive without water |trans-title=Narito ang dami ng araw mabubuhay ang tao nang walang tubig |url=https://www.businessinsider.com/how-many-days-can-you-survive-without-water-2014-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140626030756/https://www.businessinsider.com.au/how-many-days-can-you-survive-without-water-2014-5 |archive-date=26 June 2014 |access-date= |website=Business Insider Australia |language=en |vauthors=Spector D}}</ref> Noong 2020, tinatayang nasa siyam na milyong katao ang namamatay araw-araw sa [[gutom]] mismo o dahil dito.<ref>{{cite web |date=2020 |title=U.N. Warns Number Of People Starving To Death Could Double Amid Pandemic |trans-title=Nagbabala ang UN na Maaaring Dumoble dahil sa Pandemya ang Bilang ng mga Taong Namamatay dahil sa Gutom |url=https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/05/05/850470436/u-n-warns-number-of-people-starving-to-death-could-double-amid-pandemic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628090826/https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/05/05/850470436/u-n-warns-number-of-people-starving-to-death-could-double-amid-pandemic |archive-date=28 June 2021 |access-date= |website=NPR |language=en |vauthors=Mai HJ}}</ref> Isa ang [[malnutrisyon]] sa mga pinakakaraniwang dahilan ng pagkasakit ng mga bata sa mundo.<ref>{{cite journal |vauthors=Murray CJ, Lopez AD |date=May 1997 |title=Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1997-05-17_349_9063/page/1436 |trans-title=Pandaigdigang mortalidad, kapansanan, at ang kontribusyon ng mga salik sa peligro: Pag-aaral sa Pandaigdigang Pasanin ng Sakit |journal=Lancet |language=en |volume=349 |issue=9063 |pages=1436–1442 |doi=10.1016/S0140-6736(96)07495-8 |pmid=9164317 |s2cid=2569153}}</ref> Hindi pantay-pantay ang pagkakaroon ng pagkain sa bawat lugar, at problema sa ilang mga lugar ang [[labis na katabaan]], na maaaring humantong sa mga komplikasyon sa katawan at pagtaas ng mortalidad sa mga [[Bansang maunlad|mauunlad]] at ilang [[papaunlad na bansa]]. Tinatayang nasa lagpas isang bilyong tao ang labis na [[Katabaan|mataba]] sa buong mundo.<ref name="Haslam">{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |date=October 2005 |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |trans-title=Labis na Katabaan |journal=Lancet |language=en |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–1209 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491}}</ref> Sa Estados Unidos, 35% ng populasyon ang kinokonsiderang labis na mataba, kaya inilalarawan ito bilang isang [[Epidemiyolohiya ng labis na katabaan|epidemya]].<ref>{{cite journal |vauthors=Catenacci VA, Hill JO, Wyatt HR |date=September 2009 |title=The obesity epidemic |url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-chest-medicine_2009-09_30_3/page/n17 |trans-title=Ang epidemya ng katabaan |journal=Clinics in Chest Medicine |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=415–444, vii |doi=10.1016/j.ccm.2009.05.001 |pmid=19700042}}</ref> Resulta ang katabaan ng pagkain ng sobra-sobrang [[Kaloriya|kalori]] kesa sa nasusunog ng katawan, na tipikal sa mga diyeta na mas nangangailangan ng [[enerhiya]].<ref name="Haslam" /> === Pagkakaibang biolohikal === {{main|Pagkakaiba sa henetika ng tao}}Nagkakaiba ang mga tao sa kanilang katangian kagaya ng [[tangkad]], [[Dugo|uri ng dugo]], hugis ng [[mukha]] at korte ng [[bungo]], kulay ng [[Balat (anatomiya)|balat]] at [[buhok]], at maging mga [[Pagmamana ng katangian|namamanang]] [[sakit]].<ref>{{cite web |title=Adapting to Climate Extremes |trans-title=Pag-adapt sa Tindi ng Klima |url=https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106211840/https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |archive-date=6 January 2013 |access-date= |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |language=en |vauthors=O'Neil D}}</ref> Karaniwan na umaabot nang {{Convert|1.4|-|1.9|m|ft|abbr=on}} ang kanilang tangkad, na nakadepende sa [[kasarian]], pinanggalingan, at henetika. Nakadepende rin ang timbang sa henetika gayundin sa pamumuhay at pagkain.<ref>{{cite journal |vauthors=Rask-Andersen M, Karlsson T, Ek WE, Johansson Å |date=September 2017 |title=Gene-environment interaction study for BMI reveals interactions between genetic factors and physical activity, alcohol consumption and socioeconomic status |trans-title=Ipinakita sa pag-aaral sa interaksyon ng hene at kalikasan para sa BMI ang mga interaksyon sa pagitan ng mga salik sa henetika at pisikal na gawain, pagkonsumo ng alak, at estadng sosyoekonomiko |journal=PLOS Genetics |language=en |volume=13 |issue=9 |pages=e1006977 |doi=10.1371/journal.pgen.1006977 |pmc=5600404 |pmid=28873402 |doi-access=free}}</ref> May ebidensiya na nagpapatunay na nagbabago ang henetika ng mga tao depende sa kapaligiran nito. Halimbawa, dahil kasama sa karaniwang pagkain ng ilang grupo ng mga tao ang mga pagkaing gawa sa [[gatas]] ng [[baka]], nagawang umayon ang kanilang katawan upang [[Pagtunaw ng pagkain|matunaw]] ang [[laktasa]], na [[Intoleransya sa laktosa|hindi kaya ng maraming tao]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Beja-Pereira A, Luikart G, England PR, Bradley DG, Jann OC, Bertorelle G, Chamberlain AT, Nunes TP, Metodiev S, Ferrand N, Erhardt G |date=December 2003 |title=Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes |trans-title=Koebolusyon ng kultura at hene sa pagitan ng mga hene ng protina ng gatas ng baka at mga hene ng laktasa ng mga tao |journal=Nature Genetics |language=en |volume=35 |issue=4 |pages=311–313 |doi=10.1038/ng1263 |pmid=14634648 |s2cid=20415396}}</ref> Madalas ring may [[Sakit na sickle-cell|sickle cell anemia]] ang mga taong nakatira sa lugar kung saan talamak ang [[malaria]].<ref>{{cite journal |vauthors=Weatherall DJ |date=May 2008 |title=Genetic variation and susceptibility to infection: the red cell and malaria |trans-title=Pagkakaiba sa henetika at pagkakaroon ng impeksiyon: ang pulang selula at ang malaria |journal=British Journal of Haematology |language=en |volume=141 |issue=3 |pages=276–286 |doi=10.1111/j.1365-2141.2008.07085.x |pmid=18410566 |doi-access=free |s2cid=28191911}}</ref> Nadebelop ng mga populasyon ang mga pagbabagong kinakailangan sa paglipas ng panahon bunsod ng kanilang paninirahan sa isang partikular na lugar, kagaya halimbawa ng mas malalakas na [[Baga (anatomiya)|baga]] para sa mga taong nakatira sa mga matataas na lugar at sa [[pagsisid sa ilalim ng dagat]] nang mas matagal tulad ng [[Badjao|mga Badjao]] sa katimugang Pilipinas.<ref>{{cite journal |vauthors=Shelomi M, Zeuss D |date=5 April 2017 |title=Bergmann's and Allen's Rules in Native European and Mediterranean Phasmatodea |trans-title=Mga Tuntunin ni Bergmann at Allen sa Phasmatodea ng Katutubong Europeo at Mediteraneo |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |language=en |volume=5 |page=25 |bibcode=2017FrEEv...5...25S |doi=10.3389/fevo.2017.00025 |issn=2296-701X |doi-access=free |hdl-access=free |s2cid=34882477 |hdl=11858/00-001M-0000-002C-DD87-4}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Ilardo MA, Moltke I, Korneliussen TS, Cheng J, Stern AJ, Racimo F, de Barros Damgaard P, Sikora M, Seguin-Orlando A, Rasmussen S, van den Munckhof IC, Ter Horst R, Joosten LA, Netea MG, Salingkat S, Nielsen R, Willerslev E |date=April 2018 |title=Physiological and Genetic Adaptations to Diving in Sea Nomads |trans-title=Pisyolohikal at Henetikal na Adaptasyon sa Pagsisid ng mga Sea Nomad |journal=Cell |language=en |volume=173 |issue=3 |pages=569–580.e15 |doi=10.1016/j.cell.2018.03.054 |pmid=29677510 |doi-access=free}}</ref> [[File:Hair_colors.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hair_colors.jpg|thumb|Mga kulay ng buhok ng tao, mula kaliwang taas paorasang ikot: itim, kayumanggi, olandes, puti, at pula.]] [[File:Coloured-family.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Coloured-family.jpg|thumb|Taglay ng pamilyang ito ng mga tao mula sa [[Timog Aprika]] ang ibat-ibang kulay ng mga balat ng tao.]] Itim ang pinakakaraniwang [[kulay ng buhok]] ng mga tao, bagamat meron ding mga buhok na kulay kayumanggi, olandes, o pula.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers AR, Iltis D, Wooding S |year=2004 |title=Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2004-02_45_1/page/104 |trans-title=Pagkakaiba sa henetika sa MC1R locus at ang panahon simula sa pagkalagas ng buhok ng tao |journal=Current Anthropology |language=en |volume=45 |issue=1 |pages=105–08 |doi=10.1086/381006 |s2cid=224795768}}</ref> Nakadepende sa dami ng [[melanin]] ang kulay ng buhok, na kalaunan ay kumokonti na nagiging dahilan ng pagputi nito. Samantala, maaaring maging maitim hanggang maputi ang [[kutis ng balat]] ng tao, at sa ilang mga kaso tulad ng mga taong [[anak-araw]], sobrang puti. Tipikal na nakadepende sa dami ng nakukuhang [[Ultrabiyoleta|UV]] sa balat ang magiging kulay nito, kaya sa mga rehiyon sa o malapit sa [[ekwador]] makikita ang karamihan sa mga taong maitim ang balat.<ref name=":1">{{cite journal |vauthors=Nina J |year=2004 |title=The evolution of human skin and skin color |trans-title=Ang ebolusyon ng balat ng tao at kutis |journal=Annual Review of Anthropology |language=en |volume=33 |pages=585–623 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.143955}}</ref> Pinaniniwalaang panangga laban sa sinag ng Araw ang pagkaitim ng balat ng mga tao sa mga rehiyong ito.<ref>{{cite journal |vauthors=Jablonski NG, Chaplin G |date=May 2010 |title=Colloquium paper: human skin pigmentation as an adaptation to UV radiation |trans-title=Colloquium paper: kulay ng balat ng tao bilang adaptasyon sa radyasyong UV |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=107 |issue=Supplement_2 |pages=8962–8968 |bibcode=2010PNAS..107.8962J |doi=10.1073/pnas.0914628107 |pmc=3024016 |pmid=20445093 |doi-access=free}}</ref> Samantala, sa mga rehiyong hindi masyadong naaarawan, puti ang balat ng mga tao rito upang mapanatili ang [[bitamina D]] na nagmumula sa sinag ng [[Araw (astronomiya)|Araw]].<ref>{{cite journal |vauthors=Jablonski NG, Chaplin G |date=July 2000 |title=The evolution of human skin coloration |trans-title=Ang ebolusyon ng kulay ng balat ng tao |url=https://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=39 |issue=1 |pages=57–106 |bibcode=2000JHumE..39...57J |doi=10.1006/jhev.2000.0403 |pmid=10896812 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114203210/https://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |archive-date=14 January 2012}}</ref> Kayang umitim ang balat ng mga tao bilang tugon sa [[Radiyasyon|radyasyong]] UV kung kailanganin.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Harding RM, Healy E, Ray AJ, Ellis NS, Flanagan N, Todd C, Dixon C, Sajantila A, Jackson IJ, Birch-Machin MA, Rees JL |date=April 2000 |title=Evidence for variable selective pressures at MC1R |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-04_66_4/page/1351 |trans-title=Ebidensiya para sa nagbabagong mga presyur sa pagpili sa MC1R |journal=American Journal of Human Genetics |language=en |volume=66 |issue=4 |pages=1351–1361 |doi=10.1086/302863 |pmc=1288200 |pmid=10733465}}</ref> Napakaliit lang ang pagkakaiba ng mga tao sa isa't-isa; karamihan sa mga pagkakaiba ay hanggang sa indibiduwal lamang.<ref>{{cite web |title=The Science Behind the Human Genome Project |trans-title=Ang Agham sa Likod ng Proyektong Henoma ng Tao |url=https://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102065343/https://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |archive-date=2 January 2013 |access-date= |work=Human Genome Project |publisher=US Department of Energy |language=en |quote=}}</ref> Walang hangganan halos ang mga pagkakaibang ito,<ref>{{cite journal |vauthors=Keita SO, Kittles RA, Royal CD, Bonney GE, Furbert-Harris P, Dunston GM, Rotimi CN |date=November 2004 |title=Conceptualizing human variation |trans-title=Paglalarawan sa pagkakaiba ng mga tao |journal=Nature Genetics |language=en |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S17-20 |doi=10.1038/ng1455 |pmid=15507998 |doi-access=free}}</ref> at ayon sa mga datos sa henetika, mapaanuman ang gamiting basehan sa paggugrupo, ang tindi ng pagkakaiba ng dalawang tao mula sa parehong grupo ay walang pinagkaiba halos sa pagkakaiba ng dalawang tao mula sa magkaibang grupo.<ref>{{cite web |title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation |trans-title=Henetika – Pag-unawa sa Pagkakaiba sa Henetika ng Tao |url=https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825143543/https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |archive-date=25 August 2013 |access-date= |work=Human Genetic Variation |publisher=National Institute of Health (NIH) |language=en |quote=}}</ref> Hindi magkakaugnay sa isa't-isa ang mga maiitim na tao mula sa [[Aprika]], [[Australya|Australia]], at [[Timog Asya]].<ref name=":1" /> Ayon din sa mga pananaliksik sa henetika, pinakamayabong ang henetika ng mga tao mula sa Aprika, na mabilis na kumokonti habang palayo sa naturang kontinente,<ref>{{cite journal |vauthors=Jorde LB, Watkins WS, Bamshad MJ, Dixon ME, Ricker CE, Seielstad MT, Batzer MA |date=March 2000 |title=The distribution of human genetic diversity: a comparison of mitochondrial, autosomal, and Y-chromosome data |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-03_66_3/page/979 |trans-title=Ang distribusyon ng dibersidad sa henetika ng tao: pagkukumpara sa mitokondrial, autosomal, at kromosomang Y na datos |journal=American Journal of Human Genetics |language=en |volume=66 |issue=3 |pages=979–988 |doi=10.1086/302825 |pmc=1288178 |pmid=10712212}}</ref> marahil dahil sa resulta ng pagkonti ng mga populasyon sa mga lugar na pinuntahan nila.<ref>{{cite journal |author-link3=Francois Balloux |vauthors=Manica A, Amos W, Balloux F, Hanihara T |date=July 2007 |title=The effect of ancient population bottlenecks on human phenotypic variation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-19_448_7151/page/346 |trans-title=Ang epekto ng pagliit ng mga sinaunang populasyon sa baryasyon ng penotipo ng tao |journal=Nature |language=en |volume=448 |issue=7151 |pages=346–348 |bibcode=2007Natur.448..346M |doi=10.1038/nature05951 |pmc=1978547 |pmid=17637668}}</ref> Nahaluan ang mga taong lumabas sa kontinente ng mga hene ng ibang mga espesye ng tao, kagaya ng mga [[Neandertal]] at [[Denisova hominin|Denisovan]], bagamat maaari ring nahaluan ang mga tao sa Aprika ng mga ito.<ref name="Bergstrom2020" /><ref>{{cite journal |vauthors=Chen L, Wolf AB, Fu W, Li L, Akey JM |date=February 2020 |title=Identifying and Interpreting Apparent Neanderthal Ancestry in African Individuals |trans-title=Pagkilala at Paglalarawan sa Diumano'y Ninunong Neandertal sa mga Aprikano |journal=Cell |language=en |volume=180 |issue=4 |pages=677–687.e16 |doi=10.1016/j.cell.2020.01.012 |pmc= |pmid=32004458 |doi-access=free |s2cid=210955842}}</ref> Ayon din sa mga kamakailang pag-aaral, taglay ng mga tao sa Aprika, lalo na sa [[Kanlurang Aprika]], ang mga hene na wala sa mga taong nasa labas ng kontinente. Pinaniniwalaan na nagmula ito sa isang hindi pa tukoy na laos na espesye ng mga tao sa Aprika na unang humiwalay sa mga ''Homo sapiens'' bago pa ang mga Neandertal.<ref name="Bergstrom2020" /> [[Gonokorismo|Gonokorista]] ang mga tao; ibig sabihin, may dalawang [[kasarian]] sila.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ&q=homo+sapiens+gonochoric&pg=PA304 |title=The Biology of Reproduction |vauthors=Fusco G, Minelli A |date=10 October 2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-49985-9 |page=304 |language=en |trans-title=Ang Biolohiya ng Reproduksiyon |access-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022071224/https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ&q=homo+sapiens+gonochoric&pg=PA304 |archive-date=22 October 2022 |url-status=live}}</ref> Pinakamatindi ang pagkakaiba ng mga tao base sa kanilang kasarian; bagamat nasa 0.5% lamang na magkaiba ang dalawang tao ng parehong kasarian, aabot nang 2% ang pagkakaiba ng dalawang tao ng magkaibang kasarian.<ref>{{cite journal |vauthors=Gustafsson A, Lindenfors P |date=October 2004 |title=Human size evolution: no evolutionary allometric relationship between male and female stature |trans-title=Ebolusyon ng laki ng tao: walang relasyong alometriko sa pagitan ng tindig ng lalaki at babae |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=47 |issue=4 |pages=253–266 |bibcode=2004JHumE..47..253G |doi=10.1016/j.jhevol.2004.07.004 |pmid=15454336}}</ref> Tipikal na mas mabigat ang mga lalaking tao nang 15% at {{Convert|15|cm|in|abbr=on}} na mas matangkad kesa sa mga babaeng tao. 40–50% na mas malakas ang itaas na bahagi ng katawan at 20–30% na mas malakas ang mababang bahagi ng mga lalaki kesa mga babae dahil sa dami ng mga hibla ng [[Kalamnan|masel]] nila.<ref>{{cite journal |vauthors=Miller AE, MacDougall JD, Tarnopolsky MA, Sale DG |year=1993 |title=Gender differences in strength and muscle fiber characteristics |trans-title=Pagkakaiba ng kasarian sa lakas at katangian ng mga hibla ng masel |journal=European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology |language=en |volume=66 |issue=3 |pages=254–262 |doi=10.1007/BF00235103 |pmid=8477683 |hdl-access=free |s2cid=206772211 |hdl=11375/22586}}</ref> Samantala, karaniwang mas marami ang nakaimbak na [[Taba|taba sa katawan]] ang mga babae kesa sa mga lalaki, mas makikinis ang balat dahil sa pangangailangan ng bitamina D tuwing [[Pagdadalantao|nagdadalang-tao]] at [[Pagpapasuso|nagpapasuso]].<ref>{{Cite book |title=Sex and Gender Factors Affecting Metabolic Homeostasis, Diabetes and Obesity |vauthors=Bredella MA |date=2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-70177-6 |veditors=Mauvais-Jarvis F |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1043 |place=Cham |pages=9–27 |language=en |trans-title=Mga Salik sa Kasarian na Nakakaapekto sa Metabolikong Homeostatis, Diyabetes, at Katabaan |chapter=Sex Differences in Body Composition |trans-chapter=Pagkakaiba ng Kasarian sa Komposisyon ng Katawan |doi=10.1007/978-3-319-70178-3_2 |pmid=29224088}}</ref> Dahil sa pagkakaiba sa [[kromosoma]], may ilang kondisyon na tanging nakakaapekto sa lalaki o sa babae.<ref>{{cite web |title=Sex Linked |trans-title=Nauugnay sa Kasarian |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Sex-Linked |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414183337/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Sex-Linked |archive-date=14 April 2022 |access-date= |website=National Human Genome Research Institute |language=en |vauthors=Easter C}}</ref> Mas malalim nang isang [[oktaba]] ang boses ng mga lalaki kesa sa mga babae.<ref>{{cite journal |vauthors=Puts DA, Gaulin SJ, Verdolini K |date=July 2006 |title=Dominance and the evolution of sexual dimorphism in human voice pitch. |url=https://archive.org/details/sim_evolution-and-human-behavior_2006-07_27_4/page/282 |trans-title=Dominasyon at ebolusyon ng dimorpismong pangkasarian sa tinis ng boses ng tao |journal=Evolution and Human Behavior |language=en |volume=27 |issue=4 |pages=283–296 |bibcode=2006EHumB..27..283P |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2005.11.003 |s2cid=32562654}}</ref> Mas mahaba ang buhay ng mga babae sa halos lahat ng panig ng mundo.<ref>{{cite web |title=Gender, women, and health |trans-title=Kasarian, kababaihan, at kalusugan |url=https://www.who.int/gender/documents/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625083240/https://www.who.int/gender/documents/en/ |archive-date=25 June 2013 |work= |publisher=[[World Health Organization]] |language=en}}</ref> May mga [[intersex]] din na tao, na nagtataglay ng parehong [[Titi|panlalaki]] at [[Kaluban|pambabaeng ari]], ngunit bihira lamang ito.<ref>{{Cite journal |last=Sax |first=Leonard |date=1 August 2002 |title=How common is lntersex? A response to Anne Fausto-Sterling |trans-title=Gaano Kakaraniwan ang mga Intersex? Tugon kay Anne Fausto-Sterling |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00224490209552139 |journal=The Journal of Sex Research |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=174–178 |doi=10.1080/00224490209552139 |issn=0022-4499 |pmid=12476264 |s2cid=33795209}}</ref> == Sikolohiya == {{Pangunahin|Sikolohiya}} [[Talaksan:Human_brain_lateral_view_description.JPG|thumb|Ang panlabas na hitsura ng [[utak ng tao]]. Markado ang mga pangunahing lobo ng [[serebrum]]: [[Harapang lobo|harapan]] (1), [[Lobong parietal|parietal]] (2), [[Temporal na lobo|temporal]] (3), at [[Oksipital na lobo|oksipital]] (4). Tumutukoy ang ibang mga bilang sa mga mahahalagang pananda ng hangganan ng apat na lobo. Makikita naman ang [[Serebelyum|serebelum]] sa ibabang kanang sulok.]] Isa ang [[utak]] ng tao sa mga pinakamahahalagang bahagi ng katawan nito. Ito ang pangunahing [[Organo (anatomiya)|organo]] ng [[gitnang sistemang nerbiyos]], at kumokontrol sa [[periperong sistemang nerbiyos]]. Bukod sa pagkontrol sa mga "mabababang" gawaing kusang (otomatiko) ginagawa kagaya ng [[paghinga]] at [[pagtunaw ng pagkain]], ito rin ang may kontrol sa mga "matataas" na gawain tulad ng [[pag-iisip]], [[pagdadahilan]], at [[pagbabasal]].<ref>{{cite web |title=3-D Brain Anatomy |trans-title=Anatomiya ng Utak sa 3-D |url=https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905064816/https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html |archive-date=5 September 2017 |access-date= |work=The Secret Life of the Brain |publisher=Public Broadcasting Service |language=en}}</ref> Ang mga ito ang kumakatawan sa [[isip]], na siyang pinag-aaralan sa larangan ng [[sikolohiya]]. May mga ilang katangian na bagamat hindi partikular na natatangi sa mga tao, ay nagtatangi sa mga tao mula sa ibang mga hayop.<ref>{{cite web |date=9 November 2016 |title=We've got human intelligence all wrong |trans-title=Nagkamali tayo sa katalinuhan ng tao |url=https://www.bbc.com/future/article/20161108-weve-got-human-intelligence-all-wrong |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131122837/https://www.bbc.com/future/article/20161108-weve-got-human-intelligence-all-wrong |archive-date=31 January 2021 |access-date= |website=BBC |language=en |vauthors=Robson D}}</ref> Maaaring sila lamang ang mga hayop na kayang magsagawa ng [[alaalang episodiko]] at [[Pag-iisip labas sa kasalukuyan|makapag-isip labas sa kasalukuyan]] ({{Lang|en|mental time travel}}).<ref>{{cite news |date=26 February 2015 |title=Many Animals{{snd}}Including Your Dog{{snd}}May Have Horrible Short-Term Memories |language=en |trans-title=Maraming mga Hayop{{snd}}Kabilang ang Iyong Aso{{snd}}Ang Napakamalimutin |work=National Geographic News |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/150225-dogs-memories-animals-chimpanzees-science-mind-psychology |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419150625/https://www.nationalgeographic.com/animals/article/150225-dogs-memories-animals-chimpanzees-science-mind-psychology |archive-date=19 April 2021 |vauthors=Owen J}}</ref> Kahit ikumpara sa ibang mga [[nakikihalubilong hayop]], napakarami ng mga ekspresyon sa [[mukha]] na kayang gawin ng mga tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Schmidt KL, Cohn JF |date=2001 |title=Human facial expressions as adaptations: Evolutionary questions in facial expression research |trans-title=Mga ekspresyon sa mukha ng tao bilang adaptasyon: Mga katanungan sa ebolusyon sa pananaliksik sa ekspresyon ng mukha |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=116 |issue=S33 |pages=3–24 |bibcode=2001AJPA..116S...3S |doi=10.1002/ajpa.20001 |pmc=2238342 |pmid=11786989}}</ref> Sila lamang ang natatanging hayop sa kasalukuyan na kayang [[Pag-iyak|umiyak]] dahil sa emosyon.<ref>{{cite news |date=5 January 2011 |title=Tears in Her Eyes: A Turnoff for Guys? |language=en |trans-title=Mga Luha sa Kanyang Mata: Ayaw ng mga Lalaki? |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/Health/MindMoodNews/womens-tears-chemical-turnoff-men/story?id=12540975 |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130050944/https://abcnews.go.com/Health/MindMoodNews/womens-tears-chemical-turnoff-men/story?id=12540975 |archive-date=30 January 2021 |vauthors=Moisse K}}</ref> Isa sila sa mga hayop na kayang [[Pagsubok sa harap ng salamin|makilala ang kanilang sarili sa harap ng salamin]].<ref>{{cite news |date=2018 |title=The 'me' illusion: How your brain conjures up your sense of self |language=en |trans-title=Ang ilusyon ng 'ako': Paano ginagawa ng utak mo ang sarili mo |work=New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/mg23931940-100-the-me-illusion-how-your-brain-conjures-up-your-sense-of-self/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218175649/https://www.newscientist.com/article/mg23931940-100-the-me-illusion-how-your-brain-conjures-up-your-sense-of-self/ |archive-date=18 February 2021 |vauthors=Deleniv S}}</ref> Mas malalaki ang kanilang [[kortesang prepontal]], ang rehiyon ng utak na may kontrol sa [[kognisyon]], kumpara sa ibang mga primado, kaya naman itinuturing sila bilang isa sa, kundi ang pinakamatatalinong hayop.<ref>{{cite journal |vauthors=Stern P |date=22 June 2018 |title=The human prefrontal cortex is special |url=https://archive.org/details/science_2018-06-22_360_6395/page/1311 |trans-title=Natatangi ang kortesang prepontal ng tao |journal=Science |language=en |volume=360 |issue=6395 |pages=1311–1312 |bibcode=2018Sci...360S1311S |doi=10.1126/science.360.6395.1311-g |issn=0036-8075 |doi-access=free |s2cid=149581944}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Erickson R |date=22 September 2014 |title=Are Humans the Most Intelligent Species? |trans-title=Mga Tao Nga Ba ang Pinakamatatalinong Espesye? |journal=Journal of Intelligence |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=119–121 |doi=10.3390/jintelligence2030119 |issn=2079-3200 |doi-access=free}}</ref> Gayunpaman, kasalukuyang pinagdedebatehan kung sila nga lang ba talaga ang mga hayop na pasok sa kahulugan ng [[teorya ng isip]].<ref>{{Cite journal |last1=Penn |first1=Derek C. |last2=Povinelli |first2=Daniel J. |date=2007-04-29 |title=On the lack of evidence that non-human animals possess anything remotely resembling a 'theory of mind' |trans-title=Ukol sa kawalan ng ebidensiya sa pagkakaroon ng kahit anong maituturing na 'teorya ng isip' sa mga hayop na hindi tao |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |volume=362 |issue=1480 |pages=731–744 |doi=10.1098/rstb.2006.2023 |issn=0962-8436 |pmc=2346530 |pmid=17264056}}</ref><ref>{{cite web |title=Humans not smarter than animals, just different, experts say |trans-title=Hindi mas matalino ang mga tao kesa sa mga hayop, iba lang sila, ayon sa mga eksperto |url=https://phys.org/news/2013-12-humans-smarter-animals-experts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130063650/https://phys.org/news/2013-12-humans-smarter-animals-experts.html |archive-date=30 January 2021 |access-date= |website=Phys.org |language=en}}</ref> === Tulog at panaginip === {{Main|Tulog|Panaginip}} Kadalasan, [[diurnal]] ang mga tao; ibig sabihin, aktibo sila tuwing [[Araw (panahon)|araw]] at natutulog tuwing [[Gabi (panahon)|gabi]]. [[Tulog|Natutulog]] ang mga batang tao nang siyam hanggang sampung oras, at pito hanggang siyam na oras naman sa mga matatanda. Gayunpaman, hindi ito madalas nasusunod, na nagiging dahilan ng [[Puyat|pagkapuyat]] na nakakaapekto sa katawan tulad ng [[pagkaantok]], [[pagod]], at [[agresyon]].<ref>{{cite journal |vauthors=Grandner MA, Patel NP, Gehrman PR, Perlis ML, Pack AI |date=August 2010 |title=Problems associated with short sleep: bridging the gap between laboratory and epidemiological studies |trans-title=Mga problemang nauugnay sa maikling tulog: pagtutulay sa pagitan ng mga pag-aaral sa laboratoryo at epidemyolohiya |journal=Sleep Medicine Reviews |language=en |volume=14 |issue=4 |pages=239–247 |doi=10.1016/j.smrv.2009.08.001 |pmc=2888649 |pmid=19896872}}</ref> [[Panaginip|Nananaginip]] ang mga tao tuwing natutulog, kung saan nakakaranas sila ng mga imaheng nakikita at mga tunog na naririnig dahil sa pagiging aktibo ng mga [[pons]] sa [[yugtong REM ng pagtulog]]. Iba-iba ng mga panagbawatp, mula sa ilang segundo lamang hanggang tatlumpung minuto.<ref>{{cite journal |vauthors=Hobson JA |date=November 2009 |title=REM sleep and dreaming: towards a theory of protoconsciousness |trans-title=Pagtulog na REM at panaginip: tungo sa teorya ng protokamalayan |journal=Nature Reviews. Neuroscience |language=en |volume=10 |issue=11 |pages=803–813 |doi=10.1038/nrn2716 |pmid=19794431 |s2cid=205505278}}</ref> Nagkakaroon ng tatlo hanggang limang panaginip ang mga tao kada gabi, pinakamarami na ang pito. Bagamat malilimutan agad ang mga panaginip pagkagising, mas mataas ang tiyansang maaalala ito ng indibiduwal kung nagising siya sa kalagitnaan ng yugtong REM ([[Alimpungat|naalimpungatan]]). Hindi nakokontrol ng mga nananaginip ang kanilang mga panaginip, maliban sa kaso ng mga [[namamalayang panaginip]], kung saan alam ng indibiduwal na nananaginip siya at nakokontrol ang mga pangyayari nito.<ref>{{cite web |date=29 July 2010 |title=How Can You Control Your Dreams? |trans-title=Paano Mo Makokontrol ang mga Panaginip Mo? |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-to-control-dreams/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202070145/https://www.scientificamerican.com/article/how-to-control-dreams/ |archive-date=2 February 2015 |website=Scientific America |language=en |vauthors=Lite J}}</ref> === Kamalayan at pag-iisip === {{Main|Kamalayan|Kognisyon}}Sa pinakasimpleng paliwanag, [[kamalayan]] ang [[pagkamulat]] o kaalaman sa [[pag-iral]] ng [[sarili]] sa loob at labas.<ref>{{cite encyclopedia |title=Consciousness |dictionary=Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/consciousness |access-date= |language=en |trans-title=Kamalayan |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907122314/https://www.merriam-webster.com/dictionary/consciousness |archive-date=7 September 2019 |url-status=live}}</ref> Bagamat sentro sa napakaraming debate at pag-aaral sa [[pilosopiya]] at [[agham]], nananatili pa rin itong enigmatiko at hindi lubos na maintindihan.<ref>{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Consciousness |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/ |access-date= |language=en |trans-title=Kamalayan |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014065308/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/ |archive-date=14 October 2019 |vauthors=van Gulick R |url-status=live}}</ref> Tanging nagkakasundo lamang ang mga eksperto sa ideya ng kamalayan bilang tunay na umiiral.<ref>{{cite book |author-link=John Searle |title=The Oxford companion to philosophy |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3 |vauthors=Searle J |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-926479-7 |veditors=Honderich T |language=en |trans-title=Ang gabay ng Oxford sa pilosopiya |chapter=Consciousness |trans-chapter=Kamalayan}}</ref> Tipikal itong hinahanay kasama ng [[isip]] bilang bahagi nito o ang mismong esensiya nito. Binigyang kahulugan ito sa kasaysayan bilang isang anyo ng [[introspeksiyon]], pansariling [[kaisipan]], [[imahinasyon]], at [[pagkukusa]].<ref>{{cite book |author-link=Julian Jaynes |url=https://s-f-walker.org.uk/pubsebooks/pdfs/Julian_Jaynes_The_Origin_of_Consciousness.pdf |title=The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind |vauthors=Jaynes J |publisher=Houghton Mifflin |year=2000 |isbn=0-618-05707-2 |language=en |trans-title=Ang Pinagmulan ng Kamalayan sa Pagsilip sa Bikameral na Isip |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807100304/https://s-f-walker.org.uk/pubsebooks/pdfs/Julian_Jaynes_The_Origin_of_Consciousness.pdf |archive-date=7 August 2019 |url-status=dead |orig-year=1976}}</ref> Ngayon, sinasama rin ang [[karanasan]], [[pakiramdam]], at [[Pananaw sa mundo|pananaw]] sa mga ito. Maaari may mga antas ang kamalayan, o di kaya'y ibang anyo nito na nagkakaiba sa isa't isa.<ref>{{cite web |date=15 August 2011 |title=Higher-Order Theories of Consciousness |trans-title=Mga Pangmataas na Antas na Teorya ng Kamalayan |url=https://plato.stanford.edu/entries/consciousness-higher/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413163246/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness-higher/ |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |language=en |vauthors=Carruthers P}}</ref> [[Kognisyon]] naman ang tawag sa pagkalap at pag-unawa sa [[kaalaman]] sa pamamagitan ng [[sentido ng katawan]].<ref>{{cite web |title=Cognition |trans-title=Kognisyon |url=https://www.lexico.com/definition/cognition |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708041349/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/cognition |archive-date=8 July 2016 |access-date= |website=Lexico |publisher= |language=en}}</ref> Ang bawat tao ay may pansariling pananaw sa buhay bunsod ng kani-kanilang magkakaibang karanasan na resulta ng pagproseso ng [[utak ng tao]] sa mga impormasyong nagmula sa mga ito.<ref>{{cite book |title=Information—Consciousness—Reality |vauthors=Glattfelder JB |date=2019 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-03633-1 |veditors=Glattfelder JB |series=The Frontiers Collection |place=Cham |pages=515–595 |language=en |trans-title=Impormasyon—Kamalayan—Realidad |chapter=The Consciousness of Reality |trans-chapter=Ang Kamalayan ng Realidad |doi=10.1007/978-3-030-03633-1_14 |s2cid=189379814}}</ref> === Motibasyon at damdamin === {{Main|Pagganyak|Damdamin}} [[File:Plate_depicting_emotions_of_grief_from_Charles_Darwin's_book_The_Expression_of_the_Emotions.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plate_depicting_emotions_of_grief_from_Charles_Darwin's_book_The_Expression_of_the_Emotions.jpg|thumb|Mga damdamin na ipinakita sa aklat ni [[Charles Darwin]] na ''[[Ang Mga Ekspresyon ng Damdamin sa mga Tao at Hayop]]'' (1872).]] Hindi pa lubos na naiintindihan ang [[motibasyon]] sa mga tao. Ayon sa [[modelo ng hirarkiya ng pangangailangan]], ang pangangailangan ng isang tao ay pakomplikado nang pakomplikado habang natutugunan ang mga pangunahing [[Panustos at pangangailangan|pangangailangan]] nito tulad ng pagkain at pamamahay.<ref>{{cite web |date=20 March 2020 |title=Maslow's Hierarchy of Needs |trans-title=Hirarkiya ng Pangangailangan ni Maslow |url=https://www.simplypsychology.org/maslow.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181108083314/https://www.simplypsychology.org/maslow.html |archive-date=8 November 2018 |access-date= |website=Simply Psychology |publisher=Simply Scholar Limited |language=en |quote= |vauthors=McLeod S}}</ref> Ayon sa pilosopiya, motibasyon ang pagpokus o pag-alis sa mga layunin na nangangailangan ng direktang aksyon mula sa indibiduwal. Ilan sa mga salik nito ang [[insentibo]] at [[Nais|kagustuhan]], gayundin sa pagpilit na magawa ang mga gustong gawin o mangyari.<ref>{{cite book |title=Motivation and Action |vauthors=Heckhausen J, Heckhausen H |date=28 March 2018 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-65093-7 |location=Introduction and Overview |page=1 |language=en |trans-title=Motibasyon at Aksyon |chapter=Introduction and Overview |trans-chapter=Panimula at Buod |doi=10.1007/978-3-319-65094-4_1}}</ref> Mga estadong biolohikal ang mga [[damdamin]] na nagmumula sa [[sistemang nerbiyos]] dahil sa mga [[Neuropisyolohiya|neuropisyolohiyang]] pagbabago bunsod ng mga iniisip, pakiramdam, ugali, at antas ng pagkasaya o pagkalugmok.<ref>{{cite journal |vauthors=Damasio AR |date=May 1998 |title=Emotion in the perspective of an integrated nervous system |url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_1998-05_26_2-3/page/83 |trans-title=Emosyon sa pananaw ng isang integradong sistemang nerbiyos |journal=Brain Research. Brain Research Reviews |language=en |volume=26 |issue=2–3 |pages=83–86 |doi=10.1016/s0165-0173(97)00064-7 |pmid=9651488 |s2cid=8504450}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cabanac M |date=2002 |title=What is emotion? |trans-title=Ano ang damdamin? |journal=Behavioural Processes |language=en |volume=60 |issue=2 |pages=69–83 |doi=10.1016/S0376-6357(02)00078-5 |pmid=12426062 |quote= |s2cid=24365776}}</ref> Madalas silang nauugnay sa [[sumpong]], [[timpi]], [[pagkatao]], [[Kalagayan|katayuan]], [[pagkamalikhain]], at motibasyon.<ref>{{cite journal |vauthors=Averill JR |date=April 1999 |title=Individual differences in emotional creativity: structure and correlates |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_1999-04_67_2/page/330 |trans-title=Indibiduwal na pagkakaiba sa madamdaming pagkamalikhain: estraktura at korelasyon |journal=Journal of Personality |language=en |volume=67 |issue=2 |pages=331–371 |doi=10.1111/1467-6494.00058 |pmid=10202807}}</ref> Malaki ang gampanin ng damdamin sa [[Pag-uugali ng tao|ugali ng tao]] at sa abilidad nitong [[Pagkatuto|matuto]].<ref>{{cite journal |vauthors=Tyng CM, Amin HU, Saad MN, Malik AS |date=2017 |title=The Influences of Emotion on Learning and Memory |trans-title=Ang Impluwensiya ng Damdamin sa Pagkatuto at Alaala |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=8 |page=1454 |doi=10.3389/fpsyg.2017.01454 |pmc=5573739 |pmid=28883804 |doi-access=free}}</ref> Maaaring humantong sa pagtaliwas sa lipunan o [[krimen]] ang pagsunod nang lubos sa mga nadadama;<ref>{{cite book |url=https://www.researchgate.net/publication/317042659 |title=Oxford Bibliographies in Criminology |vauthors=Van Gelder JL |date=November 2016 |publisher=Oxford University Press |veditors=Wright R |language=en |trans-title=Bibliograpiya ng Oxford sa Kriminolohiya |chapter=Emotions in Criminal Decision Making |trans-chapter=Mga Damdamin sa Pagsasagawa ng Kriminal na Desisyon |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129211201/https://www.researchgate.net/publication/317042659 |archive-date=29 January 2021 |url-status=live}}</ref> ayon sa mga pag-aaral, mas mababa ang [[katalinuhang pandamdamin]] (EQ) ng mga kriminal kesa sa normal.<ref>{{cite journal |vauthors=Sharma N, Prakash O, Sengar KS, Chaudhury S, Singh AR |date=2015 |title=The relation between emotional intelligence and criminal behavior: A study among convicted criminals |trans-title=Ang relasyon sa pagitan ng katalinuhang pandamdamin st ugaling kriminal: Pag-aaral sa mga nasentensiyahang kriminal |journal=Industrial Psychiatry Journal |language=en |volume=24 |issue=1 |pages=54–58 |doi=10.4103/0972-6748.160934 |pmc=4525433 |pmid=26257484 |doi-access=free}}</ref> Nagkakaiba ang mga damdamin kung kaaya-aya ba ito, tulad ng [[ligaya]], [[Pagpapahalaga sa sarili|interes]], o [[pagkakuntento]], at kung hindi, tulad ng [[lungkot]], [[pagkabalisa]], [[galit]], at [[Pighati|dalamhati]].<ref>{{cite journal |vauthors=Fredrickson BL |date=March 2001 |title=The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_2001-03_56_3/page/218 |trans-title=Ang gampanin ng mga positibong damdamin sa positibong sikolohiya: Ang teorya ng pagpalawak at pagtayo sa mga positibong damdamin |journal=The American Psychologist |language=en |volume=56 |issue=3 |pages=218–226 |doi=10.1037/0003-066X.56.3.218 |pmc=3122271 |pmid=11315248}}</ref> Sentro sa mga debate ang saklaw ng saya, na isang kondisyon kung saan nararanasan ng tao ang mga bagay na positibo para sa kanya,<ref>{{cite journal |vauthors=Haybron DM |date=August 2013 |title=The proper pursuit of happiness. |trans-title=Ang tamang paghabol sa saya |journal=Res Philosophica |language=en |volume=90 |issue=3 |pages=387–411 |doi=10.11612/resphil.2013.90.3.5}}</ref> bagamat may mga kamakailang pag-aaral na nagsasabing nakakamit din ito kahit na may mga malulungkot na pangyayari sa buhay kung titingnan ito ng indibiduwal bilang kailangan.<ref>{{cite web |date=14 August 2017 |title=Secret to happiness may include more unpleasant emotions: Research contradicts idea that people should always seek pleasure to be happy |trans-title=Maaaring may mga di kaaya-ayang damdamin ang sikreto sa saya: Tumataliwas ang isang pananaliksik sa ideya na dapat kaaya-aya ang habulin ng mga tao para maging masaya |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2017/08/170814092813.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111181025/https://www.sciencedaily.com/releases/2017/08/170814092813.htm |archive-date=11 November 2020 |access-date= |website=ScienceDaily |publisher=[[American Psychological Association]] |language=en}}</ref> === Seksuwalidad at pag-ibig === {{Main|Seksuwalidad|Pag-ibig}}Sa mga tao, [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]] ang pinagsamang pakiramdam na biolohikal, erotiko, pisikal, emosyonal, panlipunan, at espirituwal. Wala itong tiyak na kahulugan. Sa biolohikal at pisikal na pananaw, tumutukoy ang seksuwalidad sa [[Reproduksiyong seksuwal|reproduksiyon ng tao]], kabilang na ang [[Siklo ng pagtugong seksuwal ng tao|siklo ng pagtugon nito]]. Bukod dito, nakakaapekto at naaapektuhan din ng seksuwalidad ang iba't-ibang aspeto ng buhay tulad ng [[etika]], [[moralidad]], at [[relihiyon]].<ref name="Bolin">{{cite book |url={{GBurl|id=qrPHYok19v8C|p=32}} |title=Human Sexuality: Biological, Psychological, and Cultural Perspectives |vauthors=Bolin A, Whelehan P |publisher=[[Taylor & Francis]] |year=2009 |isbn=978-0-7890-2671-2 |pages=32–42 |language=en |trans-title=Seksuwalidad ng Tao: Mga Pananaw sa Biolohiya, Sikolohiya, at Kultura}}</ref> [[Libog]], kilala rin sa tawag na ''libido'', ang mental na estado sa simula ng pagnanasang seksuwal. Ayon sa mga pag-aaral, mas gustong [[Siping (tao)|makipagtalik]] at [[Pagsasalsal|magsalsal]] ng mga lalaking tao kesa sa mga babae.<ref>{{cite journal |vauthors=Younis I, Abdel-Rahman SH |date=2013 |title=Sex difference in libido |trans-title=Pagkakaiba ng kasarian sa libog |journal=Human Andrology |language=en-US |volume=3 |issue=4 |pages=85–89 |doi=10.1097/01.XHA.0000432482.01760.b0 |s2cid=147235090}}</ref> Walang tiyak na [[oryentasyong seksuwal]] ang lahat ng tao,<ref>{{cite web |title=Sexual orientation, homosexuality and bisexuality |trans-title=Oryentasyong seksuwal, homoseksuwalidad, at biseksuwalidad |url=https://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808032050/https://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |archive-date=8 August 2013 |access-date= |publisher=[[American Psychological Association]] |language=en}}</ref> bagamat malaking bahagi ng populasyon nila ay maituturing na [[Heteroseksuwalidad|heteroseksuwal]] (nagkakagusto sa kabilang kasarian). Hindi natatangi sa mga tao ang [[homoseksuwalidad]] (nagkakagusto sa parehong kasarian) dahil [[Homoseksuwalidad sa ibang hayop|nagaganap din ito sa ibang mga hayop]]. Gayunpaman, tanging tao at [[tupa]] lamang ang nagpapakita ng eksklusibong homoseksuwalidad (nagkakagusto ''lamang'' sa parehong kasarian). Suportado ng malaking ebidensiya sa pananaliksik ang [[Biolohiya at oryentasyong seksuwal|biolohikal na dahilan ng oryentasyong seksuwal]]; ayon sa mga pag-aaral, walang pinagkaiba sa dami ng mga homoseksuwal ang mga lipunang walang problema sa homoseksuwalidad sa mga lipunang may problema rito.<ref name="LeVay">{{cite book |url={{GBurl|id=HmQFFfa03nkC}} |title=Gay, Straight, and the Reason Why: The Science of Sexual Orientation |vauthors=LeVay S |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975296-6 |pages=8, 19 |language=en |trans-title=Bakla, Straight, at ang Dahilan Bakit: Ang Agham ng Oryentasyong Seksuwal |access-date=}}</ref> Iminumungkahi ng mga pananaliksik sa [[neurosiyensiya]] at [[henetika]] na biolohikal din ang ugat ng iba pang salik ng seksuwalidad.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/evolutionofdesir00buss |title=The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating |vauthors=Buss DM |publisher=Basic Books |year=2003 |isbn=978-0-465-00802-5 |edition= |location=New York |language=en |trans-title=Ang Ebolusyon ng Pagnanasa: Mga Estratehiya ng Pagtatalik ng Tao}}</ref> Madalas na binibigyan ng kahulugan ang [[Pag-ibig|pag-ibig o pagmamahal]] bilang isang pakiramdam ng matinding [[Kabighaniang seksuwal|atraksyon]] o emosyonal na kaugnayan. Maaari itong impersonal (pagmamahal sa isang bagay o konsepto) o interpersonal (pagmamahal sa kapwa tao).<ref>{{cite book |title=The art of loving |vauthors=Fromm E |date=2000 |publisher=Harper Perennial |isbn=978-0-06-095828-2 |location=New York |language=en |trans-title=Ang sining ng pagmamahal}}</ref> Naglalabas ng [[Dopaminq|dopamina]], [[noradrenalina]], [[serotonin]], at iba pang kemikal na nauugnay sa kasiyahan ang utak kung inlab ang isang tao, na nagreresulta sa [[kilig]], pagbilis ng tibok ng [[Puso (anatomiya)|puso]], at kawalan ng ganang kumain o matulog.<ref>{{cite web |date=14 February 2017 |title=Love, Actually: The science behind lust, attraction, and companionship |trans-title=Pag-ibig Talaga: Ang agham sa likod ng libog, atraksyon, at pagsasama |url=https://sitn.hms.harvard.edu/flash/2017/love-actually-science-behind-lust-attraction-companionship/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028090542/http://sitn.hms.harvard.edu/flash/2017/love-actually-science-behind-lust-attraction-companionship/ |archive-date=28 October 2020 |access-date= |website=Science in the News |language=en-US}}</ref> == Kultura == {{Main|Kultura}} Isa sa mga itinuturong dahilan ng dominasyon ng mga tao sa [[biospera]] ay ang natatanging nilang kakayahang intelektuwal.<ref>{{cite book |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |url=https://archive.org/details/precipiceexisten0000ordt_b7k1 |vauthors=Ord T |date=2020 |publisher=Hachette Books |isbn=978-0-316-48489-3 |location=New York |language=en |trans-title=Ang Katarikan: Panganib sa Pag-iral at ang Hinaharap ng Sangkatauhan |quote=}}</ref> Maliban sa mga kamag-anak nitong [[hominid]] na wala na, sila lamang ang mga hayop na kayang magturo ng mga pangkalahatang impormasyon,<ref>{{cite news |date=2012 |title=Pay attention… time for lessons at animal school |language=en |trans-title=Makinig... oras na para sa klase sa paaralan ng hayop |work=BBC |url=https://www.bbc.com/future/article/20121005-pay-attention-its-animal-school |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130120957/https://www.bbc.com/future/article/20121005-pay-attention-its-animal-school |archive-date=30 January 2021 |vauthors=Goldman JG}}</ref> gumawa at ilarawan ang mga komplikadong konsepto,<ref>{{cite journal |vauthors=Winkler M, Mueller JL, Friederici AD, Männel C |date=November 2018 |title=Infant cognition includes the potentially human-unique ability to encode embedding |trans-title=Kasama sa kognisyon ng mga sanggol ang posibleng natatangi sa tao lang na kakayahang mai-encode ang embedding |journal=Science Advances |language=en |volume=4 |issue=11 |pages=eaar8334 |bibcode=2018SciA....4.8334W |doi=10.1126/sciadv.aar8334 |pmc=6248967 |pmid=30474053 |doi-access=free}}</ref> magsagawa ng [[pisikang katutubo]] upang makagawa ng mga [[kagamitan]],<ref>{{cite journal |vauthors=Johnson-Frey SH |date=July 2003 |title=What's so special about human tool use? |trans-title=Ano bang espesyal sa paggamit ng mga tao ng kagamitan? |journal=Neuron |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=201–204 |doi=10.1016/S0896-6273(03)00424-0 |pmid=12873378 |doi-access=free |s2cid=18437970}}</ref> o [[pagluluto|magluto]] ng pagkain.<ref>{{cite news |date=3 June 2015 |title=Chimps Can't Cook, But Maybe They'd Like To |language=en |trans-title=Di Kayang Magluto ng mga Matsing, Pero Baka Gusto Nila |work=National Geographic News |url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/06/150602-chimp-cooking-evolution-human-brain-science/ |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131064840/https://www.nationalgeographic.com/news/2015/06/150602-chimp-cooking-evolution-human-brain-science/ |archive-date=31 January 2021 |vauthors=Lemonick MD}}</ref> Mahalaga sa mga lipunan ng tao ang pagpasa ng impormasyon sa pamamagitan ng [[pagturo]] at [[pagtuto]].<ref>{{cite journal |vauthors=Vakhitova T, Gadelshina L |date=2 June 2015 |title=The Role and Importance of the Study of Economic Subjects in the Implementation of the Educational Potential of Education |trans-title=Ang Gampanin at Kahalagahan ng Pag-aaral ng mga Paksang Pang-ekonomiya sa Implementasyon ng Potensyal sa Pagkatuto ng Edukasyon |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |series=The Proceedings of 6th World Conference on educational Sciences |language=en |volume=191 |pages=2565–2567 |doi=10.1016/j.sbspro.2015.04.690 |issn=1877-0428 |doi-access=free}}</ref> Bukod sa mga ito, natatangi ang mga tao sa kanilang abilidad na makapagsimula ng [[apoy]],<ref>{{cite news |date=9 October 2018 |title=The Book of Humans by Adam Rutherford review – a pithy homage to our species |language=en |trans-title=Rebyu sa The Book of Humans ni Adam Rutherford – isang malarawang pagkilala sa ating espesye |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/2018/oct/09/the-book-of-humans-adam-rutherford-review |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205084949/https://www.theguardian.com/books/2018/oct/09/the-book-of-humans-adam-rutherford-review |archive-date=5 February 2021 |vauthors=McKie R}}</ref> pagbigkas ng mga [[ponema]],<ref>{{cite news |date=29 June 2015 |title=Babblers speak to the origin of language |language=en |trans-title=Mula sa mga utal ng bibig patungo sa pinagmulan ng wika |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/animal-magic/2015/jun/29/babblers-birds-origin-evolution-language |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131120059/https://www.theguardian.com/science/animal-magic/2015/jun/29/babblers-birds-origin-evolution-language |archive-date=31 January 2021 |vauthors=Nicholls H}}</ref> at matuto sa pamamagitan ng [[pakikinig]].<ref>{{cite news |date=2015 |title=Can any animals talk and use language like humans? |language=en |trans-title=May mga hayop bang kayang makapagsalita na parang tao? |work=BBC |url=https://www.bbc.com/earth/story/20150216-can-any-animals-talk-like-humans |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502172910/http://www.bbc.com/earth/story/20150216-can-any-animals-talk-like-humans |archive-date=2 May 2020 |quote= |vauthors=Dasgupta S}}</ref> === Wika === {{main|Wika}}Bagamat maraming espesye ang kayang magsagawa ng [[komunikasyon]], natatangi sa mga tao ang [[wika]], na itinuturing bilang isa sa mga pangunahing katangian ng tao.<ref>{{cite web |date=18 September 2013 |title=Why is language unique to humans? |trans-title=Bakit natatangi lang sa mga tao ang wika? |url=https://royalsociety.org/news/2013/language-unique-humans/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118210915/https://royalsociety.org/news/2013/language-unique-humans/ |archive-date=18 January 2021 |access-date= |publisher=Royal Society |language=en-gb |vauthors=Scott-Phillips TC, Blythe RA}}</ref> Di tulad ng mga limitadong sistema ng komunikasyon ng ibang mga hayop, malaya ang mga wika ng tao, kung saan maaaring magkaroon ng sandamakmak na [[kahulugan]] mula sa limitadong simbolong magagawa.<ref>{{cite journal |vauthors=Fitch WT |date=4 December 2010 |title=Language evolution: How to hear words long silenced |trans-title=Ebolusyon ng wika: Paano maririnig ang mga salitang matagal na'ng di nasabi |journal=New Scientist |language=en |volume=208 |issue=2789 |pages=ii–iii |bibcode=2010NewSc.208D...2F |doi=10.1016/S0262-4079(10)62961-2 |issn=0262-4079}}</ref> Isa ang mga tao sa apat na espesye ng hayop na tukoy na [[Pag-alis (lingguwistika)|kayang umalis]] sa kasalukuyan upang maglarawan ng isang bagay na wala sa paligid ng usapan.<ref name="Revolution" /> Natatangi ang mga wika sa ibang mga anyo ng komunikasyon dahil ito ay malaya sa [[modalidad]]; magreresulta pa rin sa parehong kahulugan mapaanuman ang midyum ng pagsasagawa nito, tulad ng tunog para sa [[pagsasalita]], paningin para sa mga [[sistema ng pagsulat]] at [[Wikang pakumpas|wikang nakasenyas]], o nararamdaman tulad ng [[braille]].<ref>{{cite book |title=Language Evolution and Developmental Impairments |vauthors=Lian A |date=2016 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-137-58746-6 |veditors=Lian A |place=London |pages=229–255 |language=en |trans-title=Ebolusyon ng Wika at Kakulangan sa Paglaki |chapter=The Modality-Independent Capacity of Language: A Milestone of Evolution |trans-chapter=Ang Kapasidad ng Kawalang Modalidad ng Wika: Milestone ng Ebolusyon |doi=10.1057/978-1-137-58746-6_7}}</ref> Mahalaga ang mga wika sa mga [[lipunan]] ng tao dahil nagbibigay ito ng [[pagkakakilanlan]].<ref>{{cite web |date=5 June 2015 |title=Culture |trans-title=Kultura |url=https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/mandated-areas1/culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126163227/https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/mandated-areas1/culture.html |archive-date=26 November 2020 |access-date= |website=[[Mga Nagkakaisang Bansa]] |language=en}}</ref> Tinatayang nasa anim na libong wika ang kasalukuyang meron sa mundo, kabilang na ang mga wikang nakasenyas, at libo-libong wika na hindi na ginagamit.<ref>{{cite book |title=The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World |url=https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse |vauthors=Comrie B, Polinsky M, Matthews S |publisher=Facts on File |year=1996 |isbn=978-0-8160-3388-1 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse/page/12 13]–15 |language=en |trans-title=Ang Atlas ng mga Wika: Ang Pinagmulan at Pagdebelop ng mga Wika sa Iba't-ibang Panig ng Mundo}}</ref> === Sining === {{main|Sining}} Maraming anyo ang [[sining]] ng mga tao, kabilang na ang [[Biswal na sining|nakikita]], [[panitikan]], at [[Sining-pagganap|tinatanghal]]. Kabilang sa mga nakikitang sining ang [[Pinta|pagpinta]], [[paglilok]], [[pelikula]], [[Fashion designer|fashion design]], at [[arkitektura]]. Samantala, saklaw ng panitikan ang pagsulat ng [[sanaysay]], [[tula]], at [[drama]]. Tinatanghal na sining naman ang mga sining na ginaganapan, tulad ng [[Pagtatanghal|teatro]], [[musika]], at [[sayaw]]. Madalas na pinagsasama ng mga tao ang mga ito upang makagawa ng bagong sining, kagaya ng [[bidyong pangmusika]], [[larong bidyo]], [[paghahain ng pagkain]], at [[medisina]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Brown S |date=24 October 2018 |title=Toward a Unification of the Arts |trans-title=Tungo sa Pagsasama ng mga Sining |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=9 |page=1938 |doi=10.3389/fpsyg.2018.01938 |issn=1664-1078 |pmc=6207603 |pmid=30405470 |doi-access=free}}</ref> Bukod sa pagbibigay ng [[Libangan (gawain)|libangan]] at kaalaman, ginagamit rin ang mga sining sa mga kadahilanang pampolitika.<ref>{{Cite journal |vauthors=Bird G |date=7 June 2019 |title=Rethinking the role of the arts in politics: lessons from the Négritude movement |trans-title=Pagninilay muli sa gampanin ng mga sining sa politika: mga aral mula sa kilusang Négritude |journal=International Journal of Cultural Policy |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=458–470 |doi=10.1080/10286632.2017.1311328 |issn=1028-6632 |s2cid=151443044}}</ref> Isa sa mga pangunahing katangian ng mga tao ang sining, at may mga ebidensiyang nakalap na nag-uugnay sa [[pagkamalikhain]] at [[wika]].<ref name="Morriss-Kay-2010">{{cite journal |vauthors=Morriss-Kay GM |date=February 2010 |title=The evolution of human artistic creativity |trans-title=Ang ebolusyon ng masining na pagkamalikhain ng mga tao |journal=Journal of Anatomy |language=en |volume=216 |issue=2 |pages=158–176 |doi=10.1111/j.1469-7580.2009.01160.x |pmc=2815939 |pmid=19900185}}</ref> Tinatayang nagsasagawa na ang mga [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ng sining 300,000 taon bago umusbong ang mga [[anatomikal na modernong tao]], ayon sa mga nakalap na ebidensiya mula sa mga guhit sa mga [[kabibe]] sa [[Java (pulo)|Java]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Joordens JC, d'Errico F, Wesselingh FP, Munro S, de Vos J, Wallinga J, Ankjærgaard C, Reimann T, Wijbrans JR, Kuiper KF, Mücher HJ, Coqueugniot H, Prié V, Joosten I, van Os B, Schulp AS, Panuel M, van der Haas V, Lustenhouwer W, Reijmer JJ, Roebroeks W |date=February 2015 |title=Homo erectus at Trinil on Java used shells for tool production and engraving |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-02-12_518_7538/page/228 |trans-title=Gumamit ang mga Homo erectus sa Trinil sa Java ng mga kabine sa paggawa ng mga kagamitan at pagguhit |journal=Nature |language=en |volume=518 |issue=7538 |pages=228–231 |bibcode=2015Natur.518..228J |doi=10.1038/nature13962 |pmid=25470048 |s2cid=4461751}}</ref> Samantala, tinatayang ginawa 75,000 taon ang nakalipas ang mga pinakamatatandang ebidensiya ng sining na iniuugnay sa mga ''Homo sapiens'', mga [[alahas]] at pagguhit sa mga dingding sa mga kuweba sa [[Timog Aprika]].<ref>{{cite news |date=16 April 2004 |title=World's oldest jewellery found in cave |language=en-GB |trans-title=Nakita sa isang kuweba ang pinakamatandang alahas ng mundo |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212095737/https://www.theguardian.com/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |archive-date=12 February 2021 |issn=0261-3077 |vauthors=Radford T}}</ref> Maraming mga hinuha ukol sa bakit natutong magsagawa ng mga tao ng sining, mula sa pagtulong sa paglutas ng mga problema, maimpluwensiyahan ang ibang mga tao, kooperasyon at kontribusyon ng bawat kasapi ng grupo, at maging paraan upang makahanap ng pares.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books/about/World_Art_Studies.html?id=po3rAAAAMAAJ |title=World Art Studies: Exploring Concepts and Approaches |vauthors=Dissanayake E |publisher=Valiz |year=2008 |isbn=9789078088226 |veditors=Zijlmans K, van Damme W |location=Amsterdam |pages=241–263 |language=en |trans-title=Aralin sa Sining ng Mundo: Paggalugad sa mga Konsepto at Pagtingin |chapter=The Arts after Darwin: Does Art have an Origin and Adaptive Function? |trans-chapter=Ang mga sining pagkatapos ni Darwin: May Pinagmulan at Adaptibong Kagamitan ang Sining? |via=[[Google Books]]}}</ref> Maaaring naging isang kalamangan ang paggamit ng imahinasyon dahil sining gayundin ng lohika sa ebolusyon ng mga sinaunang tao.<ref name="Morriss-Kay-2010" /> Ayon sa kasalukuyang ebidensiya, mas naunang magsagawa ang mga tao ng musika kesa sa mga guhit sa dingding ng kuweba, at isinasagawa ito ng lahat ng mga kultura ng mundo sa kasalukuyan. Maraming [[dyanra ng musika]] at [[etnikong musika]] ang nabuo sa paglipas ng panahon, kung saan nauugnay ang kakayahang ito ng mga tao sa mga mas komplikadong pag-uugali nila.<ref name="Morley-2014">{{cite journal |vauthors=Morley I |date=2014 |title=A multi-disciplinary approach to the origins of music: perspectives from anthropology, archaeology, cognition and behaviour |trans-title=Isang multidisiplinaryong pagtingin sa pinagmulan ng musika: mga pananaw mula sa antropolohiya, arkeolohiya, kognisyon, at pag-uugali |journal=Journal of Anthropological Sciences |language=en |volume=92 |issue=92 |pages=147–177 |doi=10.4436/JASS.92008 |doi-broken-date=1 July 2025 |pmid=25020016}}</ref> Nakita sa mga pag-aaral na tumutugon ang utak ng mga tao sa musika sa pamamagitan ng [[Pagsabay (neurosiyensiya)|pagsabay]] sa [[ritmo]] at [[kumpas]], kagaya ng paggalaw ng paa kasabay ng musika.<ref>{{cite journal |vauthors=Trost W, Frühholz S, Schön D, Labbé C, Pichon S, Grandjean D, Vuilleumier P |date=December 2014 |title=Getting the beat: entrainment of brain activity by musical rhythm and pleasantness |trans-title=Pagsabay sa kumpas: pagsabay ng aktibidad ng utak sa ritmo at kagandahan ng musika |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02446627/file/Trost2014_UncorrectedProof.pdf |journal=NeuroImage |language=en |volume=103 |pages=55–64 |doi=10.1016/j.neuroimage.2014.09.009 |pmid=25224999 |s2cid=4727529}}</ref> Nakikita rin sa lahat ng mga kultura ang sayaw, na maaaring nagmula bilang isang anyo ng komunikasyon ng mga sinaunang tao.<ref>{{cite web |date=22 March 2010 |title=Why Do Humans Dance? |trans-title=Bakit Sumasayaw ang mga Tao? |url=https://www.livescience.com/8132-humans-dance.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201180750/https://www.livescience.com/8132-humans-dance.html |archive-date=1 February 2021 |access-date= |website=LiveScience |language=en |vauthors=Chow D}}</ref> [[File:British_Museum_Flood_Tablet.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:British_Museum_Flood_Tablet.jpg|thumb|Ang tabletang naglalarawan sa [[Malaking Baha|delubyo ng pandaigdigang baha]], na bahagi ng [[Epiko ni Gilgamesh|''Epiko ni Gilgamesh'']].]] Di tulad ng [[pagsasalita]], hindi natural sa mga tao ang [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]] at [[pagsusulat]], at kailangan muna nila itong matutunan bago magamit nang maayos.<ref>{{cite web |date=21 June 2013 |title=How Reading Makes Us More Human |trans-title=Paano Ginagawa Tayong Mas Tao ng Pagbabasa |url=https://www.theatlantic.com/national/archive/2013/06/how-reading-makes-us-more-human/277079/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129222006/https://www.theatlantic.com/national/archive/2013/06/how-reading-makes-us-more-human/277079/ |archive-date=29 January 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en-US |vauthors=Prior KS}}</ref> Gayunpaman, nagsimula pa rin ang panitikan bago pa man umusbong ang mga pinakaunang wika; may mga ebidensiya ng 30,000 taon na mga guhit sa kuweba na nagpapakita ng mga eksena ng isang kuwento.<ref name="Puchner">{{cite web |date=23 April 2018 |title=How stories have shaped the world |trans-title=Paano hinulma ng mga kuwento ang mundo |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180423-how-stories-have-shaped-the-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105053111/https://www.bbc.com/culture/article/20180423-how-stories-have-shaped-the-world |archive-date=5 January 2021 |access-date= |website=[[BBC]] |language=en |vauthors=Puchner M}}</ref> Isa sa mga pinakamatatandang nakasulat na panitikan ang [[Epiko ni Gilgamesh|''Epiko ni Gilgamesh'']], na isinulat 4,000 taon ang nakalipas sa [[Babilonya]].<ref>{{cite book |title=Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |url=https://archive.org/details/mythsfrommesopot0000unse_o9l9 |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-283589-5 |editor-last=Dalley |editor-first=Stephanie |editor-link=Stephanie Dalley |edition= |page=[https://archive.org/details/mythsfrommesopot0000unse_o9l9/page/40 41] |language=en |trans-title=Mga Mito mula Mesopotamia: Paglikha, ang Baha, Gilgamesh, at Iba pa}}</ref> Bukod sa pagpasa ng kaalaman, maaaring nagamit ang [[kathang-isip]] sa pamamagitan ng mga kuwento bilang anyo ng komunikasyon at paraan upang makakuha rin ng pares.<ref>{{cite journal |vauthors=Hernadi P |date=2001 |title=Literature and Evolution |trans-title=Panitikan at Ebolusyon |url=https://www.jstor.org/stable/3685504 |url-status=live |journal=SubStance |language=en |volume=30 |issue= |pages=55–71 |doi=10.2307/3685504 |issn=0049-2426 |jstor=3685504 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130052249/https://www.jstor.org/stable/3685504 |archive-date=30 January 2021 |access-date=}}</ref> Maaari ring ginamit ang pagkukuwento bilang anyo ng kooperasyon at pagturo ng mga mahahalagang aralin.<ref name="Puchner" /> === Teknolohiya === {{main|Teknolohiya}} [[Talaksan:Campfire_Cooking_(Unsplash).jpg|thumb|Naging posible ang [[pagluluto]] dahil sa pagkontrol sa [[apoy]] ng mga sinaunang tao, na pinaniniwalaang isang napakahalagang kalamangan sa ebolusyon ng kalauna'y magiging modernong tao dahil sa paglawak ng posibleng makakain.]] Ginamit ng mga sinaunang tao ang mga kagamitang yari sa [[Bato (heolohiya)|bato]] simula noong bandang 2.5 milyong taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |author1=Clark JD |author1-link= |author2=de Heinzelin J |author2-link=Jean de Heinzelin de Braucourt |author3=Schick KD |author3-link=Kathy Schick |author4=Hart WK |author4-link= |author5=White TD |author5-link=Tim D. White |author6=WoldeGabriel G |author6-link= |author7=Walter RC |author7-link= |author8=Suwa G |author8-link=Gen Suwa |author9=Asfaw B |author9-link=Berhane Asfaw |author10=Vrba E |author11=H.-Selassie Y |date=June 1994 |title=African Homo erectus: old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Valley, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_1994-06-24_264_5167/page/1906 |trans-title=Homo erectus ng Aprika: mga lumang pagpepetsang radiometriko at ang mga batang asemblaheng Oldowan sa Gitnang Lambak ng Awash, Etiopiya |journal=Science |language=en |volume=264 |issue=5167 |pages=1907–1910 |bibcode=1994Sci...264.1907C |doi=10.1126/science.8009220 |pmid=8009220 |author10-link=Elisabeth Vrba |author11-link=Yohannes Haile-Selassie}}</ref> Isa ang abilidad ng mga tao na gumawa at gumamit ng mga kagamitan sa mga itinuturing na pangunahing katangian nila, at isang napakalaking kalamangan sa ebolusyon kumpara sa ibang mga hayop. Nagsimula maging komplikado at sopistikado ang mga kagamitan ng mga tao bandang 1.8 milyong taon ang nakaraan, at pagsapit ng bandang isang milyong taon ang nakaraan, nagawa nilang [[Pagkontrol ng mga sinaunang tao sa apoy|makontrol]] ang [[apoy]].<ref name="Choi-2009">{{cite web |date=11 November 2009 |title=Human Evolution: The Origin of Tool Use |trans-title=Ebolusyon ng Tao: Ang Pinagmulan ng Paggamit sa Kagamitan |url=https://www.livescience.com/7968-human-evolution-origin-tool.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004144848/https://www.livescience.com/7968-human-evolution-origin-tool.html |archive-date=4 October 2020 |access-date= |website=LiveScience |language=en |vauthors=Choi CQ}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Gowlett JA |date=June 2016 |title=The discovery of fire by humans: a long and convoluted process |trans-title=Ang pagkatuklas ng apoy ng mga tao: isang mahaba at komplikadong proseso |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |language=en |volume=371 |issue=1696 |page=20150164 |doi=10.1098/rstb.2015.0164 |pmc=4874402 |pmid=27216521}}</ref> Nagsimula namang magkahiwalay na naimbento ang [[gulong]] at mga [[Karong pandigma|sasakyang may gulong]] sa iba't-ibang panig ng mundo pagsapit ng {{BCE|ikaapat na milenyo|link=true}}.<ref name="Bodnár-2018">{{cite journal |vauthors=Bodnár M |date=2018 |title=Prehistoric innovations: Wheels and wheeled vehicles |trans-title=Mga prehistorikong inobasyon: Mga gulong at sasakyang de-gulong |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=714342 |url-status=live |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |language=en |volume=69 |issue=2 |pages=271–298 |doi=10.1556/072.2018.69.2.3 |issn=0001-5210 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623152751/https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=714342 |archive-date=23 June 2021 |access-date= |s2cid=115685157}}</ref> Naging posible dahil sa mga komplikadong kagamitang ito na makapag-ani ng mga pagkain ang mga tao at makapagpaamo ng mga hayop, na kalauna'y naging hudyat ng pagsisimula ng [[Rebolusyong Neolitiko]].<ref>{{cite web |date=2018 |title=Neolithic Era Tools: Inventing a New Age |trans-title=Mga Kagamitan ng Panahong Neolitiko: Pag-imbento sa Bagong Panahon |url=https://www.magellantv.com/articles/tools-of-the-neolithic-era-inventing-a-new-age |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105053059/https://www.magellantv.com/articles/tools-of-the-neolithic-era-inventing-a-new-age |archive-date=5 January 2021 |access-date= |website=MagellanTV |language=en |vauthors=Damiano J}}</ref> Sa rehiyon ng [[Tsina]] unang nagawa ang mga [[papel]], [[Paglilimbag|palimbagan]], [[pulbura]], [[Aguhon (panturo)|aguhon]], at iba pa.<ref>{{Cite book |title=Ancient Chinese inventions |vauthors=Deng Y, Wang P |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-18692-6 |edition= |location=Cambridge, UK |pages=13–14 |language=en |trans-title=Mga sinaunang imbensiyong Tsino |oclc=671710733}}</ref> Dahil sa mga pag-abante ng teknolohiya sa pagluti kaya naging posible ang [[pagpapanday]] sa [[Tanso (elemento)|tanso]], [[bronse]], [[bakal]], at kalaunan [[asero]], isang mahalagang sangkap sa mga modernong kagamitan tulad ng [[riles]], [[Gusaling tukudlangit|skyscraper]], at iba pa.<ref>{{cite web |date=9 July 2018 |title=The Entire History of Steel |trans-title=Ang Kabuuang Kasaysayan ng Asero |url=https://www.popularmechanics.com/technology/infrastructure/a20722505/history-of-steel/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505092218/https://www.popularmechanics.com/technology/infrastructure/a20722505/history-of-steel/ |archive-date=5 May 2021 |access-date= |website=Popular Mechanics |language=en-US |vauthors=Schifman J}}</ref> Isa ito sa mga nagpasimula sa [[Rebolusyong Industriyal]], na nagpabago sa buhay ng mga tao dahil sa pagbilis ng produksiyon dahil sa mga [[makina]].<ref>{{cite web |author-last=Wilkinson |author-first=Freddie |date=9 January 2020 |title=Industrial Revolution and Technology |trans-title=Rebolusyong Industriyal at Teknolohiya |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/industrial-revolution-and-technology/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930225816/https://www.nationalgeographic.org/article/industrial-revolution-and-technology/ |archive-date=30 September 2020 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> Mabilis na umaabante ang teknolohiya sa modernong panahon,<ref>{{Cite journal |author1-link=Max Roser |date=11 May 2013 |title=Technological Progress |trans-title=Progreso ng Teknolohiya |url=https://ourworldindata.org/technological-progress |url-status=live |journal=Our World in Data |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910043042/https://ourworldindata.org/technological-progress |archive-date=10 September 2021 |access-date= |author1-last=Roser |author1-first=Max |author2-last=Ritchie |author2-first=Hannah}}</ref> kung saan nagawa sa loob ng ika-20 siglo ang mga imbensiyon ng mga mahahalagang kagamitan tulad ng [[kompyuter]], [[internet]], [[Daloy ng kuryente|kuryente]], [[penisilin]], [[semikonduktor]], [[kotse]], [[radyo]], [[telebisyon]], at iba pa.<ref>{{cite web |date=23 October 2013 |title=The 50 Greatest Breakthroughs Since the Wheel |trans-title=Ang 50 Pinakamatinding Breakthrough Simula sa Gulong |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2013/11/innovations-list/309536/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505064701/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2013/11/innovations-list/309536/ |archive-date=5 May 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en |vauthors=Fallows J}}</ref> === Relihiyon at espirituwalidad === {{main|Relihiyon|Espirituwalidad}} [[Talaksan:Jacob_Herreyns_I_-_God_the_Father.jpg|thumb|Naniniwala ang malaking bahagdan ng populasyon ng mga tao sa kasalukuyan sa [[Kristiyanismo]], isang [[Monoteismo|monoteistikong relihiyon]].]] Walang tiyak na [[Kahulugan ng relihiyon|kahulugan]] ang [[relihiyon]];<ref name="Idinopulos-1998">{{cite journal |vauthors=Idinopulos TA |date=1998 |title=What Is Religion? |trans-title=Ano ang Relihiyon? |url=https://www.jstor.org/stable/24460821 |url-status=live |journal=CrossCurrents |language=en |volume=48 |issue=3 |pages=366–380 |issn=0011-1953 |jstor=24460821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013014742/https://www.jstor.org/stable/24460821 |archive-date=13 October 2020 |access-date=}}</ref> ayon sa isang kahulugan, isa itong sistema ng paniniwala kung saan nakaugnay ang mga paniniwalang [[supernatural]], [[banal]], o [[sagrado]], [[ritwal]], institusyon, gawi, at kaugalian. May mga relihiyon din na may sinusunod na kodigo ng [[moralidad]]. Kasalukuyang pinag-aaralan sa agham ang [[Pinagmulan ng relihiyon|pinagmulan]] at ebolusyon ng mga pinakaunang relihiyon.<ref>{{cite journal |vauthors=Ball P |year=2015 |title=Complex societies evolved without belief in all-powerful deity |trans-title=Nag-ebolb ang mga komplikadong lipunan nang walang pinaniniwalaang makapangyarihang diyos |url=https://www.nature.com/articles/nature.2015.17040 |url-status=live |journal=Nature News |language=en |doi=10.1038/nature.2015.17040 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516165439/https://www.nature.com/news/complex-societies-evolved-without-belief-in-all-powerful-deity-1.17040 |archive-date=16 May 2021 |access-date= |s2cid=183474917}}</ref> Tinatayang umusbong ito noong kalagitnaan ng [[Paleolitiko|panahong Paleolitiko]] ayon sa mga mapagkakatiwalaang ebidensiya.<ref>{{cite journal |author-link=Barbara J. King |vauthors=Culotta E |date=November 2009 |title=Origins. On the origin of religion |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-11-06_326_5954/page/784 |trans-title=Pinagmulan. Ukol sa pinagmulan ng relihiyon |journal=Science |language=en |volume=326 |issue=5954 |pages=784–787 |bibcode=2009Sci...326..784C |doi=10.1126/science.326_784 |pmid=19892955}}</ref> Maaari itong umusbong bilang paraan ng kooperasyon at pagsasama ng mga sinaunang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Atkinson QD, Bourrat P |year=2011 |title=Beliefs about God, the afterlife and morality support the role of supernatural policing in human cooperation |trans-title=Sinusuportahan ng mga paniniwala sa Diyos, sa kabilang-buhay, at moralidad ang gampanin ng patakarang supernatural sa kooperasyon ng mga tao |url=https://www.academia.edu/3430406 |url-status=live |journal=Evolution and Human Behavior |language=en |volume=32 |issue=1 |pages=41–49 |bibcode=2011EHumB..32...41A |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2010.07.008 |issn=1090-5138 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015031401/https://www.academia.edu/3430406/Beliefs_about_God_the_afterlife_and_morality_support_the_role_of_supernatural_policing_in_human_cooperation |archive-date=15 October 2020 |access-date=}}</ref> Iba-iba ang mga anyo ng relihiyon.<ref name="Idinopulos-1998" /> Maaaring magkaroon ng paniniwala sa [[Kabilang buhay|kabilang-buhay]] ang mga relihiyon, ang [[pinagmulan ng buhay]], ang kalikasan ng [[sansinukob]] gayundin ang [[Katapusan ng mundo|magiging kahihinatnan]] nito, at mga aral sa moralidad at [[etika]].<ref>{{cite journal |vauthors=McKay R, Whitehouse H |date=March 2015 |title=Religion and morality |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_psychological-bulletin_2015-03_141_2/page/447 |trans-title=Relihiyon at moralidad |journal=Psychological Bulletin |language=en |volume=141 |issue=2 |pages=447–473 |doi=10.1037/a0038455 |pmc=4345965 |pmid=25528346}}</ref> Malaki rin ang pagkakaiba ng mga relihiyon sa pananaw ukol sa [[transendensiya]] at [[imanensiya]], gayundin sa anyo nito tulad ng [[monismo]], [[deismo]], [[panteismo]], at [[teismo]], na nahahati sa dalawa: [[monoteismo]] at [[politeismo]].<ref>{{cite book |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110698343/html |title=God or the Divine? Religious Transcendence Beyond Monism and Theism, Between Personality and Impersonality |date=2023 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-069834-3 |editor1=Bernhard Nitsche |language=en |trans-title=Diyos o ang Banal? Transendensiya ng Relihiyon Labas sa Monismo at Teismo, Sa Pagitan ng Personalidad ng Impersonalidad |doi=10.1515/9783110698343 |editor2=Marcus Schmücker}}</ref> Bagamat mahirap isukat ang antas ng [[pagkarelihiyoso]],<ref>{{cite journal |vauthors=Hall DE, Meador KG, Koenig HG |date=June 2008 |title=Measuring religiousness in health research: review and critique |trans-title=Pagsukat sa pagkarelihiyoso sa pananaliksik sa kalusugan: rebyu at kritik |url=https://zenodo.org/record/1232820 |url-status=live |journal=Journal of Religion and Health |type=Manuskrito |language=en |volume=47 |issue=2 |pages=134–163 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2 |pmc=8823950 |pmid=19105008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130130503/https://zenodo.org/record/1232820 |archive-date=30 January 2021 |access-date= |s2cid=25349208}}</ref> naniniwala ang malaking bahagdan ng populasyon ng mga tao sa isang relihiyon na may magkakaibang antas ng pananalig.<ref>{{cite news |date=27 August 2018 |title=Religion: why faith is becoming more and more popular |language=en-GB |trans-title=Relihiyon: bakit sumisikat ang pananampalataya |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/news/2018/aug/27/religion-why-is-faith-growing-and-what-happens-next |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301113948/https://www.theguardian.com/news/2018/aug/27/religion-why-is-faith-growing-and-what-happens-next |archive-date=1 March 2021 |issn=0261-3077 |vauthors=Sherwood H}}</ref> Ayon sa mga datos noong 2015, pinakamarami sa kanila ay mga [[Kristiyanismo|Kristiyano]], na sinusundan ng mga [[Muslim]], [[Hinduismo|Hindu]], at [[Budismo|Budista]].<ref>{{cite web |date=2017 |title=Christians remain world's largest religious group, but they are declining in Europe |trans-title=Nananatiling pinakamalaking relihiyon pa rin ang mga Kristiyano, pero kumokonti sila sa Europa |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/05/christians-remain-worlds-largest-religious-group-but-they-are-declining-in-europe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191124021738/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/05/christians-remain-worlds-largest-religious-group-but-they-are-declining-in-europe/ |archive-date=24 November 2019 |access-date= |website=Pew Research Center |language=en-US |vauthors=Hackett C, McClendon D}}</ref> Tinatayang nasa 1.2 bilyong katao, na kumakatawan sa halos 16% ng populasyon ng mga tao noong taóng yon, ang [[Ateismo|walang relihiyon]] o di naniniwala sa konsepto ng relihiyon.<ref>{{cite web |date=5 April 2017 |title=The Changing Global Religious Landscape |trans-title=Ang Nagbabagong Tanawin ng Pandaigdigang Relihiyon |url=https://www.pewforum.org/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218030628/https://www.pewforum.org/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/ |archive-date=18 February 2022 |access-date= |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |language=en-US}}</ref> === Agham at pilosopiya === {{main|Agham|Pilosopiya}}Natatangi sa mga tao ang pagpapasa ng [[kaalaman]] mula sa isang henerasyon patungo sa susunod.<ref>{{cite web |last=Di Christina |first=Mariette |author-link=Mariette DiChristina |date=September 2018 |title=A Very Human Story: Why Our Species Is Special |trans-title=Makataong Kuwento: Bakit Espesyal ang Ating Espesye |url=https://www.scientificamerican.com/article/a-very-human-story-why-our-species-is-special/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124160953/https://www.scientificamerican.com/article/a-very-human-story-why-our-species-is-special/ |archive-date=24 November 2020 |access-date= |website=Scientific American |language=en}}</ref> Unti-unti itong napupunan kalaunan hanggang sa magkaroon ng komprehensibong impormasyon ang mga tao ukol sa isang bagay.<ref>{{cite encyclopedia |title=Scientific Method |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/scientific-method/ |access-date= |date=2020 |author1-link=Hanne Andersen (philosopher) |edition= |language=en |trans-title=Pamamaraang Makaagham |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223174917/https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/scientific-method/ |archive-date=23 February 2021 |last2=Hepburn |first2=Brian |last1=Andersen |first1=Hanne |veditors=Zalta EN |url-status=live}}</ref> Tinatawag na mga [[siyentipiko]] ang mga taong nasa larangan ng mga [[agham]]. Itinuturing si [[Aristoteles]] bilang ang unang siyentipiko, na namuhay sa [[sinaunang Gresya]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Lo Presti R |date=2014 |title=History of science: The first scientist |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-08-21_512_7514/page/n28 |trans-title=Kasaysayan ng agham: Ang unang siyentipiko |journal=Nature |language=en |volume=512 |issue=7514 |pages=250–251 |bibcode=2014Natur.512..250L |doi=10.1038/512250a |issn=1476-4687 |doi-access=free |s2cid=4394696}}</ref> Umusad din ang agham sa [[dinastiyang Han]] sa [[Tsina]] at sa [[Ginintuang Panahon ng Islam]]. Ang [[Rebolusyong Makaagham]], na resulta ng [[Renasimiyento]], ang nagpasimula sa [[modernong agham]].<ref>{{Cite book |title=The scientific revolution and the origins of modern science |url=https://archive.org/details/scientificrevolu0000henr |vauthors=Henry J |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-1-137-07904-6 |edition=3 |location=Houndsmills, Basingstoke, Hampshire |language=en |trans-title=Ang rebolusyong makaagham at ang pinagmulan ng pamamaraang makaagham |chapter=Renaissance and Revolution |trans-chapter=Renasimiyento at Rebolusyon |oclc=615209781}}</ref> Nakodigo sa panahong ito ang [[pamamaraang makaagham]], isang proseso ng [[obserbasyon]] at [[eksperimento]] na naghihiwalay sa agham mula sa [[seudosiyensiya]].<ref>{{cite web |year=2017 |title=Science and Pseudo-Science |trans-title=Agham at Seudosiyensiya |url=https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170611061811/https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |archive-date=11 June 2017 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en |vauthors=Hansson SO |veditors=Zalta EN}}</ref> Natatangi din sa mga tao ang [[matematika]], bagamat may mga ilang hayop na nagpapakita ng antas ng [[kognisyon]] sa [[pagbibilang]].<ref>{{cite book |title=Comparative Cognition |url=https://archive.org/details/comparativecogni0000olms |vauthors=Olmstead MC, Kuhlmeier VA |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01116-8 |pages=[https://archive.org/details/comparativecogni0000olms/page/208 209]–210 |language=en |trans-title=Komparatibong Kognisyon}}</ref> Mahahati sa tatlong pangunahing sangay ang agham: [[Pormal na agham|pormal]], [[Nalalapat na agham|nalalapat]], at [[Empirikal na pananaliksik|empirikal]], na nahahati naman sa [[Likas na agham|likas]] at [[Agham panlipunan|panlipunan]].<ref>{{cite web |title=Branches of Science |trans-title=Mga Sangay ng Agham |url=https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423062909/https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |archive-date=23 April 2017 |access-date= |publisher=[[University of Chicago]] |language=en}}</ref> Samantala, [[pilosopiya]] ang pag-aaral na isinasagawa ng mga tao upang malaman at maintindihan ang mga pangunahing katotohanan sa mundo.<ref>{{cite web |title=What is Philosophy? |trans-title=Ano ang Pilosopiya? |url=https://philosophy.fsu.edu/undergraduate-study/why-philosophy/What-is-Philosophy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223102725/https://philosophy.fsu.edu/undergraduate-study/why-philosophy/What-is-Philosophy |archive-date=23 February 2021 |access-date= |work=Department of Philosophy |publisher=Florida State University |language=en}}</ref> Isa sa mga sentrong katangian ng kasaysayan ng tao ang mga pilosopikal na katanungan ukol sa mga bagay-bagay.<ref>{{cite journal |vauthors=Kaufmann F, Russell B |date=1947 |title=A History of Western Philosophy and its Connection with Political and Social Circumstances from the Earliest Times to the Present Day. |trans-title=Kasaysayan ng Kanluraning Pilosopiya at ang Koneksyon nito sa Politikal at Panlipunang Sirkumstansiya mula sa Sinaunang Panahon tungo sa Kasalukuyan |url=https://www.jstor.org/stable/2102800 |url-status=live |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=7 |issue=3 |page=461 |doi=10.2307/2102800 |jstor=2102800 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331234443/https://www.jstor.org/stable/2102800 |archive-date=31 March 2022 |access-date=}}</ref> Nahahati ito sa apat na pangunahing sangay: [[metapisika]], [[epistemolohiya]], [[lohika]], at [[Aksiolohiya|aksolohiya]], na kinabibilangan ng [[etika]] at [[estetika]].<ref>{{cite journal |vauthors=Hassan NR, Mingers J, Stahl B |date=4 May 2018 |title=Philosophy and information systems: where are we and where should we go? |trans-title=Pilosopiya at mga sistemang pang-impormasyon: saan na tayo at saan dapat tayo patungo? |journal=European Journal of Information Systems |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=263–277 |doi=10.1080/0960085X.2018.1470776 |issn=0960-085X |doi-access=free |hdl-access=free |s2cid=64796132 |hdl=2086/16128}}</ref> == Lipunan == {{main|Lipunan}}[[Lipunan]] ang tawag sa mga organisasyon at institusyon na umusbong mula sa mga interaksyon ng mga tao. Nagkakaiba ang mga anyo nito depende sa lugar at panahon.<ref>{{cite web |title=Social Stratification |trans-title=Stratipikasyong Panlipunan |url=https://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150018/https://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |archive-date=20 March 2018 |access-date= |publisher=[[University of Trento]] |language=en |vauthors=Schizzerotto A}}</ref> Nagbabago rin ang laki ng mga grupo ng tao, mula sa mga [[pamilya]] hanggang sa mga [[bansa]]. Ipinagpapalagay na unang umusbong ang mga lipunang nangangaso at nangangalap.<ref>{{cite book |title=The origins of political order: from prehuman times to the French Revolution |vauthors=Fukuyama F |date=2012 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-53322-9 |page=53 |language=en |trans-title=Ang pinagmulan ng ayos politikal: mula sa sinaunang panahon hanggang sa Rebolusyong Pranses |oclc=1082411117}}</ref> === Kasarian === {{main|Kasarian}}Tipikal na nagpapakita ang mga tao ng mga [[pagkakakilanlang seksuwal]] at [[gampaning pangkasarian]] na nagtatangi sa mga katangiang panlalaki at pambabae at naglalatag sa inaasahang ugali ng mga miyembro base sa kanilang [[Biyolohikal na kasarian|biolohikal na kasarian]].<ref>{{Cite book |title=The Developmental Social Psychology of Gender |date=2000 |publisher=Psychology Press |isbn=978-1-4106-0524-5 |pages=137–188 |language=en |trans-title=Ang Debelopmental na Sikolohiyang Panlipunan ng Kasarian |chapter=Social Role Theory of Sex Differences and Similarities : A Current Appraisal |trans-chapter=Teorya sa Gampaning Pangkasarian sa Pagkakaiba at Pagkakapareho ng Kasarian: Kasalukuyang Pananaw |doi=10.4324/9781410605245-12 |access-date= |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781410605245-12/social-role-theory-sex-differences-similarities-current-appraisal |archive-url=https://web.archive.org/web/20210430212712/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781410605245-12/social-role-theory-sex-differences-similarities-current-appraisal |archive-date=30 April 2021 |url-status=live}}</ref> Pinakakaraniwan sa mga lipunan ang dalawang kasarian, [[lalaki]] at [[babae]],<ref>{{cite book |last=Nadal |first=Kevin L. |title=The SAGE Encyclopedia of Psychology and Gender |publisher=SAGE Publications |year=2017 |isbn=978-1483384276 |page=401 |language=en |trans-title=Ang Ensiklopediya ng SAGE sa Kasarian |quote=}}</ref> bagamat meron ding mga lipunan na may [[ikatlong kasarian]] kagaya ng mga [[Mga bakla|bakla]] sa Pilipinas,<ref>{{Cite book |last=Herdt |first=Gilbert |url={{GBurl|id=8nf8DwAAQBAJ}} |title=Third Sex, Third Gender: Beyond Sexual Dimorphism in Culture and History |date= |publisher=Princeton University Press |year=2020 |isbn=978-1-942130-52-9 |location=Princeton, NJ |pages=21–83 |language=en |trans-title=Ikatlong Kasarian: Labas sa Dimorpismong Seksuwal sa Kultura at Kasaysayan |chapter=Third Sexes and Third Genders |trans-chapter=Mga Ikatlong Kasarian |access-date=}}</ref> at sa iba pang mga bihirang kaso, hanggang lima.<ref>{{cite web |last=Graham |first=Sharyn |date=April–June 2001 |title=Sulawesi's fifth gender |trans-title=Ikalimang kasarian ng Sulawesi |url=http://www.insideindonesia.org/weekly-articles/sulawesis-fifth-gender |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126200244/http://www.insideindonesia.org/weekly-articles/sulawesis-fifth-gender |archive-date=26 November 2014 |website=[[Inside Indonesia]] |language=en}}</ref> Sa ilang mga lipunan, ginagamit ang [[Wikang Ingles|salitang Ingles]] na [[non-binary|{{Lang|en|non-binary|nocat=yes}}]] ({{Literal na pagsasalin|wala sa dalawa}}) o katumbas sa kanilang wika upang tukuyin ang mga pagkakakilanlang hindi ekslusibong lalaki o babae.<ref>{{Cite journal |last1=Richards |first1=Christina |last2=Bouman |first2=Walter Pierre |last3=Seal |first3=Leighton |last4=Barker |first4=Meg John |author4-link=Meg-John Barker |last5=Nieder |first5=Timo O. |last6=T'Sjoen |first6=Guy |date=2016 |title=Non-binary or genderqueer genders |trans-title=Mga kasariang non-binary o genderqueer |url=https://biblio.ugent.be/publication/7279758 |url-status=live |journal=International Review of Psychiatry |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=95–102 |doi=10.3109/09540261.2015.1106446 |pmid=26753630 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626224658/https://biblio.ugent.be/publication/7279758 |archive-date=26 June 2019 |access-date= |hdl-access=free |s2cid=29985722 |hdl=1854/LU-7279758}}</ref> Nakaugnay sa mga gampaning pangkasarian ang pagkakaiba sa inaasahang ugali, pananamit, karapatan, tungkulin, pribilehiyo, katayuan, at kapangyarihan, kung saan tipikal na mga lalaking tao ang may mas maraming karapatan at pribilehiyong natatamasa magpahanggang ngayon.<ref>{{Cite web |last1=Ananthaswamy |first1=Anil |last2=Douglas |first2=Kate |title=The origins of sexism: How men came to rule 12,000 years ago |trans-title=Ang pinagmulan ng seksimo: paano napasakamay ng kalalakihan ang kapangyarihan 12000 taon ang nakaraan |url=https://www.newscientist.com/article/mg23831740-400-the-origins-of-sexism-how-men-came-to-rule-12000-years-ago/ |access-date= |website=New Scientist |language=en-US}}</ref> Sa wikang Ingles, may dalawang salitang ginagamit bilang katumbas ng kasarian: {{Lang|en|gender}}, na tumutukoy sa panlipunang pananaw sa kasarian, at {{Lang|en|sex}}, na tumutukoy naman sa biolohikal na kasarian ng tao.<ref>{{Cite web |title=What do we mean by "sex" and "gender"? |trans-title=Ano ang ibig sabihin natin sa "sex" at "gender"? |url=https://apps.who.int/gender/whatisgender/en/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130022356/https://apps.who.int/gender/whatisgender/en/ |archive-date=30 January 2017 |access-date= |publisher=[[World Health Organization]] |language=en}}</ref> Bilang isang panlipunang gawa, nagbabago at nakadepende sa lipunan ang magiging gampanin ng bawat kasarian, at maraming beses na kinukuwestiyon ang mga gampaning ito sa kasaysayan. Gayunpaman, napakakonti ang alam sa ngayon ukol sa mga gampaning pangkasarian sa mga pinakaunang lipunan ng tao, bagamat ipinagpapalagay na pawang pareho lamang ito sa kasalukuyan simula pa noong [[Paleolitiko]], kumpara sa mga kamag-anak ng modernong tao na mga [[Neandertal]], na halos walang pinagkaiba sa pag-uugali ang dalawang kasarian.<ref>{{Cite book |last=Dobres |first=Marcia-Anne |author-link=Marcia-Anne Dobres |title=A Companion to Global Gender History |date=27 November 2020 |publisher=Wiley |isbn=978-1-119-53580-5 |editor-last=Meade |editor-first=Teresa A. |editor-link=Teresa Meade |edition= |pages=183–204 |language=en |trans-title=Katulong sa Pandaigdigang Kasaysayan ng Kasarian |chapter=Gender in the Earliest Human Societies |trans-chapter=Kasarian sa mga Pinakaunang Lipunan ng Tao |doi=10.1002/9781119535812.ch11 |access-date= |editor2-last=Wiesner-Hanks |editor2-first=Merry E. |editor2-link=Merry Wiesner-Hanks |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119535812.ch11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610113514/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119535812.ch11 |archive-date=10 June 2022 |url-status=live |s2cid=229399965}}</ref> === Kamag-anakan === {{main|Kamag-anakan}}Ginugrupo ng lahat ng mga lipunan ng tao ang mga uri ng relasyong panlipunan depende sa kanilang kaugnayan sa [[magulang]], [[anak]], at iba pang mga [[kadugo]], gayundin sa relasyon bunsod ng [[kasal]] ([[manugang]]). Meron ding ikatlong uri ng relasyon para sa mga [[ninong at ninang]] gayundin sa mga ampon ([[Relasyong piktibo|piktibo]]). Sa pangkalahatan, itinuturing ang mga ito bilang mga kamag-anak, na mahalaga sa mga lipunan dahil ito ang nagdidikta ng katayuan at [[pagmamana]].<ref>{{cite web |title=The Nature of Kinship: Overview |trans-title=Ang Kalikasan ng Kamag-anak: Buod |url=https://www2.palomar.edu/anthro/kinship/kinship_1.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203230431/https://www2.palomar.edu/anthro/kinship/kinship_1.htm |archive-date=3 December 2020 |access-date= |website=www2.palomar.edu |language=en}}</ref> Lahat ng mga lipunan ay nagbabawal sa [[insesto]] sa pagitan ng mga kamag-anak hanggang sa isang partikular na antas; gayunpaman, meron ding mga lipunan na may preperensiya sa pag-aasawa sa isang kamag-anak.<ref>{{cite journal |vauthors=Itao K, Kaneko K |date=February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |trans-title=Pinapatakbo ng kaugnayan sa kasal at kompetisyon ang ebolusyon ng mga estraktura ng kamag-anakan |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |bibcode=2020PNAS..117.2378I |doi=10.1073/pnas.1917716117 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi-access=free}}</ref> Madalas na nagpapares ang mga tao sa isa't-isa, mula sa [[monogamya]] (isang lalaki para sa isang babae), [[polihinya]] (isang lalaki para sa maraming babae), [[poliandriya]] (isang babae para sa maraming lalaki), at [[Poligamiya|poligamya]] (maraming lalaki para sa maraming babae).<ref>{{Cite journal |last1=Schacht |first1=Ryan |last2=Kramer |first2=Karen L. |date=17 July 2019 |title=Are We Monogamous? A Review of the Evolution of Pair-Bonding in Humans and Its Contemporary Variation Cross-Culturally |trans-title=Monogamous ba Tayo? Rebyu sa Ebolusyon ng Pagpapares sa mga Tao at sa mga Kontemporaryong Baryasyon Nito sa mga Kultura |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |language=en |volume=7 |page=230 |bibcode=2019FrEEv...7..230S |doi=10.3389/fevo.2019.00230 |issn=2296-701X |doi-access=free}}</ref> Sa malaking bahagi ng kasaysayan, polihinya ang madalas na anyo ng pares ng mga tao hanggang sa sumapit ang Neolitiko, nang umusbong at unti-unting naging karaniwan ang monogamya bunsod ng pagpalit ng pamumuhay mula [[Taong pagala-gala|nomadiko]] tungo sa [[Sedentaryong buhay|sedentaryo]].<ref>{{Cite journal |last1=Dupanloup |first1=Isabelle |last2=Pereira |first2=Luisa |last3=Bertorelle |first3=Giorgio |last4=Calafell |first4=Francesc |last5=Prata |first5=Maria João |last6=Amorim |first6=Antonio |last7=Barbujani |first7=Guido |date=1 July 2003 |title=A Recent Shift from Polygyny to Monogamy in Humans Is Suggested by the Analysis of Worldwide Y-Chromosome Diversity |trans-title=Iminumungkahi ng Pagsusuri sa Pandaigdigang Dibersidad sa Kromosomang Y ang Kamakailang Paglipat mula Polihinya papuntang Monogamya sa mga Tao |url=http://link.springer.com/10.1007/s00239-003-2458-x |journal=[[Journal of Molecular Evolution]] |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=85–97 |bibcode=2003JMolE..57...85D |doi=10.1007/s00239-003-2458-x |issn=0022-2844 |pmid=12962309 |access-date= |via=Springer Link}}</ref> Ayon sa mga pananaliksik sa henetika, polihinya ang pinakakaraniwang anyo ng pares hanggang sa [[Pleistoseno]].<ref>{{Cite journal |last1=Nelson |first1=Emma |last2=Rolian |first2=Campbell |last3=Cashmore |first3=Lisa |last4=Shultz |first4=Susanne |date=3 November 2010 |title=Digit ratios predict polygyny in early apes, Ardipithecus, Neanderthals and early modern humans but not in Australopithecus |trans-title=Prediksyon ng rásyong bilang ang polihinya sa mga sinaunang bakulaw, Ardipithecus, Neandertal, at sinaunang modernong tao pero hindi sa mga Australopithecus |journal=[[Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences]] |language=en |volume=278 |issue=1711 |pages=1556–1563 |doi=10.1098/rspb.2010.1740 |issn=0962-8452 |pmc=3081742 |pmid=21047863}}</ref> === Etnisidad === {{main|Pangkat etniko}}Isang panlipunang kategorya ang mga [[pangkat etniko]] ng mga tao, na siyang nagbibigay ng [[pagkakakilanlan]] sa mga taong may magkakaparehong katangian na nagtatangi sa kanila sa ibang mga grupo ng tao. Kabilang sa mga katangiang ito ang mga tradisyon, ninuno, wika, kasaysayan, lipunan, kultura, bansa, at relihiyon sa isang partikular na lugar.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |title=Constructivist theories of ethnic politics |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-989315-7 |pages=69–70 |language=en |trans-title=Mga teoryang konstruktibista ng politikang etniko |oclc=829678440}}</ref> Hiwalay na konsepto ang pangkat etniko sa [[lahi]], na nakabase sa pisikal na katangian, bagamat pareho silang mga [[Gawaing panlipunan|panlipunang gawa]].<ref>{{cite web |date=22 February 2019 |title=Race and ethnicity: How are they different? |trans-title=Lahi at etnisidad: Paano sila nagkakaiba? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date= |website=Culture |language=en |vauthors=Blackmore E}}</ref> Mahirap igrupo ang mga tao base sa etnisidad dahil sa dibersidad na maaaring magkaroon sa mga ito, gayundin sa kawalang katiyakan sa kahulugan ng pangkat etniko mismo.<ref>{{cite journal |vauthors=Chandra K |date=2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |trans-title=Ano ang Pagkakakilanlang Etniko at Mahalaga ba Ito? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polisci.9.062404.170715 |issn=1094-2939 |doi-access=free}}</ref> Gayunpaman, nananatili pa rin itong isang makapangyarihang kategorya na nagpausbong sa konsepto ng mga [[bansa]] pagsapit ng ika-19 na siglo.<ref>{{cite journal |vauthors=Banton M |year=2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/18 |trans-title=Si Max Weber sa 'mga pamayanang etniko': kritik |journal=Nations and Nationalism |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref> === Pamahalaan at politika === {{main|Pamahalaan|Politika}} [[Talaksan:Secretary_of_the_Interior_Deb_Haaland_traveled_to_New_York_City_to_represent_the_United_States_at_the_United_Nation’s_23rd_Permanent_Forum_on_Indigenous_Issues_on_15_April_2024_-_6.jpg|thumb|[[Mga Nagkakaisang Bansa]] ang pinakamalaking pandaigdigang organisasyon ng mga tao.]] Habang lumalaki at kumakapal ang dami ng mga tao sa mga pamayanang nagsasaka, nagiging komplikado ang mga interaksyon ng mga tao sa isa't-isa. Humantong ito kalaunan sa pag-usbong ng [[pamamahala]] sa pamayanan at sa pagitan ng mga pamayanan.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time |vauthors=Christian D |date=2004 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24476-4 |language=en |trans-title=Mga Mapa ng Panahon |url-access=registration}}</ref> Nagbabago ang kaugnayan ng mga tao sa [[politika]] lalo na kung mas makakalamang sila sa paglipat.<ref>{{cite web |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |trans-title=Paano Naging Napakagaling ng mga Tao sa Politika? |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date= |website=SAPIENS |language=en-US |vauthors=Cronk L, Leech BL}}</ref> Gumagawa ng mga [[batas]] at [[Patakarang pampubliko|patakaran]] ang mga pamahalaan para sa mga nasasakupan nito. Maraming anyo ng pamamahala sa kasaysayan, na nakasalalay sa antas ng kanilang kontrol sa mga nasasakupan at sa kapangyarihan.<ref>{{cite web |date=14 February 2011 |title=What Are the Different Types of Governments? |trans-title=Ano-ano ang mga Iba't-ibang Uri ng Pamahalaan? |url=https://www.livescience.com/33027-what-are-the-different-types-of-governments.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201203345/https://www.livescience.com/33027-what-are-the-different-types-of-governments.html |archive-date=1 February 2021 |access-date= |website=livescience.com |language=en |vauthors=Melina R}}</ref> Sa kasalukuyan, tinatayang nasa 47% ng mga tao ang naninirahan sa [[demokrasya]], 37% sa [[awtoritarismo]], at 17% naman sa magkahalong pamamahala.<ref>{{cite web |date=10 February 2022 |title=Democracy Index 2021: less than half the world lives in a democracy |trans-title=Democracy Index 2021: wala sa kalahati ng mundo ang naninirahan sa demokrasya |url=https://www.eiu.com/n/democracy-index-2021-less-than-half-the-world-lives-in-a-democracy/ |work=[[The Economist Democracy Index]] |publisher=[[Economist Intelligence Unit]] |language=en}}</ref> Marami sa mga bansa sa mundo sa kasalukuyan ang ksapi ng isang [[alyansa]] o [[organisasyon]], ang pinakamalaki ay ang [[Mga Nagkakaisang Bansa]] na may 193 miyembrong estado.<ref>{{cite web |author=Jeannie Evers |date=23 December 2012 |title=international organization |trans-title=pandaigdigang organisasyon |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427195211/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/international-organization/ |archive-date=27 April 2017 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> === Kalakalan at ekonomiya === {{main|Kalakalan|Ekonomiya}}Isa sa mga pangunahing katangian ng mga ''Homo sapiens'' ang [[kalakalan]], ang boluntaryong palitan ng [[yaman]] sa isa't-isa. Ayon sa mga pananaliksik, nagsasagawa ang mga sinaunang tao ng pangmalayuang kalakalan na nagbigay-daan naman sa palitan ng mga yaman, pagkain, at ideya, na wala sa mga [[Neandertal]].<ref>{{cite journal |vauthors=Horan RD, Bulte E, Shogren JF |date=1 September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |trans-title=Paano sinalba ng kalakalan ang sangkatauhan mula sa biolohikal na pagbubukod: teoryang ekonomiko sa pagkawala ng mga Neandertal |journal=Journal of Economic Behavior & Organization |language=en |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681}}</ref> Ipinagpapalagay na nagpapalitan ang mga sinaunang tao ng mga materyales para makagawa ng mga bagay, tulad halimbawa ng [[obsidiyano]].<ref>{{cite web |date=15 March 2018 |title=Humans may have been trading with each for as long as 300,000 years |trans-title=Maaaring nakikipagkalakalan ang mga tao sa loob ng 300,000 taon na |url=https://inews.co.uk/news/science/early-humans-trading-300000-years-135655 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123015959/https://inews.co.uk/news/science/early-humans-trading-300000-years-135655 |archive-date=23 January 2021 |access-date= |website=inews.co.uk |language=en |vauthors=Polianskaya A}}</ref> Gayunpaman, ang unang pandaigdigang kalakalan sa mundo ay ang palitan ng [[Imperyong Romano|mga Romano]] at [[Dinastiyang Han|Tsino]] sa [[Daang Sutla]].<ref>{{cite news |title=How spices changed the ancient world |language=en |trans-title=Paano binago ng mga pampalasa ang sinaunang mundo |website=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |vauthors=Henriques M}}</ref> Ipinagpapalagay din na pawang mga [[bigayan ng regalo]] ang anyo ng ekonomiya ng mga sinaunang tao imbes na [[Palitan ng paninda|palitan]].<ref>{{cite web |date=26 February 2016 |title=The Myth of the Barter Economy |trans-title=Ang Mito ng Ekonomiya ng Palitan |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en-US |vauthors=Strauss IE}}</ref> Mga hayop at kabibe ang ilan sa mga pinakaunang anyo ng [[pera]]. Kalaunan, iniisyu na ito ng mga pamahalaan sa pamamagitan ng [[barya]], [[Salaping papel|perang papel]], at sa modernong panahon, [[elektronikong pera]].<ref name="www.pbs.org-1996">{{cite web |date=26 October 1996 |title=The History of Money |trans-title=Ang Kasaysayan ng Pera |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/history-money/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129121807/https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/history-money/ |archive-date=29 November 2020 |access-date= |website=www.pbs.org |language=en-US}}</ref> [[Ekonomika]] ang tawag sa pag-aaral sa interaksyon ng mga tao ukol sa pamamahala sa [[kakulangan ng yaman]].<ref>{{cite web |date=July 2000 |title=Why do we need economists and the study of economics? |trans-title=Bakit kailangan ng mga ekonomista at pag-aaral ng ekonomika? |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date= |website=Federal Reserve Bank of San Francisco |language=en}}</ref> Napakalaki ng [[Agwat ng yaman|agwat]] ng mga pinakamayayamang tao sa mga pinakamahihirap; katumbas ng kabuuang yaman ng walong pinakamayayamang tao sa kasalukuyan ang kabuuang yaman ng kalahati sa pinakamahihirap na tao sa mundo.<ref>{{cite web |title=The inequality delusion: Why we've got the wealth gap all wrong |trans-title=Ang delusyon ng di pagkakapantay-pantay: Bakit mali tayo sa ideya ng agwat ng yaman |url=https://www.newscientist.com/article/mg23731710-300-the-inequality-delusion-why-weve-got-the-wealth-gap-all-wrong/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203042931/https://www.newscientist.com/article/mg23731710-300-the-inequality-delusion-why-weve-got-the-wealth-gap-all-wrong/ |archive-date=3 February 2021 |access-date= |website=New Scientist |language=en-US |vauthors=Sheskin M}}</ref> === Karahasan === {{main|Karahasan}}Ang antas ng [[karahasan]] ng mga tao ay halos pareho lang sa ibang mga [[Hominoidea|bakulaw]], maliban lang sa preperensiya nila sa mga nasa hustong gulang kesa sa mga bata, na mas karaniwan sa ibang mga espesye ng bakulaw.<ref>{{cite web |date=28 September 2016 |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |trans-title=Mga Tao: Di Karaniwang Pumapatay na Mamalya, Madalas na Pumapatay na Primado |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en |vauthors=Yong E}}</ref> Ayon sa mga pananaliksik, nasa 2% ng mga ''Homo sapiens'' ang [[Pagpatay|pinatay]] sa sinaunang panahon, na tumaas sa 12% noong [[Gitnang Kapanahunan]], at bumaba pagsapit ng modernong panahon pabalik sa 2%.<ref>{{cite journal |vauthors=Gómez JM, Verdú M, González-Megías A, Méndez M |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/233 |trans-title=Ang pilohenetikong ugat ng nakakamatay na karahasan ng tao |journal=Nature |language=en |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> Iba-iba ang antas ng karahasan sa mga lipunan ng tao, kung saan nasa 0.01% ang nagaganap na karahasan sa mga lipunang may mga batas na nagbabawal sa naturang gawain.<ref>{{cite journal |vauthors=Pagel M |date=October 2016 |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |trans-title=Ugali ng hayop: Nakaugat sa mga tao ang nakakamatay na karahasan |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |pmid=27680700 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date= |s2cid=4459560}}</ref> Isang napakalaking paksa sa mga debate ang kagustuhan ng mga tao na magsagawa ng maramihang pagpatay kagaya ng mga [[digmaan]]. Ayon sa isang teorya, likas sa mga tao ang digmaan na ginagamit bilang pangbawas sa mga kakompetensiya. Ayon naman sa isang teorya, bago lamang umusbong ang digmaan na resulta ng pagpalit ng kondisyong panlipunan. Bagamat hindi pa tunay na napagkakasunduan, kasalukuyang itinuturo ng mga ebidensiya ang digmaan bilang naging karaniwan bandang 10,000 taon ang nakaraan, at sa ibang mga lugar, mas kamakailan pa.<ref name="Ferguson-2018">{{cite web |date=1 September 2018 |title=War Is Not Part of Human Nature |trans-title=Hindi Likaa sa mga Tao ang Digmaan |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date= |website=Scientific American |language=en |vauthors=Ferguson RB}}</ref> Noong ika-20 siglo, naganap ang dalawang pandaigdigang digmaan na kumitil sa buhay ng tinatayang 167 hanggang 188 milyong katao.<ref>{{cite magazine |date=September–October 2006 |title=The Next War of the World |trans-title=Ang Susunod na Digmaan ng Mundo |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/middle-east/2006-09-01/next-war-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425051203/https://www.foreignaffairs.com/articles/middle-east/2006-09-01/next-war-world |archive-date=25 April 2022 |access-date= |magazine=Foreign Affairs |language=en |vauthors=Ferguson N}}</ref> Bagamat mahirap makakuha ng mga mapagkakatiwalaang impormasyon ukol sa dami ng mga namatay dahil sa mga digmaan bago ang modernong panahon, ipinagpapalagay na kumonti ang mga namatay dahil sa digmaan sa nakalipas na 80 taon kumpara sa nakaraang 600 taon.<ref>{{Cite web |last=Beauchamp |first=Zack |date=23 June 2015 |title=600 years of war and peace, in one amazing chart |trans-title=600 taon ng digmaan at kapayapaan, sa isang kamangha-manghang tsart |url=https://www.vox.com/2015/6/23/8832311/war-casualties-600-years |website=Vox |language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Lalaki|Lalaking tao]] * [[Babae (kasarian)|Babaeng tao]] * [[Pagkatao]] * [[Mga araling pantao]] == Talababa == {{Reflist|group=n}} == Sanggunian == {{reflist|2}} {{Human Evolution}} {{Hominidae nav}} {{Apes}} {{Taxonbar|from=Q15978631}} {{Authority control|state=expanded}} [[Kategorya:Tao|*]] [[Kategorya:Primates]] m8c559ofwa7qiokv38lo8b5yyqvximq Matematika 0 1197 2236629 2224397 2026-10-24T09:21:08Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236629 wikitext text/x-wiki <!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit ng paksa. --> [[Talaksan:CMAP_-_Centre_de_Mathématiques_Appliquées_de_l'Ecole_polytechnique_(25911635211).jpg|thumb|Isa ang matematika sa mga larangang itinuturo sa lahat ng antas ng edukasyon.]] '''Matemátiká'''<ref name=":0">{{Cite web |title=matematika - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/matematika |access-date=13 Hunyo 2024 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> o '''sipnayan'''<ref name="maugnayin"/> ang larangan ng [[kaalaman]] na pangunahing nakatuon sa mga bilang, komputasyon, pormula, estraktura, hugis, espasyo, kantidad, at ang mga pagbabago nito. Dahil sa lawak ng saklaw ng larangan, wala itong napagkakasunduang isang tiyak na kahulugan, bagamat may mga [[matematiko]] at akademikong nagsubok na bigyang-kahulugan ito sa kasaysayan. Ang modernong matematika ay nahahati sa mga pangunahing sangay na kinabibilangan ng [[teorya ng bilang]], [[alhebra]], [[heometriya]], at [[pagsusuring matematikal|pagsusuri]]. Itinuturing ito bilang isang napakahalagang larangan kung saan nakaangkla ang ibang mga larangan, tulad halimbawa ng [[likas na agham]], [[inhinyera|inhenyeriya]], [[medisina]], [[pananalapi]], [[agham pangkompyuter]], at [[agham panlipunan]]. Bagamat ginagamit ang larangan sa pagmomodelo sa mga penomena, hiwalay sa mga maagham na teorya at eksperimento ang mga pangunahing katotohanan ng matematika. May ilang sangay na pinayabong upang magamit sa ibang mga larangan, tulad ng [[estadistika]] at [[teorya ng laro]], at madalas na ginugrupo sa ilalim ng [[matematikang nalalapat]]. Samantala, may mga sangay naman na hiwalay na pinalawak nang walang gamit sa simula, at ginugrupo sa ilalim ng [[purong matematika]], bagamat kalauna'y nakahanap rin ang mga ito ng paggamit dahil sa samu't saring dahilan, tulad ng pag-usad ng [[teknolohiya]]. Sentro sa mga gawain sa matematika ang paghahanap sa mga katangian ng mga [[matematikal na bagay|basal na bagay]] ({{lang-en|abstract objects}}) gamit ang [[pagdadahilan]] upang [[matematikal na patunay|patunayan]] ang mga ito. Madalas ito ay isang likas na [[Kabasalan (matematika)|kabasalan]], o di kaya'y mga entidad na itinuturing na may mga partikular na katangian o mga [[aksoma]]. ''Patunay'' ang tawag sa mga resultang ginamitan ng sunod-sunod na paglalapat ng mga [[tuntuning imperensiyal|tuntunin]] sa [[imperensiya|paghihinuha]] upang masabing totoo nga ito. Kasama sa mga resultang ito ay ang mga napatunayan na'ng [[teorema]], aksoma, at ilang mga panimulang katangian na kinilala bilang mga tunay na simulain sa paggawa ng teorya. [[Sinaunang Gresya|Mga Griyego]] ang nagpasimula sa paggamit ng mga patunay sa matematika. Pinakasikat sa mga patunay ng [[matematikang Griyego]] ang ''[[Mga Elemento ni Euclides|Mga Elemento]]'' ni [[Euclides]]. Simula pa noon, hinahati na ang matematika sa dalawang sangay: heometriya at [[aritmetika]]. Nagbago ito simula noong ika-16 na siglo, nang sinama ang [[alhebra]] at [[kalkulo]]. Mula sa puntong yon, naging madalas na ang paggamit ng matematika upang makagawa ng mga [[pagtuklas]] sa agham. Naging sentro ng debate noong ika-19 na siglo ang mga [[haligi ng matematika]], na nagbigay-daan upang mabuo ang [[sistemang aksomatiko]]. Sa modernong panahon, kasalukuyang kinilala ng [[Mathematics Subject Classification]] ang 60 larangan bilang mga pangunahing sangay ng matematika.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Dunne |first1=Edward |last2=Hulek |first2=Klaus |author2-link=Klaus Hulek |date=March 2020 |title=Mathematics Subject Classification 2020 |url=https://www.ams.org/journals/notices/202003/rnoti-p410.pdf |url-status=live |journal=Notices of the American Mathematical Society |language=en |volume=67 |issue=3 |pages=410–411 |doi=10.1090/noti2052 |issn=0002-9920 |eissn=1088-9477 |lccn=sf77000404 |oclc=1480366 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803203928/https://www.ams.org/journals/notices/202003/rnoti-p410.pdf |archive-date=3 Agosto 2021 |access-date= |quote= |doi-access=free}}</ref> == Etimolohiya == Direktang [[salitang hiram|hiniram]] ang salitang "matematika" sa [[wikang Kastila]] na ''matemática,<ref name=":0" />'' na nagmula naman mula sa [[wikang Griyego]] na ''mathēmatiká'' ({{Lang-gr|μαθηματικά}}). Nagmula naman ito mula sa [[Sinaunang Gresya|sinaunang Griyegong]] ''máthēma'' ({{Lang-gr|μάθημα}}, {{Literal na pagsasalin|mga bagay na nalalaman}}), na nanganguhulugang "[[agham]]" o "[[Edukasyon|pag-aaral]]", bagamat nagkaroon ito ng mas makitid na kahulugan pagsapit ng [[panahong klasikal]] sa [[Gresya]].<ref name="EOD_n">{{cite encyclopedia |title=Mathematic (n.) |dictionary=[[Online Etymology Dictionary]] |url=https://www.etymonline.com/word/mathematic |access-date= |last=Harper |first=Douglas |date=28 Marso 2019 |language=en |trans-title=Matematika (png.) |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0 |archive-date=7 Marso 2013 |url-status=live}}</ref>{{efn|Halimbawa nito ang paggamit ni [[Platon]] sa ika-6 na aklat, bahagi 510c ng kanyang ''[[Republika (Platon)|Republika]]'', bagamat hindi niya itong direktang sinabi.<ref>{{cite book|author=Platon|year=1969|orig-date=375 BKP|author-link=Platon|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |title=Republic|trans-title=Republika|lang=en|translator=Paul Shorey|publisher=Harvard University Press|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |archive-date=24 Pebrero 2024}}</ref>}} Ang [[pang-uri]] nito ay ''mathēmatikós'' ({{Lang-gr|μαθηματικός}}), na nangangahulugang "mahilig mag-aral"; dito nanggaling ang salitang "matematikal".<ref>{{cite encyclopedia |title=Mathematical (adj.) |dictionary=[[Online Etymology Dictionary]] |url=https://www.etymonline.com/word/mathematical |access-date= |last=Harper |first=Douglas |date=22 Disyembre 2018 |language=en |trans-title=Matematikal (pnu.) |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126170916/https://www.etymonline.com/word/mathematical |archive-date=26 Nobyembre 2022 |url-status=live}}</ref> ''Mathēmatikoi'' ({{Lang-gr|μαθηματικοί}}) ang tawag noon sa mga estudyante, bagamat dito nanggaling ang salitang "[[matematiko]]". Ang mga tagasunod ng [[Pitagorasismo]] ang nagpakitid sa kahulugan nito upang tukuyin lamang ang [[aritmetika]] at [[heometriya]]. Pagsapit ng kapanahunan ni [[Aristoteles]], ganito na ang kahulugan ng matematika.<ref>{{cite journal |last=Perisho |first=Margaret W. |date=Tagsibol 1965 |title=The Etymology of Mathematical Terms |url=https://archive.org/details/sim_pi-mu-epsilon-journal_spring-1965_4_2/page/62 |trans-title=Ang Etimolohiya ng mga Terminong Pangmatematika |journal=[[Pi Mu Epsilon Journal]] |language=en |volume=4 |issue=2 |pages=62–66 |issn=0031-952X |jstor=24338341 |lccn=58015848 |oclc=1762376}}</ref> [[Astrolohiya]] (o sa ibang kaso, [[astronomiya]]) ang karaniwang ibig sabihin ng matematika hanggang noong bago ang ika-16 na siglo. Nagbago ang kahulugan nito patungo sa modernong kahulugan nito pagsapit ng ika-19 na siglo. Nagresulta ang pagbabagong ito sa mga maling pagsasalin sa naturang salita; halimbawa, maling naisalin ang babala ni [[Agustin ng Hipona|San Agustin]] sa mga [[Kristiyanismo|Kristiyano]] sa kanyang kasulutan kontra sa mga ''mathematici''. Astrologo ang ibig sabihin nito nung panahong niya, hindi matematiko, bagamat ginagamit pa rin ang pagkakamaling ito ng mga panatiko upang ikondena ang mga matematiko.<ref name="Boas">{{cite book |last=Boas |first=Ralph P. |author-link=Ralph P. Boas Jr. |title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories |url=https://archive.org/details/lionhuntingother0000boas |publisher=[[Mathematical Association of America]] |year=1995 |isbn=978-0-88385-323-8 |editor-last1=Alexanderson |editor-first1=Gerald L. |page=[https://archive.org/details/lionhuntingother0000boas/page/257 257] |language=en |trans-title=Pangangaso sa Leon at Ibang Mga Tunguhing Matematikal: Koleksyon ng Matematika, Berso, at Kuwento |chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians |trans-chapter=Kung Anong Hindi Sinabi ni San Agustin Patungkol sa mga Matematiko |lccn=94078313 |oclc=633018890 |editor-last2=Mugler |editor-first2=Dale H.}}</ref> Sa wikang Kastila nagmula ang modernong salitang Tagalog na "matematika". Ang ''matemática'' ay isang [[Pangngalan|pangngalang]] isahan ({{Lang-en|singular noun}}); ang maramihan nito ay ''matemáticas'', na siyang opisyal na salin nito sa wikang Kastila.<ref name="GALL">{{Cite web |last=Gallardo |first=Susana |date=7 Agosto 2013 |title=Matemática o matemáticas ¿Una cuestión de número? |trans-title=''Matemática'' o ''matemáticas'' Tanong ng bilang? |url=https://nexciencia.exactas.uba.ar/matematica-matematicas-lexicografia |website=NEXciencia |publisher=[[Pamantasan ng Buenos Aires]] |language=es |access-date=13 Hunyo 2024 |archive-date=18 Mayo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518152406/https://nexciencia.exactas.uba.ar/matematica-matematicas-lexicografia |url-status=dead }}</ref> Ganito rin ang kaso sa ibang [[mga wikang Romanse]], lalo na sa [[wikang Ingles]] na ''mathematics''. May mga teorya na dahil ito sa pagsalin sa sinaunang Griyego na ''ta mathēmatiká'' ({{Lang-gr|τὰ μαθηματικά}}), na nangangahulugang "lahat ng mga may kinalaman sa matematika", bagamat posible rin na nagmula lang din ito sa pang-uri nito at ginaya ng mga mananalitang Ingles ang lohika ng mga salitang ''physics'' ([[pisika]]) at ''metaphysics'' ([[metapisika]]), na parehong nasa anyong maramihan kahit na isahan lang ito. Pinapaikli rin ang salita bilang ''math'', na popular na ginagamit din sa Pilipinas, o ''maths'' sa [[Wikang Ingles|Britanikong Ingles]].<ref>{{cite web |title=Maths (Noun) |url=https://www.oed.com/dictionary/maths_n |access-date= |website=[[Oxford English Dictionary]] |publisher=[[Oxford University Press]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Math (Noun³) |url=https://www.oed.com/dictionary/math_n3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |archive-date=4 Abril 2020 |access-date= |website=[[Oxford English Dictionary]] |publisher=[[Oxford University Press]] |language=en}}</ref> Samantala, isang [[neolohismo]] ang salitang "sipnayan". Nagmula ito sa diksiyonaryong ''[[Maugnaying Talasalitaan]]'' (1969) bilang bahagi ng mga mungkahi ng paggawa ng mga [[Wikang Filipino|salitang Pilipino]] na kombinasyon ng mga [[Mga wika sa Pilipinas|wikang rehiyon ng Pilipinas]]. Sa salitang ito, nabuo ito mula sa pinagsamang [[Mga wikang Bisaya|salitang Bisaya]] na ''isip'' ("matematika") at hanayan. Tulad ng marami sa mga mungkahi ng diksiyonaryo, hindi ito madalas gamitin sa karaniwang diskurso.<ref>{{Cite book|title=Tradisyon at wikang Filipino|url=https://books.google.com/books?id=9Y9kAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|publisher=Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang Unibersidad ng Pilipinas|date=1997|isbn=978-971-8781-69-2|language=tl|first=Virgilio S.|last=Almario}}</ref><ref name="maugnayin">{{Maugnayin|salita=sipnayan|pahina=39}}</ref> == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng matematika}} === Sinaunang panahon === {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=280|direction=horizontal|image1=Euclid statue, Oxford University Museum of Natural History, UK - 20080315.jpg|image2=Domenico-Fetti Archimedes 1620.jpg|image3=Raffael 068.jpg|image4=Hipparchus by Raphael.jpg|footer=Taas pababa, kaliwa pakanan: [[Euclides]], [[Arkimedes]], [[Pitagoras]]. at [[Hiparco]].}}Tinatayang [[pagbibilang|nagbibilang]] na ang mga [[sinaunang tao]] simula pa noong {{BKP|44000|link=y}}.<ref>{{Cite web |title=Early Human Counting Tools |trans-title=Mga Sinaunang Kagamitang Pambilang ng mga Tao |url=https://mathtimeline.weebly.com/early-human-counting-tools.html |access-date= |website=Math Timeline |language=en}}</ref> Kaya nilang magbilang ng parehong mga pisikal at abstraktong bagay tulad ng araw, buwan, taon, at panahon.<ref>{{Cite book |last=Zaslavsky |first=Claudia |author-link=Claudia Zaslavsky |title=Africa Counts: Number and Pattern in African Culture. |date=1999 |publisher=Chicago Review Press |isbn=978-1-61374-115-3 |language=en |trans-title=Nagbibilang ang Aprika: Bilang at Terno sa Kulturang Aprikano. |oclc=843204342}}</ref> Ganito nagsimula ang matematika hanggang noong {{BKP|3000|link=}}, nang nagsimulang gamitin ng mga taga-[[Babylonia]] at [[sinaunang Ehipto|Ehipto]] ang mga panimulang elemento ng [[aritmetika]], [[heometriya]], at maging [[alhebra]] sa kanilang mga gawain, tulad ng [[pagbubuwis]], [[pera]], [[konstruksiyon]], at [[astronomiya]].{{sfn|Kline|1990|loc=Kabanata 1}} Tinatayang ginawa noong {{BKP|2000}} hanggang {{BKP|1800}} ang mga pinakalumang tekstong pangmatematika sa [[Mesopotamia]] at Ehipto. Marami sa mga ito ang nagpapahiwatig na alam na nila (o may ideya sila kahit papaano) ang konsepto ng [[teorema ni Pitagoras]], <math class="inline">a^2 + b^2 = c^2</math>. Sa [[matematika ng Babylonia]] unang lumitaw sa kasaysayan ang apat na pangunahing operasyon ng [[mababang aritmetika]]: [[pagdaragdag]], [[pagbabawas]], [[pagpaparami (matematika)|pagpaparami]], at [[paghahati]]. Gumamit din sila ng [[notasyong posisyonal]] na nakaayon sa [[seksahesimal]] na sistema ng bilang, na ginagamit pa rin sa modernong panahon para sa pagbibilang ng oras at [[anggulo]].{{sfn|Boyer|1991|loc="Mesopotamia" pp. 24–27}} Nagsimulang maging ganap na larangan ang [[Matematikang Griyego|matematika ng mga sinaunang Griyego]] pagsapit ng {{BKP|ika-6 na siglo|link=}}, at hinihiwalay na ito mula sa agham ng ilang mga Griyego tulad ng mga tagasunod ni [[Pitagoras]].<ref>{{cite book |last=Heath |first=Thomas Little |author-link=Thomas Heath (klasista) |url=https://archive.org/details/historyofgreekma0002heat/page/n14 |title=A History of Greek Mathematics: From Thales to Euclid |date=1981 |publisher=Dover Publications |isbn=978-0-486-24073-2 |location=New York |page=1 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Matematikang Griyego: Mula Tales hanggang Euclides |orig-date=1921 |url-access=registration}}</ref> Bandang {{BKP|300|link=}}, sinimulang kolektahin ni [[Euclides]] ang kaalaman ng mga Griyego sa matematika sa pamamagitan ng paggawa ng mga [[palagay]] at mga unang prinsipyo, na kalauna'y nagresulta upang mabuo ang [[kaparaanang aksomatiko]] na ginagamit sa matematika magpahanggang ngayon.<ref>{{Cite journal |last=Mueller |first=I. |date=1969 |title=Euclid's Elements and the Axiomatic Method |url=https://archive.org/details/british-journal-for-the-philosophy-of-science_1969-12_20_4/page/289 |trans-title=''Mga Elemento'' ni Euclides at ang Kaparaanang Aksomatiko |journal=The British Journal for the Philosophy of Science |language=en |volume=20 |issue=4 |pages=289–309 |doi=10.1093/bjps/20.4.289 |issn=0007-0882 |jstor=686258}}</ref> Kinokonsidera ang kanyang aklat na [[Mga Elemento ni Euclides|''Mga Elemento'']] bilang isa sa mga pinakamatatagumpay na nalathalang aklat sa kasaysayan.{{sfn|Boyer|1991|loc="Euclid of Alexandria" p. 119}} Si [[Arkimedes]] ang itinuturing na pinakamahusay na matematiko ng sinaunang panahon dahil sa kanyang mga nagawa sa larangan,{{sfn|Boyer|1991|loc="Archimedes of Syracuse" p. 120}} kabilang na ang mga [[solido ng paglibot]] ({{lang-en|solid of revolution}}) at ang [[paraang sapilitan]] ({{lang-en|method of exhaustion}}) upang makompyut ang [[sukat]] ng isang [[parabola]] gamit ang [[serye (matematika)|sumasyon ng isang seryeng walang-hanggan]], paraang di nalalayo sa modernong konsepto ng [[kalkulo]].{{sfn|Boyer|1991|loc="Archimedes of Syracuse" p. 130}} Bukod dito, ilan sa mga natatanging ambag ng mga sinaunang Griyego ay ang pag-aaral sa mga [[Apa (matematika)|apa]] ({{lang-en|conic}}), [[trigonometriya]], at mga simulain ng [[alhebra]].{{sfn|Boyer|1991|loc="Revival and Decline of Greek Mathematics" p. 180}}{{sfn|Boyer|1991|loc="Greek Trigonometry and Mensuration" p. 162}}{{sfn|Boyer|1991|loc="Apollonius of Perga" p. 145}} Ang pinakaginagamit na sistema ng bilang ngayon, [[Sistemang pambilang Hindu-Arabo|sistemang Hindu-Arabo]], ay [[Matematika ng India|nagsimula sa India]] noong {{KP|unang milenyo}} at naipasa sa [[Kanluraning Mundo]] sa pamamagitan ng [[matematikang Islam]].<ref>{{cite book |last=Ore |first=Øystein |author-link=Øystein Ore |url={{GBurl|id=Sl_6BPp7S0AC|pg=IA19}} |title=Number Theory and Its History |publisher=Courier Corporation |year=1988 |isbn=978-0-486-65620-5 |pages=19–24 |language=en |trans-title=Teorya ng bilang at ang Kasaysayan nito |access-date=}}</ref> Bukod dito, sa India rin nagsimula ang modernong kahulugan at pagtataya sa [[sine at cosine]], gayundin sa isang sinaunang anyo ng [[Serye (matematika)|seryeng walang-hanggan]].<ref>{{cite journal |last=Singh |first=A. N. |date=Enero 1936 |title=On the Use of Series in Hindu Mathematics |trans-title=Ukol sa Paggamit ng Serye sa Matematikang Hindu |journal=Osiris |language=en |volume=1 |pages=606–628 |doi=10.1086/368443 |jstor=301627 |s2cid=144760421 | issn = 0369-7827}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kolachana |first1=A. |title=Studies in Indian Mathematics and Astronomy |last2=Mahesh |first2=K. |last3=Ramasubramanian |first3=K. |publisher=Springer |year=2019 |isbn=978-981-13-7325-1 |series=Sources and Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences |publication-place=Singapore |pages=438–461 |language=en |trans-title=Pag-aaral sa Matematika at Astronomiya ng India |chapter=Use of series in India |trans-chapter=Paggamit ng serye sa India |doi=10.1007/978-981-13-7326-8_20 |s2cid=190176726}}</ref> === Mula Gitnang Kapanahunan === {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=280|direction=horizontal|image1=Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|image2=Carl Friedrich Gauss.jpg|image3=Leonhard Euler - Jakob Emanuel Handmann (Kunstmuseum Basel).jpg|image4=Kurt Gödel.png|footer=Taas pababa, kaliwa pakanan: [[Rene Descartes]], [[Carl Friedrich Gauss]], [[Leonhard Euler]], at [[Kurt Gödel]].}}Noong [[Ginintuang Panahon ng Islam]], lalo na noong ika-9 at ika-10 siglo, nagkaroon ng mga mahahalagang pag-abante sa pag-aaral sa matematikang Griyego sa [[Gitnang Silangan]]. Pinakamahalaga sa mga ito ay ang pagdebelop sa [[alhebra]], gayundin sa [[trigonometriyang pang-ispero]] ({{lang-en|spherical trigonometry}}) at [[Panghiwalay ng desimal|tuldok pandesimal]] sa sistema ng bilang.<ref>{{Cite book |last=Saliba |first=George |author-link=George Saliba |title=A history of Arabic astronomy: planetary theories during the golden age of Islam |url=https://archive.org/details/historyofarabica0000sali |date=1994 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-7962-0 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng astronomiyang Arabo: mga teoryang pamplaneta noong ginintuang panahon ng Islam |oclc=28723059}}</ref> Nagmula sa Persia ang karamihan sa mga mahahalagang matematiko ng panahong ito, tulad nina [[Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī|Al-Khwarizmi]], [[Omar Khayyam]], at [[Sharaf al-Dīn al-Ṭūsī]].<ref>{{cite journal |last=Faruqi |first=Yasmeen M. |year=2006 |title=Contributions of Islamic scholars to the scientific enterprise |trans-title=Mga ambag ng mga iskolar na Muslim sa maagham na tunguhin |url=https://eric.ed.gov/?id=EJ854295 |url-status=live |journal=International Education Journal |language=en |publisher=Shannon Research Press |volume=7 |issue=4 |pages=391–399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114165547/https://eric.ed.gov/?id=EJ854295 |archive-date=14 Nobyembre 2022 |access-date=}}</ref> Sinalin ang mga gawa nila gayundin ang mga gawa ng mga Griyego at Arabo sa [[wikang Latin]], na kalauna'y nakarating sa Europa noong [[Gitnang Kapanahunan]].<ref>{{cite journal |last=Lorch |first=Richard |date=Hunyo 2001 |title=Greek-Arabic-Latin: The Transmission of Mathematical Texts in the Middle Ages |trans-title=Griyego-Arabo-Latin: Ang Paglipat ng mga Tekstong Matematikal sa Gitnang Kapanahunan |url=https://epub.ub.uni-muenchen.de/15929/1/greek-arabic-latin.pdf |url-status=live |format=PDF |journal=Science in Context |language=en |publisher=Cambridge University Press |volume=14 |issue=1–2 |pages=313–331 |doi=10.1017/S0269889701000114 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217160922/https://epub.ub.uni-muenchen.de/15929/1/greek-arabic-latin.pdf |archive-date=17 Disyembre 2022 |access-date= |s2cid=146539132}}</ref> Bumilis ang pag-usad ng matematika sa [[kanlurang Europa]] pagsapit ng [[maagang modernong panahon]]. Sa panahong ito lumitaw ang mga [[baryable]] at notasyong simboliko na unang ginamit ni [[François Viète]]. Ginawa naman ni [[John Napier]] ang konsepto ng [[logaritmo]], na nagpabilis sa mga kalkulasyon sa astronomiya at [[paglalayag]]. Si [[Rene Descartes]] ang nagpakilala sa konsepto ng [[Sistema ng koordinado|koordinado]], na nakatulong upang magamit ang alhebra sa [[heometriya]]. Samantala, magkahiwalay namang naimbento nang sabay ang [[kalkulo]] nina [[Isaac Newton]] at [[Gottfried Leibniz]]. Si [[Leonhard Euler]] naman ang kinokonsidera bilang ang pinakamahalagang matematiko ng ika-18 siglo dahil sa kanyang paggawa ng isang pamantayang terminolohiya para sa mga larangang ito gayundin sa mga pagkumpleto niya sa mga ito sa pamamagitan ng pagtuklas at pagpapatunay sa samu't-saring mga teorema.<ref>{{Cite book |last=Kent |first=Benjamin |url=http://rguir.inflibnet.ac.in/bitstream/123456789/16963/1/9781984668677.pdf |title=History of Science |publisher=Bibliotex Digital Library |year=2022 |isbn=9781984668677 |volume=2 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Agham |format=PDF |url-status=dead |access-date=16 Hunyo 2024 |archive-date=16 Hunyo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616032343/http://rguir.inflibnet.ac.in/bitstream/123456789/16963/1/9781984668677.pdf }}</ref> Si [[Carl Friedrich Gauss]] naman ang kinokonsiderang pinakamahalagang matematiko ng ika-19 na siglo dahil sa kanyang mga ambag sa alhebra, [[pagsusuring matematikal|pagsusuri]], [[heometriyang deribatibo]], [[matris (matematika)|matris]], [[teorya ng bilang]], at [[estadistika]].<ref>{{cite journal |last=Archibald |first=Raymond Clare |author-link=Raymond Clare Archibald |date=Enero 1949 |title=History of Mathematics After the Sixteenth Century |url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1949-01_56_1/page/35 |trans-title=Kasaysayan ng Matematika Matapos ng Ika-16 na Siglo |journal=The American Mathematical Monthly |series=Part 2: Outline of the History of Mathematics |language=en |volume=56 |issue=1 |pages=35–56 |doi=10.2307/2304570 |jstor=2304570}}</ref> Samantala, nilathala naman ni [[Kurt Gödel]] ang kanyang [[Mga teorema ng di-pagkakumpleto ni Gödel|mga teorema ng di-pagkakumpleto]] ({{lang-en|incompleteness theorems}}) na nagpabago sa matematika dahil sa ideya na may mga totoong proposisyon na hindi kailanman mapapatunayan sa isang konsistent na sistemang aksomatiko na kayang ilarawan ang [[aritmetika]].<ref name="Raatikainen_2005">{{cite journal |last=Raatikainen |first=Panu |date=Oktubre 2005 |title=On the Philosophical Relevance of Gödel's Incompleteness Theorems |trans-title=Ukol sa Kahalagahang Pilosopikal ng mga Teorema ng Di-Pagkakumpleto ni Gödel |url=https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm |url-status=live |journal=Revue Internationale de Philosophie |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=513–534 |doi=10.3917/rip.234.0513 |jstor=23955909 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112212555/https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm |archive-date=12 Nobyembre 2022 |access-date= |s2cid=52083793}}</ref> Mabilis ang pag-usad ng matematika sa ika-20 siglo at papasok sa ika-21 siglo, lalo na sa tulong ng mga makabagong teknolohiya tulad ng mga [[kompyuter]] at [[superkompyuter]]. Noong 2006 halimbawa, nasa database ng dyornal na ''[[Mathematical Reviews]]'' ang mahigit kumulang 1.9 milyong papeles at aklat simula noong unang isyu nito noong 1940, na nadadagdagan pa nang 75 libo kada taon, karamihan mga bagong teorema at ang kani-kanilang mga patunay.{{sfn|Sevryuk|2006|pp=101–109}} == Pagsulat at terminolohiya == {{Main|Notasyong matematikal|Wika ng matematika}} [[Talaksan:Sigma summation notation.svg|thumb|Pagsulat sa [[sumasyon]].]] Ginagamit ang [[notasyong pangmatematika]] sa [[agham]] at [[inhinyera]] para ipakita ang mga komplikadong konsepto at katangian sa paraang konsistent, tiyak, at tumpak. Gumagamit ang mga ito ng mga simbolo para sa mga [[Operasyon (matematika)|operasyon]], di-tiyak na bilang, [[Relasyon (matematika)|relasyon]], at ibang mga bagay sa matematika, kung saan pinagsasama sila sa isang ekspresyon o pormula. [[Baryable]] ang tawag sa mga simbolong ginagamit para sa mga bilang at ibang mga bagay, na kadalasan nakasulat sa [[sulat Latin]] o [[sulat Griyego|Griyego]], at minsan ay [[Subscript at superscript|nakaangat]] ({{lang-en|superscript}}). Ipinapakita ang mga operasyon at relasyon gamit ang mga partikular na simbolo o [[glipo]], such halimbawa ng + ([[Pagdaragdag|pagdagdag]]), <math display="inline">\int</math> ([[Kalkulong integral|integral]]), at = ([[Ekwasyon|katumbas]]). Nakabuo ang mga matematiko ng isang malawak na bokubularyo upang ilarawan nang tiyak at tumpak ang mga konsepto sa matematika. Nagdebelop rin sila ng mga pamantayang kahulugan upang magkaintindihan. [[Aksoma]] ({{lang-en|axiom}}) ang tawag sa mga pahayag na totoo at hindi na kailangan pang [[Pormal na patunay|patunayan]]. [[Konhetura]] ({{lang-en|conjecture}}) naman ang tawag sa mga pahayag na kailangan pa munang patunayan. Kung sakaling mapatunayan ito, magiging [[teorema]] ({{lang-en|theorem}}) ito. [[Lema]] ({{lang-en|lemma}}) ang tawag sa mga teoremang ginawa upang patunayan ang isa pang teorema. [[Korolaryo]] ({{lang-en|corrolary}}) naman ang tawag sa isang napatunayang bahagi ng mas malawak na teorema. [[Neolohismo]] ang marami sa mga salitang ginagamit sa matematika, tulad halimbawa ng [[polinomial]] at [[homeomorpismo]] (parehong mula sa [[wikang Kastila]]) o [[matris (matematika)|baskagan]] ({{lang-en|matrix}}). May ilan ding mga termino na iba nang bahagya ang kahulugan mula sa karaniwang paggamit.<ref>{{cite journal |last=Silver |first=Daniel S. |date=Nobyembre–Disyembre 2017 |title=The New Language of Mathematics |url=https://archive.org/details/american-scientist_november-december-2017_105_6/page/364 |trans-title=Ang Bagong Wika ng Matematika |journal=The American Scientist |language=en |publisher=[[Sigma Xi]] |volume=105 |pages=364–371 |doi=10.1511/2017.105.6.364 |issn=0003-0996 |lccn=43020253 |oclc=1480717 |doi-access=free |number=6 |s2cid=125455764}}</ref> Minsan, ginagamit ang mga karaniwang salita sa isang teknikal na konteksto, na nagiging dahilan tuloy ng kalituhan sa mga wala sa larangan; halimbawa nito ay "lahat ng [[Parang (matematika)|parang]] ay [[Singsing (matematika)|singsing]]" ({{lang-en|all fields are ring}}), na isang totoong pahayag sa [[alhebra]]. == Sangay == Dalawa ang pangunahing sangay ng matematika sa maagang kasaysayan nito: [[aritmetika]] at [[heometriya]]. Bukod dito, kinonsidera din noon bilang mga sangay ng matematika ang [[numerolohiya]] at [[astrolohiya]], na ngayo'y itinuturing na'ng mga [[seudosiyensiya]].<ref>{{cite book |last=Tiwari |first=Sarju |title=Mathematics in History, Culture, Philosophy, and Science |url=https://archive.org/details/mathematicsinhis0000tiwa |publisher=Mittal Publications |year=1992 |isbn=978-81-7099-404-6 |edition=1 |publication-place=[[New Delhi]] |page=[https://archive.org/details/mathematicsinhis0000tiwa/page/n42 27] |language=en |trans-title=Matematika sa Kasaysayan, Kultura, Pilosopiya, at Agham |chapter=A Mirror of Civilization |trans-chapter=Salamin ng Sibilisasyon |lccn=92909575 |oclc=28115124 |quote=}}</ref> Pagsapit ng [[Renasimiyento]], nadagdagan ito ng dalawa: [[alhebra]] at [[kalkulo]]. Ganito ang pagsasangay sa larangan hanggang sa dulo ng ika-19 na siglo,<ref>{{cite book |last=Restivo |first=Sal |author-link=Sal Restivo |title=Mathematics in Society and History |publisher=[[Kluwer Academic Publishers]] |year=1992 |isbn=0-7923-1765-3 |editor-last=Bunge |editor-first=Mario |editor-link=Mario Bunge |series=Episteme |volume=20 |page=14 |language=en |trans-title=Matematika sa Lipunan at Kasaysayan |chapter=Mathematics from the Ground Up |trans-chapter=Matematika mula Simula |lccn=25709270 |oclc=92013695}}</ref> kung saan naging sangay din ang [[kombinatorika]] gayundin ang [[mekanika]], na ngayo'y bahagi na ng [[pisika]].<ref>{{cite book |last=Musielak |first=Dora |author-link=Dora Musielak |title=Leonhard Euler and the Foundations of Celestial Mechanics |publisher=[[Springer International Publishing]] |year=2022 |isbn=978-3-031-12321-4 |series=History of Physics |language=en |trans-title=Si Leonhard Euler at ang mga Haligi ng Mekanikang Pangkalawakan |doi=10.1007/978-3-031-12322-1 |eissn=2730-7557 |issn=2730-7549 |oclc=1332780664 |s2cid=253240718}}</ref><ref>{{cite journal |last=Biggs |first=N. L. |date=May 1979 |title=The roots of combinatorics |trans-title=Simulain ng kombinatorika |journal=Historia Mathematica |language=en |volume=6 |issue=2 |pages=109–136 |doi=10.1016/0315-0860(79)90074-0 |issn=0315-0860 |eissn=1090-249X |lccn=75642280 |oclc=2240703 |doi-access=free}}</ref> Sa ika-19 na siglo din unang pinagdebatehan ang [[mga haligi ng matematika]], na nagresulta sa isang pamantayang [[sistemang aksomatiko]] at ang paglitaw ng marami pang mga sangay.<ref name="Warner_2013">{{cite web |last=Warner |first=Evan |title=Splash Talk: The Foundational Crisis of Mathematics |trans-title=Mabilisang Usapan: Ang Krisis sa Haligi ng Matematika |url=https://www.math.columbia.edu/~warner/notes/SplashTalk.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322165544/https://www.math.columbia.edu/~warner/notes/SplashTalk.pdf |archive-date=22 Marso 2023 |access-date= |publisher=[[Columbia University]] |language=en |format=PDF}}</ref> Noong 2020, hindi bababa sa 60 pangunahing sangay ang kinilala ng [[Mathematics Subject Classification]].<ref name=":1" /> === Teorya ng bilang === {{main|Teorya ng bilang}} [[File:Spirale Ulam 150.jpg|thumb|Ang [[pilipit ni Ulam]], na nagpapakita sa distribusyon ng mga [[pangunahing bilang]]. Maraming mga palagay ang nilatag ng mga matematiko ukol sa pagkakaroon ng mga pahalang na linya nito simula noong una itong ginawa noong 1963, bagamat hindi pa ito malinaw na naipapaliwanag magpahanggang ngayon.]] [[Teorya ng bilang]] ang sangay ng matematika na nakatuon sa pagmamanipula ng mga [[bilang]]—[[likas na bilang|likas]] <math display="inline">(\N)</math>, [[buumbilang|buo]] <math display="inline">(\Z)</math>, at [[makatuwirang bilang|makatuwiran]] <math display="inline">(\Q)</math>. Kilala rin ito sa tawag na "mataas na aritmetika" lalo na noon, bagamat mas ginagamit na ang terminong ito para tumukoy sa [[pagsusuring matematikal|pagsusuri]].<ref>{{cite book |last=LeVeque |first=William J. |author-link=William J. LeVeque |title=Fundamentals of Number Theory |publisher=[[Addison-Wesley Publishing Company]] |year=1977 |isbn=0-201-04287-8 |pages=1–30 |language=en |trans-title=Mga Simulain sa Teorya ng Bilang |chapter=Introduction |trans-chapter=Simula |lccn=76055645 |oclc=3519779 |s2cid=118560854}}</ref> Unang lumitaw ang teorya ng bilang sa [[Babylonia]] at posibleng sa [[sinaunang Tsina|Tsina]] rin. Sina [[Euclides]] at [[Diofante]] ang ilan sa mga unang nag-aral sa larangan.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Jay R. |title=The Queen of Mathematics: A Historically Motivated Guide to Number Theory |url=https://archive.org/details/queenofmathemati0000gold |publisher=A K Peters |year=1998 |isbn=1-56881-006-7 |publication-place=[[Massachusetts]] |pages=[https://archive.org/details/queenofmathemati0000gold/page/2 2]–3 |language=en |trans-title=Ang Reyna ng Matematika: Isang Gabay Pangkasaysayan ukol sa Teorya ng Bilang |chapter=The Founding Fathers |trans-chapter=Mga Haliging Ama |doi=10.1201/9781439864623 |lccn=94020017 |oclc=30437959 |s2cid=118934517}}</ref> Ang modernong pag-aaral sa teorya ng bilang ay nagsimula kina [[Pierre de Fermat]] at [[Leonhard Euler]], at naging pormal itong sangay dahil sa mga ambag nina [[Carl Friedrich Gauss]] at [[Adrien-Marie Legendre]].<ref>{{cite book |last=Weil |first=André |author-link=André Weil |title=Number Theory: An Approach Through History From Hammurapi to Legendre |publisher=Birkhäuser Boston |year=1983 |isbn=0-8176-3141-0 |pages=2–3 |language=en |trans-title=Teorya ng Bilang: Pagtingin sa Kasaysayan mula kay [Hammurabi] hanggang Legendre |doi=10.1007/978-0-8176-4571-7 |lccn=83011857 |oclc=9576587 |s2cid=117789303}}</ref> Ilan sa mga sikat na mga halimbawa ng problema sa teorya ng bilang ay ang [[Huling Teorema ni Fermat]], na nagsasabing walang tatlong positibong [[buumbilang]] na <math display="inline">a, b, c</math> na magpapatotoo sa [[ekwasyon]]g <math display="inline">a^{n} + b^{n} = c^{n}</math> para sa <math display="inline">n > 2</math>. Una itong ipinahayag noong 1637, ngunit [[Patunay ni Wiles sa Huling Teorema ni Fermat|napatunayan lamang]] ito ni [[Andrew Wiles]] noong 1994 sa pamamagitan ng mga [[iskema (matematika)|iskema]] mula sa [[heometriyang alhebraiko]], gayundin sa [[teorya ng kategorya]] at [[alhebrang homolohikal]].<ref name=":3">{{Cite web |last=Hesselink |first=Wim H. |date=3 Abril 2008 |title=Computer verification of Wiles' proof of Fermat's Last Theorem |trans-title=Beripikasyon sa kompyuter ng patunay ni Wiles sa Huling Teorema ni Fermat |url=http://www.cs.rug.nl/~wim/fermat/wilesEnglish.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618020750/http://www.cs.rug.nl/~wim/fermat/wilesEnglish.html |archive-date=18 Hunyo 2008 |access-date= |website=www.cs.rug.nl |language=en}}</ref> Isa rin sa mga sikat na problema ay ang [[konhetura ni Goldbach]], na nagsasabing lahat ng mga [[tukol]] na buumbilang na higit sa 2 ay ang [[pagdaragdag|suma]] ng dalawang [[pangunahing bilang]]. Una itong ipinahayag noong 1742, at di tulad ng naunang halimbawa, wala pa rin itong malinaw na solusyon.<ref>{{cite book |last=Wang |first=Yuan |title=The Goldbach Conjecture |publisher=[[World Scientific]] |year=2002 |isbn=981-238-159-7 |edition=2 |series=Series in Pure Mathematics |volume=4 |pages=1–18 |language=en |trans-title=Ang Konhetura ni Goldbach |doi=10.1142/5096 |lccn=2003268597 |oclc=51533750 |s2cid=14555830}}</ref> === Heometriya === {{main|Heometriya}} [[File:Triangles (spherical geometry).jpg|thumb|Bagamat parehong [[tatsulok]], magkaiba ang mga [[anggulo]] ng dalawang halimbawa. Saklaw ito ng dalawang magkaibang larangan sa heometriya: [[heometriyang Euclides|Euclides]] at [[heometriyang esperiko|esperiko]].]] Isa sa mga pinakamatandang sangay ng matematika ang [[heometriya]], na nakatuon sa mga [[hugis]], [[linya]], [[bilog]], at [[anggulo]]. Nagmula ito sa pangangailangan sa [[agrimensura]] at [[inhinyera]].<ref name="Straume_2014">{{Cite arXiv|last=Straume|first=Eldar|date=4 Setyembre 2014|title=A Survey of the Development of Geometry up to 1870|class=math.HO|eprint=1409.1140|trans-title=Sarbey sa Pagdebelop ng Heometriya hanggang 1870|language=en}}</ref> Sa heometriya nagsimula ang konsepto ng [[pagpapatunay (matematika)|pagpapatunay]], nang ginamit ito ng mga [[sinaunang Gresya|sinaunang Griyegong]] matematiko upang tukuyin ang mga pahayag na [[Katotohanan|siguradong totoo]]. Sa sistemang ito, hindi sapat ang [[pagsukat]] sa isang bagay; dapat patunayan kung magkapareho sila sa pamamagitan ng paggamit sa mga pahayag na napatunayan na noon. Maaari ring gamitin ang mga likas na pahayag (hal. "walang sulok ang bilog") at mga napagkasunduang mga [[aksoma]]. Ang prosesong ito ay pormal na isinakodigo sa ''[[Mga Elemento ni Euclides|Mga Elemento]]'' ni [[Euclides]] noong {{BKP|300}}.<ref>{{cite book |last=Hartshorne |first=Robin |author-link=Robin Hartshorne |url={{GBurl|id=EJCSL9S6la0C|p=9}} |title=Geometry: Euclid and Beyond |publisher=[[Springer New York]] |year=2000 |isbn=0-387-98650-2 |pages=9–13 |language=en |trans-title=Heometriya: Mula kay Euclides |chapter=Euclid's Geometry |trans-chapter=Heometriya ni Euclides |lccn=99044789 |oclc=42290188 |access-date=}}</ref> Si Euclides din ang nagpasimula sa isang sangay ng heometriya na ipinangalan sa kanya, ang [[heometriyang Euclides]]. Nakatuon ito sa mga hugis na [[Konstruksiyon gamit aguhon|nabuo]] gamit ang mga linya at bilog na nasa [[kalapagang Euclides]] ({{lang-en|Euclidean plane}}) o, sa kaso ng [[tatlong dimensiyon]], sa isang [[espasyong Euclides]].<ref name="Straume_2014" /> Walang nagbago sa pag-aaral sa heometriya hanggang noong ipinakilala ni [[Ren Descartes]] ang sistema ng [[Koordinadong Cartesiano|koordinado]] sa larangan. Imbes na ituring na mga sukat sa isang [[linyang pambilang]] ang mga [[tunay na bilang]], ginawa na itong mga punto sa isang kalapagan sa anyong koordinado na <math display="inline">(x,y)</math>. Dahil rito, nagawang magamit ng mga matematiko ang [[alhebra]] sa pag-aaral, gayundin ang [[kalkulo]] at iba pang mga larangan kalaunan, na nagresulta sa paghati sa heometriya sa dalawang pangunahing sangay: [[heometriyang sintetiko|sintetiko]] o tradisyonal, at [[heometriyang pasuri|pasuri]] o koordinado.<ref>{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |author-link=Carl B. Boyer |title=History of Analytic Geometry |url=https://archive.org/details/historyofanalyti0000boye_v8x5 |publisher=[[Dover Publications]] |year=2004 |isbn=0-486-43832-5 |pages=[https://archive.org/details/historyofanalyti0000boye_v8x5/page/n87 74]–102 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Heometriyang Pasuri |chapter=Fermat and Descartes |trans-chapter=Si Fermat at Descartes |lccn=2004056235 |oclc=56317813 |orig-date=1956}}</ref> Sa heometriyang pasuri mapag-aaralan ang mga [[kurba]], na maipapakita sa isang [[grap ng punsiyon]], na kalauna'y magiging sentro ng pag-aaral ng [[heometriyang deribatibo]]. Mabibigyang-kahulugan din sila gamit ang mga [[ekwasyong pahiwatig]] ({{lang-en|implicit equation}}), madalas mga [[ekwasyong polinomial]]; ito ang pinag-aaralan sa [[heometriyang alhebraiko]]. Naging posible ring pag-aralan dahil sa heometriyang pasuri ang mga espasyong Euclides na higit sa tatlong dimensiyon.<ref name="Straume_2014" /> Nadiskubre ng mga matematiko ang mga [[heometriyang di-Euclides]], na hindi sumusunod sa [[palagay ng pagkaayon]] ({{lang-en|parallel postulate}}). Nagresulta ito sa [[kabalintunaan ni Russell]] at sa mas malawak na [[Mga haligi ng matematika|krisis sa haligi ng matematika]]. Naresolba ito sa pamamagitan ng pagsasagawa ng isang sistematikong kaparaanang aksomatiko, at ipahayag na hindi isang problema sa matematika ang katotohanan ng mga piling aksoma.<ref name="Kleiner_1991">{{cite journal |last=Kleiner |first=Israel |author-link=Israel Kleiner (matematiko) |date=Disyembre 1991 |title=Rigor and Proof in Mathematics: A Historical Perspective |url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1991-12_64_5/page/291 |trans-title=Higpit at Patunay sa Matematika: Isang Pananaw sa Kasaysayan |journal=Mathematics Magazine |language=en |publisher=Taylor & Francis, Ltd. |volume=64 |issue=5 |pages=291–314 |doi=10.1080/0025570X.1991.11977625 |issn=0025-570X |eissn=1930-0980 |jstor=2690647 |lccn=47003192 |mr=1141557 |oclc=1756877 |s2cid=7787171}}</ref> Dahil dito, pinayagan ng kaparaanang aksomatiko na mapag-aralan ang mga heometriyang nagagawa sa pamamagitan ng pagbago sa mga aksoma o sa pagkonsidera sa mga katangian na [[Hindi nagbabago (matematika)|hindi nagbabago]] sa ilalim ng mga partikular na transpormasyon sa [[Espasyo (matematika)|espasyo]].<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=Pebrero 1996 |title=Non-Euclidean geometry |trans-title=Heometriyang di-Euclides |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Non-Euclidean_geometry/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106142807/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Non-Euclidean_geometry/ |archive-date=6 Nobyembre 2022 |access-date= |website=MacTuror |publisher=[[University of St. Andrews]] |language=en |publication-place=[[Eskosya]]}}</ref> === Alhebra === {{main|Alhebra}} [[File:Quadratic_formula.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Quadratic_formula.svg|alt=refer to caption|thumb|Ang [[pormulang kwadratiko]], na ginagamit sa alhebra upang hanapin ang mga solusyon sa isang [[ekwasyong kwadratiko]].]] Sa pinakasimpleng kahulugan, [[alhebra]] ang sangay ng matematika na nakatuon sa pagmamanipula sa mga ekwasyon at pormula. Pinasimulan ito nina [[Diofante]] at [[al-Khwarizmi]].{{sfn|Kleiner|2007|loc="History of Classical Algebra" pp. 3–5}} Niresolba ni Diofante ang ilang mga ekwasyon na may mga likas na bilang na hindi tukoy sa pamamagitan ng paghahanap sa mga relasyon hanggang sa makita niya ang solusyon.<ref>{{Cite web |last=Shane |first=David |year=2022 |title=Figurate Numbers: A Historical Survey of an Ancient Mathematics |trans-title=Mga Bilang Pigura: Isang Sarbey sa Kasaysayan ng isang Sinaunang Matematika |url=https://www.methodist.edu/wp-content/uploads/2022/06/mr2018_shane.pdf |access-date= |website=[[Methodist University]] |page=20 |language=en |quote=}}</ref> Samantala, gumawa naman si al-Khwarizmi ng mga sistematikong kaparaanan para baguhin ang mga ekwasyon, tulad halimbawa ng paglipat ng isang bahagi nito papunta sa kabila.<ref>{{Cite web |last1=Overbay |first1=Shawn |last2=Schorer |first2=Jimmy |last3=Conger |first3=Heather |title=Al-Khwarizmi |url=https://www.ms.uky.edu/~carl/ma330/project2/al-khwa21.html |access-date= |website=[[University of Kentucky]]}}</ref> Ang salitang ''alhebra'' ay nagmula sa pamagat ng kanyang aklat, ''[[Al-Jabr]]'', isinulat noong bandang {{KP|820}} sa [[Baghdad]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Algebra |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam|Encyclopaedia of Islam Online]] |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o |access-date= |last=Berntjes |first=Sonja |author-link=Sonja Brentjes |edition=3 |language=en |trans-title=Alhebra |issn=1573-3912 |lccn=2007238847 |oclc=56713464}}</ref> Naging isang ganap na sangay ng matematika ang alhebra noong ipinakilala ni [[François Viète]] ang paggamit sa mga [[baryable]] upang kumatawan sa mga di-tukoy na mga halaga. Dahil dito, nagawang mailarawan ng mga matematiko ang mga operasyong gagawin sa mga bilang gamit ng mga [[Pormula (matematika)|pormula]].<ref>{{cite journal |last=Oaks |first=Jeffery A. |year=2018 |title=François Viète's revolution in algebra |trans-title=Ang rebolusyon ni François Viète sa alhebra |url=https://researchoutreach.org/wp-content/uploads/2019/02/Jeffrey-Oaks.pdf |url-status=live |journal=[[Archive for History of Exact Sciences]] |language=en |volume=72 |issue=3 |pages=245–302 |doi=10.1007/s00407-018-0208-0 |issn=0003-9519 |eissn=1432-0657 |lccn=63024699 |oclc=1482042 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108162134/https://researchoutreach.org/wp-content/uploads/2019/02/Jeffrey-Oaks.pdf |archive-date=9 Nobyembre 2022 |access-date= |s2cid=125704699}}</ref> Hanggang noong ika-19 na siglo, limitado lang ang alhebra sa pag-aaral sa mga [[ekwasyong linyar]] (ngayo'y bahagi ng [[alhebrang linyar]]) at polinomial na may [[Ekwasyon|nag-iisang hindi alam na halaga]] (tinatawag noon na mga ''ekwasyong alhebraiko'', bagamat hindi na ngayon ito ginagamit dahil sa pagiging malabo ng naturang salita). Pagsapit ng ika-19 na siglo, nagsimulang gumamit ang mga matematiko ng mga baryable upang kumatawan hindi lang sa mga bilang kundi sa ibang mga matematikal na bagay kagaya ng [[Matris (matematika)|matris]], kung saan madalas tama ang mga operasyon sa [[aritmetika]].{{sfn|Kleiner|2007|loc="History of Linear Algebra" pp. 79–101}} Dahil dito, ipinakilala sa alhebra ang konsepto ng estrakturang alhebraiko, na nagresulta kalaunan sa [[alhebrang basal]] sa pangunguna ni [[Emmy Noether]].<ref>{{cite book |last=Corry |first=Leo |author-link=Leo Corry |url={{GBurl|id=WdGbeyehoCoC|p=247}} |title=Modern Algebra and the Rise of Mathematical Structures |publisher=Birkhäuser Basel |year=2004 |isbn=3-7643-7002-5 |edition=2nd revised |publication-place=[[Alemanya]] |pages=247–252 |language=en |trans-title=Modernong Alhebra at ang Pag-angat ng mga Estrakturang Pangmatematika |chapter=Emmy Noether: Ideals and Structures |trans-chapter=Emmy Noether: Mga Ideya at Estraktura |lccn=2004556211 |oclc=51234417 |access-date=}}</ref> Pinag-aaralan sa [[alhebrang pangkalahatan]] at [[teorya ng kategorya]] ang mga estrakturang alhebraiko bilang mga bagay sa matematika.<ref>{{cite book |last=Riche |first=Jacques |url={{GBurl|id=ZoRN9T1GUVwC|p=3}} |title=Perspectives on Universal Logic |publisher=Polimetrica International Scientific Publisher |year=2007 |isbn=978-88-7699-077-9 |editor1-last=Beziau |editor1-first=J. Y. |publication-place=[[Milano]], [[Italya]] |pages=3–39 |language=en |trans-title=Mga Pananaw sa Pangkalahatang Lohika |chapter=From Universal Algebra to Universal Logic |trans-chapter=Mula Pangkalahatang Alhebra hanggang Pangkalahatang Lohika |oclc=647049731 |access-date= |editor2-last=Costa-Leite |editor2-first=Alexandre}}</ref> Hindi limitado ang teorya ng kategorya sa mga estraktura sa alhebra; magagamit ito sa lahat ng mga estraktura sa matematika. Una itong ipinakilala kasama ng [[alhebrang homolohikal]] upang mapag-aralan sa alhebra ang mga bagay na di-alhebraiko, tulad ng mga [[espasyong topolohikal]]. Nagresulta ito sa pag-aaral na [[topolohiyang alhebraiko]].<ref>{{cite book |last=Krömer |first=Ralph |url={{GBurl|id=41bHxtHxjUAC|pg=PR20}} |title=Tool and Object: A History and Philosophy of Category Theory |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |year=2007 |isbn=978-3-7643-7523-2 |series=Science Networks - Historical Studies |volume=32 |publication-place=[[Alemanya]] |pages=xxi–xxv, 1–91 |language=en |trans-title=Kagamitan at Bagay: Kasaysayan at Pilosopiya ng Teorya ng Kategorya |lccn=2007920230 |oclc=85242858 |access-date=}}</ref> === Kalkulo at pagsusuri === {{main|Kalkulo|Pagsusuring matematikal}} [[File:Cauchy sequence illustration.svg|thumb|Ang [[sekwensiyang Cauchy]], na nagpapakita sa mga elemento (mga punto) na papalapit nang papalapit sa isa't-isa sa paglipas ng sekwensiya.]] [[Kalkulo]], sa pinakasimpleng paliwanag, ang pag-aaral sa relasyon ng mga [[baryable]]ng nakadepende sa isa't-isa. Magkahiwalay itong nadebelop noong ika-17 siglo nina [[Isaac Newton]] at [[Gottfried Leibniz]], na nagresulta sa isang [[Kontrobersiya nina Newton at Leibniz sa kalkulo|panandaliang kontrobersiya ukol sa sinong unang nakaimbento sa larangan]].<ref>{{cite book |last=Guicciardini |first=Niccolo |author-link=Niccolò Guicciardini |title=The Oxford Handbook of Newton |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2017 |isbn=978-0-19-993041-8 |editor1-last=Schliesser |editor1-first=Eric |series=Oxford Handbooks |language=en |trans-title=Handbook ng Oxford tungkol kay Newton |chapter=The Newton–Leibniz Calculus Controversy, 1708–1730 |trans-chapter=Ang Kontrobersiya nina Newton at Leibniz sa Kalkulo, 1708-1730 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199930418.013.9 |oclc=975829354 |access-date= |editor2-last=Smeenk |editor2-first=Chris |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/187993169.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109163253/https://core.ac.uk/download/pdf/187993169.pdf |archive-date=9 Nobyembre 2022 |url-status=live}}</ref> Pinalawak pa ito nang husto sa sumunod na siglo ni [[Leonhard Euler]] na nagpakilala sa konsepto ng [[punsiyon (matematika)|punsiyon]] at sa marami pang iba.<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=Setyembre 1998 |title=Leonhard Euler |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euler/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109164921/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euler/ |archive-date=9 Nobyembre 2022 |access-date= |website=MacTutor |publisher=[[University of St Andrews]] |publication-place=[[Eskosya]]}}</ref> Sa kasalukuyan, itinuturing ang kalkulo bilang ang mababang antas ng pag-aaral at [[pagsusuring matematikal]] ang tawag sa mas mataas na pag-aaral sa larangan.<ref>{{Cite web |title=Calculus (Differential and Integral Calculus with Examples) |trans-title=Kalkulo (Kalkulong Deribatibo at Integral na may mga Halimbawa) |url=https://byjus.com/maths/calculus/ |access-date= |website=[[Byju's]] |language=en}}</ref> Nahahati rin ang pagsusuri sa dalawang sangay: [[pagsusuring tunay]], na nakatuon sa pagsusuri sa mga [[tunay na bilang]], at [[pagsusuring komplikado]], na nakatuon naman sa mga [[komplikadong bilang]]. Kaugnay rin sa pagsusuri ang [[pagsusuring pambilang]], na ginagamit madalas sa [[agham pangkompyuter]]. === Matematikang diskreto === {{Main|Matematikang diskreto}} [[File:Markovkate_01.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Markovkate_01.svg|thumb|Ang [[kadenang Markov]], na may dalawang estadong <math display="inline">A</math> at <math>E</math>. Kumakatawan ang mga bilang sa probabilidad ng pagbago ng estado.]] Sa pangkalahatang kahulugan, [[matematikang diskreto]] ang pag-aaral sa mga indibidwal at [[Mabibilang na pangkat|mabibilang]] na mga bagay sa matematika, kagaya ng [[Pangkat (matematika)|pangkat]] ng lahat ng mga [[buumbilang]].<ref>{{cite journal |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (pilosopo) |date=Hulyo 2017 |title=Discrete and Continuous: A Fundamental Dichotomy in Mathematics |trans-title=Diskreto at Tuluyan: Pundamental na Dikotomiya sa Matematika |url=https://scholarship.claremont.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1334&context=jhm |journal=Journal of Humanistic Mathematics |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=355–378 |doi=10.5642/jhummath.201702.18 |issn=2159-8118 |lccn=2011202231 |oclc=700943261 |access-date= |doi-access=free |s2cid=6945363}}</ref> Dahil diskreto ang mga bagay na pinag-aaralan dito, hindi magagamit ang mga kaparaanan sa [[kalkulo]] at [[Pagsusuring matematikal|pagsusuri]].{{efn|Ginagamit din minsan ang ilang mga konsepto sa pagsusuri, tulad ng mga kaparaanan sa [[pagsusuring komplikado]] para sa paggawa ng [[serye (matematika)|serye]].}} Mahalaga sa sangay na ito ang mga [[algoritmo]], lalo na ang kanilang [[implementasyon]] at [[pagkakomplikado sa pagkompyut]].<ref>{{cite book |last=Maurer |first=Stephen B. |title=Discrete Mathematics in the Schools |publisher=[[American Mathematical Society]] |year=1997 |isbn=0-8218-0448-0 |editor1-last=Rosenstein |editor1-first=Joseph G. |series=DIMACS: Series in Discrete Mathematics and Theoretical Computer Science |volume=36 |pages=121–124 |language=en |trans-title=Matematikang Diskreto sa mga Paaralan |chapter=What is Discrete Mathematics? The Many Answers |trans-chapter=Ano ang Matematikang Diskreto? Mga Mararami Nitong Sagot |doi=10.1090/dimacs/036/13 |issn=1052-1798 |lccn=97023277 |oclc=37141146 |access-date= |editor2-last=Franzblau |editor2-first=Deborah S. |editor3-last=Roberts |editor3-first=Fred S. |editor3-link=Fred S. Roberts |chapter-url={{GBurl|id=EvuQdO3h-DQC|p=121}} |s2cid=67358543}}</ref> Ang [[teorema ng apat na kulay]] at ang [[Konhetura ni Kepler|optimal na pagpapakete sa espero]] ang dalawa sa mga problema sa matematikang diskreto na nalutas pagsapit ng ika-20 siglo.<ref>{{cite book |last=Hales |first=Thomas C. |author-link=Thomas Callister Hales |title=Turing's Legacy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2014 |isbn=978-1-107-04348-0 |editor-last=Downey |editor-first=Rod |editor-link=Rod Downey |series=Lecture Notes in Logic |volume=42 |pages=260–261 |language=en |trans-title=Legasiya ni Turing |chapter=Turing's Legacy: Developments from Turing's Ideas in Logic |trans-chapter=Legasiya ni Turing: Mga Nadebelop mula sa mga Ideya ni Turing sa Lohika |doi=10.1017/CBO9781107338579.001 |lccn=2014000240 |oclc=867717052 |access-date= |chapter-url={{GBurl|id=fYgaBQAAQBAJ|p=260}} |s2cid=19315498}}</ref> Mahalaga din sa sangay ang [[problemang P o NP]], isa sa mga pinakamahahalagang problemang di pa nalulutas, dahil malaki ang implikasyon ng magiging solusyon nito sa mga problema itinuring na mga [[Pagsusuri sa algoritmo|mahirap makompyut]], na madalas basehan sa modernong [[kriptograpiya]].<ref>{{cite conference|last=Sipser|first=Michael|author-link=Michael Sipser|date=July 1992|title=The History and Status of the P versus NP Question|conference=STOC 1992|pages=603–618|doi=10.1145/129712.129771|s2cid=11678884|trans-title=Ang Kasaysayan at Estado ng Tanong na P o NP|lang=en}}</ref> === Lohika at teorya ng pangkat === {{Main|Lohikang matematikal|Teorya ng pangkat}} [[File:Venn_A_intersect_B.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Venn_A_intersect_B.svg|alt=A blue and pink circle and their intersection labeled|thumb|Ang [[diagramang Venn]], na madalas gamitin bilang representasyon sa mga [[Pangkat (matematika)|pangkat]]. Ipinapakita ng <math display="inline">A \cap B</math> ang [[Salubungan (matematika)|salubungan]] ng pangkat <math>A</math> at <math>B</math>. Sa madaling salita, ipinapakita nito ang lahat ng mga elemento na meron ang dalawang pangkat.]] Bagamat matagal na'ng pinag-aaralan ang [[Lohikang matematikal|lohika]] at [[teorya ng pangkat]], naging pormal itong bahagi ng matematika pagsapit ng dulo ng ika-19 na siglo.<ref>{{cite encyclopedia |title=The Emergence of First-Order Logic |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |url=https://plato.stanford.edu/entries/logic-firstorder-emergence/ |access-date= |last=Ewald |first=William |date=November 17, 2018 |language=en |trans-title=Ang Pag-usbong ng Lohika ng Unang Antas |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526}}</ref> Bago ito, hindi kinokonsiderang mga bagay sa matematika ang mga [[Pangkat (matematika)|pangkat]], at mas ginugrupo naman ang lohika sa [[pilosopiya]], bagamat ginagamit rin ito sa mga pagpapatunay sa matematika.<ref>{{Cite journal |last=Ferreirós |first=José |date=Disyembre 2001 |title=The Road to Modern Logic—An Interpretation |trans-title=Ang Daan patungong Modernong Lohika - Interpretasyon |url=https://idus.us.es/xmlui/bitstream/11441/38373/1/The%20road%20to%20modern%20logic.pdf |format=PDF |journal=The Bulletin of Symbolic Logic |language=en |volume=7 |issue=4 |pages=441–484 |doi=10.2307/2687794 |issn=1079-8986 |eissn=1943-5894 |jstor=2687794 |lccn=95652899 |oclc=31616719 |access-date= |hdl=11441/38373 |s2cid=43258676 |archive-date=2 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202133703/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/38373/The%20road%20to%20modern%20logic.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref> Bago pag-aralan ni [[Georg Cantor]] ang mga [[walang-hanggang pangkat]], hindi tinatanggap ng mga matematiko ang ideya ng isang koleksyong [[tunay na walang-hanggan]], at mas kumikiling sa ideya ng [[Kawalang hangganan|kawalang-hangganan]] bilang resulta ng walang katapusang [[enumerasyon]]. [[Kontrobersiya sa teorya ni Cantor|Kontrobersiyal]] ang ideyang ito ni Cantor, dahil sa implikasyon na may iba't-ibang laki ang kawalang-hangganan na pinapatunayan ng [[argumentong pahalang ni Cantor]].<ref>{{cite web |date=26 Nobyembre 2013 |editor-last=Wolchover |editor-first=Natalie |editor-link=Natalie Wolchover |title=Dispute over Infinity Divides Mathematicians |trans-title=Hati ang mga Matematiko sa Problema ng Kawalang-Hanggan |url=https://www.quantamagazine.org/to-settle-infinity-question-a-new-law-of-mathematics-20131126/ |access-date= |website=[[Quanta Magazine]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Zhuang |first=Chaohui |title=Wittgenstein's analysis on Cantor's diagonal argument |trans-title=Pagsusuri ni Wittgenstein sa argumentong pahalang ni Cantor |url=https://philarchive.org/archive/ZHUWAO |access-date= |website=[[PhilArchive]] |language=en |format=DOC }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa panahon ding ito natukoy sa maraming sangay ng matematika na may mga bagay sa matematika na hindi sapat ang kahulugan upang masiguro ang [[Kahigpitang matematikal|kahigpitan]].<ref>{{cite book |last=Tanswell |first=Fenner Stanley |title=Mathematical Rigour and Informal Proof |date=2024 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-009-49438-0 |series=Cambridge Elements in the Philosophy of Mathematics |language=en |trans-title=Kahigpitan sa Matematika at Impormal na Patunay |doi=10.1017/9781009325110 |eissn=2399-2883 |issn=2514-3808 |oclc=1418750041}}</ref> Kalaunan, nagresulta ito sa isang krisis sa mga haligi ng matematika.<ref>{{cite web |last1=Avigad |first1=Jeremy |author1-link=Jeremy Avigad |last2=Reck |first2=Erich H. |date=11 Disyembre 2001 |title="Clarifying the nature of the infinite": the development of metamathematics and proof theory |trans-title="Paglilinaw sa kalikasan ng kawalang-hanggan": ang pagdebelop ng metamatematika at teorya ng patunay |url=https://www.andrew.cmu.edu/user/avigad/Papers/infinite.pdf |access-date= |website=[[Carnegie Mellon University]] |language=en}}</ref> Naresolba rin ito kalaunan sa matematika sa pamamagitan ng pagsasagawa sa isang sistematikong kaparaanan ng paggawa ng mga aksoma sa loob ng isang [[Teorya ng pangkat nina Zermelo at Fraenkel|pormalisadong teorya ng pangkat]]. Sa madaling salita, binibigyang-kahulugan ang bawat bagay sa matematika gamit ang pangkat ng lahat na magkakatulad na mga bagay at ang mga katangiang dapat meron ito.<ref name="Warner_2013" /> Halimbawa, sa [[aritmetika ni Peano]], binibigyang-kahulugan ang [[likas na bilang]] sa pahayag na "isang bilang ang [[0 (bilang)|sero]]", "may natatanging susunod ang bawat bilang", "may natatanging nauna ang bawat bilang maliban sa sero", at ibang mga tuntunin.<ref>{{cite book |last=Hamilton |first=Alan G. |url={{GBurl|id=OXfmTHXvRXMC|p=3}} |title=Numbers, Sets and Axioms: The Apparatus of Mathematics |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |isbn=978-0-521-28761-6 |pages=3–4 |language=en |trans-title=Bilang, Pangkat, at Aksoma: Mga Aparato ng Matematika |access-date=}}</ref> Nakaayon sa pilosopiya ng [[Pormalismo (pilosopiya ng matematika)|pormalismo]] ni [[David Hilbert]] ang [[Kabasalan (matematika)|kabasalan sa matematika]] mula sa realidad.<ref name="Snapper">{{Cite journal |last=Snapper |first=Ernst |author-link=Ernst Snapper |date=Setyembre 1979 |title=The Three Crises in Mathematics: Logicism, Intuitionism, and Formalism |url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1979-09_52_4/page/n15 |trans-title=Ang Tatlong Krisis sa Matematika: Lohisismo, Intuisiyonismo, at Pormalismo |journal=Mathematics Magazine |language=en |volume=52 |issue=4 |pages=207–216 |doi=10.2307/2689412 |jstor=2689412}}</ref> Nananatiling isang problema sa pilosopiya ang kalikasan ng matematika, bagamat may mga matematikong may opinyon patungkol rito. Dahil dito, kinonsidera ang mga lohika, pangkat, patunay, at iba pa bilang mga bagay sa matematika, upang mabigyan sila ng mga teorema magpapatunayan sa mga ito. Halimbawa, sa [[mga teorema ng di-pagkakumpleto ni Gödel]], sinasabi na sa bawat [[konsistent]] na [[pormalisadong sistema]] na naglalaman ng mga likas na bilang, may mga teorema na totoo (na mapapatunayan sa isang mas malakas na sistema) na hindi mapapatunayan sa sistemang yon.<ref name="Raatikainen_20052">{{cite journal |last=Raatikainen |first=Panu |date=Oktubre 2005 |title=On the Philosophical Relevance of Gödel's Incompleteness Theorems |trans-title=Ukol sa Kaugnayang Pilosopikal ng mga Teorema ng Di-Pagkakumpleto ni Gödel |url=https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm |url-status=live |journal=Revue Internationale de Philosophie |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=513–534 |doi=10.3917/rip.234.0513 |jstor=23955909 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112212555/https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm |archive-date=12 Nobyembre 2022 |access-date= |s2cid=52083793}}</ref> === Estadistika at agham pandesisyon === {{Main|Estadistika|Probabilidad}} [[Talaksan:Standard deviation diagram.svg|thumb|[[Distribusyong normal]] na nagpapakita rin sa [[pamantayang paglihis]].]] [[Estadistika]] ang sangay ng matematika na nakatuon sa pagkolekta at pagproseso sa mga [[datos]], gamit ang mga kaparaanang hango sa matematika, lalo sa [[probabilidad]]. Gumagawa ng mga datos ang mga [[estadistiko]] gamit ang naka-random na [[sample]] o [[eksperimento]].<ref>{{cite book |last=Rao |first=C. Radhakrishna |author-link=C. R. Rao |title=Statistics and Truth: Putting Chance to Work |url=https://archive.org/details/statisticstruthp0000raoc |publisher=World Scientific |year=1997 |isbn=981-02-3111-3 |edition=2 |pages=[https://archive.org/details/statisticstruthp0000raoc/page/3 3]–17, 63–70 |language=en |trans-title=Estadistika at Katotohanan: Paglalagay ng Tiyansa sa Gawa |lccn=97010349 |mr=1474730 |oclc=36597731 |orig-date=1989}}</ref> Pinag-aaralan sa [[teorya ng estadistika]] ang [[teorya ng desisyon|mga problema sa pagdedesisyon]] tulad ng pagpapababa ng [[panganib]] ([[inaasahang pagkalugi]]) sa isang gawain. Gumagamit sila ng isang proseso para rito: [[teorya ng pagtataya|pagtatáya]], [[Pagsubok sa hinuhang pang-estadistika|pagsubok]], at [[algoritmo ng pagpili|pagpili sa pinakatama]]. Sa tradisyonal na sangay na ito ng [[estadistikang pangmatematika]], nagagawa ang isang problema sa pagdedesisyon sa pamamagitan ng pagpapababa sa [[punsiyon ng pagkalugi]] o gastos sa ilalim ng ilang partikular na balakid. Halimbawa, madalas na napapababa ng mga sarbey ang gastos sa pagtatáya sa [[medya (matematika)|medya]] ({{lang-en|mean}}) ng populasyon para sa isang partikular na antas ng pagkasigurado ({{lang-en|confidence level}}).<ref name="RaoOpt">{{cite book |last=Rao |first=C. Radhakrishna |author-link=C.R. Rao |title=Mathematical programming in statistics |url=https://archive.org/details/mathematicalprog0000arth |publisher=Wiley |year=1981 |isbn=978-0-471-08073-2 |editor1-last=Arthanari |editor1-first=T.S. |series=Wiley Series in Probability and Mathematical Statistics |location=New York |pages=vii–viii |language=en |trans-title=Pagpoprogramang matematikal sa estadistika |chapter=Foreword |trans-chapter=Panimula |lccn=80021637 |mr=607328 |oclc=6707805 |editor2-last=Dodge |editor2-first=Yadolah |editor2-link=Yadolah Dodge}}</ref> Dahil gamit nito sa [[optimisasyong matematikal|optimisasyon]], madalas na kasama rin ang estadistika sa ibang mga [[teorya ng desisyon|agham pandesisyon]], tulad ng [[pananaliksik pang-operasyon]], [[teorya ng kontrol]], at [[matematikang pang-ekonomika]].{{sfn|Whittle|1994|pp=10–11, 14–18}} === Matematikang komputasyonal === {{Main|Matematikang komputasyonal}} [[Talaksan:Four color world map.svg|thumb|Ang [[teorema ng apat na kulay]] ang unang teoremang [[Pagpapatunay sa tulong ng kompyuter|napatunayan sa tulong ng kompyuter]].<ref>{{Citation |last=Swart |first=Edward Reinier |title=The philosophical implications of the four-color problem |url=http://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/the-philosophical-implications-of-the-four-color-problem |periodical=American Mathematical Monthly |volume=87 |issue=9 |pages=697–702 |year=1980 |trans-title=Ang mga implikasyon sa pilosopiya ng problema ng apat na kulay |publisher=Mathematical Association of America |language=en |doi=10.2307/2321855 |jstor=2321855 |mr=0602826}}</ref> Ayon sa teoremang ito, apat na [[kulay]] lang ang kailangan upang kulayan ang [[mapa]] nang walang magkatabing magkaparehong kulay, na ipinapakita nitong [[mapa ng mundo]].]] [[Matematikang komputasyonal]] ang pag-aaral ng mga problema sa matematika na madalas malaki masyado para makompyut ng mga tao.<ref>{{cite conference|title=Grand Challenges, High Performance Computing, and Computational Science|last1=Johnson|first1=Gary M.|last2=Cavallini|first2=John S.|conference=Singapore Supercomputing Conference 1990|date=Setyembre 1991|page=28|lccn=91018998|publisher=World Scientific|editor1-first=Kang Hoh|editor1-last=Phua|editor2-first=Kia Fock|editor2-last=Loe|url={{GBurl|id=jYNIDwAAQBAJ|p=28}}|access-date=|trans-title=Mga Dakilang Hamon, Kompyuting na High Performance, at Agham Komputasyonal|lang=en}}</ref> Pinag-aaralan sa [[pagsusuring pambilang]] ang mga kaparaanang para sa mga problema sa [[Pagsusuring matematikal|pagsusuri]] gamit ang [[pagsusuring punsiyonal]] at [[teorya ng pagtatáya.|teorya ng pagtatáya]].<ref>{{cite book |last=Trefethen |first=Lloyd N. |author-link=Lloyd N. Trefethen |url=http://people.maths.ox.ac.uk/trefethen/NAessay.pdf |title=The Princeton Companion to Mathematics |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-691-11880-2 |editor1-last=Gowers |editor1-first=Timothy |editor1-link=Timothy Gowers |pages=604–615 |language=en |trans-title=Ang Katulong ng Princeton sa Matematika |chapter=Numerical Analysis |trans-chapter=Pagsusuring Pambilang |lccn=2008020450 |mr=2467561 |oclc=227205932 |access-date= |editor2-last=Barrow-Green |editor2-first=June |editor2-link=June Barrow-Green |editor3-last=Leader |editor3-first=Imre |editor3-link=Imre Leader |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054158/http://people.maths.ox.ac.uk/trefethen/NAessay.pdf |archive-date=7 Marso 2023 |url-status=live}}</ref> Nakatuon ito sa [[pagtatáya]] at pagdidiskreto na may pokus sa mga [[Pagra-round|error sa pag-round]]. Ginagamitan madalas ang mga ito ng [[kompyuter]] o [[superkompyuter]] upang makagawa ng mga patunay. == Kaugnayan == === Sobra-sobrang pagkamabisa === {{Tingnan din|The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences}} Ang sobra-sobrang pagkamabisa ng matematika sa ibang mga larangan, na unang napansin ni [[Eugene Wigner]], ay isang penomenang kung saan maraming teorya sa matematika, kahit maging mga teorya sa purong sangay nito, ay nakahanap ng gamit labas sa mga layunin nito.<ref name="wigner1960">{{cite journal |last=Wigner |first=Eugene |author-link=Eugene Wigner |year=1960 |title=The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences |trans-title=Ang Sobra-sobrang Pagkamabisa ng Matematika sa mga Likas na Agham |url=https://math.dartmouth.edu/~matc/MathDrama/reading/Wigner.html |url-status=live |journal=[[Communications on Pure and Applied Mathematics]] |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=1–14 |bibcode=1960CPAM...13....1W |doi=10.1002/cpa.3160130102 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228152633/http://www.dartmouth.edu/~matc/MathDrama/reading/Wigner.html |archive-date=28 Pebrero 2011 |s2cid=6112252 |df=}}</ref> May mga teorya kasi na nagawa bago lumitaw ang teknolohiyang makakagamit nito.<ref>{{cite journal |last=Sarukkai |first=Sundar |date=10 Pebrero 2005 |title=Revisiting the 'unreasonable effectiveness' of mathematics |trans-title=Pagbisita muli sa 'sobra-sobrang pagkamabisa' ng matematika |journal=Current Science |language=en |volume=88 |issue=3 |pages=415–423 |jstor=24110208}}</ref> Halimbawa nito ang [[Pagsasalik sa buumbilang|pangunahing pagsasalik]] ({{lang-en|prime factorization}}) sa mga likas na bilang, na unang nadiskubre 2,000 taon na ang nakararaan at nagamit lang sa praktikal na paraan nang maimbento ang [[kriptosistemang RSA]] para sa seguridad sa [[internet]].<ref name=":2">{{cite book |last=Wagstaff |first=Samuel S. Jr. |title=Computational Cryptography, Algorithmic Aspects of Cryptography, A Tribute to AKL |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |editor1-last=Bos |editor1-first=Joppe W. |series=London Mathematical Society Lecture Notes Series 469 |pages=41–77 |language=en |trans-title=Kriptograpiyang Komputasyonal, Mga Aspeto ng Algoritmo ng Kriptograpiya, isang Pagpupugay kay AKL |chapter=History of Integer Factoring |trans-chapter=Kasaysayan ng Pagsasalik sa Buumbilang |access-date= |editor2-last=Stam |editor2-first=Martijn |chapter-url=https://www.cs.purdue.edu/homes/ssw/chapter3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120155733/https://www.cs.purdue.edu/homes/ssw/chapter3.pdf |archive-date=20 Nobyembre 2022 |url-status=live}}</ref> Noong ika-19 na siglo, dumating kalaunan ang heometriya sa punto na natuklasan ng mga matematiko ang mga [[heometriyang di-Euclides]], mga dimensiyon na higit sa tatlo, at mga [[manipoldo]]. Sa puntong ito ng kasaysayan, wala itong direktang gamit sa pisikal na realidad, hanggang noong nadebelop ni Albert Einstein ang kanyang teorya ng relatibidad na gumagamit sa tatlong konseptong ito; isang espasyong di-Euclides ang [[espasyo-panahon]] na inilarawan sa [[Teorya ng natatanging relatibidad|natatanging relatibidad]] na may apat na dimensiyon, at ang espasyo-panahon naman ng [[Teorya ng pangkalahatang relatibidad|pangkalahatang relatibidad]] ay isang nakakurbang manipoldo na may apat na dimensiyon.<ref>{{cite web |last=Mukunth |first=Vasudevan |date=10 Setyembre 2015 |title=Beyond the Surface of Einstein's Relativity Lay a Chimerical Geometry |trans-title=Lagpas sa Nakikita sa Relatibidad ni Einstein ay ang Mala-kimerang Heometriya |url=https://thewire.in/science/beyond-the-surface-of-einsteins-relativity-lay-a-chimerical-geometry |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120191206/https://thewire.in/science/beyond-the-surface-of-einsteins-relativity-lay-a-chimerical-geometry |archive-date=20 Nobyembre 2022 |access-date= |website=The Wire |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Edwin B. |last2=Lewis |first2=Gilbert N. |date=Nobyembre 1912 |title=The Space-Time Manifold of Relativity. The Non-Euclidean Geometry of Mechanics and Electromagnetics |trans-title=Ang Manipoldo ng Espasyo-panahon ng Relatibidad. Ang Heometriyang di-Euclides ng Mekanika at Elektromagnetika |journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences |language=en |volume=48 |issue=11 |pages=389–507 |doi=10.2307/20022840 |jstor=20022840}}</ref> Sa [[pisika]] naman, ginagamit ang matematika upang makagawa ng mga hinuha ukol sa mga posibleng partikulo na meron sa kalikasan. Halimbawa nito ang pagkadiskubre sa [[positron]] at [[Omega baryon|baryon]], na unang nailarawan sa teoryang matematikal bago natuklasan ang mga ito sa mga sumunod na taon sa pamamagitan ng mga eksperimento.<ref>{{cite journal |last=Hanson |first=Norwood Russell |author-link=Norwood Russell Hanson |date=Nobyembre 1961 |title=Discovering the Positron (I) |url=https://archive.org/details/british-journal-for-the-philosophy-of-science_1961-11_12_47/page/194 |trans-title=Pagtuklas sa Positron (I) |journal=The British Journal for the Philosophy of Science |language=en |publisher=The University of Chicago Press |volume=12 |issue=47 |pages=194–214 |doi=10.1093/bjps/xiii.49.54 |jstor=685207}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ginammi |first=Michele |date=Pebrero 2016 |title=Avoiding reification: Heuristic effectiveness of mathematics and the prediction of the Ω<sup>–</sup> particle |trans-title=Pag-iwas sa pagtatama: Heuristikong pagkamabisa ng matematika at ang prediskyon sa partikulong Ω<sup>–</sup> |journal=Studies in History and Philosophy of Science Part B: Studies in History and Philosophy of Modern Physics |language=en |volume=53 |pages=20–27 |bibcode=2016SHPMP..53...20G |doi=10.1016/j.shpsb.2015.12.001}}</ref> === Mga agham === Ginagamit madalas ang matematika sa [[agham]] sa [[Modelong pangmatematika|pagmomodelo]] ng mga penomena upang makagawa ng mga prediksiyon base sa mga eksperimental na batas.<ref>{{cite book |last1=Bellomo |first1=Nicola |url={{GBurl|id=pJAvWaRYo3UC}} |title=Modelling Mathematical Methods and Scientific Computation |last2=Preziosi |first2=Luigi |date=22 Disyembre 1994 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-8331-1 |series=Mathematical Modeling |volume=1 |page=1 |language=en |trans-title=Mga Kaparaanan sa Pagmomodelong Matematikal at Komputasyong Maagham |access-date=}}</ref> Matuturing na nakadepende lamang ang katumpakan ng mga prediksiyong ito sa kakayahan ng modelo dahil sa kalayaan ng katotohanan sa matematika mula sa kahit anong mga pag-eeksperimento.<ref>{{cite journal |last=Hennig |first=Christian |year=2010 |title=Mathematical Models and Reality: A Constructivist Perspective |trans-title=Mga Modelong Matematikal at Realidad: Isang Konstruktibismong Pananaw |url=https://www.researchgate.net/publication/225691477 |journal=Foundations of Science |language=en |volume=15 |pages=29–48 |doi=10.1007/s10699-009-9167-x |access-date= |s2cid=6229200}}</ref> Dahil dito, masasabing mali ang modelong ginagamit kung mali ang prediksiyon, imbes na mali ang mismong konseptong matematikal.<ref>{{cite journal |last1=Frigg |first1=Roman |author-link=Roman Frigg |last2=Hartmann |first2=Stephan |author2-link=Stephan Hartmann |date=4 Pebrero 2020 |title=Models in Science |trans-title=Mga Modelo sa Agham |url=https://seop.illc.uva.nl/entries/models-science/ |url-status=live |journal= |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20221117162412/https://seop.illc.uva.nl/entries/models-science/ |archive-date=17 Nobyembre 2022 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Halimbawa, [[Pagkumpirma sa pangkalahatang relatibidad|maipapaliwanag]] lamang ang [[apside|perihelyon]] ng [[Merkuryo]] sa [[pangkalahatang relatibidad]] ni [[Albert Einstein]], na pumalit sa [[Batas ng unibersal na grabitasyon ni Newton|naunang batas]] sa [[grabidad]] ni [[Isaac Newton]].<ref>{{cite book |last=Stewart |first=Ian |author-link=Ian Stewart (matematiko) |title=The Map and the Territory: Exploring the Foundations of Science, Thought and Reality |publisher=Springer |year=2018 |isbn=978-3-319-72478-2 |editor1-last=Wuppuluri |editor1-first=Shyam |series=The Frontiers Collection |pages=345–356 |language=en |trans-title=Ang Mapa at ang Teritoryo: Paglalakbay sa mga Haligi ng Agham, Kaisipan, at Realidad |chapter=Mathematics, Maps, and Models |trans-chapter=Matematika, Mapa, at Modelo |doi=10.1007/978-3-319-72478-2_18 |access-date= |editor2-last=Doria |editor2-first=Francisco Antonio |chapter-url={{GBurl|id=mRBMDwAAQBAJ|p=345}}}}</ref> ==== Matematikang puro at nalalapat ==== {{Main|Matematikang puro|Matematikang nalalapat}} [[Talaksan:Euclid.jpg|thumb|Isang bahagi ng [[Paaralan ng Atenas|''Paaralan ng Atenas'']] ni [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]], na nagpapakita kay [[Euclides]] o [[Arkimedes]], na gumuguhit sa isang maliit na pisara.]] Hanggang noong ika-19 na siglo, nakaangkla ang pag-aaral sa matematika dahil sa pangangailangan ng [[teknolohiya]] at agham; walang malinaw na pagkakaiba ang [[matematikang puro]] at [[Matematikang nalalapat|nalalapat]].<ref name="Ferreirós_2007">{{cite book |last=Ferreirós |first=J. |title=The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |isbn=978-3-540-34720-0 |editor1-last=Goldstein |editor1-first=Catherine |editor1-link=Catherine Goldstein |pages=235–268 |language=en |trans-title=Ang Paghuhulma sa Aritmetika matapos ang Disquisitiones ARithmeticae ni C.F. Gauss |chapter=Ό Θεὸς Άριθμητίζει: The Rise of Pure Mathematics as Arithmetic with Gauss |trans-chapter=Ό Θεὸς Άριθμητίζει: Ang Pag-angat ng Matematikang Puro bilang Aritmetika ni Gauss |editor2-last=Schappacher |editor2-first=Norbert |editor3-last=Schwermer |editor3-first=Joachim |chapter-url={{GBurl|id=IUFTcOsMTysC|p=235}}}}</ref> Halimbawa, ipinakilala ang mga [[likas na bilang]] at [[aritmetika]] dahil sa pangangailangan ng [[pagbibilang]], at [[heometriya]] naman ang resulta ng [[agrimensura]], [[arkitektura]], at [[astronomiya]]. Naipaliwanag ang paggalaw ng mga [[planeta]] pagsapit ng pag-usbong ng [[kalkulo]]. Sa panahong ito, tipikal na siyentipiko rin ang mga matematiko, at kabaligtaran.<ref>{{cite journal |last=Kuhn |first=Thomas S. |author-link=Thomas Kuhn |year=1976 |title=Mathematical vs. Experimental Traditions in the Development of Physical Science |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interdisciplinary-history_summer-1976_7_1/page/1 |trans-title=Matematikal vs. Eksperimental na Tradisyon sa Pagdebelop ng Pisikal na Agham |journal=The Journal of Interdisciplinary History |language=en |publisher=The MIT Press |volume=7 |issue=1 |pages=1–31 |doi=10.2307/202372 |jstor=202372}}</ref> Gayunpaman, sa [[sinaunang Gresya]], may hiwalay na pag-aaral para sa matematikang puro.<ref>{{cite book |last=Asper |first=Markus |title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics |publisher=OUP Oxford |year=2009 |isbn=978-0-19-921312-2 |editor1-last=Robson |editor1-first=Eleanor |series=Oxford Handbooks in Mathematics |pages=107–132 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Kasaysayn ng Matematika |chapter=The two cultures of mathematics in ancient Greece |trans-chapter=Ang dalawang kultura ng matematika sa sinaunang Gresya |access-date= |editor2-last=Stedall |editor2-first=Jacqueline |chapter-url={{GBurl|id=xZMSDAAAQBAJ|p=107}}}}</ref> Walang gamit labas sa matematika ang [[pagsasalik sa buumbilang]] ({{lang-en|integer factorization}}), na unang inimbestigahan ni [[Euclides]] noong {{BKP|300|link=y}}, hanggang noong naimbento ang [[RSA (kriptosistema)|kriptosistemang RSA]] na ginagamit ngayon sa mga [[network ng kompyuter]].<ref name=":2" /> Noong ika-19 na siglo, nagsimulang mag-imbestiga nang malaliman ang mga matematiko tulad nina [[Karl Weierstrass]] at [[Richard Dedekind]] sa mga problema ng matematika.<ref name="Ferreirós_2007" /> Nahati ang matematika bilang resulta nito, sa dalawang sangay na puro at nalalapat. Bagamat magkahiwalay, madalas na walang malinaw na hangganan ang dalawang sangay na ito. Matapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], mabilis na umusad ang pagdebelop sa matematikang nalalapat sa [[Estados Unidos]] at ibang lugar. Marami sa mga teoryang nadebelop para magamit ay resulta ng interes ng mga matematikong purista, na kalaunan ay nakahanap din ng gamit labas sa matematika.<ref>{{cite book |last=Silver |first=Daniel S. |title=The Best Writing on Mathematics, 2016 |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=978-0-691-17529-4 |editor1-last=Pitici |editor1-first=Mircea |pages=17–26 |language=en |trans-title=Ang mga Pinakamagagandang Kasulatan sa Matematika, 2016 |chapter=In Defense of Pure Mathematics |trans-chapter=Depensa sa Matematikang Puro |access-date= |chapter-url={{GBurl|id=RXGYDwAAQBAJ|p=17}}}}</ref> ==== Pisika ==== {{main|Kaugnayan ng matematika at pisika}} [[File:PenduloTmg.gif|thumb|Mailalarawan gamit matematika ang paggalaw ng isang [[pendulo]]. Dito, makikita ang mga puwersang nakakaapekto sa galaw nito: ang [[tensyon (pisika)|tensyon]] (<math display="inline">T</math>) at ang puwersang dulot ng [[grabidad]] (<math display="inline">g</math>) at [[masa]] (<math display="inline">m</math>), gayundin ang [[anggulo]] mula sa [[ekwilibriyo]] (<math display="inline">\theta</math>).]] Itinuturing ang matematika bilang isang mahalagang kagamitan sa [[pisika]], at kabaligtaran.<ref>{{cite journal |last1=Uhden |first1=Olaf |last2=Karam |first2=Ricardo |last3=Pietrocola |first3=Maurício |last4=Pospiech |first4=Gesche |date=20 Oktubre 2011 |title=Modelling Mathematical Reasoning in Physics Education |trans-title=Pagmomodelo sa Pagdadahilang Matematikal sa Pagtuturo ng Pisika |journal=Science & Education |language=en |volume=21 |issue=4 |pages=485–506 |bibcode=2012Sc&Ed..21..485U |doi=10.1007/s11191-011-9396-6 |s2cid=122869677}}</ref> Sa ''[[Pisika (Aristoteles)|Pisika]]'', inilarawan ni [[Aristoteles]] ang pagkakaiba ng dalawang larangan.<ref>{{cite book |last1=Lear |first1=Jonathan |url=https://archive.org/details/aristotledesiret0000lear/page/232 |title=Aristotle: the desire to understand |date=1990 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=9780521347624 |edition= |location=[[Cambridge]], [[Reyno Unido]] |page=232 |language=en |trans-title=Aristoteles: ang kagustuhang maintindihan}}</ref> Ang pananaw na wika ng [[kalikasan]] ang matematika ay unang ipinahayag ng [[Pitagorasismo]], na nagsasabing "lahat ay bilang" at "bilang ang hari ng mundo".<ref>{{cite web |last=Al-Rasasi |first=Ibrahim |date=21 Hunyo 2004 |title=All is number |trans-title=Lahat ay bilang |url=http://faculty.kfupm.edu.sa/math/irasasi/Allisnumber.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228132248/http://faculty.kfupm.edu.sa/math/irasasi/Allisnumber.pdf |archive-date=28 Disyembre 2014 |access-date= |publisher=King Fahd University of Petroleum and Minerals |language=en}}</ref> Sang-ayon si [[Galileo Galilei]] sa pananaw na ito, na nagsabi na isinulat sa wika ng matematika ang aklat ng kalikasan.<ref>{{cite book |author=Aharon Kantorovich |url=https://books.google.com/books?id=vMFc43w0FfEC&pg=PA59 |title=Scientific Discovery: Logic and Tinkering |date=1 July 1993 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-1478-1 |pages=59 |language=en |trans-title=Maagham na Pagtuklas: Lohika at Pagbubutingting}}</ref> ==== Kompyuting ==== {{Tingnan din|Teoretikal na agham pangkompyuter|Matematikang komputasyonal}} [[File:Two-dimensional visualization of Hamming distance.jpg|thumb|Isang pagpapakita sa [[distansiyang Hamming]], isang mahalagang panukat sa [[teorya ng kodigo]].]] Malapit ang kaugnayan ng larangan ng kompyuting sa matematika. Kinokonsidera ang [[teoretikal na agham pangkompyuter]] bilang isang sangay ng matematika.<ref>{{Cite web |title=Theoretical Computer Science |trans-title=Teoretikal na Agham Pangkompyuter |url=https://math.mit.edu/research/applied/comp-science-theory.html |access-date= |website=math.mit.edu |language=en}}</ref> Ginagamit naman sa [[matematikang komputasyonal]] ang mga sangay ng matematika, kagaya ng aritmetika, sa [[kriptograpiya]] at [[teorya ng kodigo]]. Ginagamit din sa [[agham pangkompyuter]] ang [[matematikang diskreto]] para sa larangan nito tulad ng mga [[Teorya ng komputasyonal na komplehidad|teorya ng pagkakomplikado]], [[teorya ng impormasyon|impormasyon]], at [[teorya ng grap|grap]]. Sa pagsapit ng paggamit sa mga malalakas na [[kompyuter]] at [[superkompyuter]], nagsimula ring gamitin ng mga matematiko ang mga ito upang tulungan sila sa pagpapatunay sa mga teoryang mahirap patunayan nang mano-mano. Isa sa mga mahahalagang napatunayan na teorya gamit nito ay ang [[konhetura ni Kepler]] ukol sa [[pagpapakete sa isang espero]] ({{lang-en|sphere packing}}), na napatunayan noong 1998, at kalauna'y nakumpirma noong dekada 2010s.<ref>{{cite journal |last1=Hales |first1=Thomas |last2=Adams |first2=Mark |last3=Bauer |first3=Gertrud |last4=Dang |first4=Tat Dat |last5=Harrison |first5=John |last6=Hoang |first6=Le Truong |last7=Kaliszyk |first7=Cezary |last8=Magron |first8=Victor |last9=Mclaughlin |first9=Sean |last10=Nguyen |first10=Tat Thang |last11=Nguyen |first11=Quang Truong |date=2017 |title=A Formal Proof of the Kepler Conjecture |trans-title=Pormal na Patunay sa Konhetura ni Kepler |url=https://www.cambridge.org/core/journals/forum-of-mathematics-pi/article/formal-proof-of-the-kepler-conjecture/78FBD5E1A3D1BCCB8E0D5B0C463C9FBC |url-status=live |journal=Forum of Mathematics, Pi |language=en |volume=5 |page=e2 |doi=10.1017/fmp.2017.1 |issn=2050-5086 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204053232/https://www.cambridge.org/core/journals/forum-of-mathematics-pi/article/formal-proof-of-the-kepler-conjecture/78FBD5E1A3D1BCCB8E0D5B0C463C9FBC |archive-date=4 Disyembre 2020 |access-date= |hdl-access=free |last12=Nipkow |first12=Tobias |last13=Obua |first13=Steven |last14=Pleso |first14=Joseph |last15=Rute |first15=Jason |last16=Solovyev |first16=Alexey |last17=Ta |first17=Thi Hoai An |last18=Tran |first18=Nam Trung |last19=Trieu |first19=Thi Diep |last20=Urban |first20=Josef |last21=Vu |first21=Ky |last22=Zumkeller |first22=Roland |s2cid=216912822 |hdl=2066/176365}}</ref> ==== Biolohiya at kimika ==== {{main|Matematikang pangbiolohiya|Matematikang pangkimika}} [[File:Giant Pufferfish skin pattern detail.jpg|thumb|Maipapaliwanag sa matematika ang mga pattern sa balat ng mga hayop katulad nitong [[isdang globo]]; isa itong [[pattern na Turing]] na mamomodelo gamit ang isang [[sistemang reaksyon-dipyusyon]].]] Ginagamit sa [[biolohiya]] ang [[probabilidad]] sa mga larangan kagaya ng [[ekolohiya]] at [[neurosiyensiya]].<ref name=":22">{{Cite book |last=Millstein |first=Roberta |author-link=Roberta Millstein |title=The Oxford Handbook of Probability and Philosophy |date=8 Setyembre 2016 |editor-last=Hájek |editor-first=Alan |pages=601–622 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Probabilidad at Pilosopiya |chapter=Probability in Biology: The Case of Fitness |trans-chapter=Probabilidad sa Biolohiya: Ang Kaso sa Kakayahan |doi=10.1093/oxfordhb/9780199607617.013.27 |access-date= |editor-last2=Hitchcock |editor-first2=Christopher |chapter-url=http://philsci-archive.pitt.edu/10901/1/Millstein-fitness-v2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054456/http://philsci-archive.pitt.edu/10901/1/Millstein-fitness-v2.pdf |archive-date=7 Marso 2023 |url-status=live}}</ref> Madalas rin itong ginagamit sa mga usapin ukol sa [[Kakayahan (biolohiya)|kakayahang ebolusyonal]] ({{lang-en|evolutionary fitness}}).<ref name=":22" /> Ginagamit sa ekolohiya ang pagmomodelo upang mailarawan ang [[dinamika ng populasyon]],<ref name=":22" /> pag-aralan ang mga [[ekosistema]] at ang sistema ng nakakain-kinakain ({{lang-en|predator-prey}}), pagsukat sa [[polusyon]],{{Sfn|Bouleau|1999|pp=282–283}} at makakuhang datos ukol sa [[pagbabago ng klima]].{{Sfn|Bouleau|1999|p=285}} Mailalarawan sa matematika ang dinamika ng populasyon gamit ang ilang mga ekwasyong deribatibo, kagaya ng [[mga ekwasyong Lotka-Volterra]].<ref>{{Cite web |date=5 Enero 2022 |title=1.4: The Lotka-Volterra Predator-Prey Model |trans-title=1.4: Ang Modelo ng Kumakain-Kinakain ni Lotka-Volterra |url=https://math.libretexts.org/Bookshelves/Applied_Mathematics/Mathematical_Biology_(Chasnov)/01%3A_Population_Dynamics/1.04%3A_The_Lotka-Volterra_Predator-Prey_Model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229204111/https://math.libretexts.org/Bookshelves/Applied_Mathematics/Mathematical_Biology_(Chasnov)/01:_Population_Dynamics/1.04:_The_Lotka-Volterra_Predator-Prey_Model |archive-date=29 Disyembre 2022 |access-date= |website=Mathematics LibreTexts |language=en}}</ref> Ginagamit naman sa [[pagsubok sa hinuhang pang-estadistika]] ang mga datos na nakukuha mula sa mga [[pagsubok klinikal]] upang malaman kung epektibo ba ang mga bagong [[Medisina|gamot]].<ref>{{Cite journal |last=Salsburg |first=David |date=17 Agosto 1992 |title=Commentary |trans-title=Komentaryo |url=https://www.dfcm.utoronto.ca/sites/default/files/inline-files/salsburg_1.pdf |journal=The Use of Statistical Methods in the Analysis of Clinical Studies |language=en |volume=46 |pages=17}}</ref> Simula noong ika-20 siglo, nagsimulang gamitin sa [[kimika]] ang mga [[kompyuter]] upang imodelo ang mga [[molekula]] sa [[tatlong dimensiyon]].<ref>{{Cite book |author=National Research Council |author-link= |url=https://nap.nationalacademies.org/read/10633/chapter/8 |title=Beyond the Molecular Frontier: Challenges for Chemistry and Chemical Engineering |publisher=NAP.edu |year=2003 |isbn=978-0-309-16839-7 |pages=71–73 |language=en |trans-title=Lagpas sa Hinaharap ng Molekula: Mga Hamon sa Kimika at Inhinyerang Pangkimika |chapter=8 |doi=10.17226/10633 |pmid=25032300}}</ref> ==== Agham pandaigdig ==== {{main|Heomatematika}} [[Image:Earth gravity.png|thumb|Ang tindi ng paglihis sa pamantayang [[grabidad]] ng [[Daigdig]]; mas matindi ang mas pula. Sobra-sobra ang pagpapakita sa halimbawang ito upang makita ang pagkakaiba; sa katunayan, masyadong itong maliit upang maramdaman ng mga tao ang epekto.]] Ginagamit ang matematika sa [[heograpiya]] at [[heolohiya]], lalo na sa mga larangan ng [[heolohiyang estraktural]] at [[klimatolohiya]] upang makagawa ng mga modelong ginagamit sa prediksyon sa mga [[sakuna]] sa hinaharap kagaya ng mga [[bagyo]]. Ganito rin ang kaso sa mga larangan ng [[meteorolohiya]], [[oseanograpiya]], at [[agham pamplaneta]].<ref>{{Cite web |title=Using Mathematical Models to Investigate Planetary Habitability |trans-title=Paggamit sa mga Modelong Matematikal upang Maimbestigahan ang Antas ng Pagiging Tirahan ng mga Planeta |url=https://icp.giss.nasa.gov/education/modules/eccm/eccm_student_3.pdf |access-date= |website=[[NASA]] |language=en}}</ref> ==== Agham panlipunan ==== {{Main|Matematikang pang-ekonomika|Dinamikang pangkasaysayan}} [[File:Supply-demand-equilibrium.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Supply-demand-equilibrium.svg|thumb|Isang grap na nagpapakita sa interaksyon sa pagitan ng [[suplay at kailangan]].]] Malawak ang paggamit sa [[estadistika]] at [[probabilidad]], gayunin sa mga ekwasyong deribatibo, sa mga [[agham panlipunan]], kagaya ng sa [[lingguwistika]], [[ekonomika]], [[sosyolohiya]], at [[sikolohiya]]. Mahalagang konsepto sa [[matematikang pang-ekonomika]] ang ideya ng isang rasyonal na indibidwal na aktor, ang ''[[homo economicus]]'' ({{Literal na pagsasalin|tao ng ekonomiya}}).<ref name=":32">{{Cite book |last=Zak |first=Paul J. |url={{GBurl|id=6QrvmNo2qD4C|p=158}} |title=Moral Markets: The Critical Role of Values in the Economy |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-3736-6 |page=158 |language=en |trans-title=Mga Merkadong Moral: Ang Kritikal na Gampanin ng mga Halaga sa Ekonomiya |access-date=}}</ref> Sa modelong ito, palaging susundin ng indibidwal [[Teorya ng rasyonal na pagpili|ang kanyang interes]] at isesentro ang lahat ng mga gagawin niyang pagpili gamit ang [[perpektong impormasyon]].<ref>{{cite book |last1=Levin |first1=Jonathan |url=https://web.stanford.edu/~jdlevin/Econ%20202/Choice%20Theory.pdf |title=Introduction to Choice Theory |last2=Milgrom |first2=Paul |date=Setyembre 2004 |language=en |trans-title=Panimula sa Teorya ng Pagpili}}</ref> Sa ganitong pananaw napapadali ang paggamit ng matematika sa ekonomika. Maaaring mamodelo sa tulong nito ang mga mekanismong nagpapaandar sa ekonomiya. Hindi lahat ng mga ekonomista ay sang-ayon sa ideya ng ''homo economicus''. Simula noong ika-20 siglo, nagkaroon ng mga adhikain sa larangan upang mailarawan ang mga kilusan sa [[kasaysayan]] sa anyong matematikal. Noong 1922, ipinahayag ni [[Nikolai Kondratiev]] ang kanyang konsepto ng mga [[Alon ni Kondratiev|siklong ipinangalan sa kanya]], na nagpapaliwanag sa mga panahon ng pag-usad ng ekonomiya at ang mga krisis.<ref>{{Cite web |title=Kondratiev, Nikolai Dmitrievich {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kondratiev-nikolai-dmitrievich |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701224009/http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-3404100667.html |archive-date=1 Hulyo 2016 |access-date= |website=www.encyclopedia.com |language=en}}</ref> Sa pagtatapos ng nakaraang siglo, nagsimulang gamitin ng mga matematiko ang matematika sa [[heopolitika]]. Noong dekada 1990s, dinebelop ni [[Peter Turchin]] ang [[kliodinamika]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Cliodynamics: a science for predicting the future |trans-title=Kliodinamika: ang agham para sa prediksyon sa hinaharap |url=https://www.zdnet.com/article/cliodynamics-a-science-for-predicting-the-future/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229204104/https://www.zdnet.com/article/cliodynamics-a-science-for-predicting-the-future/ |archive-date=29 Disyembre 2022 |access-date= |website=ZDNET |language=en}}</ref> Hindi sa lahat ng pagkakataon ay magagamit ang matematika sa larangan. Sa kanilang kontrobersyal na aklat na ''[[Fashionable Nonsense]]'' (1997), kumontra sina [[Alan Sokal]] at [[Jean Bricmont]] sa abusadong paggamit ng mga terminolohiya sa agham, lalo na sa matematika at pisika, sa agham panlipunan.<ref>{{cite book |last=Sokal |first=Alan |author-link=Alan Sokal |url=https://archive.org/details/fashionablenonse00soka |title=Fashionable Nonsense |author2=Jean Bricmont |author2-link=Jean Bricmont |publisher=Picador |year=1998 |isbn=978-0-312-19545-8 |location=New York |language=en |trans-title=Marangyang Kalokohan |oclc=39605994}}</ref> Gumagamit ng matematika ang pag-aaral sa mga sistemang komplikado. Gayunpaman, nananatili pa ring kontrobersyal ang paggamit nito para sa ilang mga kriteryon, kagaya ng sa [[Kawalang trabaho|kawalang-trabaho]].<ref>{{Cite web |title=Modern Macroeconomic Models as Tools for Economic Policy |trans-title=Makroekonomiko bilang mga Kagamitan sa Patakarang Pang-ekonomiya |url=https://www.minneapolisfed.org/article/2010/modern-macroeconomic-models-as-tools-for-economic-policy |website=Federal Reserve Bank of Minneapolis |language=en}}</ref> === Astrolohiya at esoterismo === {{Main|Astrolohiya|Numerolohiya}} Mga [[astrologo]] din ang ilang mga matematiko, kagaya nina [[Ptolomeo|Ptolemeo]] at [[Johannes Kepler]]. Noong [[Gitnang Kapanahunan]], kinokonsidera bilang isang agham ang astrolohiya, na kinabibilangan ng matematika. Sa [[Ensiklopedya|ensiklopedyang]] isinulat ni [[Theodor Zwinger]], [[astrolohiya]] ang "agham pangmatematika na nag-aaral sa aktibong paggalaw ng bawat bagay sa langit", at matematika naman ang "ginagamit upang makalkula ang probabilidad ng mga impluwensiya ng mga [[bituin]] upang malaman agad ang kanilang pagsalubong at paghihiwalay".<ref>{{Cite book |last=Beaujouan |first=Guy |url={{GBurl|id=92n7ZE8Iww8C|p=130}} |title=Comprendre et maîtriser la nature au Moyen Age: mélanges d'histoire des sciences offerts à Guy Beaujouan |date=1994 |publisher=Librairie Droz |isbn=978-2-600-00040-6 |page=130 |language=fr |trans-title=Pag-unawa at pag-master ng kalikasan sa Middle Ages: mga pinaghalong kasaysayan ng agham na inaalok kay Guy |access-date=}}</ref> Hindi na itinuturing na agham ang astrolohiya sa modernong panahon, at karaniwan na itong ginugrupo sa mga [[seudosiyensiya]].<ref>{{Cite web |title=L'astrologie à l'épreuve : ça ne marche pas, ça n'a jamais marché ! |trans-title=Sinubukan ang astrolohiya: hindi ito gumagana, hindi ito gumana! |url=https://www.afis.org/L-astrologie-a-l-epreuve-ca-ne-marche-pas-ca-n-a-jamais-marche |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129204349/https://www.afis.org/L-astrologie-a-l-epreuve-ca-ne-marche-pas-ca-n-a-jamais-marche |archive-date=29 Enero 2023 |access-date= |website=Afis Science – Association française pour l’information scientifique |language=fr}}</ref> == Pilosopiya == {{Main|Pilosopiya ng matematika}} === Realidad === Paksa na sa mga debate sa [[pilosopiya]] ang [[Pilosopiya ng matematika|koneksyon ng matematika at ang materyal na realidad]] simula pa noong panahon ni [[Pitagoras]]. Ayon kay [[Platon]], may mga sari-sariling realidad ang mga kabasalan na nagpapakita sa materyal na realidad na labas sa espasyo at panahon; ito ang pundasyon ng [[Platonismong matematikal]].<ref name="SEP-Platonism">{{cite encyclopedia |year=2016 |title=Platonism in Metaphysics |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2016/entries/platonism |access-date= |last=Balaguer |first=Mark |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition= |language=en |trans-title=Platonismo sa Metapisika |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130174043/https://plato.stanford.edu/archives/spr2016/entries/platonism/ |archive-date=30 Enero 2022 |url-status=live}}</ref> Ibinuod ni [[Armand Borel]] ang ganitong pananaw sa matematika. Ayon sa kanya:<ref name="borel">{{Cite journal |last=Borel |first=Armand |author-link=Armand Borel |year=1983 |title=Mathematics: Art and Science |url=https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_1983_5_4/page/9 |trans-title=Matematika: Sining at Agham |journal=The Mathematical Intelligencer |language=en |publisher=Springer |volume=5 |issue=4 |pages=9–17 |doi=10.4171/news/103/8 |issn=1027-488X |doi-access=free}}</ref>{{blockquote|Magiging obhetibo (imbes na "subhetibo") ang isang bagay kung tayo ay kumbinsido na may ganito sa kaisipan ng iba sa anyong kapareho ng sa atin at kung maiisip ba natin ito at madidiskurso. Dahil sobrang tiyak ng wika ng matematika, sakto ito para sa pagbibigay-kahulugan sa mga konseptong napagkasunduang umiiral. Sa aking opinyon, sapat na yon upang mabigyan tayo ng {{em|pakiramdam}} na obhetibong umiiral ito, sa realidad ng matematika...{{efn|{{lang-en|Something becomes objective (as opposed to "subjective") as soon as we are convinced that it exists in the minds of others in the same form as it does in ours and that we can think about it and discuss it together. Because the language of mathematics is so precise, it is ideally suited to defining concepts for which such a consensus exists. In my opinion, that is sufficient to provide us with a {{em|feeling}} of an objective existence, of a reality of mathematics ...}}}}}}Gayunpaman, taliwas ito sa [[The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences|pagiging sobra-sobrang pagkamabisa]] ng matematika sa ibang mga larangan.<ref name=":4" /> === Mungkahing kahulugan === {{Main|Kahulugan ng matematika}} Walang napagkakasunduang kahulugan para sa matematika, gayundin sa estado nito sa [[epistemolohiya]].<ref name="Runge">{{cite book |last1=Tobies |first1=Renate |author1-link=Renate Tobies |url={{GBurl|id=EDm0eQqFUQ4C|p=9}} |title=Iris Runge: A Life at the Crossroads of Mathematics, Science, and Industry |last2=Neunzert |first2=Helmut |publisher=Springer |year=2012 |isbn=978-3-0348-0229-1 |page=9 |language=en |trans-title=Iris Runge: Buhay sa Salubungan ng Matematika, Agham, at Industriya |quote= |access-date=}}</ref><ref name="Mura">{{cite journal |last=Mura |first=Roberta |date=Disyembre 1993 |title=Images of Mathematics Held by University Teachers of Mathematical Sciences |url=https://archive.org/details/sim_educational-studies-in-mathematics_1993_25_4/page/375 |trans-title=Mga Imahe ng Matematika na Pinanghahawakan ng mga Guro ng mga Agham Pangmatematika sa mga Pamantasan |journal=Educational Studies in Mathematics |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=375–85 |doi=10.1007/BF01273907 |jstor=3482762 |s2cid=122351146}}</ref> Walang pake kadalasan ang mga matematiko sa kahulugan nito, o di kaya'y sinasabi na lang na wala itong kahulugan.<ref name="Mura" /> Hindi rin malinaw kung sining o agham ba ang matematika.<ref name="Runge" /> Madalas sabihin sa karaniwang diskurso ang katagang "matematika ang ginagawa ng mga matematiko", na bagamat isang [[pagdadahilang pabilog]] ({{lang-en|circular reasoning}}) ay maiintindihan pa rin, dahil madalas napapagkakasunduan kung alin ang itinuturing na matematika sa hindi.<ref name="Mura" /> Marami sa mga mungkahing kahulugan ay kahulugan batay sa pinag-aaralan nito.<ref>{{cite conference|title="What is Mathematics?" and why we should ask, where one should experience and learn that, and how to teach it|first1=Günter M.|last1=Ziegler|author1-link=Günter M. Ziegler|first2=Andreas|last2=Loos|editor-last=Kaiser|editor-first=G.|conference=Proceedings of the 13th International Congress on Mathematical Education|series=ICME-13 Monographs|date=2 Nobyembre 2017|pages=63–77|publisher=Springer|doi=10.1007/978-3-319-62597-3_5|isbn=978-3-319-62596-6|lang=en|trans-title="Ano ang Matematika?" at bakit natin dapat tanungin yon, saan mararanasan at matutunan ng isa tungkol rito, at paano ito ituturo}}</ref> Ayon kay [[Aristoteles]], matematika ang "agham ng [[kantidad]]". Ang pananaw na ito ang nanatiling kahulugan ng matematika hanggang noong ika-18 siglo. Gayunpaman, binigyang-pansin din niya na hindi sapat ang kantidad upang maihiwalay ang matematika mula sa mga agham tulad ng pisika; ayon sa kanya, ang natatanging naghihiwalay sa matematika ay ang kabasalan at ang pag-aaral sa kantidad bilang katangian na hinihiwalay ng kaisipan mula sa realidad.<ref name="Franklin">{{Cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |url={{GBurl|id=mbn35b2ghgkC|p=104}} |title=Philosophy of Mathematics |date=2009 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-093058-9 |pages=104–106 |language=en |trans-title=Pilosopiya ng Matematika |access-date=}}</ref> Simula noong ika-19 na siglo, nang nagsimulang pag-aralan ng mga matematiko ang mga [[walang-hanggang pangkat]], na hindi makikita sa realidad, nagsimulang lumitaw ang mga bagong kahulugan sa larangan.<ref name="Cajori">{{cite book |last=Cajori |first=Florian |author-link=Florian Cajori |url={{GBurl|id=mGJRjIC9fZgC|p=285}} |title=A History of Mathematics |publisher=American Mathematical Society |year=1991 |isbn=978-0-8218-2102-2 |pages=285–286 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Matematika |access-date= |orig-date=1893}}</ref> Pagsapit ng ika-20 siglo, ang mabilis na pagdami ng mga bagong larangan ang naging dahilan upang ituring ng ilang mga matematiko na mahirap bigyang-kahulugan ang matematika. Ginagamit ding kahulugan ang ideya na matematika na'ng maituturing ang isang larangan kung ginagamit nito ang mga kaparaanan sa matematika. Halimbawa nito ay ang pagpapatunay sa mga teorema, na nangangailangan ng [[lohika]] sa pagdadahilan.<ref>{{cite journal |last1=Brown |first1=Ronald |author1-link=Ronald Brown (matematiko) |last2=Porter |first2=Timothy |date=Enero 2000 |title=The Methodology of Mathematics |trans-title=Ang Metodolohiya ng Matematika |url=https://cds.cern.ch/record/280311 |url-status=live |journal=The Mathematical Gazette |language=en |volume=79 |issue=485 |pages=321–334 |doi=10.2307/3618304 |jstor=3618304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323164159/https://cds.cern.ch/record/280311 |archive-date=23 Marso 2023 |access-date= |s2cid=178923299}}</ref> Isa ring ginagamit na kahulugan ay ang [[teorya ng aksomatikong pangkat]] ({{lang-en|axiomatic set theory}}), ang teoryang kinokonsidera na ngayon bilang haligi ng modernong pag-aaral sa matematika.<ref>{{cite journal |last=Strauss |first=Danie |year=2011 |title=Defining mathematics |trans-title=Pagbibigay-kahulugan sa matematika |url=https://www.researchgate.net/publication/290955899 |journal=Acta Academica |language=en |volume=43 |issue=4 |pages=1–28 |access-date=}}</ref> === Kahigpitan === {{Main|Kahigpitang pangmatematika}} Kinakailangan ang [[kahigpitang pangmatematika|kahigpitan]] sa matematika. Ibig sabihin, dapat malinaw ang mga kahulugan at maisusulat ang mga [[patunay]] sa isang serye ng paggamit sa mga [[tuntunin sa imperensiya]] nang di agad gumagamit ng mga ebidensiyang empirikal o [[kutob]].<ref>{{cite journal |last=Hamami |first=Yacin |date=Hunyo 2022 |title=Mathematical Rigor and Proof |trans-title=Kahigpitang Pangmatematika at Patunay |url=https://www.yacinhamami.com/wp-content/uploads/2019/12/Hamami-2019-Mathematical-Rigor-and-Proof.pdf |url-status=live |journal=The Review of Symbolic Logic |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=409–449 |doi=10.1017/S1755020319000443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205114343/https://www.yacinhamami.com/wp-content/uploads/2019/12/Hamami-2019-Mathematical-Rigor-and-Proof.pdf |archive-date=5 Disyembre 2022 |access-date= |s2cid=209980693}}</ref> Bagamat hindi lamang sa matematika isinasagawa ang kahigpitan, mataas ang antas ng pagkahigpit sa larangan. Kahit na may mga tiyak na kahulugan sa matematika, kadalasang umaabot ng daan-daang pahina upang maisulat ang mga patunay. Mas lalo pa itong pinalawak pagsapit ng pag-usbong ng mga [[katulong na kompyuter sa pagpapatunay]].<ref>{{harvnb|Peterson|1988|p=4}}</ref> Nagresulta ito sa pilosopiyang [[kwasi-empirisismo sa matematika|kwasi-empirisismo]] ({{lang-en|quasi-empiricism}}), na nagsasabing di kailanman masasabing tama ang isang patunay dahil may probabilidad na kaakibat ang mga ito.<ref name="Kleiner_1991" /> Sa dulo ng ika-19 na siglo, humantong ang matematika sa puntong may mga kahulugan na hindi masyadong tiyak para maiwasan ang mga [[kabalintunaan]] ({{lang-en|paradox}}) at [[kontradiksiyon]]. Naresolba ito sa pamamagitan ng pagsama sa mga aksoma na may mga [[Apodiktiko|apodiktikong]] tuntunin ng imperensiya sa mga teoremang matematikal.<ref name="Kleiner_1991" /> Tanging sa pamamagitan ng pagtanggap ng marami sa patunay bilang tama sa paglipas ng panahon ay maituturing ang teoremang ito bilang mapagkakatiwalaan. Dahil dito, ang tradisyonal na konsepto ng kahigpitan ay nawala,<ref>{{cite journal |last=Perminov |first=V. Ya. |year=1988 |title=On the Reliability of Mathematical Proofs |trans-title=Ukol sa Pagtitiwala sa mga Patunay Pangmatematika |journal=Philosophy of Mathematics |language=en |publisher=Revue Internationale de Philosophie |volume=42 |issue=167 (4) |pages=500–508}}</ref> bagamat ginagamit pa rin ito para sa pagtuturo sa mga baguhan ukol sa pagpapatunay sa matematika.<ref>{{cite journal |last1=Davis |first1=Jon D. |last2=McDuffie |first2=Amy Roth |last3=Drake |first3=Corey |last4=Seiwell |first4=Amanda L. |year=2019 |title=Teachers' perceptions of the official curriculum: Problem solving and rigor |trans-title=Mga pananaw ng mga guro sa opisyal na kurikulum: Pagreresolba sa mga problema at kahigpitan |journal=International Journal of Educational Research |language=en |volume=93 |pages=91–100 |doi=10.1016/j.ijer.2018.10.002 |s2cid=149753721}}</ref> == Pagtuturo == {{Main|Pagtuturo ng matematika}}Ayon sa arkeolohiya, itinuturo na ang matematika simula pa noong {{BKP|ikalawang milenyo|link=y}} sa [[Babilonya]].<ref>{{cite book |last=Robson |first=Eleanor |author-link=Eleanor Robson |title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics |publisher=OUP Oxford |year=2009 |isbn=978-0-19-921312-2 |editor1-last=Robson |editor1-first=Eleanor |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Kasaysayan ng Matematika |chapter=Mathematics education in an Old Babylonian scribal school |trans-chapter=Pagtuturo sa matematika sa isang matandang paaralang pang-eskriba sa Babilonya |access-date= |editor2-last=Stedall |editor2-first=Jacqueline |editor2-link=Jackie Stedall |chapter-url={{GBurl|id=xZMSDAAAQBAJ|p=199}}}}</ref> May mga nakita ring ebidensiya ng pagtuturo sa [[sinaunang Malapit na Silangan]] at sa [[mundong Greko-Romano]] mula noong {{BKP|300|link=}}.<ref>{{cite book |last1=Bernard |first1=Alain |title=Handbook on the History of Mathematics Education |last2=Proust |first2=Christine |author2-link=Christine Proust |last3=Ross |first3=Micah |publisher=Springer |year=2014 |isbn=978-1-4614-9154-5 |editor1-last=Karp |editor1-first=A. |publication-place=New York |pages=27–53 |language=en |trans-title=Handbook sa Kasaysayan ng Pagtuturo sa Matematika |chapter=Mathematics Education in Antiquity |trans-chapter=Pagtuturo sa Matematika noong Sinaunang Panahon |doi=10.1007/978-1-4614-9155-2_3 |editor2-last=Schubring |editor2-first=G.}}</ref> Ang pinakamatandang aklat ng matematika ay ang [[papiro ni Rhind]], na tinatayang ginawa noong {{BKP|1650|link=}} sa [[Ehipto]].<ref>{{cite journal |last=Dudley |first=Underwood |date=Abril 2002 |title=The World's First Mathematics Textbook |trans-title=Ang Unang Aklat ng Matematika sa Mundo |journal=Math Horizons |language=en |publisher=Taylor & Francis, Ltd. |volume=9 |issue=4 |pages=8–11 |doi=10.1080/10724117.2002.11975154 |jstor=25678363 |s2cid=126067145}}</ref> Dahil sa kakulangan ng mga aklat, pinagpasa-pasahan ng mga matematiko sa sinaunang India ang kaalaman sa matematika sa pamamagitan ng pagkakabisado sa mga [[tradisyong pasalita]] simula noong [[Panahong Vediko|panahon ng mga Veda]].<ref>{{cite conference|title=Indian pedagogy and problem solving in ancient Thamizhakam|last=Subramarian|first=F.|conference=History and Pedagogy of Mathematics conference|url=http://hpm2012.onpcs.com/Proceeding/OT2/T2-10.pdf|access-date=|archive-date=28 Nobyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128082654/http://hpm2012.onpcs.com/Proceeding/OT2/T2-10.pdf|url-status=live|format=PDF|trans-title=Pedagohiya ng India at pagreresolba ng problema sa sinaunang Thamizhakam|lang=en}}</ref> Noong [[dinastiyang Tang]] naman sa [[Tsina]], isinama ang matematika sa kurikulum para sa [[imperyal na pagsusulit]] upang makasama sa burokrasya ng estado.<ref>{{cite book |last=Siu |first=Man Keung |url=https://scholar.archive.org/work/3fb5lb2qsfg35gf2cv6viaydny/access/wayback/http://hkumath.hku.hk:80/~mks/Chapter%206-Siu.pdf |title=How Chinese Learn Mathematics |year=2004 |isbn=978-981-256-014-8 |series=Series on Mathematics Education |volume=1 |pages=157–185 |language=en |trans-title=Paano Natututo ang mga Tsino ng Matematika |chapter=Official Curriculum in Mathematics in Ancient China: How did Candidates Study for the Examination? |trans-chapter=Opisyal na Kurikulum sa Matematika ng Sinaunang Tsina: Paano Nag-aaral ang mga Kandidato para sa Pagsusulit? |doi=10.1142/9789812562241_0006 |access-date=}}</ref> Matapos ang [[Mga Madilim na Panahon|Madilim na Panahon]] sa Europa, itinuro ang matematika sa mga paaralang panrehiliyon bilang bahagi ng ''[[quadrivium]]''. Nagsimula naman ang pormal na pagtuturo sa pedagohiya sa mga paaralan ng [[Kapisanan ni Hesus|mga Heswita]] noong ika-16 at ika-17 siglo. Praktikal ang kurikulum ng matematika hanggang noong ika-19 na siglo, nang nagsimula itong seryosohin sa [[Alemanya]] at [[Pransiya]], kung saan itinatag ang unang [[akademikong dyornal]] para sa pagtuturo ng matematika, ang ''[[L'Enseignement Mathématique]]'', na nagsimula noong 1899.<ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Phillip S. |year=1967 |title=The History of Mathematical Education |url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1967-01_74_1/page/38 |trans-title=Ang Kasaysayan ng Pagtuturo sa Matematika |journal=The American Mathematical Monthly |language=en |publisher=Taylor & Francis, Ltd. |volume=74 |issue=1 |pages=38–55 |doi=10.2307/2314867 |jstor=2314867}}</ref> Ang pag-usad ng agham at teknolohiya sa [[Kanluraning Mundo]] ang nagpahantong sa pagtatatag sa mga sentralisadong sistema ng pagtuturo sa maraming mga bansa, kung saan kabilang ang matematika sa mga mahahalagang asignatura, dahil sa pangangailangan ng militar nung una.<ref>{{cite journal |last1=Schubring |first1=Gert |last2=Furinghetti |first2=Fulvia |last3=Siu |first3=Man Keung |date=Agosto 2012 |title=Introduction: the history of mathematics teaching. Indicators for modernization processes in societies |trans-title=Panimula: ang kasaysayan ng pagtuturo sa matematika. Mga pantukoy para sa mga proseso ng modernisasyon sa mga lipunan |journal=ZDM Mathematics Education |language=en |volume=44 |issue=4 |pages=457–459 |doi=10.1007/s11858-012-0445-7 |doi-access=free |s2cid=145507519}}</ref> Bagamat iba-iba ang nilalaman ng kurikulum at kalidad ng pagtuturo, itinuturo ang matematika sa lahat ng mga bansa sa mundo sa kasalukuyang panahon.<ref>{{Cite book |last1=von Davier |first1=Matthias |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED610099.pdf |title=TIMSS 2019 International Results in Mathematics and Science |last2=Foy |first2=Pierre |last3=Martin |first3=Michael O. |last4=Mullis |first4=Ina V.S. |publisher=[[TIMSS]] & [[PIRLS]] International Study Center, [[Lynch School of Education and Human Development]], at [[International Association for the Evaluation of Educational Achievement]] |year=2020 |isbn=978-1-889938-54-7 |page=13.1 |language=en |trans-title=Mga Pandaigdigang Resulta sa Matematika at Agham ng TIMSS 2019 |chapter=Examining eTIMSS Country Differences Between eTIMSS Data and Bridge Data: A Look at Country-Level Mode of Administration Effects |trans-chapter=Pagsisiyasat sa mga Pagkakaibang Pambansa ng eTIMSS sa pagitan ng Datos ng eTIMSS at Datos ng Tulay: Pagtingin sa mga Epekto sa Administrasyon sa Antas ng Bansa |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129163908/https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED610099.pdf |archive-date=29 Nobyembre 2022 |url-status=live}}</ref> Habang nag-aaral, may korelasyon ang kakayahan ng isang bata sa matematika sa magiging karera niya sa hinaharap. Nakakaimpluwensiya sa interes ng bata sa matematika ang mga panlabas na salik tulad ng motibasyon ng mga guro, magulang, at kaklase.<ref>{{cite journal |last1=Rowan-Kenyon |first1=Heather T. |last2=Swan |first2=Amy K. |last3=Creager |first3=Marie F. |date=Marso 2012 |title=Social Cognitive Factors, Support, and Engagement: Early Adolescents' Math Interests as Precursors to Choice of Career |trans-title=Mga Salik Kognitibong Panlipunan, Suporta, at Pakikiayon: Mga Interes sa Matematika ng mga Baguntao bilang mga Panimula sa Pagpili sa Tatahaking Karera |url=https://www.academia.edu/download/45974312/j.2161-0045.2012.00001.x20160526-3995-67kydl.pdf |url-status=live |journal=The Career Development Quarterly |language=en |volume=60 |issue=1 |pages=2–15 |doi=10.1002/j.2161-0045.2012.00001.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122212933/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/45974312/j.2161-0045.2012.00001.x20160526-3995-67kydl-libre.pdf?1464293840=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DSocial_Cognitive_Factors_Support_and_Eng.pdf&Expires=1700692172&Signature=cs9KfTPxoPh859wY~ExtJyAl9NpYb3X-2P4rDel1Z3z7DwehsHLRggoZtgi1pMsamxYobu9dVK4G7OsqfvNxcuwz3uKh1pnCMZQEz~ahVtPb4kvN-4dmwExJplzoxWu31o3SJOfuBt0GGE-0Hl8eLfPBg5agmtkjSwAWQwlqGrjp3YgYZGjbNxOEAM4t1l4qvoWXidWvSHHcEUNvlKYwCDvG0~QhGTmA6ldxmfS1ovf0adog-qqvjGxxJuSjtP6O8zCTwkPXYwi2e8giI0H6b5fNarHc-2q~-NRnVVtYKhvSBcwC22kNZoA7s8sp8ix9KIdM3uxiUIBRBRC-4aaVoQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |archive-date=22 Nobyembre 2023 |access-date=}}</ref> Gayunpaman, maaari ring humantong ang ilan sa pagkatakot sa naturang asignatura, kilala sa tawag na [[pagkabalisa sa matematika]], na kinokonsidera bilang isa sa mga pinakanakakaapekto sa kahusayan sa klase ng isang mag-aaral. Maaaring madebelop ang pagkabalisa sa maraming paraan, partikular na ang ugali ng magulang o guro sa pagturo sa matematika, mga maling akala sa lipunan, at maging mga personal na dahilan. Upang maiwasan o maagapan ito, marami sa mga paaralan sa mundo ang nagbabago sa paraan ng pagtuturo sa matematika.<ref>{{cite journal |last1=Luttenberger |first1=Silke |last2=Wimmer |first2=Sigrid |last3=Paechter |first3=Manuela |year=2018 |title=Spotlight on math anxiety |trans-title=Pagtutok sa pagkabalisa sa matematika |journal=Psychology Research and Behavior Management |language=en |volume=11 |pages=311–322 |doi=10.2147/PRBM.S141421 |pmc=6087017 |pmid=30123014 |doi-access=free}}</ref> == Epekto sa kultura == === Sining === {{Main|Matematika at sining}} [[Talaksan:Mandelbrot sequence new.gif|thumb|Isang [[animasyon]] sa [[pangkat na Mandelbrot]], isang [[praktal]] na nagpapakita sa [[pagkakamukha]] habang lumalapit.]] Nakasulat sa simpleng [[rasyo]] ang mga [[nota]] na kinokonsiderang magandang pakinggan sa Kanluraning musika. Nirerepresenta nito ang mga tiyak na dalasan, kagaya ng pagdoble nito sa kada pagpalit ng [[oktaba]] ({{lang-en|octave}}), at ang [[perpektong sangkalima]] ({{lang-en|perfect fifth}}) na nangyayari sa kada <math display="inline">\frac{3}{2}</math> bahagi.<ref>{{cite journal |last=Cazden |first=Norman |date=Oktubre 1959 |title=Musical intervals and simple number ratios |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-research-in-music-education_fall-1959_7_2/page/197 |trans-title=Mga pagitang pangmusika at mga simpleng rasyo ng bilang |journal=Journal of Research in Music Education |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=197–220 |doi=10.1177/002242945900700205 |jstor=3344215 |s2cid=220636812}}</ref><ref>{{cite journal |last=Budden |first=F. J. |date=Oktubre 1967 |title=Modern mathematics and music |url=https://archive.org/details/sim_mathematical-gazette_1967-10_51_377/page/204 |trans-title=Modernong matematika at musika |journal=The Mathematical Gazette |language=en |publisher=Cambridge University Press |volume=51 |issue=377 |pages=204–215 |doi=10.2307/3613237 |jstor=3613237 |s2cid=126119711}}</ref> Kinokonsiderang maganda rin ng mga tao ang pagkakapantay-pantay o [[simetriya]].<ref>{{Cite journal |last1=Enquist |first1=Magnus |last2=Arak |first2=Anthony |date=Nobyembre 1994 |title=Symmetry, beauty and evolution |trans-title=Simetriya, kagandahan, at ebolusyon |url=https://www.nature.com/articles/372169a0 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=372 |issue=6502 |pages=169–172 |bibcode=1994Natur.372..169E |doi=10.1038/372169a0 |issn=1476-4687 |pmid=7969448 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228052049/https://www.nature.com/articles/372169a0 |archive-date=28 Disyembre 2022 |access-date= |s2cid=4310147}}</ref> Sa matematika, bumubuo ng [[Grupong simetrikal|isang grupo]] ang mga simetriya ng isang bagay.<ref>{{Cite web |last=Hestenes |first=David |date=1999 |title=Symmetry Groups |trans-title=Mga Grupong Simetrikal |url=http://geocalc.clas.asu.edu/pdf-preAdobe8/SymmetryGroups.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101210124/http://geocalc.clas.asu.edu/pdf-preAdobe8/SymmetryGroups.pdf |archive-date=1 Enero 2023 |access-date= |website=geocalc.clas.asu.edu |language=en}}</ref> Halimbawa, ang grupo na may simetriyang nakasalamin (baligtaran) ay isang [[grupong sikliko]] ng dalawang elemento, <math display="inline">\frac{\mathbb{Z}}{2\mathbb{Z}}</math>. Ang [[pagsubok na Rorschach]] ay isang pigurang di nababago ng simetriya.<ref>{{cite encyclopedia |title=The Rorschach Test |encyclopedia=The Wiley Encyclopedia of Personality and Individual Differences: Measurement and Assessment |publisher=Wiley |last=Bender |first=Sara |date=Setyembre 2020 |editor1-last=Carducci |editor1-first=Bernardo J. |pages=367–376 |language=en |trans-title=Ang Pagsubok na Rorschach |doi=10.1002/9781119547167.ch131 |isbn=978-1-119-05751-2 |editor2-last=Nave |editor2-first=Christopher S. |editor3-last=Mio |editor3-first=Jeffrey S. |editor4-last=Riggio |editor4-first=Ronald E.}}</ref> [[Pagkakamukha|Magkakamukha naman]] ang mga detalye ng isang [[praktal]] ({{lang-en|fractal}}).<ref>{{Cite web |last=Bradley |first=Larry |date=2010 |title=Fractals – Chaos & Fractals |trans-title=Mga Praktal - Kaguluhan & Praktal |url=https://www.stsci.edu/~lbradley/seminar/fractals.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054609/https://www.stsci.edu/~lbradley/seminar/fractals.html |archive-date=7 Marso 2023 |access-date= |website=www.stsci.edu |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Self-similarity |trans-title=Pagkakamukha |url=https://math.bu.edu/DYSYS/chaos-game/node5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302132911/http://math.bu.edu/DYSYS/chaos-game/node5.html |archive-date=2 Marso 2023 |access-date= |website=math.bu.edu |language=en}}</ref> === Popularisasyon === {{Main|Matematikang popular}} [[Matematikang popular]] ang sangay ng matematika na nakatuon sa pagpapaliwanag sa mga konsepto sa matematika sa anyong maiintindihan ng marami.<ref>{{Cite conference|last=Kissane|first=Barry|date=Hulyo 2009|title=Popular mathematics|url=https://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/6242/|conference=Ika-22 Bienyal na Kumperensiya ng The Australian Association of Mathematics Teachers|location=[[Fremantle]], [[Kanlurang Australia]]|publisher=Australian Association of Mathematics Teachers|pages=125–126|access-date=|archive-date=7 Marso 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054610/https://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/6242/|url-status=live|lang=en|trans-title=Matematikang popular}}</ref> Dahil madalas ay malayo sa realidad ang marami sa mga konsepto sa matematika, madalas ding nahihirapan ang mga taong hindi aral sa paksa.<ref>{{Cite book |last=Steen |first=L. A. |url={{GBurl|id=-d3TBwAAQBAJ|dq="popular mathematics" analogies|p=2}} |title=Mathematics Today Twelve Informal Essays |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4613-9435-8 |page=2 |language=en |trans-title=Labindalawang Impormal na Sanaysay ng Mathematics Today |access-date=}}</ref> Ipinapaliwanag ang mga ito kadalasan sa anyong nagagamit o nalalapat sa pang-araw-araw na buhay.<ref>{{Cite book |last=Pitici |first=Mircea |url={{GBurl|id=9nGQDQAAQBAJ|dq="popular mathematics" analogies|p=331}} |title=The Best Writing on Mathematics 2016 |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-8560-2 |language=en |trans-title=Ang mga Pinakamagagandang Sulatin sa Matematika ng 2016 |access-date=}}</ref> == Parangal at paligsahan == [[File:FieldsMedalFront.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FieldsMedalFront.jpg|thumb|Ang harapang bahagi ng [[Medalyang Fields]], na nagpapakita kay [[Arkimedes]].]] Ang pinakamataas na parangal sa matematika ay ang [[Medalyang Fields]],{{sfn|Monastyrsky|2001|p=1|ps=: "The Fields Medal is now indisputably the best known and most influential award in mathematics."}}{{sfn|Riehm|2002|pp=778–782}} na unang ibinigay noong 1936 at binibigay kada apat na taon (maliban noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]) sa hanggang apat na tao.<ref name="StAndrews-Fields">{{Cite web |title=Fields Medal |trans-title=Medalyang Fields |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Honours/FieldsMedal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322134417/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Honours/FieldsMedal.html |archive-date=22 Marso 2019 |access-date= |website=Maths History |language=en}}</ref> Ito ang kinokonsiderang katumbas ng [[Gantimpalang Nobel]] sa matematika.<ref name="StAndrews-Fields" /> Pinagsama ni [[David Hilbert]] ang sikat na ngayo'y na 23 di pa nalulutas na problemang kilala ngayon sa tawag na [[mga problema ni Hilbert]].<ref name=":02">{{Cite web |date=6 Mayo 2020 |title=Hilbert's Problems: 23 and Math |trans-title=Mga Problema ni Hilbert: 23 at Matematika |url=https://www.simonsfoundation.org/2020/05/06/hilberts-problems-23-and-math/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123011430/https://www.simonsfoundation.org/2020/05/06/hilberts-problems-23-and-math/ |archive-date=23 Enero 2022 |access-date= |website=Simons Foundation |language=en-US}}</ref> Sa kasalukuyang, depende sa interpretasyon, labintatlo sa mga ito ay nalutas na.<ref name=":02" /> Samantala, inilathala naman noong 2000 ang pitong mahahalagang problema na kilala sa tawag na [[Mga Problema ng Premyo ng Milenyo]]. Isa lamang sa mga ito, ang [[hinuhang Riemann]], ang nasa listahan din ni Hilbert. May kaakibat na premyong aabot ng {{USD|1 milyon}} ({{PHP|58.5 milyon}} sa 2024).<ref name=":5">{{Cite web |title=The Millennium Prize Problems |trans-title=Ang mga Problema ng Premyo ng Milenyo |url=http://www.claymath.org/millennium-problems/millennium-prize-problems |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703184941/http://www.claymath.org/millennium-problems/millennium-prize-problems |archive-date=3 Hulyo 2015 |access-date= |publisher=Clay Mathematics Institute |language=eb}}</ref> Sa ngayon, isa pa lang sa mga ito ang nalutas na, ang [[konhetura ni Poincaré]].<ref name=":5" /> == Tingnan din ==<!-- PAALALA: Kung magsisingit ng wikilink dito, dapat may pahina po ito dito sa tlwiki, kundi ano pang punto ng bahaging ito, diba? --> * [[Pilosopiya ng matematika]] ==Sanggunian== === Sipi === {{reflist}} === Pinagkunan === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bouleau |first=Nicolas |title=Philosophie des mathématiques et de la modélisation: Du chercheur à l'ingénieur |publisher=L'Harmattan |year=1999 |isbn=978-2-7384-8125-2 |language=fr |trans-title=Pilosopiya ng matematika at pagmomolde: Mula sa mananaliksik hanggang sa inhinyero}} * {{cite book |last1=Boyer |first1=Carl Benjamin |author1-link=Carl Benjamin Boyer |url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye/page/n3/mode/2up |title=A History of Mathematics |date=1991 |publisher=[[Wiley (limbagan)|Wiley]] |isbn=978-0-471-54397-8 |edition=2 |location=New York |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Matematika |chapter= |url-access=registration}} * {{cite book |last=Eves |first=Howard |author-link=Howard Eves |title=An Introduction to the History of Mathematics |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000eves |publisher=Saunders |year=1990 |isbn=978-0-03-029558-4 |edition=6 |language=en |trans-title=Panimula sa Kasaysayan ng Matematika |ref=none}} * {{cite book |last=Kleiner |first=Israel |author-link=Israel Kleiner (matematiko) |url={{GBurl|id=RTLRBK-wj6wC}} |title=A History of Abstract Algebra |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |isbn=978-0-8176-4684-4 |editor-last1=Kleiner |editor-first1=Israel |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Alhebrang Basal |doi=10.1007/978-0-8176-4685-1 |lccn=2007932362 |oclc=76935733 |access-date= |s2cid=117392219}} * {{cite book |last=Kline |first=Morris |author-link=Morris Kline |url=https://archive.org/details/mathematicalthou00klin |title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times |publisher=Oxford University Press |year=1990 |isbn=978-0-19-506135-2 |edition= |location=New York |language=en |trans-title=Kaisipang Matematikal mula sa Sinauna hanggang Modernong Panahon |url-access=registration}} * {{cite journal |last=Monastyrsky |first=Michael |year=2001 |title=Some Trends in Modern Mathematics and the Fields Medal |trans-title=Ilang mga Trend sa Modernong Matematika at ang Medalyang Fields |url=http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/FieldsMedal_Monastyrsky.pdf |url-status=live |journal=CMS – Notes – de la SMC |language=en |publisher=Canadian Mathematical Society |volume=33 |issue=2–3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060813224844/http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/FieldsMedal_Monastyrsky.pdf |archive-date=13 Agosto 2006 |access-date=}} * {{cite book |last=Oakley |first=Barbara |author-link=Barbara Oakley |url=https://archive.org/details/isbn_9780399165245 |title=A Mind For Numbers: How to Excel at Math and Science (Even If You Flunked Algebra) |date=2014 |publisher=Penguin Random House |isbn=978-0-399-16524-5 |location=New York |language=en |trans-title=Isip sa mga Bilang: Paano Humusay sa Matematika at Agham (Kahit na Bumagsak ka sa Alhebra) |quote= |ref=none |url-access=registration}} * {{cite journal |last=Peirce |first=Benjamin |author-link=Benjamin Peirce |year=1881 |editor-last=Peirce |editor-first=Charles&nbsp;Sanders |editor-link=Charles Sanders Peirce |title=Linear associative algebra |trans-title=Alhebrang asosyatibong linyar |url={{GBurl|id=De0GAAAAYAAJ|q=Peirce Benjamin Linear Associative Algebra|p=1}} |journal=American Journal of Mathematics |language=en |edition= |volume=4 |issue=1–4 |pages=97–229 |doi=10.2307/2369153 |jstor=2369153 |id= |access-date= |ref=none |hdl-access=free |hdl=2027/hvd.32044030622997}}. * {{cite book |last=Peterson |first=Ivars |title=The Mathematical Tourist: Snapshots of Modern Mathematics |url=https://archive.org/details/bwb_P9-AOR-819 |publisher=W. H. Freeman and Company |year=1988 |isbn=0-7167-1953-3 |language=en |trans-title=Ang Turista ng Matematika: Mga Snapshot sa Modernong Matematika |lccn=87033078 |oclc=17202382}} * {{cite book |last=Popper |first=Karl R. |author-link=Karl Popper |url=https://archive.org/details/insearchofbetter00karl |title=In Search of a Better World: Lectures and Essays from Thirty Years |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0-415-13548-1 |location=New York |language=en |trans-title=Sa Paghahanap sa Mas Magandang Mundo: Mga Turo at Sanaysay mula sa Tatlumpung Taon |chapter=On knowledge |trans-chapter=Ukol sa kaalaman |bibcode=1992sbwl.book.....P |ref=none |url-access=registration}} * {{cite journal |last=Riehm |first=Carl |date=Agosto 2002 |title=The Early History of the Fields Medal |trans-title=Ang Maagang Kasaysayan ng Medalyang Fields |url=https://www.ams.org/notices/200207/comm-riehm.pdf |url-status=live |journal=Notices of the AMS |language=en |volume=49 |issue=7 |pages=778–782 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061026000014/http://www.ams.org/notices/200207/comm-riehm.pdf |archive-date=26 Oktubre 2006 |access-date=}} * {{cite journal |last=Sevryuk |first=Mikhail B. |date=Enero 2006 |title=Book Reviews |trans-title=Mga Rebyu sa Aklat |url=https://www.ams.org/bull/2006-43-01/S0273-0979-05-01069-4/S0273-0979-05-01069-4.pdf |url-status=live |journal=[[Bulletin of the American Mathematical Society]] |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=101–109 |doi=10.1090/S0273-0979-05-01069-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060723082901/http://www.ams.org/bull/2006-43-01/S0273-0979-05-01069-4/S0273-0979-05-01069-4.pdf |archive-date=23 Hulyo 2006 |access-date= |doi-access=free}} * {{cite book |last=Whittle |first=Peter |author-link=Peter Whittle (mathematician) |title=Probability, statistics and optimisation: A Tribute to Peter Whittle |publisher=John Wiley |year=1994 |isbn=978-0-471-94829-2 |editor-last=Kelly |editor-first=F.P. |editor-link=Frank Kelly (matematiko) |edition= |location=[[Chichester]], [[Inglatera]] |pages=1–28 |language=en |trans-title=Probabilidad, estadistika, at optimisasyon: Pagpupugay kay Peter Whittle |chapter=Almost home |trans-chapter=Malapit na'ng makauwi |chapter-url=http://www.statslab.cam.ac.uk/History/2history.html#6._1966--72:_The_Churchill_Chair |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219080017/http://www.statslab.cam.ac.uk/History/2history.html#6._1966--72:_The_Churchill_Chair |archive-date=19 Disyembre 2013 |url-status=live}} {{refend}} == Magbasa pa == <!-- TODO: Isalin ang mga sanggunian na ito (ie. lagyan ng lang=en, trans-title, at naka-Tagalog na petsa.) -->{{refbegin}} * {{cite book |last=Benson |first=Donald C. |url=https://archive.org/details/momentofproofmat00bens/page/n5/mode/2up |title=The Moment of Proof: Mathematical Epiphanies |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-513919-8 |language=en |trans-title=Ang Sandali ng Patunay: Mga Epipanya sa Matematika |ref=none |url-access=registration}} * {{cite book |last1=Davis |first1=Philip J. |author1-link=Philip J. Davis |title=The Mathematical Experience |title-link=The Mathematical Experience |last2=Hersh |first2=Reuben |author2-link=Reuben Hersh |publisher=Mariner Books |year=1999 |isbn=978-0-395-92968-1 |edition= |location= |language=en |trans-title=Ang Karanasang Matematikal |ref=none}} Available [https://archive.org/details/mathematicalexpe0000davi/page/n5/mode/2up online] (registration required). * {{cite book |last1=Courant |first1=Richard |author-link1=Richard Courant |url=https://archive.org/details/whatismathematic0000cour/page/n5/mode/2up |title=What Is Mathematics?: An Elementary Approach to Ideas and Methods |last2=Robbins |first2=Herbert |author-link2=Herbert Robbins |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510519-3 |edition=2 |location=New York |language=en |trans-title=Ano ang Matematika?: Isang Elementaryong Pagtingin sa mga Ideya at Kaparaanan |ref=none |url-access=registration}} * {{cite book |last=Gullberg |first=Jan |author-link=Jan Gullberg |url=https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull/page/n5/mode/2up |title=Mathematics: From the Birth of Numbers |publisher=W.W. Norton & Company |year=1997 |isbn=978-0-393-04002-9 |edition= |language=en |trans-title=Matematika: Mula Pagkasilang ng mga Bilang |ref=none |url-access=registration}} * {{cite book |url=http://www.encyclopediaofmath.org/ |title=Encyclopaedia of Mathematics |title-link=Encyclopaedia of Mathematics |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |editor-last=Hazewinkel |editor-first=Michiel |editor-link=Michiel Hazewinkel |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Matematika |ref=none |archive-url=https://archive.today/20121220135247/http://www.encyclopediaofmath.org/ |archive-date=20 Disyembre 2012}}. * {{cite book |last=Hodgkin |first=Luke Howard |title=A History of Mathematics: From Mesopotamia to Modernity |url=https://archive.org/details/historyofmathema0000hodg_p8m0 |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-152383-0 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Matematika: Mula Mesopotamia hanggang Modernidad}} * {{cite book |last=Jourdain |first=Philip E. B. |author-link=Philip Jourdain |title=The World of Mathematics |publisher=Dover Publications |year=2003 |isbn=978-0-486-43268-7 |editor=James R. Newman |language=en |trans-title=Ang Mundo ng Matematika |chapter=The Nature of Mathematics |trans-chapter=Ang Kalikasan ng Matematika |ref=none}} <!-- * {{cite book |last=Maier |first=Annaliese |author-link=Anneliese Maier |title=At the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Annaliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy |url=https://archive.org/details/onthresholdofexa0000maie |editor=Steven Sargent |location=Philadelphia |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1982 |ref=none}} --> * {{cite book |last1=Pappas |first1=Theoni |author1-link=Theoni Pappas |url=https://archive.org/details/joyofmathematics0000papp_t0z1/page/n3/mode/2up |title=The Joy Of Mathematics |date=1986 |publisher=Wide World Publishing |isbn=978-0-933174-65-8 |location=[[San Carlos, California|San Carlos]], [[California]] |language=en |trans-title=Ang Saya ng Matematika |ref=none |url-access=registration}} * {{cite book |last=Waltershausen |first=Wolfgang Sartorius von |author-link=Wolfgang Sartorius von Waltershausen |title=Gauss zum Gedächtniss |publisher=Sändig Reprint Verlag H. R. Wohlwend |year=1965 |isbn=978-3-253-01702-5 |language=de |trans-title=Gauss ng Alaala |ref=no |orig-date=1856}} {{refend}} == Link sa labas == {{Library resources box|by=no|onlinebooks=yes|others=yes|about=yes|label=Matematika}} * [https://mathworld.wolfram.com/ MathWorld] - isang website para sa mga paksa ng matematika (sa wikang Ingles). * "[https://www.britannica.com/science/mathematics Mathematics]" (Matematika) sa website ng [[Encyclopædia Britannica|''Encyclopædia Britannica'']] (sa wikang Ingles). {{Matematika}} {{Authority control}}{{Subject bar|portal1=|portal2=|portal3=|portal4=|b=y|commons=y|d=y|n=y|q=y|s=y|v=y|wikt=y}} [[Kategorya:Matematika|*]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] [[Kategorya:Pormal na agham]] 7k3928x3x9ys718wjmz03zqylbq4hvc AIDS 0 2239 2236623 2228608 2026-10-24T09:04:15Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236623 wikitext text/x-wiki {{Infobox sakit | Name =HIV/AIDS | Image = Red_Ribbon.svg | Caption = Ang pulang laso ay isang simbolo ng pagkakaisa ng mga taong positibo sa HIV at sa mga taong namumuhay na may AIDS. | Alt = A red ribbon in the shape of a bow | Width = 120 | DiseasesDB = 5938 | ICD10 = {{ICD10|B|20 || b|20}}&nbsp;– {{ICD10|B|24 || b|20}} | ICD9 = {{ICD9|042}}-{{ICD9|044}} | ICDO = | OMIM = 609423 | MedlinePlus = 000594 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 253 | MeshID = D000163 }} <!--Signs and Symptoms --> Ang '''Human immunodeficiency virus infection''' / '''Acquired immunodeficiency syndrome''' ('''HIV/AIDS''') ay isang sakit ng [[sistemang immuno]] ng tao na sanhi ng [[HIV]].<ref name="pmid11396444">{{Cite journal|author=Sepkowitz KA|title=AIDS—the first 20 years|journal=N. Engl. J. Med.|volume=344|issue=23| pages=1764–72|year=2001|month=June|pmid=11396444|doi=10.1056/NEJM200106073442306}}</ref> Sa simulang impeksiyon, ang isang taong nahawaan ay maaaring makaranas ng isang maikling yugto ng tulad ng [[trangkaso]]ng (''influenza'') mga sakit. Ito ay karaniwang sinusundan ng isang humabang panahong walang mga sintomas. Habang nagpapatuloy ang sakit na ito, ito ay mas nanghihimasok sa sistemang immuno ng indibidwal na gumagawa sa mga meron nito na mas malamang na magkaroon ng mga impeksiyon kabilang ang mga [[oportunistikong impeksiyon]] at mga [[tumor]] na karaniwang hindi dumadapo sa mga taong may gumaganang sistemang immuno. <!--Transmission and prevention --> Ang [[HIV]] ay pangunahing naisisalin sa pamamagitan ng hindi ligtas na pakikipagtalik, nahawaang dugo at mga karayom at sa ina tungo sa anak sa pagbubuntis, panganganak o pagpapasuso.<ref name=TransmissionM2007/> Ang ilang mga pluido sa katawan gaya ng laway at luha ay hindi nagpapasa ng HIV.<ref name=CDCtransmission>{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|year=2003|url=http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm|title=HIV and Its Transmission|access-date=23 Mayo 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm|archive-date=2005-02-04|url-status=live}}</ref> Ang pag-iwas sa impeksiyon ng HIV na pangunahin sa pamamagitan ng ligtas na pakikipagtalik (paggamit ng [[kondom]]) at mga programang pagpapalit ng karayom sa mga gumagamit ng droga ay isang mahalagang stratehiya upang makontrol ang pagkalat ng sakit na ito. <!--Treatment --> Sa kasalukuyan ay walang gamot (cure) o bakuna upang mapuksa ang virus na HIV sa katawan ng mga taong nahawaan nito. Gayunpaman, ang terapiyang [[antiretroviral]] ay maaaring magpabagal ng sakit at maaaring tumungo sa isang malapit sa normal na pagtagal ng buhay sa mga nahawaan nito. Bagaman ang paggamot antiretroviral ay nagpapabawas ng panganib ng kamatayan at mga komplikasyon mula sa sakit, ang mga gamot na ito ay mahal at maaaring maiugnay sa mga [[side effect]]. <!--History and Epidemiology --> Ang [[molekular na phylohenetika|pagsasaliksik henetiko]] ay nagpapakitang ang [[HIV]] ay nagmula sa Kanlurang-sentral na Aprika noong simula nang ika-20 siglo.<ref name=Orgin2011>{{cite journal|last=Sharp|first=PM|author2=Hahn, BH|title=Origins of HIV and the AIDS Pandemic|journal=Cold Spring Harbor perspectives in medicine|date=2011 Sep|volume=1|issue=1|pages=a006841|pmid=22229120|doi=10.1101/cshperspect.a006841|pmc=3234451}}</ref> Ang AIDS ay unang nakilala ng [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) ng [[Estados Unidos]] noong 1981 at ang sanhi nitong [[HIV]] ay natukoy sa simulang bahagi nang dekada.<ref>{{Cite journal|author=Gallo RC|title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years|journal=Retrovirology|volume=3|page=72|year=2006|pmid=17054781|doi=10.1186/1742-4690-3-72|url=http://www.retrovirology.com/content/3//72|pmc=1629027|access-date=2012-08-18|archive-date=2020-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200502072301/https://retrovirology.biomedcentral.com/articles/10.1186/1742-4690-3-72|url-status=dead}}</ref> Simula pagkakatuklas nito, ang AIDS ay nagsanhi ng halos 30&nbsp;milyong mga kamatayan (mula 2009).<ref name=TotalDeath2010>{{cite web|title=Global Report Fact Sheet|url=http://www.unaids.org/documents/20101123_FS_Global_em_en.pdf|work=UNAIDS|year=2010|access-date=2012-08-18|archive-date=2013-03-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6FEwLdkwz?url=http://www.unaids.org/documents/20101123_FS_Global_em_en.pdf|url-status=dead}}</ref> Mula 2010, ang tinatayang mga 34&nbsp; milyong katao ang nahawaan ng [[HIV]] sa buong mundo.<ref name=UN2011Ten/> Ang AIDS ay itinuturing na isang [[pandemiko]]ng sakit na umiiral sa malaking sakop ng mundo at aktibong kumakalat.<ref name=Kallings/> Ang HIV/AIDS ay may malaking epekto sa lipunan bilang sakit at pinagmumulan ng diskriminasyon. Ang sakit na ito ay mayroon ring malaking epekto sa [[ekonomiya]]. == Klasipikasyon == {{see also|Mga pangilalim na uri ng HIV}} {| class="wikitable" border="1" style="float:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |+Paghahambing ng mga [[species]] ng HIV |- ! Species !! [[Birulensiya]] !! [[Paghawa]] !! Paglaganap !! Pinagpalagay na pinagmulan |- ! HIV-1 | Mataas || Mataas || Pandaigdigan || [[Chimpanzee]] |- ! HIV-2 | Mababa || Mababa || Kanlurang Aprika || [[Sooty Mangabey]] |} Ang HIV ay kasapi ng [[genus]] na ''[[Lentivirus]]'',<ref name=ICTV61.0.6>{{cite web | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]] | publisher=[[National Institutes of Health]] | year=2002 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm | title=61.0.6. Lentivirus | access-date=2006-02-28 }}</ref> na kasapi ng pamilyang [[Retroviridae]].<ref name=ICTV61.>{{cite web | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]] | publisher=[[National Institutes of Health]] | year=2002 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm | title=61. Retroviridae | access-date=2006-02-28 }}</ref> Ang mga Lentiviruse ay nag-aangkin ng maraming mga karaniwang mga katangiang [[morpolohiya|morpolohikal]] at [[biolohikal]]. Maraming mga espesye ay nahahawaan ng lentivirus na mailalarawang responsable sa pangmatagalang mga sakit na may mahabang [[yugtong inkubasyon]].<ref name=Levy>{{cite journal | author=Lévy, J. A. | title=HIV pathogenesis and long-term survival | journal=AIDS | year=1993 | pages=1401–10 | volume=7 | issue=11 | pmid=8280406 | doi=10.1097/00002030-199311000-00001 }}</ref> Ang mga Lentivirus ay naipapasa bilang may isang-hibla, positibong-[[senso (molekular na biolohiya)|senso]] na nakatakip na mga [[virus na RNA]]. Sa pagpasok sa inaasintang [[selula]], ang viral na [[genome]] ng [[RNA]] ay kinokonberte ([[kabaligtarang transkripsiyon]]) sa dalawang-hiblang [[DNA]] ng isang kinokodigong viral na [[kabaligtarang transcriptase]] na inihahatid sa kahabaan ng viral genome sa partikulong virus. Ang nagreresultang viral DNA ay ipinapasok naman sa [[nucleus ng selula]] at isinasama sa selular na DNA ng kinokodigong viral na [[integrase]] at mga kapwa-paktor na hosto.<ref name="JASmith">{{cite journal | author= Smith, Johanna A.; Daniel, René (Division of Infectious Diseases, Center for Human Virology, Thomas Jefferson University, Philadelphia) |title= Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses |journal=ACS Chem Biol|volume=1|issue=4 |pages= 217–26 | year= 2006 |pmid= 17163676 |doi=10.1021/cb600131q |url= }}</ref> Kapag ito ay naisama na, ang virus ay maaaring maging [[yugtong inkubasyon|latento]] na pumapayag sa virus at mga selulang hosto nito na makaiwas sa pagkakatuklas (detection) ng [[sistemang immuno]]. Sa alternatibong paraan, ang virus ay maaring [[transkripsiyon (henetika)|tinranskriba]] na lumilikha ng bagong mga genome na RNA at mga protinang viral na kinakahon at inilalabas mula sa selula habang ang mga bagong partikulong virus na nagpasimula ng [[replikasyon]] (pagkopya) ay bagong [[siklo|sumiklo]]. Ang dalawang mga uri ng HIV ay inilalarawan na: [[HIV-1]] at [[HIV-2]]. Ang HIV-1 ang virus na naunang natuklasan at pinangalanang LAV at HTLV-III. Ito ay mas [[birulente]], mas nakahahawa,<ref>{{cite journal | title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal | url=https://archive.org/details/sim_statistics-in-medicine_2003-02-28_22_4/page/573 | last=Gilbert | first=PB et al | journal=Statistics in Medicine | date=28 Pebrero 2003| volume=22 | issue=4 | pages=573–593 | pmid=12590415 | doi=10.1002/sim.1342 | last2=McKeague | first2=IW | last3=Eisen | first3=G | last4=Mullins | first4=C | last5=Guéye-Ndiaye | first5=A | last6=Mboup | first6=S | last7=Kanki | first7=PJ}}</ref> at ang sanhi ng karamihan sa mga impeksiyong HIV sa buong mundo. Ang mas mababang nakakahawang HIV-2 kumpara sa HIV-1 ay nagpapahiwatig na ang mas kaunti sa mga nalantad sa HIV ay mahahawaan kada paglalantad. Dahil sa relatibong mahinang kakayahan nito sa pagpasa, ang HIV-2 ay karamihang nakalagak lamang sa [[Kanlurang Aprika]].<ref name=Reeves>{{cite journal | author=Reeves, J. D. and Doms, R. W | title=Human Immunodeficiency Virus Type 2 | journal=J. Gen. Virol. | year=2002 | pages=1253–65 | volume=83 | issue=Pt 6 | pmid=12029140 | doi=10.1099/vir.0.18253-0 }}</ref> == Mga tanda at sintomas == [[Talaksan:Hiv-timecourse copy.svg|300px|thumb|right|Isang nilahat na [[grapo]] ng ugnayan sa pagitan ng mga kopya ng HIV (bigat na viral) at mga bilang ng CD4 sa [[aberahe]]ng panahon ng hindi nagamot na impeksiyon ng HIV. Ang anumang kurso ng sakit ng isang partikular na indibiwal maaaring may malaking pagkakaiba.{{legend-line|blue solid 2px|CD4<sup>+</sup> T cell count (cells per µL)}} {{legend-line|red solid 2px|HIV RNA copies per&nbsp;mL of plasma}}]] Ang impeksiyon o pagkahawa ng HIV-1 ay kaugnay ng patuloy na pagbaba ng bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na [[selulang T]] at pagdagdag ng [[bigat na viral]] na lebel ng HIV sa [[dugo]]. Ang yugto ng impeksiyon ay maaaring matukoy sa pamamagitan ng pagsukat ng bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na selulang T at bigat na viral ng pasyente. Ang mga yugto ng impeksiyong HIV ay [[Acute (medical)|impeksiyong acute]] (na kilala rin bilang pangunahing impeksiyon), [[latensiya]] at AIDS. Ang impeksiyong acute ay tumatagal ng ilang mga linggo at maaaring kabilangan ng mga sintomas gaya ng [[lagnat]] (fever), [[lymphadenopathy]]&nbsp; (pamamaga ng [[kulani]]), [[pharyngitis]]&nbsp; (masakit na lalamunan o sore throat), [[rash]], [[myalgia]]&nbsp; (kirot sa masel), [[malaise]], at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamuna. Ang yugtong latensiya ay sumasangkot sa kaunti o walang mga sintomas at maaaring tumagal mula 2 linggo hanggang 20 taon o higit pa depende sa indibidwal. Ang panghuling yugto ng pagkahawa ng HIV ang AIDS. Ito ay inilalarawan ng mababang bilang ng CD4+ na selulang T (mas kaunti sa 200 kada mikrolitro) at paglitaw ng iba't ibang mga [[oportunistikong impeksiyon]], [[kanser]] at iba pang mga kondisyon. Ang maliit na lebel ng mga impektado ng HIV-1 na indibidwal ay nagpapanatili ng mataas na lebel ng mga CD4+ na selulang T nang walang [[terapiyang antiretroviral]]. Gayunpaman, ang karamihan sa mga ito ay may natutuklasan (detectable) na bigat na viral at kalaunan ay tumutuloy sa AIDS nang walang paggamot bagaman mas mabagal sa iba. Ang mga indibidwal na ito ay inuuri bilang kontroler ng HIV o [[pangmatagalang hindi tagatuloy]] (long-term nonprogressors o LTNP). Ang mga indibiwal na nagpapanataili ng bilang ng CD4+ ng selulang T at mayroon ring mababa at hindi matutuklasang bigat na viral nang walang paggamot ng antiretroviral ay tinatawag na mga elitistang kontrol o mga elitistang tagasupil (ES).<ref name=Grabar>{{cite journal | author=Grabar, S., Selinger-Leneman, H., Abgrall, S., Pialoux, G., Weiss, L., Costagliola, D. | title=Prevalence and comparative characteristics of long-term nonprogressors and HIV controller patients in the French Hospital Database on HIV |journal=AIDS | year=2009 | pages=1163–1169 | volume=23 | issue=9 | pmid=19444075 |doi=10.1097/QAD.0b013e32832b44c8}}</ref><ref name=LT2010>{{cite journal|last=Blankson|first=JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery medicine|date=2010 Mar|volume=9|issue=46|pages=261–6|pmid=20350494}}</ref> === Impeksiyong acute === {{Main|Acute HIV infection}} [[Talaksan:Symptoms of acute HIV infection.png|thumb|right|300px|Mga pangunahing sintomas ng impeksiyong HIV]] Ang impeksiyong HIV ay pangkalahatang nangyayari sa pagpapakilala ng mga [[pluidong pangkatawan]] mula sa impektado indibidwal (''indibidwal na may HIV'') tungo sa katawan ng isang indibidwal na hindi impektado (''indibidwal na walang HIV''). Ang isang yugto ng mabilisang [[replikasyong viral]] ay nagreresulta, na nagdudulot sa pagsagana ng virus sa [[periperal na dugo]]. Sa yugto ng pangunahing impeksiyon, ang lebel ng HIV ay maaaring umabot ng ilang mga milyong partikulo ng virus kada mililitro ng dugo.<ref name=Piatak>{{cite journal | author=Piatak, M., Jr, Saag, M. S., Yang, L. C., Clark, S. J., Kappes, J. C., Luk, K. C., Hahn, B. H., Shaw, G. M. and Lifson, J.D. | title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-03-19_259_5102/page/1748 | journal=Science | year=1993 | pages=1749–1754 |volume=259 | issue=5102 | pmid=8096089 | doi=10.1126/science.8096089|bibcode = 1993Sci...259.1749P }}</ref> Ang dugong ito ay sinasamahan ng maliwanag na pagbagsak ng bilang ng mga sumisirkulong CD4<sup>+</sup> na selulang T. Ang acute na viremia na ito ay iniuugnay sa halos lahat ng mga pasyente sa aktibasyon (pagpapagana) ng [[cytotoxic T cell|CD8<sup>+</sup> na mga selulang T]] na pumapatay ng mga selulang impektado ng HIV at kalaunan ng produksiyon ng [[antibody]] o [[seroconversion]]. Ang dugong CD8<sup>+</sup> na selulang T ay ipinagpapalagay na mahalaga sa pagkokontrol ng mga lebel ng virus na sumusukdol (peak) at pagkatapos ay bumabagsak habang ang bilang ng CD4<sup>+</sup> selulang T ay muling tumataas. Ang isang mabuting dugong CD8<sup>+</sup> na selulang T ay inigunay sa mas mabagal na pagpapatuloy ng sakit at isang mas mabuting [[prognosis]] bagaman ito ay hindi nagtatanggal ng virus.<ref name=Pantaleo1998> {{cite journal | author=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS. | title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia | journal=Proc Natl Acad Sci U S A. | year=1997 | pages=254–258 | volume=94 | issue=1 | pmid=8990195 | doi=10.1073/pnas.94.1.254 | pmc=19306 |bibcode = 1997PNAS...94..254P }}</ref> Sa yugtong ito (na karaniwang ay 2–4 linggo pagkatapos ng pagkakalantad), maraming mga indibidwal ay nagkakaroon ng [[influenza]] o tulad ng [[mononucleosis]] na sakit na tinataag na [[acute HIV infection]] na ang pinakaraniwang mga sintomas ay kinabibilangan ng [[lagnat]][[lymphadenopathy]], [[pharyngitis]], [[rash]], [[myalgia]], [[malaise]] at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamunan, at maaari ring kabilangan ng mas hindi karaniwang [[sakit sa ulo]], [[nausea]], at [[pagsusuka]], lumaking [[atay]]/[[spleen]], [[pagbawas ng timbang]], [[Candidiasis|thrush]], at mga [[neurolohikal]] na sintomas. Ang mga impektadong indibidwal ay maaaring makaranas ng lahat o ilan o wala sa mga sintomas na ito. Ang tagal ng mga sintomas ay nag-iiba iba na ang aberahe ay 28 araw at karaniwan ay tumatagal ng hindi bababa sa isang linggo.<ref name=Kahn> {{cite journal | author=Kahn, J. O. and Walker, B. D. | title=Acute Human Immunodeficiency Virus type 1 infection | journal=N. Engl. J. Med. | year=1998 | pages=33–39 | volume=331 | issue=1 | pmid=9647878 | doi=10.1056/NEJM199807023390107 }}</ref> Dahil sa mga hindi spesipikong kalikasan ng mga sintomas na ito, ang mga ito ay kadalasang hindi nakikilala bilang mga tanda ng impeksiyong HIV. Kahit pa ang mga pasyente ay pumunta sa kanilang mga doktor o hospital, ang mga ito ay kadalasang nabibigyan ng maling [[diagnosis]] na merong may isa sa mas karaniwang mga [[nakahahawang sakit]] na may parehong mga sintomas. Dahil dito, ang mga pangunahing sintomas na ito ay hindi ginagamit sa pagda-diagnos ng impeksiyong HIV dahil ang mga ito ay hindi nakikita sa lahat ng mga kaso at dahil sa marami sa mga ito ay sinasanhi ng ibang mas karaniwang mga sakit. Gayunpaman, ang pagkilala ng sindroma ay mahalaga dahil ang pasyente ay mas nakahahawa sa yugtong ito. <ref name="pmid11187417">{{cite journal |author=Daar ES, Little S, Pitt J, ''et al.'' |title=Diagnosis of primary HIV-1 infection. Los Angeles County Primary HIV Infection Recruitment Network |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2001-01-02_134_1/page/n64 |journal=Ann. Intern. Med. |volume=134 |issue=1 |pages=25–9 |year=2001 |pmid=11187417 |doi=}}</ref> === Impeksiyong kroniko === Ang isang malakas ng pagtatanggol ng [[sistemang immuno]] ay nagbabawas ng mga partikulong virus sa [[daluyang ng dugo]] na naghuhudyat ng pagsisimula ng pangalawa o kronikong (chronic) impeksiyong HIV. Ang pangalawang yugto ng impeksiyong HIV ay iba iba mula 2 linggo hanggang 20 taon. Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang HIV ay aktibo sa mga [[kulani]] na karaniwan ay patuloy ang pamamaga bilang tugon sa malaking mga halaga ng virus na nabitag (trapped) sa follicular na [[dendritikong selula]]ng network.<ref name=burton> {{cite journal | author=Burton GF, Keele BF, Estes JD, Thacker TC, Gartner S. | title=Follicular dendritic cell contributions to HIV pathogenesis | journal=Semin Immunol. | year=2002 | pages=275–284 | volume=14 | issue=4 | pmid=12163303 | doi=10.1016/S1044-5323(02)00060-X }} </ref> Ang mga nakapaligid na [[tisyu]] na mayaman sa CD4<SUP>+</SUP> na selulang T ay maaari ring maging impektado at ang mga partikulong viral ay natitipon sa parehong mga impektadong selula at bilang malayang virus. Ang mga indibidwal na nasa yugtong ito ay nakahahawa pa rin. Sa panahong ito, ang [[Helper T cell|CD4<SUP>+</SUP> CD45RO<SUP>+</SUP> na selulang T]] ay nagdadala ng karamihan sa mga bigat na proviral.<ref name=clapham> {{cite journal | author=Clapham PR, McKnight A. | title=HIV-1 receptors and cell tropism | journal=Br Med Bull. | year=2001 | pages=43–59 | volume=58 | issue=4 | pmid=11714623 | doi=10.1093/bmb/58.1.43 }}</ref> Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang unang pagsisimula ng terapiyang [[antiretroviral]] ay malaking nagpapaigi ng pagpapatuloy (survival) ng buhay ng indibidwal na may HIV kumpara sa mga indibidwal na may ipinagpalibang terapiya. === AIDS === Kapag ang bilang ng CD4<sup>+</sup> na selulang T ay bumagsak na mas mababa sa kritikal na antas ng 200 selula kada mililitro, ang pinamamagitang selulang [[immunidad]] ay nawawala at ang mga impeksiyon na may iba ibang oportunistikong [[mikrobyo]] ay lumilitaw. Ang unang mga sintomas ay karaniwang kinabibilangan ng katamtaman at hindi maipaliwanag na [[pagbawas ng timbang]], paulit ulit na impeksiyon sa [[traktong respiratoryo]] (gaya ng [[sinusitis]], [[bronchitis]], [[otitis media]], [[pharyngitis]]), [[prostatitis]], skin rashes, at mga singaw sa bibig. Ang mga karaniwang oportunistikong mga impeksiyon at [[tumor]] na ang ang karamihan ay kinokontrol ng masaganang CD4<sup>+</sup> ang pinamamagitan ng selulang T na immunidad ay nagsisimulang makaapekto sa pasyente. Sa karaniwang ang [[resistansiya]] ay nawawala sa simula sa pambibig na espesye ng [[Candida]] at ''Mycobacterium tuberculosis'', na tumutungo sa karagdagang pagiging marupok sa [[pambibig na candiasis]] (thrush) at [[tubercolosis]]. Sa kalaunan, ang muling pagpapagana ng latentong [[Herpesviridae|herpes viruses]] ay maaaring magsanhi ng paglala ng muling paglitaw ng [[herpes simplex]] eruptions, [[shingles]], [[Epstein-Barr virus]]-induced [[Lymphoma|B-cell lymphomas]], o [[Kaposi's sarcoma]]. Ang [[Pneumonia]] na sanhi ng [[fungus]] na ''[[Pneumocystis jirovecii]]'' ay karaniwan at kalimitang nakamamatay. Sa mga huling yugto ng AIDS, ang impeksiyon sa [[cytomegalovirus]] (na isa pang [[Herpesviridae|herpes virus]]) o [[Mycobacterium avium complex]] ay mas nakikita. Hindi lahat ng mga pasyenteng may AIDS ay nakakakuha ng lahat ng mga impeksiyong ito o tumor at mayroong mga ibang tumor at impeksiyon na hindi gaanong makikita ngunit mahalaga pa rin. == Transmisyon (Pagpasa) == {| class="wikitable" style="float:center; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef;" |+ Tinatantiyang kada aktong panganib ng pagkakamit ng HIV sa rutang paglalantad dito<ref name=MMWR3>{{ cite journal |author=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, ''et al.'' |title=Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services |journal=MMWR Recomm Rep |volume=54 |issue=RR–2 |pages=1–20 |year=2005 |month=January |pmid=15660015 |doi= |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5402a1.htm#tab1 | access-date=2009-03-31 }}</ref><ref name=Jin_et_al>{{ cite journal |author=Jin F ''et al.'' |title=Per-contact probability of HIV transmission in homosexual men in Sydney in the era of HAART|journal=AIDS |volume=24 |issue=6 |pages=907–913 |year=2010 |month=March |pmid=20139750 |doi= 10.1097/QAD.0b013e3283372d90 |pmc=2852627 }}</ref> |- style="background:#efefef;" ! abbr="Ruta" | Ruta ng kalantaran ! abbr="Mga impeksiyon" | Tinatantiyang mga impeksiyon kada 10,000<br /> na kalantaran sa impektado o may sakit na indibidwal |- | style="text-align:left"| Transpusyon o pagsasalin ng dugo | 9,000 (90%)<ref name=Donegan>{{ cite journal | author=Donegan E, Stuart M, Niland JC, et al. | title=Infection with human immunodeficiency virus type 1 (HIV-1) among recipients of antibody-positive blood donations | url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1990-11-15_113_10/page/732 | journal=Ann. Intern. Med. | year=1990 | pages=733–739 | volume=113 | issue=10 | pmid=2240875 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang walang paggamot sa HIV) | 2,500 (25%)<ref name=Coovadia>{{ cite journal | author=Coovadia H | title=Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-07-15_351_3/page/288 | journal=N. Engl. J. Med. | year=2004 | pages=289–292 | volume=351 | issue=3 | pmid=15247337 | doi=10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang may kanais nais na paggamot sa HIV) | 100–200 (1%–2%)<ref name=Coovadia/> |- | style="text-align:left"| Pagsasalo sa paggamit sa [[karayom]] o [[siringhe]] sa paggamit ng [[droga]]. | 67 (0.67%)<ref name=Kaplan>{{ cite journal | author=Kaplan EH, Heimer R | title=HIV incidence among New Haven needle exchange participants: updated estimates from syringe tracking and testing data | journal=J. Acquir. Immune Defic. Syndr. Hum. Retrovirol. | year=1995 | pages=175–176 | volume=10 | issue=2 | pmid=7552482 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Percutaneous (o pambalat) na pagtusok ng impektadong karayom | 30 (0.30%)<ref name=Bell>{{ cite journal | author=Bell DM | title=Occupational risk of human immunodeficiency virus infection in healthcare workers: an overview | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_1997-05-19_102_5b/page/n19 | journal=Am. J. Med. | year=1997 | pages=9–15 | volume=102 | issue=5B | pmid=9845490 | doi=10.1016/S0002-9343(97)89441-7 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (2009 at 2010 na mga pag-aaral) | 170 (1.7%)<sup>‡</sup> [30–890]<ref name=Boily_et_al/> / 143 [48–285]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa data ng 1992 na pag-aaral) | 50 (0.5%)<ref name=ESG>{{ cite journal | author=European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | title=Comparison of female to male and male to female transmission of HIV in 563 stable couples. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=BMJ. | year=1992 | pages=809–813 | volume=304 | issue=6830 | pmid=1392708 | pmc=1881672 | doi=10.1136/bmj.304.6830.809 }}</ref><ref name=Varghese>{{ cite journal | author=Varghese B, Maher JE, Peterman TA, Branson BM,Steketee RW | title=Reducing the risk of sexual HIV transmission: quantifying the per-act risk for HIV on the basis of choice of partner, sex act, and condom use | url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2002-01_29_1/page/38 | journal=Sex. Transm. Dis. | year=2002 | pages=38–43 | volume=29 | issue=1 | pmid=11773877 | doi=10.1097/00007435-200201000-00007 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga hindi [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) | 62 (0.62%)<sup>a</sup> [7–168]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) | 11 (0.11%)<sup>a</sup> [2–24]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa 1992 pag-aaral) | 6.5(0.065%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| Mababang-sahod na bansa babae-sa-lalake | 38 (0.38%)<sup>‡</sup> [13–110]<ref name=Boily_et_al/> |- | style="text-align:left"| Mababang-sahod na bansa lalake-sa-babae | 30 (0.3%)<sup>‡</sup> [14–63]<ref name=Boily_et_al/> |- | style="text-align:left"| Babaeng tumatanggap ng [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] | 10 (0.1%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /><ref name=Leynaert>{{ cite journal | author=Leynaert B, Downs AM, de Vincenzi I | title=Heterosexual transmission of human immunodeficiency virus: variability of infectivity throughout the course of infection. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=Am. J. Epidemiol. | year=1998 | pages=88–96 | volume=148 | issue=1 | pmid=9663408 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Lalakeng nagpasok ng titi nito sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] | 5 (0.05%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| [[Fellatio|Paggamit ng bibig sa titi ng lalake]] | 1 (0.01%)<sup>†</sup><sup>b</sup><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| Lalakeng [[fellatio|ginamitan ng bibig sa titi nito]] | 0.5 (0.005%)<sup>†</sup><sup>b</sup><ref name=Varghese /> |- |} :<sup>a</sup> Natuklasan ng ilang pag-aaral ang hindi sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta sa impeksiyong HIV sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]].<ref name=Millett_et_al>{{cite journal |author=Millett GA, Flores SA, Marks G, Reed JB, Herbst JH |title=Circumcision status and risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men: a meta-analysis |journal=The Journal of American Medical Association |volume=300 |issue=14 |pages=1674–1684 |year=2009 |month=October |pmid=18840841 |doi= 10.1001/jama.300.14.1674|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/short/300/14/1674 | access-date=2010-04-11}}</ref><ref name=Millett_et_al2>Correction about the values although "the pattern of nonsignificant findings remains consistent with the originally published article"[http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama;301/11/1126] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515011914/http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama |date=2007-05-15 }}</ref> :<sup>b</sup> Ang [[trauma]] o pinsala sa [[bibig]], mga [[Singaw (sakit)|singaw]], pamamaga, sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], [[ehakulasyon]] sa bibig at sistemikong pagsupil ng [[immuno]] ay maaaring magpadagdag ng rate ng pagpasa ng HIV.<ref>{{cite web |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |title=Public Health Agency of Canada |publisher=Phac-aspc.gc.ca |date=2004-12-01 |access-date=2010-07-28 |archive-date=2012-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623172006/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |url-status=dead }}</ref> :<sup>†</sup> "pinakamahusay na hulang pagtatantiya" :<sup>‡</sup> Tinipong [[probabilidad]] na pagtatantiya ng pagpasa. :Ang naka-bracket na mga halaga ay kumakatawan sa 95% na [[konpidensiyang interbal]]. Ang datos na ipinapakita sa itaas ay kumakatawan sa transmisyon (pagpasa) nang walang gamit na [[kondom]]. Ang panganib ay malaking dumadagdag sa presensiya ng mga [[ulcer]] sa [[ari]] (genital), mga hiwa sa [[mukosa]], sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], o pakikipagtalik sa [[katalik]] na may may taas na [[bigat na viral]] ng HIV. <ref>{{cite web |url=http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |title=University of Hartford |publisher=uhavax.hartford.edu/ |date=2002-03-19 |access-date=2011-08-14 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930090600/http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |url-status=dead }}</ref> Ang pagkakalantad sa [[prostitusyon]] at ang antas ng pambansang kita ay maaaring makaapekto sa panganib.<ref name=Boily_et_al>{{ cite journal |author=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M |title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=9 |issue=2 |pages=118–129 |year=2009 |month=February |pmid=19179227 |doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Ang tatlong pangunahing mga ruta ng transmisyon ng HIV ay natukoy. Ang HIV-2 ay naipapasa ng hindi gaanong kadalas sa pamamagitan ng rutang ina-sa-anak at rutang [[pakikipagtalik]] kesa sa HIV-1. === Seksuwal === [[Talaksan:2007 HIV STATISTICS.jpg|thumb|HIV statistics 2007]] Ang karamihan sa mga impeksiyong HIV ay nakukuha sa pamamagitan ng [[hindi ligtas o hindi protektadong pakikipagtalik]] (hindi paggamit ng [[kondom]]). Ang pagkawalang bahala sa HIV ay gumagampan ng mahalagang papel sa panganib ng pagkuha ng HIV.{{fact}} Ang transmisyon sa pakikipagtalik ay nangyayari kung ang isang impektado ng HIV na mga pluidong inilalabas sa katawan ng isang impektado ng HIV na indibidwal ay dumikit o napunta sa mga [[membrano]] ng [[ari]] (sex organ), [[bibig]] o [[rectum]] ng taong katalik nito na walang sakit na HIV. Sa mga may mataas na sahod na bansa, ang panganib sa babae-sa-lalakeng transmisyon ay 0.04% kada akto ng pakikipagtalik at 0.08% transmisyon kada akto ng pakikipagtalik sa lalake-sa-babae. Sa iba't ibang mga dahilan, ang mga rate na ito ay 4 hanggang 10 mga beses na mas mataas sa may mababang-sahod na mga bansa.<ref name="Boily_et_al"/> Ang rate para sa tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] ay mas matas na 1.7% kada akto ng pakikipagtalik.<ref name=Boily_et_al/> Ang isang 1999 na meta-analisis ng mga pag-aaral ng paggamit ng [[kondom]] ay nagpakitang ang konsistenteng paggamit ng [[latex]] na kondom ay nagbabawas ng panganib ng transmisyong seksuwal ng HIV na mga 85%.<ref name="workshop">{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |coauthors=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |format=PDF |access-date=2009-01-08 |archive-date=2010-03-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/5oFAVQUhH?url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, ang [[spermicide]] ay maaaring aktuwal na magpadagdag ng rate ng transmisyon.<ref name="spermicide">{{cite web|url=http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|title=Should spermicides be used with condoms?|publisher=[[United States Food and Drug Administration]]|date=2009-04-30|access-date=2009-07-23|work=Condoms and Sexually Transmitted Diseases, Brochure|archive-date=2013-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213061836/http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal Global Campaign for Microbicides : Rectal Use of N-9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821185718/http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22</ref><ref>[http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf Nonoxynol-9 Spermicide on HIV Risk List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821194706/http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22</ref> Ang mga [[randoma]]ng kinontrol na mga [[pagsubok medikal]] kung saan ang mga hindi [[tuli]]ng lalake ay randomang itinakda na tuliin sa mga kondisyong malinis at binigyan ng pagpapayo at ibang mga lalakeng hindi natuli ay isinagawa sa [[Timog Aprika]],<ref name=Williams>{{cite journal | author=Williams BG, Lloyd-Smith JO, Gouws E, Hankins C, Getz WM, Hargrove J, de Zoysa I, Dye C, Auvert B. | title=The Potential Impact of Male Circumcision on HIV in Sub-Saharan Africa | journal=PLoS Med | year=2006 | pages=e262 | volume=3 | issue=7 | pmid=16822094 | doi=10.1371/journal.pmed.0030262 | pmc=1489185 }}</ref> [[Kenya]],<ref>{{cite journal |author=Bailey RC, Moses S, Parker CB, ''et al.'' |title=Male circumcision for HIV prevention in young men in Kisumu, Kenya: a randomised controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/643 |journal=Lancet |volume=369 |issue=9562 |pages=643–56 |year=2007 |pmid=17321310|doi=10.1016/S0140-6736(07)60312-2}}</ref> and [[Uganda]]<ref>{{cite journal | author = Gray RH et al. | date = 24 Pebrero 2007 | title = Male circumcision for HIV prevention in men in Rakai, Uganda: a randomised trial | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/657 | journal = Lancet | volume = 369 | issue = 9562 | pages = 657–66 | pmid = 17321311 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60313-4 | quote = }}</ref> na nagpapakita ng pagbabawas ng transmisyon ng HIV sa babae-sa-lalakeng pakikipagtalik na mga respektibong 60%, 53%, at 51%. Bilang resulta nito, ang isang lupon ng mga eksperto ng [[World Health Organization]] (WHO) at [[UNAIDS]] Secretariat ay "''nagrekomiyenda na ang pagtutuli sa mga kalalakihan ay makilala bilang karagdagang mahalagang interbensiyon sa pagbabawas ng panganib ng nakukuhang HIV sa pakikipagtalik na [[heteroseksuwal]] sa mga lalake.''"<ref name=WHOUNAIDScircum>{{cite web | author=WHO | publisher=WHO.int | year=2007 | url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/news68/en/index.html | title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention | access-date=2007-07-13 | archive-date=2013-03-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130312062808/http://www.who.int/hiv/mediacentre/news68/en/index.html | url-status=dead }}</ref> Sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]], walang sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta laban sa impeksiyong HIV o iba pang mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]].<ref name="Millett_et_al"/> Ang mga pag-aaral ng HIV sa mga babaeng sumailalim sa [[pagputol ng pambabaeng ari]] ay nag-ulat ng magkahalong mga resulta na ang ilang ebidensiya ay nagpapakita ng dumagdag na panganib ng transmisyon.<ref name="maslovskayahiv">{{Cite journal|author=Maslovskaya O, Brown JJ, Padmadas SS |title=Disentangling the complex association between female genital cutting and HIV among Kenyan women |journal=J Biosoc Sci |volume=41 |issue=6 |pages=815–30 |year=2009 |month=November |pmid=19607733 |doi=10.1017/S0021932009990150 |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Utz-Billing I, Kentenich H |title=Female genital mutilation: an injury, physical and mental harm |journal=J Psychosom Obstet Gynaecol |volume=29 |issue=4 |pages=225–9 |year=2008 |month=December |pmid=19065392 |doi=10.1080/01674820802547087 |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Nyindo M |title=Complementary factors contributing to the rapid spread of HIV-I in sub-Saharan Africa: a review |journal=East Afr Med J |volume=82 |issue=1 |pages=40–6 |year=2005 |month=January |pmid=16122111 |doi= |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Mboto CI, Fielder M, Davies-Russell A, Jewell AP |title=Prevalence of HIV-1, HIV-2, hepatitis C and co-infection in The Gambia |journal=West Afr J Med |volume=28 |issue=1 |pages=16–9 |year=2009 |month=January |pmid=19662739 |doi= |url=}}</ref> Ang mga programang naglalayon na humikayat ng [[pangingilin]] (abstinence) sa pakikipagtalik samantalang humihikayat at nagtuturo ng mga stratehiya ng [[ligtas na pakikipagtalik]] para sa mga aktibong seksuwal na indibidwal ay maaaring magbawas ng panandalian o pangmatagalang pag-aasal na nakapapanganib sa HIV sa mga kabataan sa may mataas-na-sahod na mga bansa ayon sa 2007 pag-aaral na [[Cochrane Collaboration|Cochrane Review]].<ref>{{cite journal |author= Underhill K, Operario D, Montgomery P |title= Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |pages= CD005421 |year=2008 |pmid= 17943855 |doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html |editor1-last= Operario |editor1-first= Don}}</ref> === Mga produkto ng dugo === Sa pangkalahatan, kung ang isang impektado ng HIV na [[dugo]] ay dumikit o tumungo sa anumang bukas na [[sugat]], ang HIV ay maaaring maipasa sa indibidwal na walang HIV. Ang rutang ito ng transmisyon ay sumasaalang alang sa mga impeksiyon sa mga tagagamit ng [[itinuturok na droga]], at tumatanggap ng [[pagsasalin ng dugo]] (bagaman ang karamihan sa mga pagsasalin ng dugo ay sinusuri para sa HIV sa mga maunlad na bansa) at mga produkto ng dugo. Ito ay ikinababahala rin para sa mga taong tumatanggap ng pangangalagang medikal sa mga rehiyong kung saan may laganap na mababang uring [[kalinisan ng katawan]] (hygiene) sa paggamit ng panturok na mga kasangkapan gaya ng muling paggamit ng mga karayom sa mga bansang [[Ikatlong Daigdig]] (third world). Ang mga manggagawa ng [[pangangalagang kalusugan]] gaya ng mga [[nars]], manggagawa ng laboratoryo at doktor ay nahawaan din bagaman ito ay bihirang mangyari. Simula na makikilala ang transmisyon ng HIV sa pamamagitan ng dugo, ang mga personnel na medikal ay inaatasang magprotekta sa kanilang mga sarili mula sa pagdikit o paglapit sa mga dugo sa pamamagitan ng [[pangkalahatang mga pag-iingat]]. Ang mga taong nagbibigay at tumatanggap ng [[tato]] (tattoo), mga [[pagtuturok sa katawan]] (body piercing) at [[pagsusugat sa katawan]] (scarification) ay maaaring manganib sa impeksiyong HIV. Natagpuan ang HIV na mababa ang konsentransiyon sa [[laway]], [[luha]] at [[ihi]] ng mga impektado ng HIV na indibidwal ngunit walang mga naitalang kaso ng impeksiyon sa mga pluidong inilalabas na ito at ang potensiyonal ng transmisyon ay hindi mahalaga.<ref name="pmid2963151">{{cite journal |author=Lifson AR |title=Do alternate modes for transmission of human immunodeficiency virus exist? A review |url=https://archive.org/details/sim_jama_1988-03-04_259_9/page/1352 |journal=JAMA |volume=259 |issue=9 |pages=1353–6 |year=1988 |pmid=2963151 |doi=10.1001/jama.259.9.1353 }}</ref> Hindi posible para sa mga [[lamok]] na magpasa ng HIV.<ref>{{cite web |url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm |title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS [HIV virus&#93; |publisher=Rci.rutgers.edu |date= |access-date=2010-07-28 |archive-date=2014-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm |url-status=dead }}</ref> === Ina-sa-anak === Ang transmisyon ng HIV virus mula sa ina sa anak ay maaaring mangyari ''[[in utero]]'' (habang nagbubuntis), ''intrapartum'' (sa [[panganganak]]), o sa pamamagitan ng [[pagpapasuso]]. Sa kawalan ng paggamot, ang rate ng transmisyon hanggang sa kapanganakan ng sanggol mula ina hanggang sa sanggol ay 25%.<ref name="Coovadia"/> Gayunpaman, kung may makukuhang kombinasyon ng paggamot ng [[drogang antiretroviral]] at [[seksiyong Caesarian]] ay magbabawas ng panganib sa HIV na kasingbaba ng isang porsiyento.<ref name=Coovadia /> Ang pagkatapos ng kapangakang transmisyon mula sa ina tungo sa anak ay malaking maiiwasan sa pamamagitan ng kumpletong pag-iwas sa [[pagpapasuso]] sa sanggol. Gayunpaman, ang paraang ito ay may malaking kaugnayan sa [[morbidad]] (pagkakaroon ng sakit). Ang eksklusibong pagpapasuso at ang probisyon ng pinalawig na antiretroviral prophylaxis sa sanggol ay epektibo rin sa pag-iwas ng transmisyon.<ref>Cochrane Systematic Review on interventions for prevention of late postnatal mother-to-child transmission of HIV http://www.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104195014/http://www2.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html |date=2011-11-04 }}</ref> Ang UNAIDS ay nagtantiyang ang mga 430,000 bata ay nahawaan ng HIV sa buong mundo noong 2008(19% ng lahat ng mga bagong impeksiyon) na pangunahin sa rutang ito at ang karagdagang mga 65,000 na impeksiyon ay naiwasan sa pamamagitan ng pagbibigay ng antiretroviral prophylaxis sa mga kababaihang positibo-sa-HIV .<ref name=UNAIDS2009>{{Cite web | title=2009 AIDS Epidemic Update | url=http://data.unaids.org/pub/Report/2009/JC1700_Epi_Update_2009_en.pdf |author=UNAIDS |access-date=2010-10-24 | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref> === Pangmaramihang impeksiyon === {{Main|Superimpeksiyong HIV}} Hindi tulad ng ilang mga virus, ang impeksiyong HIV ay hindi nagbibigay ng karagdagang [[immunidad]] laban sa mga karagdagang impeksiyon, sa partikular ay sa kaso ng mga virus na may mas malayong pagkakatulad sa [[gene]] . Ang parehong inter- at intra-clade na pangmaramihang mga impeksiyon ay naiulat,<ref name='pmid15995957'>{{cite journal |author=Smith D, Richman D, Little S |title=HIV Superinfection |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2005-08-01_192_3/page/438 |journal=Journal of Infectious Diseases |volume=192 |pages=438–44 |year=2005 |pmid=15995957 |doi=10.1086/431682 |issue=3 }}</ref> at naiugnay pa sa mas mabilis na pagpapatuloy ng sakit.<ref> {{cite journal |pmid=14987889 |title=Dual HIV-1 infection associated with rapid disease progression |author=Gottlieb, et al. |journal=Lancet |year=2004 |volume=363 |issue=9049 |pages=619–22 |doi=10.1016/S0140-6736(04)15596-7 |last2=Nickle |first2=DC |last3=Jensen |first3=MA |last4=Wong |first4=KG |last5=Grobler |first5=J |last6=Li |first6=F |last7=Liu |first7=SL |last8=Rademeyer |first8=C |last9=Learn |first9=GH }} </ref> Ang pangmaramihang mga impeksiyon ay mahahati sa dalawang mga kategorya na batay sa panahon ng pagkakamit ng ikalawang [[strain]]. Ang [[kapwa impeksiyon]] (coinfection) ay tumutukoy sa dalawang mga strain na lumalabas na nakuha sa parehong panahon (o kasing magkatulad upang makilala ng hiwalay). Ang muling impeksiyon (o [[superimpeksiyon]]) ang impeksiyong may ikalawang strain sa isang masusukat na panahong pagkatapos ng unang strain. Ang parehong mga anyo ay naiulat para sa HIV sa parehong acute at kronikong impeksiyon sa buong mundo.<ref>{{cite journal |url=https://archive.org/details/sim_jama_2004-09-08_292_10/page/1176 |pmid=15353529 |title=Incidence of HIV superinfection following primary infection |author=Smith et al. |journal=JAMA |volume=292 |issue=10 |pages=1177–8 |year=2004 |doi=10.1001/jama.292.10.1177 |last2=Wong |first2=JK |last3=Hightower |first3=GK |last4=Ignacio |first4=CC |last5=Koelsch |first5=KK |last6=Daar |first6=ES |last7=Richman |first7=DD |last8=Little |first8=SJ }}</ref><ref>{{cite journal |author=Chohan B, Lavreys L, Rainwater SM, Overbaugh J |title=Evidence for Frequent Reinfection with Human Immunodeficiency Virus Type 1 of a Different Subtype |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2005-08_79_16/page/10701 |journal=J. Virol. |volume=79 |issue=16 |pages=10701–8 |year=2005 |month=August |pmid=16051862 |pmc=1182664 |doi=10.1128/JVI.79.16.10701-10708.2005 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Piantadosi A, Chohan B, Chohan V, McClelland RS, Overbaugh J |title=Chronic HIV-1 Infection Frequently Fails to Protect against Superinfection |journal=PLoS Pathog. |volume=3 |issue=11 |pages=e177 |year=2007 |month=November |pmid=18020705 |pmc=2077901 |doi=10.1371/journal.ppat.0030177 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Hu DJ, Subbarao S, Vanichseni S, ''et al.'' |title=Frequency of HIV-1 dual subtype infections, including intersubtype superinfections, among injection drug users in Bangkok, Thailand |journal=AIDS |volume=19 |issue=3 |pages=303–8 |year=2005 |month=February |pmid=15718841 |doi= |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |access-date=2009-03-31 |archive-date=2013-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916123825/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |url-status=dead }}</ref> === Pag-iwas === Ang isang kurso ng paggamot na [[antiretroviral]] na agad na nilapat pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay tumutukoy sa [[pagkatapos ng pagkalantad na prophylaxis]] ay nagpapabawas ng panganib ng impeksiyon kung sinimulan nang mabilis hangga't maaari.<ref name=Fan>{{cite book | author = | year = 2005 | title = AIDS : science and society | url =https://archive.org/details/aidssciencesocie0000fanh_t0s5| chapter = | editor1 = Fan, H. |editor2=Conner, R. F. |editor3=Villarreal, L. P.| edition = 4th | pages = | publisher = Jones and Bartlett Publishers | location = [[Boston|Boston, MA]] | isbn = 0-7637-0086-X}}</ref> Noong Hulyo 2010, ang isang gel na pang-[[puke ng tao]] na naglalaman ng [[tenofovir]] na isang [[tagapigil ng baliktad na transcriptase]] ay naipakitang nagpabawas ng rate ng impeksiyon ng HIV ng 39 porsiyento sa isang pagsubok na isinagawa sa Timog Aprika.<ref name=Karim>{{cite journal | author=Karim, Q. A., Karim, S. S. A., Frolich, J. A., Grobler, A. C., Baxter, C., Mansoor, L. E., Kharsany, A. B. M., Sibeko, S., Mlisana, K. P., Omar, Z., Gengiah, T. N., Maarschalk, S., Arulappan, N., Mlotshwa, M., Morris, L., and Taylor, D. | title=Effectiveness and Safety of Tenofovir Gel, an Antiretroviral Microbicide, for the Prevention of HIV Infection in Women | journal=Science | volume=329 | issue=5996 | pages=1168–74 | date=19 Hulyo 2010 |pmid=20643915 | pmc=3001187| doi=10.1126/science.1193748|bibcode = 2010Sci...329.1168A }}</ref> Ang simulang paggamot gamit ang terapiyang antiretroviral ng mga taong nahawaan ng HIV ay pumrotekta sa 96% ng mga partner nito mula sa impeksiyon.<ref>National Institute of Allergy and Infectious Diseases (NIAID), [http://www.niaid.nih.gov/news/newsreleases/2011/Pages/HPTN052.aspx "Treating HIV-infected People with Antiretrovirals Protects Partners from Infection"], NIH News, 2011 May</ref> Ang pagsusuring pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay nirerekomiyenda sa pasimula, sa ika-anim na linggo, ikatlong buwan at ika-anim na buwan.<ref name=PEP10>{{cite journal|last=Tolle|first=MA|author2=Schwarzwald, HL|title=Postexposure prophylaxis against human immunodeficiency virus|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2010-07-15_82_2/page/161|journal=American family physician|date=2010 Hulyo 15|volume=82|issue=2|pages=161–6|pmid=20642270}}</ref> Sa kasalukuyan ay walang alam na makukuha ng publikong [[bakuna ng HIV]] para sa HIV o AIDS.<ref>{{cite web |author=Los Alamos National Laboratory • Established 1943 |url=http://www.lanl.gov/discover/curing_aids |title=Fighting the world's most dangerous disease::Los Alamos Lab |publisher=Lanl.gov |date= |access-date=2010-07-28 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203034757/http://lanl.gov/discover/curing_aids |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Robb ML|title=Failure of the Merck HIV vaccine: an uncertain step forward |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_november-29-december-5-2008_372_9653/page/1857|journal=Lancet |volume=372 |issue=9653 |pages=1857–1858 |doi=10.1016/S0140-6736(08)61593-7 |pmid=19012958|year=2008}}</ref><ref name="Gray2011">{{cite journal | author = Gray GE, Allen M, Moodie Z, ''et al.'' | title = Safety and efficacy of the HVTN 503/Phambili Study of a clade-B-based HIV-1 vaccine in South Africa: a double-blind, randomised, placebo-controlled test-of-concept phase 2b study | journal = Lancet Infect Dis | year = 2011 | volume = 11 | issue = 7 | pages = 507–515 | doi=10.1016/S1473-3099(11)70098-6 | pmid = 21570355 }}</ref> Gayunpaman, ang isang bakuna na kombinasyon ng dalawang nakaraang hindi matagumpay na mga kandidatong bakuna na [[ALVAC-HIV]] at [[AIDSVAX]] ay iniulat noong Seytembre 2009 na nagresulta sa 30% pagbabawas sa mga impeksiyon sa isang [[pagsubok medikal]] na isinagawa sa [[Thailand]].<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8272113.stm | work=BBC News | title=HIV vaccine 'reduces infection' | date=24 Setyembre 2009 | access-date=30 Marso 2010}}</ref><ref>{{cite journal | title = A (prime) boost for HIV vaccine research? | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-3-9-2009_374_9696/page/1119 | journal = Lancet | year= 2009 | volume = 374 | issue = 9696 | page = 1119 | doi = 10.1016/S0140-6736(09)61720-7 | last1 = The Lancet }}</ref> Ang mga karagdagang pagsubok ng bakuna ay nagpapatuloy sa kasalukuyan.<ref>{{cite web | author = U.S. Army Office of the Surgeon General | title = HIV Vaccine Trial in Thai Adults | publisher = ClinicalTrials.gov | date = 21 Marso 2011 | access-date = 28 Hunyo 2011 | url = http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080}}</ref><ref>{{cite web | author = U.S. Army Office of the Surgeon General | title = Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial | publisher = ClinicalTrials.gov | date = 2 Hunyo 2010 | url = http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181}}</ref> == Virolohiya == === Istraktura at Genome === {{Main|Istraktura at genome ng HIV}} {{Taxobox| | color = violet | name = ''Human immunodeficiency virus'' | image = HIV-budding-Color.jpg | image_width = 190px | image_caption = Electron micrograp ng HIV-1 (sa berde) na umuusbong mula sa kulturadong lymphocyte. Ang maraming mga bilog na bukol sa ibabaw ng selula ay kumakatawan sa mga lugar ng pagtitipon at pag-usbong nga mga virion. | virus_group = vi | familia = ''[[Retroviridae]]'' | genus = ''[[Lentivirus]]'' | subdivision_ranks = Species | subdivision = * '''''Human immunodeficiency virus 1''''' * '''''Human immunodeficiency virus 2''''' }} Ang HIV ay iba sa istraktura sa iba pang mga [[retrovirus]]. Ito ay tinatayang [[sperikal]]<ref name=McGovern>{{ cite journal | author=McGovern SL, Caselli E, Grigorieff N, Shoichet BK | title=A common mechanism underlying promiscuous inhibitors from virtual and high-throughput screening | journal=J Med Chem | year=2002 | pages=1712–22 | volume=45 | issue=8 | pmid=11931626 | doi=10.1021/jm010533y }}</ref> na may [[diametro]]ng mga 120&nbsp;[[Nanometro|nm]] na mga 60&nbsp;beses na mas maliit sa [[selulang pulang dugo]] ngunit malaki para sa isang [[virus]].<ref name=Microbiology3>Compared with overview in: {{cite book|author=Fisher, Bruce; Harvey, Richard P.; Champe, Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |url=https://archive.org/details/microbiology0000harv |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstown, MD |year= 2007|pages= |isbn=0-7817-8215-5 |oclc= |doi=}} Page 3</ref> Ito ay binubuo ng dalawang mga kopya ng positibong isang-hiblang [[RNA]] na nagkokodigo para sa siyam na [[gene]] ng virus na sinarhan ng [[kono|konikal]] na [[capsid]] na binubuo ng 2,000 mga kopya ng [[protina]]ng viral na [[HIV structure and genome|p24]].<ref name=compendia>{{cite book |author = Various |year = 2008 |title = HIV Sequence Compendium 2008 Introduction |url = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf |format = PDF |access-date = 2009-03-31 |archive-date = 2017-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171124115738/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf |url-status = dead }}</ref> Ang isang-hiblang RNA ay masikip na binibigkis sa mga protinang nucleocapsid na p7 at mga [[ensaym]] na kailangan sa kaunlaran ng virion gaya ng [[baliktad na transcriptase]], [[aspartyl protease|proteases]], [[ribonuclease]] at [[integrase]]. Ang isang [[matriks]] na binubuo ng protinang viral na p17 ay pumapaligid sa capsid na sumisiguro sa integridad o kabuuan ng partikulong virion.<ref name=compendia/> Ito naman ay napapaligiran ng [[viral na envelope]] na binubuo ng dalawang mga patong ng matabang mga [[molekula]]ng tinatawag na [[phospholipid]] na kinuha mula sa [[membrano ng selula]] ng tao kung ang bagong nabuong partikulong virus ay sumanga mula sa [[selula]]. Ang nakabigkis sa mga viral envelope ang mga protina mula sa selula ng [[hosto]] at mga 70 kopya ng kompleks na protinang HIV na umuungas sa ibabaw ng partikulong virus.<ref name=compendia/> Ang protinang ito na kilala bilang Env, ay binubuo ng isang cap na gawa sa tatlong mga molekulang tinatawag na [[gp120|glycoprotein (gp) 120]], at isang sangang binubuo ng tatlong mga molekulang [[gp41]] na kumakabit sa istraktura ng viral envelope.<ref name=Chan>{{ cite journal | author=Chan, DC., Fass, D., Berger, JM., Kim, PS. | title=Core Structure of gp41 from the HIV Envelope Glycoprotein | journal=Cell | year=1997 | pages=263–73 | volume=89 | pmid=9108481 |format=PDF |url=http://www.its.caltech.edu/~chanlab/PDFs/Chan_Cell_1997.pdf|access-date=2009-03-31 | doi=10.1016/S0092-8674(00)80205-6 | issue=2}}</ref> Ang kompleks na glycoprotein na ito ay pumapayag sa virus na kumabit at sumanib sa mga inaasintang selula upang magpasimula ng nakahahawang [[siklo]].<ref name=Chan/> Ang parehong mga pang-ibabaw na protinang ito lalo na ang gp120 ay itinuturing na mga inaasinta (targets) ng panghinaharap na paggamot o mga bakuna laban sa HIV.<ref name=nih1998>{{cite news | author=National Institute of Health | title=Crystal Structure of Key HIV Protein Reveals New Prevention, Treatment Targets | date=17 Hunyo 1998 | url=http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | access-date=2006-09-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060219112450/http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | archive-date=2006-02-19 | url-status=live }}</ref> Ang genome na [[RNA]] ay binubo ng hindi bababa sa mga pitong istraktural na tanda ([[Long terminal repeat|LTR]], [[Trans-activation response element (TAR)|TAR]], [[HIV Rev response element|RRE]], PE, SLIP, CRS, and INS), at siyam na [[gene]] na (''gag'', ''pol'', at ''env'', ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', ''vpu'', at misan ay pangsampung ''tev'', na pagsasanib ng tat env and rev) na nagkokodigo sa 19 mga [[protina]]. Tatlo sa mga gene na ito na ''gag'', ''pol'', at ''env'' ay naglalaman ng impormasyon na kailangan upang gumawa ng mga istraktural na protina para sa mga bagong partikulong virus.<ref name=compendia/> Halambawa, ang ''env'' ay nagkokodigo para sa protinang tinatawag na gp160 na sinisira ng viral na ensaym upang bumuo ng gp120 at gp41. Ang mga anim na natitirang gene na ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', at ''vpu'' (o ''vpx'' sa kaso ng HIV-2) ay mga regulatoryong gene para sa mga protinang kumokontrol sa kakayahan ng HIV na makahawa ng mga selula, lumikha ng mga bagong kopya ng virus ([[replikasyon]]) o magsanhi ng sakit.<ref name=compendia/> Ang dalawang mga protinang Tat (p16 ay p14) ang mga [[Tagapagpagana (henetika)|transkripsiyonal na transaktibidator]] para sa tagataguyod na LTR na kumikilos sa pamamagitan ng pagbibigkis ng elementong TAR RNA. Ang TAR ay maaari ring iproseso sa [[microRNA]] na rumiregula sa mga gene ng [[apoptosis]] na [[ERCC1]] at [[IER3]].<ref name="pmid18299284">{{cite journal|author=Ouellet DL, Plante I, Landry P, ''et al.'' |title=Identification of functional microRNAs released through asymmetrical processing of HIV-1 TAR element |journal=Nucleic Acids Res. |volume=36 |issue=7 |pages=2353–65 |year=2008 |month=April |pmid=18299284 |pmc=2367715 |doi=10.1093/nar/gkn076 |url=http://nar.oxfordjournals.org/cgi/content/full/36/7/2353}}</ref><ref name="pmid19220914">{{cite journal |author=Klase Z, Winograd R, Davis J, ''et al.'' |title=HIV-1 TAR miRNA protects against apoptosis by altering cellular gene expression |journal=Retrovirology |volume=6 |issue=1 |page=18 |year=2009 |pmid=19220914 |pmc=2654423 |doi=10.1186/1742-4690-6-18 |url=http://www.retrovirology.com/content/6/1/18 |access-date=2012-08-18 |archive-date=2013-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130404030636/http://www.retrovirology.com/content/6/1/18 |url-status=dead }}</ref> Ang protinang [[Rev (HIV)|Rev]] (p19) ay sangkot sa paglilipat ng RNA mula sa [[nucleus ng selula]] at [[cytoplasmo]] sa pamamagitan ng pagbibigkis ng [[HIV Rev response element|RRE]] elementong RNA. Ang protinang Vif (p23) ay pumipigil sa aksiyon ng [[APOBEC3G]] (na isang protinang selula na nagde-[[deaminasyon|deaminado]] ng DNA: mga hybrid na RNA at/o nanghihimasok sa protinang Pol). Ang protinang Vpr (p14) ay pumipigil sa [[paghahati ng selula]] sa G2/M. Ang protinang Nef (p27) ay babang-nagreregula ng [[CD4]] (ang pangunahing reseptor na viral) gayundin ang mga molekulang [[MHC class I]] at [[MHC class II|class II]].<ref name="pmid2014052">{{cite journal |author=Garcia JV, Miller AD |title=Serine phosphorylation-independent downregulation of cell-surface CD4 by nef |journal=Nature |volume=350|issue=6318 |pages=508–11 |year=1991 |month=April |pmid=2014052 |doi=10.1038/350508a0|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-04-11_350_6318/page/508|bibcode = 1991Natur.350..508G }}</ref><ref name="pmid8612235">{{cite journal |author=Schwartz O, Maréchal V, Le Gall S, Lemonnier F, Heard JM |title=Endocytosis of major histocompatibility complex class I molecules is induced by the HIV-1 Nef protein |journal=Nat. Med. |volume=2 |issue=3 |pages=338–42 |year=1996|month=March |pmid=8612235 |doi= 10.1038/nm0396-338|url=}}</ref><ref name="pmid11593029">{{cite journal |author=Stumptner-Cuvelette P, Morchoisne S, Dugast M, ''et al.'' |title=HIV-1 Nef impairs MHC class II antigen presentation and surface expression |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=98 |issue=21 |pages=12144–9 |year=2001 |month=October |pmid=11593029 |pmc=59782|doi=10.1073/pnas.221256498 |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-10-09_98_21/page/12144|bibcode = 2001PNAS...9812144S }}</ref> Ang Nef ay nakikipag-ugnayan rin sa mga sakop na SH3. Ang protinang Vpu (p16) ay umiimpluwensiya sa paglabas ng bagong mga partikulong virus mula sa mga impektadong selula.<ref name=compendia/> Ang mga dulo ng bawat hibla ng HIV RNA ay naglalaman ng sekwensiyang [[RNA]] na tinatawag na [[mahabang terminal na pag-ulit]] (long terminal repeat o LTR). Ang mga rehiyon sa LTR ay kumikilos na mga [[switch]] upang kontrolin ang produksiyon ng mga bagong virus at maaaring pumukaw ng mga proteina mula sa HIV o sa selulang hosto. Ang [[Retroviral Psi na nagkakahong elemento|elementong Psi]] ay sangkot sa pagkakahon ng viral genome at nakikilala ng mga protinang Gag at Rev. Ang elementong SLIP (TTTTTT) ay sangkot sa [[paglipatbalangkas]] sa Gag-Pol na bumabasa ng balangkas na kailangan upang makagawa ng gumaganang Pol.<ref name=compendia/> === Tropismo === {{Main|HIV tropism}} [[Talaksan:HIV Mature and Immature.PNG|thumb|right|Diagram of the immature and mature forms of HIV]] Ang terminong [[tropismong viral]] ay tumutukoy sa kung aling mga uri ng [[selula]] ang nahahawaan ng HIV. Ang HIV ay maaaring humawa sa iba't ibang uri ng mga selulang [[immuno]] gaya ng [[Tagatulong na selulang T|CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T]], [[macrophage]], at [[microglial]]. Ang pagpasok ng HIV-1 sa mga macrophage at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T ay pinamamagitan sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan ng mga virion envelope glycoprotein (gp120) sa molekulang CD4 sa inaasintang mga selula gayundin sa mga kapwa reseptor na [[chemokine]].<ref name=Chan/> Ang mga strain na macrophage ng HIV-1, o hindi-[[syncitia]]-na pumupukaw na mga strain (NSI) ay gumagamit ng reseptor na ''β''-chemokine na [[CCR5]] para sa pagpasok at kaya ay may kakayahang magreplika sa mga macrophage at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T.<ref name=Coakley>{{ cite journal | author=Coakley, E., Petropoulos, C. J. and Whitcomb, J. M. | title=Assessing ch vbgemokine co-receptor usage in HIV | journal=Curr. Opin. Infect. Dis. | year=2005 | pages=9–15 | volume=18 | issue=1 | pmid=15647694 |format= | doi=10.1097/00001432-200502000-00003 }}</ref> Ang ''α''-chemokine SDF-1 na [[ligando]] CXCR4 ay sumusupil ng [[replikasyon]] ng mga [[henetikong hiwalay|hiwalay]] na T-tropic HIV-1. Ginagawa nito ito sa pamamagitan ng [[ilalim-na-regulasyon|ilalim-na-pagreregula]] ng [[ekspresyon (heneteika)|ekspresyon]] ng CXCR4 sa ibabaw ng mga [[selula]]ng ito. Ang HIV na tanging gumagamit ng reseptor na CCR5 ay tinatawag [[HIV tropism|R5]]; ang mga tanging gumagamit ng CXCR4 ay tinatawag na [[HIV tropism|X4]], at ang gumagamit ng parehong ito ay tinatawag na X4R5. Gayunpaman, ang tanging paggamit ng kapwa reseptor ay hindi nagpapaliwanag ng tropismong viral dahil hindi lahat ng virus na R5 ay nakagagamit ng CCR5 sa mga macrophage para sa isang produktibong impeksiyon<ref name=Coakley /> at ang HIV ay maaari ring makahawa ng pangilalim na uri ng [[myeloid na dendritikong mga selula]],<ref name=Knight> {{cite journal | author=Knight, S. C., Macatonia, S. E. and Patterson, S. | title=HIV I infection of dendritic cells | journal=Int. Rev. Immunol. | year=1990 | pages=163–75 | volume=6 | issue=2–3 | pmid=2152500 | doi=10.3109/08830189009056627 }}</ref> na malamang ay bumubuo ng imbakan na nagpapanatili ng impeksiyon kapag ang bilang ng CD4<SUP>+</SUP> mga selulang T ay labis na bumagsak sa mababang mga lebel. Ang ilang mga tao ay hindi tinatablan o nahahawaan ng ilang mga strain ng HIV.<ref name=Tang>{{ cite journal | author=Tang, J. and Kaslow, R. A. | title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy | journal=AIDS | year=2003 | pages=S51–S60 | volume=17 | issue=Suppl 4 | pmid=15080180 | doi=10.1097/00002030-200317004-00006 }}</ref> Halimbawa, ang mga taong may [[mutasyon]]g [[CCR5-Δ32]] ay resistante (hindi tinatablan) ng impeksiyon ng virus na R5 dahil ang mutasyon ay pumipigil sa HIV na magbigkis sa kapwa reseptor na ito na nagbabawas ng kakahayan nito na humawa ng mga inaasintang selula. Ang [[pakikipagtalik]] ang pangunahing paraan ng transmisyon ng HIV. Ang HIV na X4 at R5 ay makikita sa [[semilya]] na ipinapasa mula sa lalake sa katalik nito (babae o lalake). Ang virion ay maaaring humawa ng maraming mga inaasintang selula at kumalat sa buong organismo. Gayunpaman, ang proseso ng pagpili ay tumutungo sa nananaig na transmisyon ng virus na R5 sa daanang ito.<ref name=Zhu1993> {{cite journal | author=Zhu T, Mo H, Wang N, Nam DS, Cao Y, Koup RA, Ho DD. | title=Genotypic and phenotypic characterization of HIV-1 patients with primary infection | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-08-27_261_5125/page/1178 | journal=Science | year=1993 | pages=1179–81 | volume=261 | issue=5125 | pmid=8356453 | doi=10.1126/science.8356453 |bibcode = 1993Sci...261.1179Z }}</ref><ref name=Wout> {{cite journal | author=van’t Wout AB, Kootstra NA, Mulder-Kampinga GA, Albrecht-van Lent N, Scherpbier HJ, Veenstra J, Boer K, Coutinho RA, Miedema F, Schuitemaker H. | title=Macrophage-tropic variants initiate human immunodeficiency virus type 1 infection after sexual, parenteral, and vertical transmission | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1994-11_94_5/page/2060 | journal=J Clin Invest | year=1994 | pages=2060–7 | volume=94 | issue=5 | pmid=7962552 | doi=10.1172/JCI117560 | pmc=294642 }}</ref><ref name=Zhu1996> {{cite journal | author=Zhu T, Wang N, Carr A, Nam DS, Moor-Jankowski R, Cooper DA, Ho DD. | title=Genetic characterization of human immunodeficiency virus type 1 in blood and genital secretions: evidence for viral compartmentalization and selection during sexual transmission | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_1996-05_70_5/page/3098 | journal=J Virol | year=1996 | pages=3098–107 | volume=70 | issue=5 | pmid=8627789 | pmc=190172 }}</ref> Kung paanong ang selektibong prosesong ito ay kumikilos ay nasa ilalim pa rin ng pagsisiyasat ngunit ang isang modelo ay ang [[spermatozoa]] ay maaaring selektibong magdala ng R5 HIV habang kanilang inaangkin ang parehong CCR3 at CCR5 ngunit hindi ang CXCR4 sa kanilang ibabaw<ref name=Muciaccia> {{cite journal | author=Muciaccia B, Padula F, Vicini E, Gandini L, Lenzi A, Stefanini M. | title=Beta-chemokine receptors 5 and 3 are expressed on the head region of human spermatozoon | url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_2005-12_19_14/page/2048 | journal=FASEB J | year=2005 | pages=2048–50 | volume=19 | issue=14 | pmid=16174786 | doi=10.1096/fj.05-3962fje }}</ref> at ang [[selulang epithelial]] sa [[ari]] (genital) ay may kinikilingang sumasamsam sa virus na X4.<ref name=Berlier> {{cite journal | author=Berlier W, Bourlet T, Lawrence P, Hamzeh H, Lambert C, Genin C, Verrier B, Dieu-Nosjean MC, Pozzetto B, Delezay O. | title=Selective sequestration of X4 isolates by human genital epithelial cells: Implication for virus tropism selection process during sexual transmission of HIV | journal=J Med Virol. | year=2005 | pages=465–74 | volume=77 | issue=4 | pmid=16254974 | doi=10.1002/jmv.20478 }}</ref> Sa mga pasyenteng nahawaan ng pangilalim na uri ng B HIV-1, kadalasan ay mayroong switch na kapwa reseptor sa huling yugto ng sakit at ang mga barianto (uri) ng T-tropic ay lumilitaw na maaaring makahawa sa iba ibang mga selulang T sa pamamagitan ng CXCR4.<ref name=Clevestig> {{cite journal | author=Clevestig P, Maljkovic I, Casper C, Carlenor E, Lindgren S, Naver L, Bohlin AB, Fenyo EM, Leitner T, Ehrnst A. | title=The X4 phenotype of HIV type 1 evolves from R5 in two children of mothers, carrying X4, and is not linked to transmission | journal=AIDS Res Hum Retroviruses | year=2005 | pages=371–8 | volume=5 | issue=21 | pmid=15929699 | doi=10.1089/aid.2005.21.371 }}</ref> Ang mga uring ito ay nagrereplika naman nang mas agresibo na may tumaas na [[birulensiya]] na nagsasanhi ng mabilisang pagkaubos ng selulang T, pagbagsak ng [[sistemang immuno]] at mga paglitaw ng mga oportunistikong impeksiyon na naghuhudyat ng pagsisimula ng AIDS.<ref name=Moore> {{cite journal | author=Moore JP.| title=Coreceptors: implications for HIV pathogenesis and therapy | url=https://archive.org/details/sim_science_1997-04-04_276_5309/page/50| journal=Science | year=1997 | pages=51–2 | volume=276 | issue=5309 | pmid=9122710 | doi=10.1126/science.276.5309.51 }}</ref> Kaya sa kurso ng impeksiyon, ang pag-aangkop na viral sa paggamit ng CXCR4 imbis ng CCR5 ay maaaring isang mahalagang hakbang sa pagtungo sa AIDS. Ang ilang mga bilang ng pag-aaral ng mga indibidwal na nahawaan ng pang ilalim na uring B ay natukoy na sa pagitan ng 40 at 50% ng mga pasyente ng AIDS ay maaaring magpatira ng mga virus ng SI at ipinagpapalagay ng phenotipong X4.<ref name=Karlsson> {{cite journal | author=Karlsson A, Parsmyr K, Aperia K, Sandstrom E, Fenyo EM, Albert J.| title=MT-2 cell tropism of human immunodeficiency virus type 1 isolates as a marker for response to treatment and development of drug resistance | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1994-12_170_6/page/1367| journal=J Infect Dis. | year=1994 | pages=1367–75 | volume=170 | issue=6 | pmid=7995974 | doi=10.1093/infdis/170.6.1367 }}</ref><ref name=Koot> {{cite journal | author=Koot M, van 't Wout AB, Kootstra NA, de Goede RE, Tersmette M, Schuitemaker H.| title=Relation between changes in cellular load, evolution of viral phenotype, and the clonal composition of virus populations in the course of human immunodeficiency virus type 1 infection | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1996-02_173_2/page/349| journal=J Infect Dis. | year=1996 | pages=349–54 | volume=173 | issue=2 | pmid=8568295 | doi=10.1093/infdis/173.2.349 }}</ref> Ang HIV-2 ay mas hindi gaanong [[patoheniko]] kesa sa HIV-1 at mas limitado sa pamamahaging pandaigdigan nito. Ang pagkuha ng mga "kasamang genes" ng HIV-2 at ang mas maraming mga parteno ng paggamit ng kapwa reseptor (kabilang ang independiyenteng CD4) ay maaaring makatulong sa virus sa pag-aangkop nito upang makaaiwas sa likas na restriksiyong mga paktor na makikita sa mga selulang hosto. Ang pag-aangkop sa paggamit ng normal na makinaryang selular upang magkaroon ng kakayahang makapagpasa at produktibong impeksiyon ay nakatulong rin sa paglikha ng replikasyon ng HIV-2 sa mga tao. Ang isang stratehiya ng pagpapatuloy (survival) para sa anumang nakahahawang ahente ay hindi pagpatay ng hosto nito kundi sa huli ang pagiging isang [[commensal]] na organismo. Sa pagkakamit ng mababang patohenisidad sa paglipas ng panahon, ang mga barianto na mas matagumpay sa pagpasa ay mapipili.<ref name= CheneyandMcKnight>{{cite book |author= Cheney, K and McKnight, A|chapter=HIV-2 Tropism and Disease | year=2010 |title=Lentiviruses and Macrophages: Molecular and Cellular Interactions |url= https://archive.org/details/lentivirusesmacr0000unse| publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-60-8}}</ref> === Siklo ng Replikasyon === [[Talaksan:HIV gross cycle only.png|thumb|Siklo ng replikasyon ng HIV]] ==== Pagpasok sa selula ==== Ang HIV ay pumapasok sa [[macrophage]]s at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T sa pamamagitan ng [[adsorpsiyon]] ng mga [[glycoprotein]] sa ibabaw sa mga reseptor sa inaasintang selula na sinundan ng pagsasanib ng [[viral envelope]] sa [[membrano ng selula]] at paglabas ng HIV capsid sa selula.<ref name=Chan2>{{cite journal |author=Chan D, Kim P |title=HIV entry and its inhibition |url=https://archive.org/details/cell_1998-05-29_93_5/page/681 |journal=Cell |volume=93 |issue=5 |pages=681–4 |year=1998 |pmid=9630213 |doi=10.1016/S0092-8674(00)81430-0}}</ref><ref name=Wyatt>{{cite journal |author=Wyatt R, Sodroski J |title=The HIV-1 envelope glycoproteins: fusogens, antigens, and immunogens |url=https://archive.org/details/sim_science_1998-06-19_280_5371/page/1884 |journal=Science |volume=280 |issue=5371 |pages=1884–8 |year=1998 | doi=10.1126/science.280.5371.1884 |pmid=9632381|bibcode = 1998Sci...280.1884W }}</ref> Ang pagpasok sa selula ay nagmumula sa pamamagitan ng interaksiyon ng trimeric envelope complex ([[gp160]] spike) at parehong [[CD4]] at reseptor na chemokine (na pangkalahatan ay [[CCR5]] o [[CXCR4]] ngunit ang iba ay alam na nakikipag-ugnayan) sa ibabaw ng selula.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang gp120 bumibigkis sa [[integrin]] α<sub>4</sub>β<sub>7</sub> na nagpapagana ng [[LFA-1]] na sentral na integrin na sangkot sa paglikha ng mga [[sinapse]]ng virolohikal na nangangasiwa ng mahusay na selula-sa-selulang pagkalat ng HIV-1.<ref name=Arthos>{{cite journal |author=Arthos J, Cicala C, Martinelli E, Macleod K, Van Ryk D, Wei D, Xiao Z, Veenstra TD, Conrad TP, Lempicki RA, McLaughlin S, Pascuccio M, Gopaul R, McNally J, Cruz CC, Censoplano N, Chung E, Reitano KN, Kottilil S, Goode DJ, Fauci AS. |title=HIV-1 envelope protein binds to and signals through integrin alpha (4)beta (7), the gut mucosal homing receptor for peripheral T cells |journal=Nature Immunol. |volume=In Press |issue= 3|year=2008|pmid=18264102 |doi=10.1038/ni1566 |pages=301–9}}</ref> Ang gp160 spike ay naglalaman ng mga nagbibigkis na mga sakop (domains) para sa parehong mga reseptor na CD4 at chemokine.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang unang hakbang sa pagsasanib ay kinasasangkutan ng mataas na apinidad ng pagkakabit ng mga nagbibigkis na sakop (domains) na CD4 ng [[gp120]] sa CD4. Kapag ang gp120 ay nakabigkis na sa protinang CD4, ang envelope complex ay sumasailalim sa isang istraktural na pagbabago na naglalantad ng mga chemokine na nagbibigkis sa mga sakop ng gp120 at pumapayag sa mga ito na makipag-ugnayan sa mga inaasintang reseptor na chemokine.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ito ay pumapayag para sa mas matatag na dalawang-umuungos na pagkakabit na pumapayag sa N-terminal na nagsasanib na [[peptide]] na gp41 upang makatagos sa membrano ng selula.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang inulit na mga sekwensiya sa gp41, HR1, at HR2 ay nakikipag-ugnayan naman na nagsasanhi ng pagbagsak ng ektraselular na bahagi ng gp41 sa isang hairpin. Ang pulupot na istrakturang ito ay nagpapalapit sa virus at mga membrano ng selula na pumapayag sa pagsasanib ng mga membrano at kalaunang pagpasok ng viral capsid.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Pagkatapos ang HIV ay bumigkis sa inaasintang selula, ang [[RNA]] ng HIV at iba't ibang mga [[ensaym]] kabilang ang baligtad na transcriptrase, integrase, ribonuclease, and protease, ay itinutusok (injected) sa loob ng selula.<ref name=Chan2/> Habang isinasagawa ang batay sa microtubule na paghahatid sa nucleus, ang viral na isang hiblang RNA genome ay [[transkipsiyon|tinranskriba]] sa dalawang-hibang DNA na isinasama naman sa [[kromosoma]] ng hosto. Ang HIV ay maaaring humawa ng mga [[selulang dendritiko]] (DC) sa pamamagitan ng rutang CD4-[[CCR5]] na ito, ngunit ang isa pang ruta gamit ang spesipiko sa mannose na C-uring lectin na mga reseptor gaya ng [[DC-SIGN]] ay maaari ring gamitin.<ref name=Pope_2003>{{cite journal |author=Pope M, Haase A |title=Transmission, acute HIV-1 infection and the quest for strategies to prevent infection |journal=Nat Med |volume=9 |issue=7 |pages=847–52 |year=2003 |pmid=12835704 |doi=10.1038/nm0703-847}}</ref> Ang mga DC ang isa sa mga unang selula na naeenkwentro ng virus sa pagpasang nangyayari sa [[pakikipagtalik]]. Ang mga ito ay kasalukuyang ipinagpapalagay na gumagampan ng mahalagang papel sa pamamaigtan ng pagpasa ng HIV sa mga selulang T kapag ang virus ay nabitig sa [[mukosa]] ng mga DC.<ref name=Pope_2003 /> Ang presensiya ng [[FEZ-1]] na natural na umiiral sa mga [[neuron]] ay pinaniniwalaang nagpapaiwas sa impeksiyon ng mga selula ng HIV.<ref name="HaedickeBrown2009">{{cite journal|last1=Haedicke|first1=J.|last2=Brown|first2=C.|last3=Naghavi|first3=M. H.|title=The brain-specific factor FEZ1 is a determinant of neuronal susceptibility to HIV-1 infection|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-08-18_106_33/page/14040|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=33|year=2009|pages=14040–14045|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0900502106}}</ref> ==== Replikasyon at transkripsiyon ==== Sa madaling panahong pagkatapos na ang viral capsid ay pumasok sa selula, ang isang [[ensaym]] na tinatawag na [[baligtad na transcriptase]]'' ay nagpapalaya ng isang-hiblang (+)[[RNA]] na genome mula sa ikinabit na mga protinang viral at kumokopya nito sa molekulang [[cDNA|complementary DNA (cDNA)]].<ref name=Zheng>{{cite journal | author=Zheng, Y. H., Lovsin, N. and Peterlin, B. M. | title=Newly identified host factors modulate HIV replication | journal=Immunol. Lett. | year=2005 | pages=225–34 | volume=97 | issue=2 | pmid=15752562 | doi=10.1016/j.imlet.2004.11.026}}</ref> Ang proseso ng baligtad na transkripisyon ay labis na nagagawi sa pagkakamali at ang mga nagreresultang [[mutasyon]] ay maaaring magsanhi ng [[resistansiya sa mga drogang antiviral|resistansiya]] (hindi pagtalab sa droga) o pumayag sa virus na sumakop sa [[sistemang immuno]] ng katawan. Ang baligtad na transcriptase ay mayroon ring aktibidad na ribonuclease na sumisira sa viral RNA habang isinasagawa ang [[biosintesis|sintesis]] ng cDNA gayundin ng independiyente sa DNA na aktibidad na DNA polymerase na lumilikha ng [[senso (molekula na biolohiya)|sensong]] DNA mula sa ''antisensong'' cDNA.<ref>[http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html Doc Kaiser's Microbiology Home Page > IV. VIRUSES > F. ANIMAL VIRUS LIFE CYCLES > 3. The Life Cycle of HIV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726222939/http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html |date=2010-07-26 }} Community College of Baltimore County. Updated: Jan., 2008</ref> Sa pagiging magkasama, ang cDNA at ang komplementong anyo nito ay bumubuo ng dalawang-hiblang viral DNA na inihahatid naman sa [[nucleus ng selula]]. Ang pagsasama ng viral DNA sa [[genome]] ng selula ng hosto ay isinasagawa ng isa pang ensaym na viral na tinatawag na ''[[integrase]]''.<ref name=Zheng/> [[Talaksan:Reverse Transcription.png|thumb|Ang baligtad na transkipsiyon ng genome ng HIV sa dalawang hiblang DNA]] Ang isinamang viral DNA na ito ay maaaring humimlay ng hindi aktibo sa latentong yugto ng impeksiyong HIV.<ref name=Zheng/> Upang aktibong lumikha ng virus, ang ilang mga selular na [[paktor ng transkipsiyon]] ay hindi kinakailangang umiiral, na ang pinakamahalaga ang [[NF-κB|NF-''κ''B]] (NF kappa&nbsp;B) na [[taas na regulasyon|taas-na-nireregula]] kapag ang mga selulang T ay naging aktibo.<ref name=Hiscott>{{cite journal | author=Hiscott J, Kwon H, Genin P. | title=Hostile takeovers: viral appropriation of the NF-kB pathway | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2001-01_107_2/page/143 | journal=J Clin Invest. | year=2001 | pages=143–151 | volume=107 | issue=2 | pmid=11160127 | doi=10.1172/JCI11918 | pmc=199181 }}</ref> Ang ibig sabihin nito, ang mga selulang malamang na mapatay ng HIV ang mga kasalukuyang lumalaban sa impeksiyon. Habang nangyayari ang repklikasyon ng virus, ang isinamang DNA [[provirus]] ay [[transkripsiyon (henetika)|tintranskriba]] sa [[Messenger RNA|mRNA]] na [[pagpuputol (henetika)|pinutol]] (spliced) sa mas maliit na mga piraso. Ang mga maliit na mga pirasong ito ay inilalabas mula sa nucleus patungo sa [[cytoplasma]] kung saan ang mga ito ay [[pagsasalin (henetika)|isinasalin]] sa mga regulatoryong protinang [[Tat (HIV)|Tat]] (na humihikayat ng bagong produksiyon ng virus) at [[Rev (HIV)|Rev]]. Habang ang bagong nalikhang protinang Rev ay nagtitipon sa nucleus, ito ay bumibigkis sa viral mRNAs at pumapayag sa mga hindi naputol (unspliced) RNA na umalis sa nucleus kung saan ang ito ay napananatili hanggang sa maputol.<ref name=Pollard> {{cite journal | author=Pollard, V. W. and Malim, M. H. | title=The HIV-1 Rev protein | url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_1998_52/page/491 | journal=Annu. Rev. Microbiol. | year=1998 | pages=491–532 | volume=52 | issue= | pmid=9891806 | doi=10.1146/annurev.micro.52.1.491 }}</ref> Sa yugtong ito, ang mga istraktural na protinang Gag at Env ay nalilikha mula sa buong habang mRNA. Ang buong-habang RNA ay aktwal na genome ng virus; ito ay nagbibigkis sa protinang Gag at ikinakahon sa mga bagong partikulong virus. Ang HIV-1 at HIV-2 ay lumalabas na nagkakahong ng kanilang RNA nang magkaiba. Ang HIV-1 ay nagbibigkis sa anumang angkop na RNA samantalang ang HIV-2 ay may kinikilangang nagbibigkis sa mRNA na ginamit upang lumikha ng mismong protinang Gag. Ito ay maaaring mangahulugang ang HIV-1 ay may mas mabuting kakayahan na sumailalim sa [[mutasyon]]. Ang impeksiyong HIV-1 ay tumutuloy sa AIDS nang mas mabilis kesa sa impeksiyong HIV-2 at ang ==== Pagtitipon at paglabas ==== Ang huling hakbang ng siklong viral na pagtitipon ng mga bagong viron na HIV-1, ay nagsisimula sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto. Ang poliprotinang Env (gp160) ay dumadaan sa [[endoplasmikong retikulum]] at inihahahatid sa kompleks na [[Aparatong Golgi|Golgi]] kung saan ito ay pinaghihiwalay ng [[HIV-1 protease|protease]] at pinoproseso sa dalawang HIV envelope na mga glycoprotein na gp41 at gp120. Ang mga ito ay inihahatid sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto kung saan ang gp41 ay nagkakabit sa gp120 sa membrano ng impektadong selula. Ang Gag (p55) at Gag-Pol (p160) na mga polyprotein ay umuugnay rin sa panloob na ibabaw ng membranong plasma kasama ang genomikong RNA ng HIV habang ang nabubuong virion ay nagsisimulang sumanga mula sa selula ng hosto. Ang maturasyon (pagiging hinog o ganap) ay nangyayari sa bumubuong sanga o sa hindi hinog na viron pagkatapos itong sumanga mula sa selula ng hosto. Sa maturasyon, ang HIV proteases ay naghihiwalay ng mga polyprotein sa mga indibidwal na gumaganang protina at ensaym ng HIV. Ang iba't ibang mga istraktural na bahagi ay nagtitipon naman upang lumikha ng hinog (mature) na HIV virion.<ref name=Gelderblom>{{cite book | last = Gelderblom | first = H. R | year = 1997 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Fine structure of HIV and SIV | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1997/partIII/Gelderblom.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory | edition = | pages = 31–44 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF}}</ref> Ang hakbang na ito ng paghihiwalay ay maaaring mapigil ng mga tagapigil ng protease. Ang hinog (mature) na virus ay may kakayahan namang makahawa ng iba pang selula. === Pagkakaibang henetiko === {{See|Mga pangilalim na uri ng HIV}} [[Talaksan:HIV-SIV-phylogenetic-tree.svg|thumb|Ang [[phylohenetikong puno]] ng [[SIV]] at [[HIV]]]] Ang HIV ay iba sa maraming mga virus dahil ito ay may napakataas na [[henetikong pagkakaiba]]. Ang pagkakaibang ito o dibersidad ay resulta ng mabilis na replikasyong siklo na may paglikha ng 10<sup>10</sup> kada arawa ksasama ng mataas na rate ng [[mutasyon]] na mga tinatayang 3 x 10<sup>−5</sup> kada nucleotide base kada siklo ng replikasyon at [[henetikong rekombinasyon|muling pagsasamang]] mga katangian ng baligtad na transcriptase.<ref name=RobertsonDL>{{cite journal | author=Robertson DL, Hahn BH, Sharp PM. | title=Recombination in AIDS viruses | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1995-03_40_3/page/249 | journal=J Mol Evol. | year=1995 | pages=249–59 | volume=40 | issue=3 | pmid=7723052 | doi=10.1007/BF00163230}}</ref><ref name="Rambaut_2004">{{cite journal | title=The causes and consequences of HIV evolution | last=Rambaut | first=A et al | journal=Nature Reviews Genetics | volume=5 | year=2004 | month=January | doi=10.1038/nrg1246 | pmid=14708016 | url=http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | issue=52–61 | last2=Posada | first2=D | last3=Crandall | first3=KA | last4=Holmes | first4=EC | pages=52–61 | access-date=2012-08-18 | archive-date=2019-11-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191109035127/http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | url-status=dead }}</ref><ref name="pmid17960579">{{cite journal |author=Perelson AS, Ribeiro RM |title=Estimating drug efficacy and viral dynamic parameters: HIV and HCV |journal=Stat Med |volume=27 |issue=23 |pages=4647–57 |year=2008 |month=October |pmid=17960579 |doi=10.1002/sim.3116 |url=}}</ref> Ang masalimuot na senaryong ito ay tumutungo sa paglikha ng maraming mga barianto (uri) ng HIV sa isang impektadong pasyente sa kurso ng isang araw.<ref name=RobertsonDL/> Ang pagiging iba iba nito ay dinagdagan kapag ang isang selula ay sabay na nahawaan ng dalawa o mas maraming mga iba ibang strain ng HIV. Kapag ang sabay sabay na pagkahawa ay nangyari, ang genome ng progeny virion ay maaaring binubuo ng mga hiblang RNA mula sa dalawang magkaibang strain. Ang hybrid na virion ay humahawa naman sa bagong selula kung saan ito sumasailalim sa isang replikasyon. Habang nangyayari ito, ang baligtad na transcriptase sa pamamagitan ng pagtalon ng paurong sulon sa pagitan ng dalawang magkaibang suleras (template) na RNA ay lilikha ng bagong na-[[biosintesis|sintesis]] na retroviral [[sekwensiyang DNA]] na muling pagsasama sa pagitan ng dalawang mga magulang na genome.<ref name=RobertsonDL/> Ang muling pagsasamang ito ay pinakahalata kapag ito ay nangyayari sa pagitan ng mga pangilalim na uri.<ref name=RobertsonDL/> Ang malapit na kaugnay na [[simian immunodeficiency virus]] (SIV) ay nag-[[ebolusyon|ebolve]] sa maraming mga strain na inuri sa mga natural na [[species]] ng hosto. Ang mga SIV strain ng [[Aprikanong berdeng unggoy]] (SIVagm) at [[sooty mangabey]] (SIVsmm) ay pinaniniwalaang may mahabang kasaysayang [[ebolusyon]]aryo sa mga hosto nito. Ang mga hostong ito ay naka-angkop sa presensiya ng virus<ref name=pmid19661993>{{Cite pmid|19661993}}</ref> na makikita sa mataas na mga lebel sa dugo ng hosto ngunit nagpupukaw lamang ng isang katamtamang tugon ng [[immuno]],<ref>{{cite journal |author=Holzammer S, Holznagel E, Kaul A, Kurth R, Norley S |title=High virus loads in naturally and experimentally SIVagm-infected African green monkeys |url=https://archive.org/details/virology_2001-05-10_283_2/page/324 |journal=Virology |volume=283 |issue=2 |pages=324–31 |year=2001 |pmid=11336557 |doi=10.1006/viro.2001.0870}}</ref> does not cause the development of simian AIDS,<ref>{{Cite journal | author = Kurth, R. and Norley, S. | year = 1996 | title = Why don't the natural hosts of SIV develop simian AIDS? | url = | journal = J. NIH Res. | volume = 8 | issue = | pages = 33–37 }}</ref> at hindi sumasailalim sa labis na [[mutasyon]] at muling pagsasamang tipikal sa impeksiyong HIV sa mga tao.<ref>{{cite journal |author=Baier M, Dittmar MT, Cichutek K, Kurth R |title=Development of vivo of genetic variability of simian immunodeficiency virus |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1991-09-15_88_18/page/8126 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=88 |issue=18 |pages=8126–30 |year=1991 |pmid=1896460 |doi=10.1073/pnas.88.18.8126 |pmc=52459|bibcode = 1991PNAS...88.8126B }}</ref> Salungat dito, kapag ang mga strain ay nakahawa sa mga [[species]] ng hayop na hindi naka-angkop sa HIV (mga hostong "heterologous" gaya ng [[rhesus]] o cynomologus [[macaques]]), ang mga hayop ay bumubuo ng AIDS at ang virus ay lumilikha ng pagkakaiba ibang henetiko katulad ng nakikita sa impeksiyon ng HIV sa tao.<ref>{{cite journal |author=Daniel MD, King NW, Letvin NL, Hunt RD, Sehgal PK, Desrosiers RC |title=A new type D retrovirus isolated from macaques with an immunodeficiency syndrome |url=https://archive.org/details/sim_science_1984-02-10_223_4636/page/602 |journal=Science |volume=223 |issue=4636 |pages=602–5 |year=1984 |pmid=6695172 |doi=10.1126/science.6695172|bibcode = 1984Sci...223..602D }}</ref> Ang Chimpanzee SIV (SIVcpz) na pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-1 ay kaugnay ng dumagdag na mortalidad (kamatayan) at tulad ng AIDS na mga sintomas sa mga natural na hosto nito.<ref name=pmid19626114>{{Cite pmid|19626114}}</ref> Ang SIVcpz ay lumalabas na naipasa na relatibong kamakailan lamang sa mga chimpanzee at tao kaya ang mga hosto nito ay hindi pa naka-angkop sa virus.<ref name=pmid19661993/> Ang virus na ito ay nakawala rin ng tungkulin ng gene na [[Nef (protein)|Nef]] na makikita sa karamihan ng SIV. Kung wala ang tungkuling ito, ang pagkaubos ng selulang T ay mas malamang na tumutuloy sa [[kawalang immuno]] (immunodeficiency).<ref name=pmid19626114/> Ang tatlong mga pangkat ng HIV-1 ay natukoy sa basehan ng mga pagkakaiba sa rehiyong envelope (''env'') na M, N, and O.<ref name=Thomson> {{cite journal | author=Thomson, M. M., Perez-Alvarez, L. and Najera, R. | title=Molecular epidemiology of HIV-1 genetic forms and its significance for vaccine development and therapy | journal=Lancet Infect. Dis. | year=2002 | pages=461–471 | volume=2 | issue=8 | pmid=12150845 | doi=10.1016/S1473-3099(02)00343-2 }}</ref> Ang pangkat M ang pinakalaganap at nahahati sa walang mga pang-ilalim na uri (o [[clade]] batay sa buong genome na heograpikong walang katulad.<ref name=Carr>{{cite book | last = Carr | first = J. K. | coauthors = Foley, B. T., Leitner, T., Salminen, M., Korber, B. and McCutchan, F. | year = 1998 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Reference Sequences Representing the Principal Genetic Diversity of HIV-1 in the Pandemic | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory | edition = | pages = 10–19 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF | access-date = 2012-08-18 | archive-date = 2021-12-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211205021433/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | url-status = dead }}</ref> Ang pinakalaganap ang pangilalim na uring B (na natagpuan ng pangunahin sa Hilagang Amerika at Europa), A at D (na pangunahing natagpuan Aprika) at C (na pangunahing natagpuan sa Aprika at Asya). Ang mga pangilalim na uring ito ay bumubuo ng mga sanga sa phylohenetikong puno na kumakatawan sa angkan ng pangkat M ng HIV-1. Ang kapwa impeksiyon sa mga walang katulad na pangilalim na uri ay nagpapalitawa ng sumisirkulang muling pinagsamang mga anyo (CRF). Noong 2000, ang huling taon kung saan ang analisis ng pandaigdigan paglaganap ng pangilalim ng uri ay nagawa, 47.2% ng pandaigdigang mga impeksiyon ay ng pangilalim na uring C, 26.7% ay ng pangilalim na uring A/CRF02_AG, 12.3% ay ng pangilalim na uring B, 5.3% way ng pangilalim na uring D, 3.2% ay ng pangilalim na uring CRF_AE, at ang natitirang 5.3% at binubuo ng mga ibang pangilalim na uri at CRF.<ref name=Osmanov> {{cite journal | author=Osmanov S, Pattou C, Walker N, Schwardlander B, Esparza J; WHO-UNAIDS Network for HIV Isolation and Characterization. | title=Estimated global distribution and regional spread of HIV-1 genetic subtypes in the year 2000 | journal=Acquir. Immune. Defic. Syndr. | year=2002 | pages=184–190 | volume=29 | issue=2 | pmid=11832690 }}</ref> Ang karamihan sa mga pagsasaliksik sa HIV-1 ay nakapokus sa pangilalim na uring B. Kaunting mga laboratoryo lamang ang nakapokus sa ibang mga pangilalim na uri nito.<ref name=Perrin> {{cite journal | author=Perrin L, Kaiser L, Yerly S. | title=Travel and the spread of HIV-1 genetic variants | journal=Lancet Infect Dis. | year=2003 | pages=22–27 | volume=3 | issue=1 | pmid=12505029 | doi=10.1016/S1473-3099(03)00484-5 }}</ref> Ang pag-iral ng ika-apat na pangkat na "P" ay [[hipotesis|hinipotesis]] batay sa virus na naihiwalay noong 2009.<ref name="Plantier_2009">{{cite journal |author=Plantier JC, Leoz M, Dickerson JE, ''et al.'' |title=A new human immunodeficiency virus derived from gorillas |journal=Nat. Med. |volume=15 |issue=8 |pages=871–2 |year=2009 |month=August |pmid=19648927 |doi=10.1038/nm.2016 |url= }}</ref><ref name="Smith_2009">{{cite news | url=http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | title=Woman found carrying new strain of HIV from gorillas | last=Smith | first=L | date=2009-08-03 | access-date=2009-08-04 | publisher=The Independent | location=London | archive-date=2012-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121224174120/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | url-status=dead }}</ref><ref name="Reuters_2009">{{cite news | url=http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | title=Gorillas may be a source of AIDS, researchers find | date=2009-08-03 | access-date=2009-08-04 | publisher=Reuters India | archive-date=2009-09-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090909195051/http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | url-status=dead }}</ref> Ang strain na ito ay maliwanag na hango mula sa [[Gorilla gorilla|gorilla]] SIV (SIVgor) na unang naihiwalay mula sa [[western lowland gorilla]] noong 2006.<ref name="Plantier_2009"/> Ang henetikong sekwensiya ng HIV-2 ay isang bahagi lamang na [[homologo]] sa HIV-1 at mas malapit na katulad ng SIVsmm. == Diagnosis == Maraming positibo sa HIV na mga tao ang walang alam na sila ay nahawaan (infected) ng HIV virus. Halimbawa, mababa sa 1% ng mga aktibong seksuwal na populasyong pangsiyudad sa [[Aprika]] ang nasubok (tested) at ang proporsiyon na ito ay mas mababasa sa mga rural na populasyon. Sa karagdagan, ang tanging 0.5% ng mga buntis na babaeng pumpupunta sa mga pasilidad pangkalusugan ang napayuhan, nasubok, o nakatanggap ng mga resulta ng pagsubok. Muli, ang proporsiyon na ito ay mas mababa sa mga rural na pasilidad pangkalusugan. Dahil sa ang mga donor ay hindi alam ang kanilang impeksiyon, ang dugo ng donor (nagbigay) at mga produkto ng dugong ginagamit sa medisina at pananaliksik medikal ay rutinang (routinely) ini-screen para sa HIV. Ang pagsubok (testing) ng HIV-1 ay binubuo ng inisyal na screening sa isang enzyme-linked immunosorbent assay (ELISA) upang matukoy ang mga [[antibody]] sa HIV-1. Ang mga specimen na may hindi reaktibong resulta mula sa inisyal na ELISA ay tinuturing na negatibo sa HIV malibang ang bagong pagkakalantad sa isang impektadong katalik na hindi alam na may HIV ay nangyari. Ang mga specimen na may reaktibong resulta ng ELISA, ang resulta ay muling sinusubok (retested) sa duplika (duplicate) Kung ang resulta ng pagsubok na duplika ay reaktibo, ang specimen ay inuulat na paulit ulit na reaktibo at sumasailalim sa isang pagsubok ng pagkokompirma na may spesipikong karagdagang pagsubok, halimbawa ang Western blot o ang hindi mas karaniwang immunofluorescence assay (IFA)). Ang mga tanging specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA at positibo sa IFA o reaktibo sa Western blot ay itinuturing na positibo sa HIV at indikatibo ng impeksiyon ng HIV. Ang mga specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA ay paminsan minsang nagbibgay ng hindi matukoy na resulta ng Western blot na maaaring hindi kompletong tugon ng antibody sa HIV ng isang impektadong indibidwal o mga hindi spesipikong raksiyon sa isang hindi impektadong indibidwal. Bagaman ang IFA ay maaaring gamitin upang kompirmahin ang impeksiyon sa mga ambiguosong (malabong) mga kasong ito, ang assay na ito ay hindi malawak na ginagamit. Sa pangkalahatan, ang ikalawang specimen ay dapat kolektahin ng higit sa isang buwang kalaunan at muling subukin para sa mga indibidwal na may hindi matukoy na resulta ng Western blot. Bagaman hindi gaanong karaniwang makukuha, ang nucleic acid testing (e.g., viral RNA o proviral DNA amplification method) ay maaari ring makatulong sa ilang mga sitwasyon. Sa karagdagan, ang mga specimen ay maaaring magbigay ng hindi konklusibong mga resulta dahil sa mababang kantidad ng specimen. Sa mga sitwasyong ito, ang ikalawang specimen ay kinokolekta at sinusubok para sa impeksiyon ng HIV. Ang modernong pagsubok HIV ay labis na tiyak (accurate). Ang tsansa ng isang resultang [[mali-positibo]] (false positive) sa dalawang-hakbang na protocol ng pagsubok ay tinatantiyang 0.0004% hanggang 0.0007% sa pangkalahatang populasyon sa [[Estados Unidos]]. == Pangangasiwa == {{Main|Pangangasiwa ng HIV/AIDS}} Sa kasalukuyan ay walang gamot (cure) o epektibong [[bakuna para sa HIV]] na kumpletong mag-aalis ng virus na HIV sa katawan ng indibidwal na nahawaan nito. Ang pangangasiwa sa mga indibidwal na nahawaan ng HIV ay binubuo ng [[terapiyang antiretroviral]] (HAART) na nagpapabagal ng pagpapatuloy ng sakit.<ref name=LE2011>{{cite journal|last=May|first=MT|author2=Ingle, SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual health|date=2011 Dec|volume=8|issue=4|pages=526–33|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> Mula 2010, ang higit sa 6 milyong mga indibidwal ay umiinom ng HAART sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.<ref name=UN2011Ten/> === Terapiyang antiviral === [[Talaksan:Abacavir (Ziagen) 300mg.jpg|thumb|alt=Two yellow oblong pills on one of which the markings GX623 are visible|''[[Abacavir]]''&nbsp;– isang analog ng nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NARTI o NRTI)]] <!--What it is --> Ang kasalukuyang mga opsiyon na HAART ay mga kombinasyon (o cocktail) na binubuo ng hindi bababa sa tatlong mga gamot na kabilang sa hindi bababa sa dalawang uri o klase ng mga ahenteng antiretroviral.<ref name=WHOTx2010Pg19/> Sa simula, ang paggamot ay karaniwang isang hindi-nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI) na dinagdagan ng dalawang mga analogong nucleoside ng tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI).<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga karaniwang NRTI ay kinabibilangan ng [[zidovudine]] (AZT) o [[tenofovir]] (TDF) at [[lamivudine]] (3TC) o [[emtricitabine]] (FTC).<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga kombinasyon ng mga ahente na kinabibilangan ng isang tagapigil ng protease (PI) ay ginagamit kung ang nasa itaas na rehimen ay nawawalan na ng pagiging epektibo.<ref name=WHOTx2010Pg19/> <!--When to start --> Kung kelan sisimulan ang terapiyang antiretrovial ay paksa ng debate.<ref name=Deut2010/><ref>{{cite journal|last=Sax|first=PE|author2=Baden, LR|title=When to start antiretroviral therapy—ready when you are?|journal=The New England Journal of Medicine|date=2009-04-30|volume=360|issue=18|pages=1897–9|pmid=19339713|doi=10.1056/NEJMe0902713}}</ref> Ang parehong World Health Organization, European guidelines at ang Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng mga antiretroviral sa lahat ng mga adolesente, matatandang tao at mga buntis na babae na may bilang ng CD4 na mas mababa sa 350/uL o sa mga may sintomas kahit hindi isasaalang-alang ang bilang ng CD4.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159976-4|pages=19–20|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=Deut2010/> Ito ay sinusuportahan ng katotohanan na ang pagsisimula ng paggamot sa lebel na ito ay nagpapabawas ng panganib ng kamatayan.<ref name=CochraneART2010>{{cite journal|last=Siegfried|first=N|author2=Uthman, OA; Rutherford, GW|title=Optimal time for initiation of antiretroviral therapy in asymptomatic, HIV-infected, treatment-naive adults|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-03-17|issue=3|pages=CD008272|pmid=20238364|doi=10.1002/14651858.CD008272.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Sa karagdagan, inirerekomiyenda rin ng Estados Unidos ang mga ito para sa lahat ng mga indibidwal na nahawaan ng HIV kahit hindi isasaalang alang ng bilang ng CD4 o mga sintomas.<ref name=Guidelines2009>{{cite book|last=Panel on Antiretroviral Guidelines for Adults and Adolescents|first=|title=Guidelines for the use of antiretroviral agents in HIV-1-infected adults and adolescents|url=http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/AdultandAdolescentGL.pdf|date=2009-12-01|publisher=United States Department of Health and Human Services|page=i|access-date=2012-08-27|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181125/http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/AdultandAdolescentGL.pdf|url-status=dead}}</ref> Inirerekomiyenda rin ng WHO ang paggamot sa mga kapwa nahawaan ng [[tubercolosis]] at sa mga may kronikong aktibong [[hepatitis B]].<ref name=WHOTx2010Pg19/> Kapag nasimulan na ang paggamot ng antiretroviral, nirerekomiyenda na ito ay ituloy nang walang patid o "holidays".<ref name=Deut2010/> Maraming mga tao ay nadiagnos lamang pagkatapos ng pagkakataon na ang kanis nais na paggamot ay dapat simulan.<ref name=Deut2010/> Ang ninanais na kalalabasan ng paggamot ay isang pangmatagalang bilang ng HIV-RNA na mababa sa 50&nbsp;mga kopya/mL.<ref name=Deut2010>{{cite journal|last=Vogel|first=M|author2=Schwarze-Zander, C; Wasmuth, JC; Spengler, U; Sauerbruch, T; Rockstroh, JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Ärzteblatt international|date=2010 Jul|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|pmid=20703338|doi=10.3238/arztebl.2010.0507|pmc=2915483}}</ref> Ang mga lebel na tinutukoy kung ang paggamot ay epektibo ay inisyal na nirerekomiyenda pagkatapos ng apat na linggo at kapag ang mga lebel ay bumagsak na sa 50&nbsp;mga kopya/mL, ang mga pagtingin bawat tatlo o anim na buwan ay karaniwang sapat.<ref name=Deut2010/> Ang hindi sapat na kontrol ay itinuturing na mas malaki kesa sa 400&nbsp;mga kopya/mL.<ref name=Deut2010/> Batay sa mga kriteryang ito, ang paggamot ay epektibo sa higit sa 95% ng mga taong merong HIV sa unang taon.<ref name=Deut2010/> <!--Benefit --> Ang mga benepisyo ng paggamot ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpapatuloy sa AIDS at isang nabawasang panganib ng kamatayan.<ref>{{cite journal|last=When To Start|first=Consortium|author2=Sterne, JA; May, M; Costagliola, D; de Wolf, F; Phillips, AN; Harris, R; Funk, MJ; Geskus, RB; Gill, J; Dabis, F; Miró, JM; Justice, AC; Ledergerber, B; Fätkenheuer, G; Hogg, RS; Monforte, AD; Saag, M; Smith, C; Staszewski, S; Egger, M; Cole, SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1352|journal=Lancet|date=2009-04-18|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|pmid=19361855|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7|pmc=2670965}}</ref> Sa mga maunlad na bansa, ang paggamot ay nagpapabuti rin ng kalusugang pisikal at pang-isipan ng mga meron nito.<ref>{{cite journal|last=Beard|first=J|author2=Feeley, F; Rosen, S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=AIDS care|date=2009 Nov|volume=21|issue=11|pages=1343–56|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Sa paggamot, mayroon isang 70% na nabawasang panganib ng pagtatamo ng tuberculosis.<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga karagdagang benepisyo ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpasa ng sakit sa mga partner na katalik ng mga indbidwal na may HIV at isang nabawasang pagpasa sa ina-tungo-sa-anak mula sa inang may HIV.<ref name=WHOTx2010Pg19/><!--Adverse effects --> Ang pagiging epektibo ng paggamot ay nakasalalay sa isang malaking bahagi sa pagsunod sa terapiyang ito.<ref name=Deut2010/> Ang mga dahilan ng hindi-pagsunod ay kinabibilangan ng mababa o kawalang paglapit (access) sa pangangalagang medical,<ref>{{cite journal|last=Orrell|first=C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS reports|date=2005 Nov|volume=2|issue=4|pages=171–6|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> hindi sapat na mga suportang panlipunan, [[sakit sa pag-iisip]] at [[pang-aabuso ng droga]].<ref>{{cite journal|last=Malta|first=M|author2=Strathdee, SA; Magnanini, MM; Bastos, FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2008-08_103_8/page/1242|journal=Addiction (Abingdon, England)|date=2008 Aug|volume=103|issue=8|pages=1242–57|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Gayundin sa pagiging masalimuot ng mga rehimeng paggamot (dahil sa bilang ng mga iniinom na pill at dalas ng pag-inom nito), ang mga [[epektong adberso]] ay maaari ring lumikha ng hindi sinasadyang hindi pagsunod dito.<ref>{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Marconi, VC; van Zyl, GU; Gardner, EM; Preiser, W; Hong, SY; Mills, EJ; Gross, R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious disorders drug targets|date=2011 Apr|volume=11|issue=2|pages=167–74|pmid=21406048}}</ref> Gayunpaman, ang pagsunod ay mabuti sa may mababang sahod na mga bansa gaya ng nasa may mataas na sahod na mga bansa.<ref>{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Mills, EJ; Schechter, M|title=Antiretroviral therapy adherence and retention in care in middle-income and low-income countries: current status of knowledge and research priorities|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 Jan|volume=5|issue=1|pages=70–7|pmid=20046150|doi=10.1097/COH.0b013e328333ad61}}</ref> Ang mga spesipikong pangyayaring adberso ay nauugnay sa ahenteng iniinom.<ref name=Montessori2004/> Ang ilan sa mga relatibong karaniwang epektong ito ang: [[nauugnay sa HIV na lipodystropiya]], [[dyslipidemia]], at [[diabetes mellitus]] lalo na sa mga gamot na tagapigil ng protease.<ref name=M121/> Ang ilang mga karaniwang sintomas ay kinabibilangan ng [[pagtatae]]<ref name=Montessori2004>{{cite journal| author=Montessori, V., Press, N., Harris, M., Akagi, L., Montaner, J. S. |title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection | journal=CMAJ |year=2004 | pages=229–238 |volume=170 | issue=2 | pmid=14734438 | pmc=315530}}</ref><ref name="Burgoyne2008">{{Cite journal|author=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act |journal=J. Antimicrob. Chemother. |volume=61 |issue=3 |pages=469–73|year=2008 |month=March |pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499 |url=http://jac.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18174196}}</ref> at isang tumaas na panganib ng [[sakit na cardiovascular]].<ref>{{cite journal|last=Barbaro|first=G|author2=Barbarini, G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian journal of medical research|date=2011 Dec|volume=134|issue=6|pages=898–903|pmid=22310821|doi=10.4103/0971-5916.92634|pmc=3284097}}</ref> Gayunpaman, ang mga epektong adberso ay mababa sa mga ilang mas bagong nirerekomiyendang paggamot.<ref name=Deut2010/> Ang gastos ay maaari ring maging isyu dahil sa ang ilang mga gamot na ito ay mahal<ref>{{cite journal|last=Orsi|first=F|author2=d'almeida, C|title=Soaring antiretroviral prices, TRIPS and TRIPS flexibilities: a burning issue for antiretroviral treatment scale-up in developing countries|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 May|volume=5|issue=3|pages=237–41|pmid=20539080|doi=10.1097/COH.0b013e32833860ba}}</ref>. Gayunpaman, simula 2010, ang 47% ng mga nangangailangan nito ay umiinom nito sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.<ref name=UN2011Ten/> Ang ilang mga gamot ay maaaring maiugnay sa mga [[depekto sa kapanganakan]] sa mga sanggol ng inang may HIV at kaya ay hindi angkop sa mga babaeng umaasang magkaroon ng anak.<ref name=Deut2010/> <!--In children --> Ang mga rekomendasyon ng paggamot sa mga bata ay medyo iba kesa sa mga matatandang tao. Sa umuunlad na mga bansa simula 2010, ang 23% ng mga batang nangangailangan nito ay mayroong paglapit sa mga gamot na ito.<ref name=UN2011ONESIXTY>UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Ang parehong World Health Organization at Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng paggamot para sa lahat ng mga bata na may mababa sa 12 buwan ang edad.<ref name=USKID2011/><ref name=WHOKID2010>{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in infants and children|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159980-1|page=2|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2014-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224081130/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|url-status=dead}}</ref> Nirerekomiyenda ng Estados Unidos sa mga nasa pagitan ng 1 taon at 5 taon na may mga bilang na HIV RNA ng higit sa 100,000&nbsp;mga kopya/mL at sa mga higit sa 5 taon ng paggamot kapag ang mga bilang ng CD4 ay mababa sa 500/ul.<ref name=USKID2011>{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in Pediatric HIV Infection|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|work=The Panel on Antiretroviral Therapy and Medical Management of HIV-Infected Children|format=PDF|date=11 Agosto 2011|access-date=27 Agosto 2012|archive-date=16 Pebrero 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216214548/http://www.aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|url-status=dead}}</ref> === Mga impeksiyong oportunistiko === Ang mga paraan upang maiwasan ang mga impeksiyong oportunistiko ay epektibo sa maraming mga taong may HIV/AIDS. Ang paggamot ng mga antiviral ay kadalasang nagpapabuti ng kasalukuyan gayundin nagpapabawas ng panganib ng panghinaharap na mga impeksiyong oportunistiko. <ref name=Montessori2004/> Ang bakuna laban sa [[hepatitis A]] at [[hepatitis B]] ay ipinapayo sa lahat ng mga tao nasa panganib ng HIV bago sila mahawaan, gayunpaman, ang mga ito ay maaaring bakunahan pagkatapos mahawaan ng HIV.<ref name=Laurence>{{Cite journal | author=Laurence J | title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons | journal=AIDS Reader | year=2006 | pages=15–17 | volume=16 | issue=1 |pmid=16433468}}</ref> Ang prophylaxis na [[Trimethoprim/sulfamethoxazole]] sa pagitan ng apat at anim na linggong taong gulang at pagwawakas ng pagpapasuso sa mga sanggol na ipinanganak sa mga inang positibo sa HIV ay nirerekomiyenda sa mga pagtatakdang nililimitahan ng mga mapagkukunan.<ref name=UN2011ONESIXTY/> Ito ay nirerekomiyenda rin upang maiwasan ang PCP kapag ang bilang ng CD4 sa mga tao ay mababa sa 200&nbsp;mga selula/uL at sa mga mayroon o nakaraang mayroong PCP.<ref name=PCP2011>{{cite journal|last=Huang|first=L|author2=Cattamanchi, A; Davis, JL; den Boon, S; Kovacs, J; Meshnick, S; Miller, RF; Walzer, PD; Worodria, W; Masur, H; International HIV-associated Opportunistic Pneumonias (IHOP), Study; Lung HIV, Study|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|date=2011 Jun|volume=8|issue=3|pages=294–300|pmid=21653531|doi=10.1513/pats.201009-062WR|pmc=3132788}}</ref> Ang mga taong may malaking immunosuppresyon ay pinapayuhan rin na tumanggap ng terapiyang prophilaktiko para sa [[toxoplasmosis]] at [[Cryptococcus|Cryptococcus meningitis]].<ref name=PEPpocketguide>{{cite web | publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]] | date=2 Pebrero 2007 | url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?ss=14&doc_id=6223&string=infected+AND+patients | title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America. | access-date=2012-08-27 | archive-date=2012-12-12 | archive-url=https://archive.today/20121212000558/http://www.guideline.gov/browse/archive.aspx | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321011849/http://www.guideline.gov/browse/archive.aspx |date=2013-03-21 }}</ref> Ang mga angkop na nakakaiwas na mga pamamaran ay nagpabawas ng rate ng mga impeksiyong ito nang 50% sa pagitan ng 1992 at 1997.<ref name=InfectionBook2008/> === Medisinang alternatibo === Sa Estados Unidos, ang tinatayang 60% ng mga taong may HIV ay gumagamit ng iba't ibang mga uri ng [[alternatibong medisina]].<ref name="pmid18608078">{{Cite journal|author=Littlewood RA, Vanable PA |title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care |journal=AIDS Care |volume=20 |issue=8 |pages=1002–18 |year=2008 |month=September |pmid=18608078 |pmc=2570227 |doi=10.1080/09540120701767216 |url=https://archive.org/details/sim_aids-care_2008-09_20_8/page/1002}}</ref> Ang pagiging epektibo ng karamihan ng mga terapiyang ito ay hindi napatunayan.<ref name="pmid15969772">{{Cite journal|author=Mills E, Wu P, Ernst E |title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence |journal=Int J STD AIDS |volume=16 |issue=6 |pages=395–403 |year=2005 |month=June |pmid=15969772 |doi=10.1258/0956462054093962 |url=}}</ref> Tungkol sa payong pang-pagkain, may ilang ebidensiya na nagpapakita ng benepisyo sa mga suplemento ng [[mikronutriento]].<ref name="Irlam"/> Ang ebidensiya para sa suplementasyon ng [[selenium]] ay halo na ilang mga tentatibong ebidensiya ng benepisyo.<ref>{{cite journal|last=Stone|first=CA|author2=Kawai, K; Kupka, R; Fawzi, WW|title=Role of selenium in HIV infection|url=https://archive.org/details/sim_nutrition-reviews_2010-11_68_11/page/671|journal=Nutrition Reviews|date=2010 Nov|volume=68|issue=11|pages=671–81|pmid=20961297|doi=10.1111/j.1753-4887.2010.00337.x|pmc=3066516}}</ref> May ilang ebidensiya na ang suplementasyon ng [[bitamina A]] sa mga bata ay nagpapabawas ng kamatayan at nagpapabuti ng paglaki ng mga ito.<ref name=Irlam/> Sa Aprika sa mga babaeng buntis at nagpapasuso na may nakompromisong nutrisyon, ang suplementasyon ng multibitamina ay nagpabuti ng mga kalalabasan para sa parehong mga ina at mga sanggol.<ref name=Irlam>{{cite journal|last=Irlam|first=JH|author2=Visser, MM; Rollins, NN; Siegfried, N|title=Micronutrient supplementation in children and adults with HIV infection|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-12-08|issue=12|pages=CD003650|pmid=21154354|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub3|editor1-last=Irlam|editor1-first=James H}}</ref> Ang pag-inom ng mga mikronutriento sa mga lebel ng [[RDA]] ng mga matandang tao na nahawaan ng HIV ay nirerekomiyenda ng [[World Health Organization]].<ref>{{cite journal|last=Forrester|first=JE|author2=Sztam, KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=The American journal of clinical nutrition|date=2011 Dec|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|pmid=22089440|doi=10.3945/ajcn.111.011999|pmc=3226021}}</ref><ref name='WHO_nutrients'>{{Cite book | last = [[World Health Organization]] | title = Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation | date = 2003–05 | location = Geneva | url = http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | id = | isbn = | access-date = 31 Marso 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | archive-date = 2009-03-25 | deadurl = no | url-status = live }}</ref> Karagdagang isinasaad ng WHO na ang suplementasyon ng [[bitamina A]], [[zinc]], at [[iron]] sa ilang mga pag-aaral ay maaaring lumikha ng mga [[epektong adberso]] sa mga matatandang tao na nahawaan ng HIV.<ref name='WHO_nutrients' /> Walang sapat na ebidensiya upang suportahan ang paggamit ng mga [[medisinang herbal]].<ref>{{Cite journal|author=Liu JP, Manheimer E, Yang M |title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS |journal=Cochrane Database Syst Rev|issue=3 |pages=CD003937 |year=2005 |pmid=16034917 |doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|url=|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> === Latentong HIV reservoir === Sa kabilan ng tagumpay ng mataas na aktibong terapiyang antiretroviral (''highly active antiretroviral therapy'' o HAART) sa pagkokontrol ng impeksiyong HIV at pagbabawas ng kamatayang kaugnay ng HIV, ang mga kasulukuyang rehimeng droga ay walang kakayahan na kompletong malipol ang impeksiyong HIV. Maraming mga taong nasa HAART ay nagkakamit ng pagsupil ng HIV sa mababa sa hangganan ng deteksiyon ng pamantayang mga klinikal na assay para sa maraming mga taon. Gayunpaman, sa paghinto ng HAART, ang bigat viral ng HIV ay mabilis na bumabalik na may sabay na pagbaba ng mga CD4+ na T-Selula na sa karamihan ng mga mga kaso na walang pagbalik sa paggamot ay tumutuloy sa AIDS. Upang matagumpay na maparami ang sarili nito, ang HIV ay dapat kumomberte ng [[RNA]] genome nito sa [[DNA]] na nag-aangkat naman sa [[nucleus ng selula]] ng hosto (host) at nagpapasok sa genome ng hosto sa pamamagitan ng aksiyon ng HIV [[integrase]]. Dahil ang pangunahing [[selula]]r na inaasinta ng HIV ang CD4+ T-Selula ay gumagampan bilang [[memorya]]ng mga selula ng [[sistemang immuno]], ang isinamang HIV ay maaaring manataling tulog (dormant) sa loob ng maraming mga taon at posible sa mga [[dekada]]. Ang latentong [[reservoir]] ay maaaring masukat sa pamamagitan ng kapwa-pagkukultura ng mga CD4+ T-Selula mula sa mga nahawaang pasyente sa mga CD4+ T-Selula mula sa hindi hawaang mga donor at sukatin ang protinang HIV o [[RNA]]. Ang pagkabigo ng mga kandidatong [[bakuna]] upang pumrotekta laban sa impeksiyong HIV at pagpapatuloy sa AIDS ay tumungo sa binagong pokus sa mga biolohikal na mekanismong responsable sa [[latensiya ng HIV]]. Ang isang limitadong panahon ng terapiya na nagsasama ng mga anti-retroviral sa mga droga na umaasinta ng latentong [[reservoir]] ay maaaring sa hinaharap ay pumayag sa kabuuang paglipol ng impeksiyong HIV. == Prognosis == Kung walang paggamot, ang net [[median]] na panahong ng pagpapatuloy (survival) ng buhay pagkatapos pagkahawa sa HIV ay tinatantiyang mga 9 hanggang 11 mga tao depende sa pangilalim na uri (subtype) na HIV at ang median na rate ng pagpaptuloy pagkatapos ng diagnosis ng AIDS sa mga kapaligirang limitado sa mga mapagkukunan na ang paggamot ay hindi makukuha ay sumasaklaw sa pagitan ng 6 hanggang mga 19 buwan depende sa pag-aaral. Sa mga area, na ang HAART ay malawak na makukuha para sa impeksiyong HIV at AIDS ay nabawasan ang rate ng kamatayan mula sa sakit nito nang mga 80% at nagpataas ng [[ekspektansiya ng buhay]] (natitirang inaasahang buhay) para sa mga bagong na-diagnose na impektado ng HIV na indibidwal ay mga 20 hanggang 50 taon. Habang ang mga bagong paggamot ay patuloy na pinauunlad at dahil ang HIV ay patuloy na nag-eebol ng [[resistansiya]] (hindi pagtalab) sa mga gamot, ang pagtatantiya ng panahong ng pagpapatuloy (survival) ay malamang patuloy na magbago. Kung walang terapiyang antiretroviral, ang kamatayan ay normal na nangyayari sa loob ng isang taon pagkatapos na ang indbidwal ay nagpatuloy sa AIDS. Ang karamihan sa mga pasyente ay namamatay mula sa mga oportunistikong mga impeksiyon o mga [[malignansiya]]ng kaugnay ng patuloy na pagkabigo ng [[sistemang immuno]]. Ang rate ng klinikal pagpapatuloy ng sakit ay malawak na nag-iiba sa pagitan ng mga indbidwal at naipakitang apektado ng maraming mga paktor gaya ng [[suseptibilidad]] (madaling mahawaan) at pangangalang pangkalusugan ng pagganang [[immuno]] at mga kapwa-impeksiyon, gayundin kung aling partikular na [[strain]] ng [[virus]] ang sangkot. == Epidemiolohiya == Tinatantiya ng [[UNAIDS]] at [[WHO]] (World Health Organization) na ang AIDS ay pumatay ng mahigit 25 milyong mga tao sa pagitan ng 1981 nang ito ay unang makilala at 2005 na gumagawa rito na isa sa pinakadestruktibong [[pandemika]] sa itinalang kasaysayan. Sa kabila ng napabuting paglapit (access) sa paggamot antiretroviral at pangangalaga sa maraming mga rehiyon sa buong mundo, ang pandemikang AIDS ay pumatay ng tinatantiyang 2.8 milyon (sa pagitan ng 2.4 at 3.3 milyon) na ang higit sa kalahting milyon (570,000) ay mga bata. Tinantiya rin ng [[UNAIDS]] na ang 33.3 milyong mga tao ay nabubuhay na may HIV sa dulo ng 2009 na tumaas mula 26.2 noong 1999. Kanilang tinantiya ang kaugnay ng AIDS na kamatayan noong 2009 na 1.8 milyon na bumaba sa tuktok (peak) na 2.1 milyon noong 2004 at ang mga bagong impeksiyon na 2.6 milyon na bumaba sa tuktok na 3.2 milyong noong 1997, at ang bilang ng mga indibidwal sa mababa o gitnang sahod (middle income) na mga bansa na tumatanggap ng terapiyang antiretroviral noong 2009 na 5.2 milyon na tumaas mula 4 milyon noong 2008. Ang [[Sub-Saharan Africa]] ay nananatili hanggang ngayon na pinaka masamang apektadong rehiyon na may tinatantiyang 22.5 milyong na kasalukuyang nabubuhay na may HIV (67% ng kabuuang pandaigdig), 1.3 milyong kamatayan (72% ng kabuuang pandaigdig) at 1.8 mga bagong impeksiyon (69% ng kabuuang pandaigdig). Gayunpaman, ang bilang ng mga bagong impeksiyon ay bumaba nang 19% sa buong rehiyong ito mula 2001 at 2009 at nang mahigit mga 25% sa 22 mga bansa sa sub-Saharan Africa sa panahong ito. Ang [[Asya]] ang ikalawang pinakamasamang apektadong rehiyon na may 4.9 milyong mga indidbiwal na nabubuhay na may HIV (15% ng kabuuang pandaigdig). Ang pinakahuling ulat ng pagsusuri ng World Bank's Operations Evaluation Department ay tumataya ng pagiging epektibo ng pagpapaunlad ng World Bank's country-level HIV/AIDS na asistansiya na inilalawan bilang dialogong patakaran, analitikong gawain at pagpapautang na may hayagang layunin ng pagbabawas ng sakop o epekto ng epidemikong AIDS. Ito ang unang komprehensibong pagsusuri ng HIV/AIDS suporta ng World Bank sa mga bansa mula sa pagsisimula ng epedimikang ito hanggang gitnang 2004. Dahil sa ang [[World Bank]] ay naglalayong tumulong sa pagpapatupad ng mga pambansang pamahalaang programa, ang kanilang karanasan ay nagbibigay ng mahalagang kabatiran kung paanong ang mga pambansang programa para sa AIDS ay magagawang mas epektibo. Ang pagpapaunlad ng HAART bilang isang epektibong terapiya ng impeksiyong HIV ay malaking nakabawas ng rate ng kamatayan mula sa sakit na ito sa mga area kung saan ang mga gamot na ito ay malawak na makukuha. Dahil sa ang [[ekspektansiya ng buhay]] ng mga indibidwal na may HIV ay dumagdag sa mga bansang ang HAART ay malawak na ginagamit, ang patuloy na pagkalat ng sakit na ito ay nagsanhi ng bilang ng mga taong nabubuhay na may HIV na labis na tumaas. Sa [[Aprika]], ang bilang ng mga kasong pagpasang HIV ng ina-sa-anak (mother-to-child-transmission o MTCT) at pagiging laganap ng AIDS ang nagsimulang bumaliktad ng mga dekada ng matatag na pagpapatuloy ng buhay sa mga bata. Ang mga bansang gaya ng Uganda ay nagtatangkang supilin ang epidemikang MTCT sa pamamagitan ng pag-aalok ng mga serbisyong VCT (voluntary counselling and testing/boluntaryong pagpapayo at pagsubok), PMTCT (prevention of mother-to-child transmission/pag-iwas na ina-sa-anak na transmisyon) at ANC (ante-natal care/pangangalagang ante-natal) na kinabibilangan ng pamamahagi ng terapiyang antiretroviral. == Kasaysayan == === Mga pinagmulan === Ang HIV ay inakalang nagmula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] sa [[sub-Saharan Aprika]] at naipasa sa mga tao sa huli ng ika-19 o simula ng ika-20 [[siglo]]. Ang unang papel na kumikilala ng paterno (pattern) ng mga oportunistikong impeksiyon na katangian ng AIDS ay naiulat noong 1981. Ang parehong [[HIV-1]] at [[HIV-2]] ay pinaniniwalaang nagmula sa Kanularang-Sentral na [[Aprika]] at tumalon sa mga [[species]] (isang prosesong tinatawag na [[zoonosis]]) mula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] tungo sa mga tao (humans). Ang HIV-1 ay lumilitaw na nagmula sa katimugang [[Cameroon]] sa pamamagitan ng [[ebolusyon]] ng [[SIV]] (cpz) na isang [[simiang immunodeficiency virus]] (SIV) na humahawa ng mga ligaw (wild) na [[chimpanzee]]. Ang HIV-1 ay nagmula sa [[SIVcpz]] enedemiko sa pangilalim na species/subspecies ng [[chimpanzee]] na [[Pan troglodytes troglodytes]]. Ang pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-2 ang [[SIV (smmm)]] na isang virus ng [[sooty mangabey]] (Cercocebus atys atys) na isang [[Lumang Daigdig]] na [[unggoy]] na nabubuhay sa [[litoral]] na Kanlurang Aprika mula katimugang [[Senegal]] hanggang kanluraning [[Ivory Coast]]. Ang mga Lumang Daigdig na mga unggoy gaya ng mga [[kwagong unggoy]] ay hindi tinatalaban ng impeksiyong HIV-1 na posibleng dahil sa [[genome|genomikong]] [[fusion]] ng dalawang [[gene]] ng resistansiya (pagiging hindi tinatablan). Ang HIV-1 ay inakalang tumalon sa harang ng [[species]] sa hindi bababa sa tatlong magkahiwalay na mga okasyon na nagpalitaw ng tatlong mga pangkat ng virus na M, N, at O. May ebidensiyang ang mga tao na nakilahok sa mga gawaing [[bushmeat]] bilang mga [[mangangaso]] (hunters) o tagatinda ng bushmeat ay karaniwang nagtatamo ng [[SIV]]. Gayunpaman, ang [[SIV]] ay isang mahinang [[virus]]. Ito ay karaniwang sinusupil ng [[sistemang immuno]] ng tao sa loob ng mga linggo ng pagkakahawa nito. Inakalang ang ilang mga pagpasa ng virus mula indibidwal-sa-indibidwal sa mabilis na paghalili ay kailangan upang pumayag sa sapat na panahong ito ay mag-[[mutasyon|mutado]] (mutate) sa HIV. Sa karagdagan, dahil sa relatibong mababang rate ng tao-sa-taong pagpasa nito, ito ay maaari lamang kumalat sa kabuuan ng populasyon sa presensiya ng isa o higit sa mga kanelong (channels) pagpasang mataas na panganib na inakalang hindi umiiral sa [[Aprika]] bago ang ika-20 [[siglo]]. Ang spesipikong minungkahing mga kanelong pagpasang mataas na panganib na pumapayag sa [[virus]] na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat sa buong lipunan ay depende sa iminungkahing panahong ng hayop-sa-taong pagtawid. Ang mga [[henetika|henetikong]] pag-aaral ng virus ay nagmumungkahing ang pina-kamakailang (most recent) na ninuno ng HIV-1 M pangkat ay pinepetasahan ng pabalik sa circa 1910. Ang mga tagataguyod ng petsang ito ay nag-uugnay ng epidemikang HIV sa paglitaw ng [[kolonyalismo]] at paglago ng malaking mga kolonyal na siyudad Aprika na tumungo sa pagbabagong panlipunan kabilang ang mas mataas na digri ng [[sekswual na promiskuidad]], pagkalat ng [[prostitusyon]] at ang sabay na mataas na prekwensiyang mga sakit na [[genital ulcer]] gaya ng [[syphilis]] sa mga bagong kolonyal na siyudad. May ebidensiyang ang mga rate ng transmisyon ng HIV sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik pampuke]] bagaman medyo mababa sa ilalim ng mga regular na sirkunstansiya ay maaaring tumaas ng mga sampu kung hind daang beses kung ang isa sa mga katalik ay dumadanas ng [[Sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]] (STD) na resulta ng [[genital ulcer]]. Ang simula nang 1900 na mga kolonyal na mga siyudad ay kilala dahil sa mataas na paglaganap ng [[prostitusyon]] at [[STD]] na [[genital ulcer]] sa digri na noong 1928, kasingrami ng 45% ng mga residenteng babae ng silanganing [[Kinshasa]] ay inakalang mga [[prostitut]] at noong 1933, ang mga 15% ng lahat ng mga resident ng parehong siyudad ay impektado ng isa sa mga anyo ng [[syphilis]]. Ang alternatibong pananaw ay nagsasaad na ang hindi ligtas na mga kasanayang [[medikal]] sa [[Aprika]] sa mga panahong pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] gaya ng hindi sterilisadong muling paggamit pang-isahing gamit na mga [[siringhe]] (syrigne) habang isinasagawa ang pangmasang [[pagbabakuna]], mga kampanyang paggamot na [[antibiotiko]] at anti-[[malaria]] ang inisyal na mga [[vector]] na pumayag sa virus na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat. Ang pinakaunang maiging nadokumentong kaso ng HIV sa tao ay pinetsahan ng pabalik sa 1959. Ang [[virus]] na HIV ay maaaring umiiral na sa [[Estados Unidos]] sa simula ng 1966 ngunit ang malawak na karamihang mga impeksiyon ay nangyayari sa labas ng [[Sub-Saharan Aprika]] (kabilang ang Estados Unidos) ay mababakas pabalik sa isang hindi kilalang indibidwal na nahawaan ng HIV sa [[Haiti]] at nagdala naman ng impeksiyon sa Estados Unidos noong mga 1969. Ang [[epidemika]] ay mabilis namang kumalat sa mga mataas na panganib na pangkat (sa simula ay mga seksuwal na promiskuosong mga [[homoseksuwal]]). Noong 1978, ang pagiging laganap ng HIV-1 sa mga baklang lalakeng resident ng [[New York]] at [[San Francisco]] ay tinatantiyang 5% na nagmumungkahing ang ilang mga libong indibidwal sa Estados Unidos ay nahawaan na sa panahong ito. === Pagkakatuklas === Ang AIDS ay unang klinikal na napagmasdan sa pagitan ng huli nang 1980 at simula nang 1981. Ang mga tagagamit ng [[panturok ng droga]] (drug injection) at mga [[homoseksuwal]] na lalakeng hindi alam ang dahilan ng huminang [[immunidad]] ay nagpakita ng mga [[sintomas]] ng [[Pneumocystis carinii pneumonia]] (PCP) na isang bihirang oportunistikong impeksiyon na alam sa mga panahong ito na nakikita sa mga taong may labis na nakomopromisong (huminang) mga [[sistema ng immuno]]. Sandaling pagkatapos nito, ang karagdagang mga baklang lalake ay nakitaan ng nakaraang bihirang [[kanser ng balat]] na tinatawag na [[Kaposi’s sarcoma]] (KS). Marami pang mga kaso ng PCP at KS ang mabilis na lumitaw na umalerto sa [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) ng [[Estados Unidos]]. Ang isang CDC task force ay binuo upang imonitor ang pagsiklab ng mga kasong ito. Pagkatapos makilala ang isang paterno ng anomalosong mga sintomas na nakikita sa mga pasyente, pinangalan ng CDC task force ang kondisyong ito na ''acquired immune deficiency syndrome'' (AIDS). Noong 1983, ang dalawang magkahilaway na mga pangkat pagsasaliksik na pinangunahan nina [[Robert Gallo]] at [[Luc Montagnier]] ay independiyenteng naghayag na ang isang nobelang (novel) [[retrovirus]] ay maaaring umaapekto sa mga pasyente ng AIDS at kanilang inilimbang ang kanilang mga natuklasan sa parehong isyu ng hornal na ''Science''. Inangkin ni Gallo na ang [[virus]] na naihiwalay (isolated) ng kanyang pangkat mula sa pasyente ng AIDS ay mapapansing katulad sa hugis sa ibang pantaong [[T-lymphotropic viruses]] (HTLVs) na ang kanyang pangkat ang unang naghiwalay. Tinawag ng pangkat ni Gallo ang kanilang bagong naihiwalay na virus na HTLV-III. Sa parehong panahon, ang pangkat ni Montagneir ay naghiwalay ng virus mula sa pasyenteng kinakikitaan ng [[lymphadenopatiya]] (pamamaga ng [[kulani]]) ng leeg at kahinaang pisikal na dalawang mga klasikong sintomas ng AIDS. Sa pagsasalungat ng ulat mula sa pangkat ni Gallo, si Montagnier at ang kanyang mga kasama ay nagpakitang ang core na mga [[protina]] ng virus na ito ay [[sistemang immuno|immunolohikal]] na iba mula sa nasa HTLV-I. Pinangalan ng pangkat ni Montagnier ang kanilang naihiwalay na virus na lymphadenopathy-associated virus (LAV). Ang pangalang HIV ay napili bilang kompromiso sa pagitan ng mga dalawang pang-aankin na LAV at HTLV-III. Kung si Gallo o Montagnier ang nararapat ng mas higit na kredito sa pagkakatuklas ng virus na nagsasanhi ng AIDS ay isang bagay ng malaking kontrobersiya. Kasama ng kanyang kasamang si [[Françoise Barré-Sinoussi]], si Montagnier ay ginawaran ng kalahati ng 2008 [[Gantimpalang Nobel]] sa [[Physiolohiya]] o Medisina sa kanyang "pagkakatuklas ng human immunodeficiency virus". Si [[Harald zur Hausen]] ay nakisalo rin sa Gantimpalang Nobel sa kanyang pagkakatuklas na ang [[human papilloma virus]] ay tumutungo sa [[kanser na serbikal]] ngunit si Gallo ay hindi isinama. Sinabi ni Gallo na "isang pagkasiphayo" na hindi siya napangalanan bilang kapwa resipyente ng Gantimpalang Nobel. Sinabi ni Montagnier na siya ay "nagulat" na si Gallo ay hindi kinilala ng komite ng Nobel na sinasabing: "Mahalaga sa akin na mapatunayang ang HIV ang sanhi ng AIDS at si Gallo ay may napakahalagang papel dito. Ako'y labis na nalulungkot para kay Robert Gallo." == Pagtanggi sa AIDS == Ang maliit na pangkat ng mga indibidwal ay patuloy na tumututol sa koneksiyon sa pagitan ng HIV at AIDS, pagtanggi sa pag-iral ng mismong HIV o ang balidad ng pagsubok (testing) ng HIV at mga paraang paggamot. Ang mga pag-aangking ito na tinatawag na [[AIDS denialism]] ay sinuri at itinakwil ng pamayanang siyentipiko. Gayunpaman, ang mga pangkat na ito ay may malaking epektong pampolitika partikular na sa Timog Aprika kung saan ang opisyal na pagyakap ng pamahaalan nito sa [[AIDS denialism]] ay responsable sa hindi epektibo nitong tugon sa epidemikang AIDS sa bansang ito at sinisi sa daang mga libong maiiwasang kamatayan at mga impeksiyong HIV. == Pananaliksik == === Transplantasyon ng stem cell === Noong 2007, ang isang 40 taong gulang lalakeng positibo sa HIV ay nabigyan ng [[stem cell transplant]] bilang bahagi ng kanyang paggamot para sa [[acute myelogenous leukemia]] (AML). Ang ikalawang transplant ay isinagawa pagkatapos ng isang taon pagkatapos ng [[relapse]] (pagbalik sa dating kondisyon). Ang donor ay napili hindi laman dahil sa kompatibilidad [[henetika|henetiko]] kundi dahil sa pagiging homozygous rin para sa mutasyong [[CCR5-Δ32]] na nagbibigay ng [[resistansiya]] (pagiging hindi tinatablan) sa impeksiyong HIV. Pagkatapos ng 20 buwan na walang paggamot ng drogang antiretroviral, iniulat na ang mga lebel ng HIV sa dugo ng tumanggap nito, [[marrow ng buto]] at [[bower]] ay mababa sa hangganan (limit) ng deteksiyon. Ang virus ay nanatiling hindi matukoy (undetectable) sa paglipas ng tatlong taon pagakatapos ng unang transplant. Bagaman inilarawan ng mga mananaliksik at komentador ang resultang ito bilang lunas (cure) ang iba ay nagmungkahing ang virus ay maaaring nananatiling tago sa mga [[tisyu]] gaya ng [[utak]] na isang viral [[reservoir]]. Ang paggamot gamit ang [[stem cell]] ay nananatiling iniimbestigahan dahil sa kalikasang [[anekdotal]] nito, ang sakit at ang panganib ng kamatayan na kaugnay ng mga stem cell transplant at ang kahirapan ng paghanap ng mga angkop na donor ng stem cell. === Mga ahenteng immunomodulatoryo === Sa pagkokomplementa ng mga pagsisikap na kontrolin ang [[replikasyon ng virus]], ang mga [[immunoterapiya]] na maaaring makatulong sa paggaling ng [[sistemang immuno]] ay siniyasat sa nakaraan at may mga patuloy na pagsubok (trial) na isinasagawa kabilang ang IL-2 at IL-7. == Tingnan din == * [[HIV]] == Sanggunian == {{Reflist|2|refs= <ref name=TransmissionM2007>{{cite book|last=Markowitz|editor-first=William N. |editor-last=Rom |first=Steven B.|title=Environmental and occupational medicine|year=2007|publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-6299-1|page=745|url=http://books.google.ca/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745|edition=4th}}</ref> <ref name=UN2011Ten>UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> <ref name=Kallings>{{Cite journal|journal= J Intern Med |year=2008|volume=263|issue=3|pages=218–43 |title= The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |author= Kallings LO|doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x|pmid=18205765|url=https://doi.org/10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}} (subscription required)</ref> <ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> <ref name=InfectionBook2008>{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, Md.|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=http://books.google.ca/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th}}</ref> }} {{STD/STI}} [[Kategorya:Panggagamot]] [[Kategorya:Sakit na sanhi ng virus]] [[Kategorya:Kalusugan]] [[Kategorya:Mga sakit na nakukuha sa pakikipagtalik]] [[Kategorya:HIV/AIDS]] cko7a3xmi9kw263iyazdd0b478jiime Usapang Wikipedia:Kapihan 5 3742 2236390 2232941 2026-10-24T00:28:39Z Jojit fb 38 hiding old announcements of more than 14 days, so that the Kapihan will focus more on community discussions 2236390 wikitext text/x-wiki {{Tagagamit:Maskbot/config |maxarchivesize = 55K |counter = 19 |algo = old(90d) |archive = Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan %(counter)d }} <div style="float:right; padding-left:5px; clear:right;"> {| style="text-align:left; border:1px solid #AAA;margin-bottom:4px; margin-left:1em; width: 293px;" bgcolor="#999999" |-padding:5px;padding-top:0.5em;font-size: 95%; |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Usapan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| '''<span class="plainlinks"><font size=3>[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit&section=new}} '''&rArr; Magsimula ng bagong paksang mapag-uusapan.''']</font></span>''' |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Tuwirang daan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| [[WT:KAPE]], [[UW:KAPE]] ---- <div style="font-size:0.85em;"> __TOC__ </div> |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Mga sinupan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| <small> [[Wikipedia:Kapihan/Archive 1|01]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 2|02]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 3|03]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 4|04]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 5|05]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 6|06]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 7|07]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 8|08]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 9|09]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 10|10]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 11|11]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 12|12]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 13|13]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 14|14]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 15|15]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 16|16]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 17|17]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 18|18]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 19|19]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 20|20]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 21|21]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 22|22]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 23|23]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 24|24]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 25|25]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 26|26]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 27|27]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 28|28]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 29|29]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|30]] <inputbox> type=fulltext prefix=Usapang Wikipedia:Kapihan/ break=yes width=40 searchbuttonlabel=Maghanap mula sa mga sinupan </inputbox> </small> |} </div> <!-- Ipasok ang inyong mga usapin sa kababaan ng pahina at huwag dito. Huwag kalimutang lumagda gamit ang apat na ~~~~ :). --> == Nakaarkibo na ang nakaraang usapan == Hi, inarkibo ko na ang nakaraang usapan dito sa Kapihan. Kung mayroon pa rin nabinbin na usapan sa nakaraan o kaya may pabatid na kailangan pa rin na nakapaskil, gumawa na lamang kayo ng bagong usapan o paskil dito at maari ninyo na lamang tukuyin ang nakaraang usapan o paskil mula sa [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|arkibo]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Enero 2026 (UTC) == Request for Image Processing == Hello Filipino wiki-users. Meron po pang astronomer dito? Gumawa ako ng bagong artikulo ukol sa isang bulkan sa Io, isang buwan ng Hupiter. Ang bulkang ito ay pinangalanang [[Kanlaon Patera]]. Ang pangalang ito ay galing sa Bulkang Kanlaon sa Negros, Visayas, Pilipinas. Gusto ko po sanang ma-proseso ang mga filter-image greyscale na imahen ng Io sa baba para mapakita ang itsura ng Kanlaon Patera. Meron po bang marunong magprocessos ng mga filter images ng Galileo. [[Talaksan:Io processing request.png|center]] Maraming salamat. [[Tagagamit:IapetusCallistus|IapetusCallistus]] ([[Usapang tagagamit:IapetusCallistus|kausapin]]) 02:17, 12 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Reference Previews – experiment | content = == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:23, 20 Pebrero 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 13:30, 9 Marso 2026 (UTC) }} == Help == Hello, I recently created [[Pagpatay ng lahi sa Gaza|this]] article. Can someone help me improve it? [[Tagagamit:جودت|جودت]] ([[Usapang tagagamit:جودت|kausapin]]) 15:46, 23 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! | content = == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) | content = == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 17:11, 3 Abril 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> }} == Bagong mungkahi == Hello po. May bagong mungkahi po ako sa [[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag]]. Salamat! <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:14, 6 Abril 2026 (UTC) == Hinggil sa mga salitang siyokoy == Sang-ayon [https://kwfdiksiyonaryo.ph/?query=siy%C3%B3koy sa Komisyon sa Wikang Filipino], ang mga [[Siyokoy (lingguwistika)|salitang siyokoy]] ay "alinman sa mga anyo ng salita na hindi tiyak ang pinagmulang wika (lalo na kung nakahahawig sa pinagsámang Ingles at Espanyol)." Pinauso marahil ng mga mamamahayag sa radyo ang mga salitang ito na mukhang Kastila pero inspirado pala sa ortograpiyang Ingles o sa di-malinaw na pinanggalingang ortograpiya (pero hindi Kastila). Marapat siguro na ipagbawal ang mga salitang siyokoy dito sa Wikipediang Tagalog, kahit na mas talamak ang mga ito sa pang-araw-araw na pananalita ng nakararami. Makikita sa ''userspace page'' kong [[Tagagamit:JWilz12345/Mga salitang siyokoy]] ang talaan ng mga salitang siyokoy at mga naaangkop na salita sa mga ito. Halimbawa: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Imbes na !Naaangkop na (mga) salita |- |adbenturero |abenturero / taong mapagsapalaran |- |aspeto |aspekto / mukha / dako |- |bentahe |bentaha / lamang |- |dayalekto |diyalekto / dayalek / wikain |- |dayalogo |diyalogo / <s>dayalog</s> / salitaan / usapan / pag-uusap |- |endorso |endoso / piliin / pinagtibay / magtagubilin / lumagda / maglipat |- |groserya |groseri / tindahan |- |imahe |imahen / larawan |- |intrigero |intrigante |- |kontemporaryo |kontemporaneo / kontemporanyo / kapanahon / panahong ito |- |konsernado ("''the mother of all ''siyokoy'' words'') |konsernido / nababahala / nababalisa / may kinalaman |- |lebel |nibel / level / antas / taas |- |misyonaryo |misyonero |- |obhektibo |obhetibo |- |parliyamentaryo |parlamentaryo / mambabatas |- |parliyamento |parlamento / batasan |- |pesante |paisano / magbubukid / magsasaka |- |prayoridad |priyoridad / <s>prayoriti</s> / pagkauna / karapatang mauna |- |sirkumstansiya |sirkunstansiya / pangyayari / kalagayan / katayuan / pagkakataon / halimbawa |- |subhektibo |subhetibo |- |subheto |suheto / disiplina |} Ping ko po para sa mga pananaw at ''input'', sina {{ping|Jojit fb|GinawasaHapon|LknFenix}} (ilan sa aktibong mga tagagamit) at sina {{ping|Yivan000|Ysrael214}} (mga nakausap ko po sa [[wiktionary:tl:Wiksiyonaryo:Kapihan/2025/Disyembre#"Kasingkahulugans"]]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:17, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi ipagbawal pero dapat iwasan. Dapat may balanse ng kung ano ang irikenomenda at sa maiintindihan pa din ng karamihan. Bagaman buhay ang lengguwahe, hindi ibig sabihin din noon na hahayaan natin ang kolokyalismo ang maging pamantayan. Pero, sana naman sa Tagalog Wikipedia iwasan ang salitang siyokoy sa mga pamagat ng mga konseptongg hindi nagagamit pang-araw-araw lalo na sa mga salitang akademiko. Halimbawa [[Girasyon]], dapat hirasyon kasi ang G ay nagiging H. Siguro mas lenient tayo sa mga madalas gamitin ng media tulad ng responsibilidad o asasinasyon. Basta pag ang salitang siyokoy ay gamit na gamit at maayos ang pagkakabaybay (hal. wag gamitin ang Akkadiano, Akadyano na lang kung maaari), ito ay ayos lang. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:48, 13 Abril 2026 (UTC) {{ping|GinawaSaHapon}} inayos na ping. Pasensiya sa maling baybay. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:22, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]: Ayos lang. :Hindi ako sang-ayon sa pagbabawal. ''Hindi'' dapat pagbawalan ang mga ganitong baybay, kahit na nagmula ito sa KWF. Likas na bahagi yan ng proseso ng pagbuo ng salita. At isa pa, marami sa mga ito ay madalas na'ng gamitin dahil sa midya. Wala tayo sa posisyon para manduhan ang itatakbo ng wika, hindi tayo ang guwardiya ng wika. Trabaho yan ng KWF. Sa pananaw ng hangarin ng Wikipedia, karaniwang paggamit ang mananaig pagdating sa pagbaybay ng mga salita. :Marami sa mga ito ay talamak na at karaniwan na'ng ginagamit ng madla. Halimbawa, ''responsibilidad'', ''prayoridad'', ''kontemporaryo'', ''endorso'', ''sirkumstansiya'', at mas lalo na sa ''imahe'', na kung tutuusin ay halos ginagamit bilang salin ng salitang Ingles na ''image'' ("larawan") (mas ginagamit sa kasalukuyan ang ''imahen'' sa mga banal na larawan, hal. ''imahen ng Birheng Maria''). Sapat din ang paggamit sa mga mapagkakatiwalaang sanggunian para sa ''dayalogo'', ''aspeto'', at ''lebel''. Magmumukhang hiwalay sa realidad ng kasalukuyang ginagamit na wika kung ipipilit natin na "itama" ang mga ito, kahit na sa totoo lang ay likas na bahagi ito ng kahit anong wika. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 12:45, 12 Abril 2026 (UTC) ::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] eh paano po ang ''claim'' ng enWiki article para sa TlWiki ([[w:en:Tagalog Wikipedia]]) na nagsasabing umaasa umano ang TlWiki sa ''UP Diksiyonaryong Filipino'' para sa mga saligang depinisyon? ([https://opinion.inquirer.net/9149/%E2%80%98utak%E2%80%99 Ginamit na sanggunian]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 13:56, 12 Abril 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi sa lahat ng pagkakataon ay ganon ang kaso rito. Pangunahing sanggunian ang UPDF, oo, pero hindi ito ang bibliya o saligang-batas ng wiki na ito. Mas mananaig pa rin ang karaniwang pagbaybay ng mga salitang Tagalog, kahit na hindi ito "tama" sa paningin ng iba. Muli, kailangang isalamin ng Wikipediang Tagalog ang kasalukuyang anyo ng wika upang manatili itong accessible sa mga mambabasa. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:39, 13 Abril 2026 (UTC) ::::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] Sang-ayon sa dapat manatiling accessible sa mga mambabasa. Huwag ipilit na mag-imbento ng salitang Tagalog rin para lang masabing "naitagalog" ang salita. Ayos lang ang salitang siyokoy, pero kapag neolohismo, ibang usapan na iyon. Ang mga diksiyonaryo ay gabay lamang kung ano ang mas maiintindihan ng mga mambabasa. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:51, 13 Abril 2026 (UTC) :::::Ang nais ko lang sabihin ay kung gagamit ng salitang siyokoy, dapat alam nating gamit din. Hindi tayo mag-iimbento ng bagong salitang siyokoy din. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 05:51, 13 Abril 2026 (UTC) :Magandang gabi @[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]], :Tulad ni @[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]], hindi rin ako sang-ayon sa pagbabawal. :Sa totoo lang, hindi ako sang-ayon sa rekomendasyon ng KWF. Hindi makatotohanang ituring ang mga impluwensiyang Espanyol at Ingles sa ating wika na parang tubig at langis na mapaghihiwalay. Ang mga impluwensyang ito ay matagal nang magkakahabi sa kultura at pagkakakilanlang Pilipino. Tulad ng madalas na pinagsasama sa ating mga kumbensyon sa pagpapangalan ang mga pangalang Ingles at mga apelyidong Espanyol, likas na sumasalamin ang ating wika sa paghahalong ito. Ang tinatawag nilang “salitang siyokoy” ay produkto ng organikong ebolusyon ng wika. :Nakikita ko rin na ang mahigpit na pagsusulong na ibalik sa orihinal na baybay ng Espanyol ang mga salitang hiram mula rito ay hindi praktikal at hindi kinakailangan. Ang nakararaming Pilipino ay hindi nagsasalita ng Espanyol, kaya ang pagpapatupad ng ortograpiyang Espanyol ay nagpapataw ng panlabas na pamantayan na hindi na umaayon sa aktuwal na paggamit ng wika. Nagtataas ito ng tanong: bakit dapat tayong patuloy na sumunod sa mga kumbensyon ng Espanyol na parang isa pa rin tayong kolonya? :Kahit sa mga bansang nagsasalita ng Espanyol sa Amerikang Latino, ang wika ay umunlad sa iba’t ibang paraan na sumasalamin sa mga lokal na konteksto, sa halip na mahigpit na pagsunod sa mga pamantayan ng Espanya. Sa parehong paraan, dapat pahintulutang umunlad ang Filipino sa sarili nitong landas, na hinuhubog ng mga nagsasalita nito, at hindi pinipigilan ng mga lipas na reseta. :Batay sa aking paninindigan, naniniwala ako na dapat payagan ang mga salitang siyokoy kung karaniwang ginagamit ang mga ito. Sa maraming pagkakataon, mas sumasalamin ang mga salitang ito sa likas na paggamit ng wika. :- [[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] ([[Usapang tagagamit:LknFenix|kausapin]]) 14:33, 12 Abril 2026 (UTC) :{{ping|JWilz12345}}, wala na akong maidagdag pa. Sang-ayon ako sa mga argumento nina GinawaSaHapon at LknFenix. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:07, 13 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Ang problema ko dito ay hindi malinaw kung ano ang "siyokoy" (ayon sa Manwal sa Masinop na Pagsulat 4.9) at kung ano ang pwede (ayon sa MMP 4.10). Kahit ako na maigting na binasa ang dokumentong ito ay nalilito pa rin kung ano ang ipinapahiwatig dito — ang "kontemporaryo" ay bawal ("kontemporaneo" dapat) pero ang "siyentista" ay pwede ("siyentipiko" dapat). Walang concrete na definition patungkol sa dalawa, maliban lang sa ilang halimbawng hulapi. Kaya'y ito'y mahirap hustong ipagbawal, dahil maraming lalabas na edge cases. — <span style="font-size:25px">🍕</span> <span style="font-family:'Comic Sans MS';"><span style="color:#FFC83D">Yivan</span><span style="color:#F7894A">000</span> <small><sup>[[User:Yivan000|view]]</sup><sub>[[User_talk:Yivan000|talk]]</sub></small></span> 13:34, 13 Abril 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Request for comment (global AI policy) | content = == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 00:58, 26 Abril 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 | content = == Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 == [[File:Bikol_WikiConference_2026_logo.png|frameless|250px|right]] The '''[[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026|Bikol WikiConference 2026]]''' will take place '''29–31 May 2026 in Naga City''', under the theme: ''Advancing Language and Culture in the Digital Age''. The Bikol WikiCon is an extraordinary regional gathering that brings together Bikolanos actively supporting and contributing to open educational resources (OERs) with the vibrant Wikimedia communities in the Philippines. Next year, Bikol Wikipedia will be turning 20 years old. Reaching 2 decades is a strong milestone therefore it is also the right moment to ask harder questions about sustainability, quality and direction. The conference will serve as a venue for the participants to exchange and share their experiences, new ideas, and collaboration results, and to discuss the challenges encountered and the solutions adopted. We can’t wait to see you at the event! The conference will cover topics pertaining to Digital Resources, Heritage Advocacy, Cultural Preservation, and Partnerships with various institutional, social, and cultural contexts. You may submit any of the following types of session proposals: * '''Lightning talk:''' One presenter gives a talk with no follow-up by the audience. The total time for a lightning talk will be 10-15 minutes. * '''Lecture:''' One or two presenters offer(s) a presentation followed by questions and comments from the audience. The total time for a lecture (including questions and comments) will be 30-45 minutes. * '''Roundtable:''' A group of 10-15 people discusses a particular topic. The total time for a roundtable discussion will be 60 minutes. * '''Workshop:''' One or two moderators present(s) a topic by actively interacting with the audience. The total time for a workshop will be 60-120 minutes. * '''Meetup:''' A group of people with common interests informally meets to discuss different topics. The total time for a meetup is not pre-determined and depends on the proposer’s preferences. Submissions will be evaluated by the Program Committee based on: * Potential impact and expected outcomes * Relevance to the conference theme or focus areas Sessions may be recorded and made publicly available. If you prefer not to be filmed, you may indicate this during submission. '''→ [[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026/Program|Submit your proposal on Meta]] or [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd1vYWPvrNltZS2ie51lYK-OB6cfS8E2NQFjH1I213dYl24NQ/viewform?usp=header Google Form]''' on or before '''May 15.''' For more information, or questions, contact: bikolwikicommunity(@)gmail.com Mabalos! On behalf of the Bikol WikiConference Organizing Team,<br> [[Tagagamit:Filipinayzd|Filipinayzd]] ([[Usapang tagagamit:Filipinayzd|kausapin]]) 06:41, 2 Mayo 2026 (UTC) }} == Translation request: [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] == Hi, I'm Johannes from [[:meta:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Our team is currently preparing an [[:meta:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|experiment to test potential changes for Reference Previews]]. Tagalog Wikipedia will be one of the wikis taking part at the ~2 weeks A/B-test [[Usapang Wikipedia:Kapihan#Reference Previews – experiment|as announced]] – but tlwiki is still missing a translation for [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] ([https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&showMessage=cite-reference-previews-reflist-link&group=ext-cite-user&language=tl&filter=&optional=1&action=translate translation interface link] – [[:commons:File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|screenshot for context]]). Could someone help us by providing the translation? Thank you very much! [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:17, 25 Mayo 2026 (UTC) :{{ping|Johannes Richter (WMDE)}} ''Done. I translated it. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Mayo 2026 (UTC) ::Thank you! :) [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 05:19, 26 Mayo 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Vote now in the 2026 U4C election | content = == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 Mayo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons | content = == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|usapan]])</bdi> 17:12, 23 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> :''Done. I translated this last July 4. Thanks for informing the community.'' :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:08, 8 Hulyo 2026 (UTC) == Translation request: Ube latte == Hello fellow Wikipedians, Shalom & Greetings from the Hebrew Wikipedia! I recently wrote an article about [[Ube latte]], which is currently published in Hebrew only. I also prepared a well-sourced draft on the English Wikipedia. Given the strong cultural connection of Ube to the Philippines, I think it would be absolutely wonderful to have this article available on the Tagalog Wikipedia as well. Since I don't speak the language, I wanted to ask if any local editors here might be interested in translating or adapting the article? We already have a dedicated Wikidata item and some great photos uploaded by the community on Wikimedia Commons. Here are the relevant links if anyone wants to take a look>> English Draft (for easy translation): https://en.wikipedia.org/wiki/Draft:Ube_latte Wikidata Item: https://www.wikidata.org/wiki/Q139718640 Maraming salamat po in advance for your time, and feel free to reach out if you have any questions! 💜 [[Tagagamit:Laliv g|Laliv g]] ([[Usapang tagagamit:Laliv g|kausapin]]) 06:58, 9 Hulyo 2026 (UTC) == Proteksyon laban sa pag-e-edit pa ng pahina upang gawing katatawanan == Kumusta po. Humihiling po ako na bigyan po ng proteksyon ang pahina pong ito [[Iglesia ni Cristo]] laban sa mga mali at abuso sa pag-edit. Ang mga edit ngayong July 11, 2026 ay naglalaman ng mga maling impormasyon layuning lituhin at gawing katatawanan ang nasabing pahina. Ito ay patuloy pang ie-edit ngayong ito ay pinag-uusapan at may panghihikayat na mag-edit ng mali: https://www.reddit.com/r/Philippines/comments/1utkoi8/iglesia_ni_cristo_tagalog_wikipedia_page_got/?sort=new. Kung maari po ay i-undo ang mga mali at katatawang pag-edit kung titingnan ang edit history. Maraming salamat po. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39256-52|&#126;2026-39256-52]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39256-52|talk]]) 14:42, 11 Hulyo 2026 (UTC) :Naiulat na ni GinawaSaHapon sa akin ito kaninang umaga. Naaksyunan ko na agad pagkatapos ng ulat. Ngayon ko lamang nakita ang abiso mo. Gayunpaman, maraming salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 13:42, 12 Hulyo 2026 (UTC) == Pagkarga ng fil.wikipedia.org patungong tl.wikipedia.org == Magandang araw po sa inyong lahat. Nais ko pong ipaalam sa pamayanan ng Wikipediang Tagalog na naghain po ako ng mungkahi sa Phabricator upang maikarga ang dominyo (''domain'') ng isang posibleng Wikipediang Filipino (fil.wikipedia.org) patungo sa Wikipediang Tagalog (tl.wikipedia.org). Sang-ayon sa [[Wikipedia:Pagsalin ng mga nilalaman ng Wikipedia na ito sa Filipino|konsensong ating naiabot noong 2005]] tungkol sa wikang ginagamit natin dito sa Wikipedia, naniniwala ako na hindi ito magdudulot ng kontrobersiya. [[:meta:Talk:Language committee#Redirecting fil.wikipedia.org to tl.wikipedia.org|Ipinaalam ko na rin]] ang Komite sa Wika ng Pundasyong Wikimedia tungkol sa mungkahing ito. Inaasahan ko na agaran itong mapapatupad, at maraming salamat po sa inyong lahat. --[[Tagagamit:Sky Harbor|<b style="color: #0066ff">Sky Harbor</b>]] <sup>([[Usapang tagagamit:Sky Harbor|<b style="color:#0066ff">usapan</b>]])</sup> 09:50, 23 Hulyo 2026 (UTC) :Para sa kaalaman ng lahat, ito ang link sa kahilingan ni Sky Harbor sa Phabricator: [[phab:T432946]]. Tatanungin ko sana siya kung saan ang link sa Phabricator, nag-Google na lamang ako at pinaskil ko na lamang dito para mabatid ang pamayanan. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:54, 29 Hulyo 2026 (UTC) ::Maraming salamat, Jojit, na ipinaskil mo rito ang kawing. Kasalukuyan akong bumabiyahe pauwi kaya hindi ko mailagay dito ang mungkahi sa Phabricator. Inaasahan kong agaran itong maitutupad. --[[Tagagamit:Sky Harbor|<b style="color: #0066ff">Sky Harbor</b>]] <sup>([[Usapang tagagamit:Sky Harbor|<b style="color:#0066ff">usapan</b>]])</sup> 15:21, 29 Hulyo 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons | content = == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:25, 24 Hulyo 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} == Hiling ng pagbabago sa kategorya == Mismong '''[[Wikipedia:Kapihan]]'''. Pakibaguhin po ang kategorya mula [[:Kategorya:Wikipedia]] sa <s>[[:Kategorya:Pangangasiwa ng Wikipedia]]</s> [[:Kategorya:Wikipedia help]]. Salamat! <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 02:05, 28 Agosto 2026 (UTC) Patunay: sa Wikipediang Ingles, narito po ang kaayusan ng mga kategoryang kaugnay ng [[w:en:Wikipedia:Village pump]]: -> [[w:en:Category:Wikipedia village pump]] / [[w:en:Category:Wikipedia help forums]] -> [[en:Category:Wikipedia help]] <s>-> [[w:en:Category:Wikipedia administration]]</s>. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 02:10, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan na lamang ang kategorya sa [[:Kategorya:Mga talakayang pantulong sa Wikipedia]]. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 17:44, 29 Agosto 2026 (UTC) == Mga napiling larawan na binura sa Wikimedia Commons kalaunan == Hal.: [[:Talaksan:ZAM.jpg]]. Binura ito sa Wikimedia Commons dahil sa paglabag sa karapatang-sipi, ayon sa [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Log&page=File:ZAM.jpg mga tala ng midya na ito]. Katunayan, hindi kailanman naging malaya ang lisensiya nito batay sa ''license history'' ng [https://www.flickr.com/photos/adlaw/125555282/ talaksan sa Flickr]. Maaari po bang i-''delist'' ang katayuan nito bilang "napiling larawan," kung mayroong patakaran hinggil dito? <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:01, 28 Agosto 2026 (UTC) Isa pa po: [[:Talaksan:Popebenxvi.jpg]]. Binura sa Wikicommons dahil: [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Log&page=File:Popebenxvi.jpg ''Copyright violation: from website'']. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:07, 28 Agosto 2026 (UTC) :Inarkibo ko na lamang ang mga pahinang tumuturo diyan sa mga pahinang iyan dahil sa layuning pangkasaysayan. 'Yung unang larawan nakalista subalit hindi ko tinanggal at sinabi na lamang napili subalit nabura sa Commons dahil uli sa layuning pangkasaysayan, at para malaman na napili iyon ng pamayanan. 'Yung pangalawa, hindi naman nakalista kaya walang aksyong ginawa. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 18:04, 29 Agosto 2026 (UTC) == Kahilingan sa pagbabago ng kategorya 2 == *[[Wikipedia:WikiProyekto]] Mula [[:Kategorya:Wikipedia]] papuntang [[:Kategorya:WikiProyekto]], katulad ng sa enWiki na [[w:en:Wikipedia:WikiProject]]. Iminumungkahi ko pong ''code'': <code><nowiki>[[Kategorya:WikiProyekto| ]]</nowiki></code>. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:20, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan ko ang kategorya sa [[:Kategorya:WikiProyekto]], at nagpaskil din ako tungkol sa pagbabagong ito sa [[Usapang Wikipedia:WikiProyekto]]. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:33, 29 Agosto 2026 (UTC) == Kahilingan sa pagbabago ng kategorya 3 == * [[Wikipedia:Mga malimit itanong]] Mula sa kasalukuyang [[:Kategorya:Wikipedia]] (na para na lang sa mga paksang tungkol sa Wikipedia, hindi sa administrasyon nito alinsunod sa enWiki) papunta sa [[:Kategorya:Wikipedia help]] ''at'' sa [[:Kategorya:Pangunahing impormasyon tungkol sa Wikipedia]]. Kawangis ng eskema ng katumbas nito sa enWiki ([[w:en:Wikipedia:FAQ]]) na nakakategorya sa [[w:en:Category:Wikipedia FAQs]] na siyang nakakategorya sa kapuwang [[w:en:Category:Wikipedia help]] at [[w:en:Category:Wikipedia basic information]]. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:45, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan ko ang kategorya sa [[:Kategorya:Tulong]], at nagpaskil din ako tungkol sa pagbabagong ito sa [[Usapang Wikipedia:Mga malimit itanong]]. Dinagdag din ang [[:Kategorya:Pangunahing impormasyon tungkol sa Wikipedia]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:27, 29 Agosto 2026 (UTC) == Ikaapat na kahilingan sa pagbabago ng kategorya == *[[Wikipedia:Mga napiling artikulo]] Mula [[:Kategorya:Wikipedia]] papuntang [[:Kategorya:Pangangasiwa ng Wikipedia]]. Patunay: sa bersiyong enWiki: Wikipedia:Featured articles -> Category:Wikipedia featured content (walang katumbas sa tlWiki sa ngayon) -> Category:Wikipedia editorial validation (walang katumbas) -> Category:Wikipedia administration. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:49, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan ko ang kategorya sa [[:Kategorya:Pangangasiwa ng Wikipedia]], at nagpaskil din ako tungkol sa pagbabagong ito sa [[Usapang Wikipedia:Mga napiling artikulo#Kahilingan sa pagbago ng kategorya]]. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:50, 29 Agosto 2026 (UTC) == Ikalimang kahilingan sa pagbabago ng kategorya == *[[Tulong:Paghahanap]] Mula sa kasalukuyang [[:Kategorya:Wikipedia]] papunta sa [[:Kategorya:Wikipedia help]]. Salamat po. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:05, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan ko ang kategorya sa [[:Kategorya:Tulong]], at nagpaskil din ako tungkol sa pagbabagong ito sa [[Usapang tulong:Paghahanap]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:06, 29 Agosto 2026 (UTC) == Ikaanim na kahilingan sa pagbabago ng kategorya == [[Wikipedia:Pamantayang pangwika]], pakitanggal po ang [[:Kategorya:Wikipedia]]. Dahil itutuon na lang ang Kategorya:Wikipedia sa mga paksang tungkol sa mismong Wikipedia, hindi sa pangangasiwa nito. Gayundin, naniniwala po akong sapat na ang tatlong kategorya nito kaya hindi na kailangang ikategorya ito sa [[:Kategorya:Pangangasiwa ng Wikipedia]]. Salamat. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:15, 28 Agosto 2026 (UTC) :Tinanggal ko ang [[:Kategorya:Wikipedia]], at pinaskil ko din ang pagtanggal sa [[Usapang Wikipedia:Pamantayang pangwika#Kahilingan sa pagtanggal ng kategorya]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:58, 29 Agosto 2026 (UTC) ::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] maraming salamat po sa mga pagbabago. Ngayon lang po ako tumugon dahil naging abalá po ako sa matrabahong pag-rebyu ng mga larawang talaksan sa Commons hinggil sa ibinalik na mga larawan ng mga gusali sa [[Saudi Arabia]] dahil sa pagbabago ng kanilang batas sa karapatang-sipi. Mayroon na pong [[kalayaan sa panorama]] (FoP) sa KSA subalit para lang sa eksteryor ng mga likhang arkitektural, hindi sa mga disenyong interyor at sa mga bantayog gaya ng mga lilok, estatwa, miyural, at ''graffiti''. ''Regards'', <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:21, 30 Agosto 2026 (UTC) == [[:Kategorya:Wikipedia libro]] at [[Padron:Wikipedia-Books]] == Mukhang hindi na ginagamit ang nasabing mga pahina/nilalaman sa Wikipediang Ingles. Batay sa [[w:en:Wikipedia:Templates for discussion/Log/2021 April 7#Template:Wikipedia book]] at [[w:en:Wikipedia:Village pump (proposals)/Archive 177#Deprecate linking to Wikipedia books in templates and articles]], isang palyadong pagpupunyagi ang Wikipedia Books (huwag pong ikalito sa Wikiaklat o ''[[Wikibooks]]''). Ayon sa [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Templates_for_discussion/Log/2021_April_7#Template:Wikipedia_books:~:text=Template%3AWikipedia%20bookedit nagkomentong ''anonymous IP user''], wala umanong interes ang Pundasyong Wikimedia sa pagsuporta ng ''Books extension''. Dagdag pa niya, "''the new PDF rendering engine (Proton) doesn't support books''" at "''it stands there is no point sending readers to an namespace where every page is flagged with a banner saying the service has been withdrawn, and this state of affairs that does not seem likely to change in the future''." Oras na rin po bang alisin na rin ng Wikipediang Tagalog ang anumang padron at kategorya na nagtuturo sa pumalyang eksperimentong "Wikipedia Books"? <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:52, 28 Agosto 2026 (UTC) Iba pang konteksto: ang malaking ''boilerplate box'' sa [[w:en:Wikipedia:WikiProject Wikipedia-Books]]. Babanggitin ko po rito ang naglikha ng kategorya at padron na si {{ping|DragosteaDinTei}} para hingan ang kaniyang panig, kahit na [https://guc.toolforge.org/?by=date&user=DragosteaDinTei noong Abril 2022 pa ang huling ambag niya sa buong Wikimedia]. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:55, 28 Agosto 2026 (UTC) Marahil, iwan muna po nating bukas ang diskusyon na ito sa loob ng mga 3 buwan? Para may ''consensus'' kung gayahin na rin po natin ang naging pasiya sa enWiki na alisin na ang tampok na "Wikipedia Books"? <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:54, 30 Agosto 2026 (UTC) Tila maraming nakaugnay sa Wikipedia Books. [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Ano_ang_nakakawing_dito/Padron:Wikipedia-Books Siyam na mga artikulo] ang gumagamit ng tampok na ito. Marahil, kailangan ng sapat na ''consensus'' sa pag-alis ng ''feature'' na ito dahil magiging malaki ang epekto kung susunod tayo sa naging pasiya sa Wikipediang Ingles. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 09:39, 18 Setyembre 2026 (UTC) == Mga talakayang nakasama pa rin sa Wikipedia backlog == Magandang araw mga tagapangasiwa. Narito ang apat na mga talakayan na nakabilang pa rin sa [[:Kategorya:Wikipedia backlog]] kahit na maraming taon nang binura ang mga midyang hiniling na burahin. *[[Wikipedia:Images and media for deletion/2007 Enero 28]] *[[Wikipedia:Images and media for deletion/2007 Pebrero 15]] *[[Wikipedia:Images and media for deletion/2007 Marso 25]] *[[Wikipedia:Images and media for deletion/2007 Marso 26]] Pakisara po ang mga talakayan na iyon. Salamat po. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 06:51, 7 Setyembre 2026 (UTC) :{{Done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:09, 8 Setyembre 2026 (UTC) == Geography articles contributed by TentingZones1 == {{user|TentingZones1}}. Sample articles: [[Oyem]] and [[Bad Elster]]. For the benefit of the user being referred, I chose English as the main language for this discussion. While they might have good intentions, several of their contributions exhibit apparent reliance on some sophisticated method for machine translation and did not undergo manual human proofreading. I have already noticed their contributions since around April this year. While I initially ignored these contributions, thinking that other users would fix these articles, it appears no one fixed those articles. Here are some indicators of unedited machine translation passages: ;[[Oyem]] *Excessive reliance on Subject-Verb-Object (SVO) despite Tagalog being a mainly Verb-Subject-Object (VSO) language. *''{{xt|...ang Oyem ay naging kabisera ng agrikultura ng Woleu-Ntem...at gumana bilang isang node ng logistik na tumatawid sa hangganan kasama ang Cameroon at Ekwatoryal Guinea.}}''" - indicator of literal translations. "Node of logistics" literally translated instead of either "sentro ng transportasyon" or "sentro ng kalakalan" or "bagsakan ng mga kalakal" depending on the context of the sentence. *''{{xt|...pangangaso ng karne ng puno...}}'' - literally translated from "bushmeat." ;[[Bad Elster]] *''{{xt|...isang bayan ng spa sa distrito ng...}}'' - literal translation for "spa town." *Again, excessive SVO reliance instead of VSO. I have some suspicion that the sophisticated machine translation were made using AI chats. Google Translate does not generate too many "hyperliteral" translations, based from my experience on the extensive usage of it as the ''starting point''. Do note that I manually review and proofread the outputs with help from Glosbe, KWFDiksiyonaryo site, and DiksiyonaryoPH site, as well as my own understanding. Other users should act on these geography articles. With many articles having created, it's a challenge to fix them all. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 06:31, 9 Setyembre 2026 (UTC) :Napag-usapan na ang mga isyu. Gayunpaman, ang heograpiya ang mas pinipili sa ngayon. Dahil sa kakulangan ng mga katutubong salita upang payagan ang pag-konbert sa lokal na bersyon, kailangang magpokus ang diksyunaryo sa ngayon. :Minsan maaaring hindi maintindihan ang mga salita dahil sa kakulangan ng kaalaman sa ilang mga salitang may kaugnayan sa heograpiya bilang pangunahing alalahanin. :Gayunpaman, nagpasya akong huminto muna sa paggawa ng mga artikulo pagkatapos. :(Ang ilang artikulo ay isinalin sa [[:de:Thurmansbang|de]], [[:en:Dormaa Ahenkro|en]], at [[:fr:Larochemillay|fr]] bilang halimbawa. :Gayunpaman, sa susunod ay dapat ko itong maingat na iugnay bilang isang pinagmulan sa ibang mga edisyon ng wika.) :Hanggang sa makarating ang konsensya, maaari ninyo akong i-email, hangga't maaari, upang subukang maunawaan ang pangunahing problema tungkol sa "isyu sa paggamit ng mga salita" sa heograpiya. Salamat. :Sa kasalukuyan, lahat ng plano sa paggawa ng pahina ay itinigil muna. [[Tagagamit:TentingZones1|TentingZones1]] ([[Usapang tagagamit:TentingZones1|kausapin]]) 06:53, 9 Setyembre 2026 (UTC) :Minsan ang kahulugan ang pangunahing problema. Kapag isinasalin ang salita, hindi ito nagiging pangkalahatang termino na may kaugnayan dito. :Dahil kakaunti lamang ang mga salitang Tagalog na nasa humigit-kumulang sampung libo, posibleng makahanap ng ilang mga salitang hiram partikular tulad ng Espanyol (gayunpaman, nawala na ito pagkatapos ng pananakop ng mga Amerikano noong unang bahagi ng ika-20 siglo). :Sa [[Oyem]]: *"bush" = "palumpong" *"meat" = "karne" :Sa [[Bad Elster]]: *"spa town" = "bukal na mineral ng bayan" :Pati na rin ang marami pang mga artikulo na may kaugnayan sa heograpiya (hindi lang iyon, mayroon ding "luto") :Obserbahan ito hangga't maaari kung ang salita ay hindi nauugnay sa mga ibinigay. Suriin ito pagkatapos? [[Tagagamit:TentingZones1|TentingZones1]] ([[Usapang tagagamit:TentingZones1|kausapin]]) 07:00, 9 Setyembre 2026 (UTC) :Gayunpaman, dahil hindi ko pa naiintindihan ang pagkakasunod-sunod ng mga salita, napagpasyahan kong tuluyan nang itigil ang paggawa ng mga bagong artikulo dito sa proyekto maliban na lang kung magagawa ang mga posibleng plano sa hinaharap. Matagal ko pang naintindihan ang lahat ng aking makakaya dahil sa kakulangan ng pagsusuri sa pagkakasunod-sunod ng mga salita bago ko ito naisip para sa paggawa ng artikulo, sa palagay ko. (Maaari kang mag-email kung ayaw mong mabunyag ang ilang mga alalahanin sa privacy bukod pa sa mga ito? Minsan ay hindi na kailangan ang mga kasalukuyang isyu na naunang naobserbahan tungkol sa mga artikulo tungkol sa heograpiya. Babawiin ko ito hanggang sa maging maayos ang mga plano.) [[Tagagamit:TentingZones1|TentingZones1]] ([[Usapang tagagamit:TentingZones1|kausapin]]) 07:15, 9 Setyembre 2026 (UTC) ::Gayunpaman, hindi ako eksperto sa pag-aaral ng isa sa mga salitang literal na nangangahulugang "to". Sa kasalukuyan, nahihirapan akong isipin ang mga salitang "paano kung" na karaniwang ginagamit dahil karaniwang ginagamit ang VSO. Ngunit, sa hinaharap ay hindi pa tiyak kaya umaasa akong mauunawaan at masusuri ko ito sa malapit na hinaharap hangga't maaari. Ito ang aking huling pag-edit, kaya pagkatapos nito ay [[Natatangi:Tagagamit_ng_e-liham/TentingZones1|maaari ninyo akong kontakin sa pamamagitan ng email. / ''This is my final edit, so after that you can contact me by email.'' (Hanggang sa muli sa hinaharap hangga't maaari dito sa proyekto. Paalam. / ''Until I back in the future as possible here in the project. Farewell.'')]] [[Tagagamit:TentingZones1|TentingZones1]] ([[Usapang tagagamit:TentingZones1|kausapin]]) 07:33, 9 Setyembre 2026 (UTC) :::I'll leave to other users on evaluating {{u|TentingZones1}}'s responses. I feel their response isn't "natural." Even if I'm a ''[[Tsinong Pilipino|FilChi/Chinoy]]'', I can guess which Tagalog text is natural to read. Anyway, I made another research on at least one more contribution, '''[[Lalawigan ng Ogooué-Ivindo]]''': :::::1. It bears a tiny slip of English text, alongside excessive SVO usage: "''{{xt|Ang lalawigang ito, na naglalaman ng libu-libong kilometro kuwadrado ng rainforest, ang pinakamalaki at pinakakaunting populasyon at hindi gaanong maunlad kaysa sa ibang bahagi ng bansa. <u>As of 2013 it had a population of 63,293</u> Noong 2013, mayroon itong populasyon na 63,293 katao. Ang pangunahing bayan ay ang Makokou.}}''" :::::2. Using "tahanan" as a literal translation of "home" instead of a more natural word, like lokasyon. Or, altering the entire sentence but not sacrificing the message and context of the original thought: "''{{xt|Ang mga pangunahing kalsadang dumadaan sa probinsya ay ang mga kalsadang RN3 at RN4. Ang Makokou ay tahanan ng Paliparan ng Makokou.}}''" :::::3. Excessive translation of highly technical terms like "yellow fever" even if [https://diksiyonaryo.ph/search/yellow%20fever?page=1 diksiyonaryoPH did not translate it], as well as "sumiklab ang isang pagsiklab ng Ebola...": "{{xt|Noong Enero 1995, sumiklab ang isang pagsiklab ng Ebola virus sa mga kagubatan ng Ogooué-Ivindo. Siyam sa 19 na tao ang namatay sa mga kaso na naitala mula sa populasyon na 350 katao. Noong 2010, naiulat na patuloy na nakakaapekto ang dilaw na lagnat sa probinsya.}}" :::I do not call for the massive deletions of these articles, since they are quite valuable topics. However, I hope several users can help in cleaning up all of the translated articles they created. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:24, 9 Setyembre 2026 (UTC) ::::Hi @[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]], I can help with polishing some of these articles during my spare time. They’re certainly valuable enough to keep, so I’d be happy to help clean up the translations and improve the wording where I can. - [[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] ([[Usapang tagagamit:LknFenix|kausapin]]) 10:32, 10 Setyembre 2026 (UTC) :::::@[[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] Thank you for your efforts. Several categorizations need tweaking. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 10:51, 10 Setyembre 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Pagpapalit ng serbidor - May parating na panahon na maaari mo lamang basahin ang iyong wiki na hindi tatagal nang masyado | content = == Pagpapalit ng serbidor - May parating na panahon na maaari mo lamang basahin ang iyong wiki na hindi tatagal nang masyado == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Basahin ang mensaheng ito sa ibang wika]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Ililipat ng [[foundation:|Pundasyong Wikimedia]] ang trapikong dumadaloy sa pagitan ng mga sentro ng datos (''data centers'') nito. Sisiguraduhin nito na mananatiling ''online'' ang Wikipedia at ang mga iba pang wiki ng Wikimedia kahit kung lumipas ang isang sakuna. Ililipat ang lahat ng trapiko sa '''{{#time:j xg|2026-09-23|tl}}'''. Magsisimula ang pagpapalit sa '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. Sa kasamaang palad, dahil sa limitasyon sa [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], kailangan munang ihinto ang lahat ng pagbabago habang ginagawa ang paglilipat. Humihingi po kami ng paumanhin para sa pagkagambalang ito, at sinisikap naming mabawasan ito sa mga susunod na panahon. May ipapakitang bandera sa lahat ng mga wiki 30 minuto bago magsimula ang operasyong ito. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''Makababasa ka, nguni hindi makakapagbago, ng lahat ng mga wiki sa loob lamang ng maikling panahon.''' * Hindi ka makakapagbago ng hanggang sa isang oras sa {{#time:l j xg Y|2026-09-23|tl}}. * Kung susubukin mong magbago o maglagak sa mga oras na ito, makakikita ka ng mensahe ng kamalian. Inaasahan namin na walang mawawala na pagbabago sa mga minutong ito, ngunit hindi namin ito maipapangako. Kung nakikita mo ang mensahe ng kamalian, mangyaring maghintay hanggang bumalik sa normal na ang lahat. Pagkatapos niyon ay maaari mo nang mai-save ang iyong edit. Pero, amin namin kayong pinapayuhan na gumawa muna ng kopya ng iyong mga pagbabago, upang makasigurado. ''Mga ibang epekto'': * Babagal ang mga ''background job'' at maaaring tanggalin ang ilan. Maaaring hindi maisasapanahon ang mga pulang kawing ng kasimbilis ng normal. Kung maglilikha ka ng artikulo na nakakawing na sa ibang lugar, mas matagal na mananatiling pula ang kawing. Kailangang pahintuin ang mga ilang pangmatagalang iskrip. * Inaasahan namin na ang mga ''code deployment'' ay mangyayari katulad ng sa anumang ibang mga linggo. Pero, may mga ''case-by-case code freezes'' na mangyayari sa tamang panahon kung kakailanganin nila ito pagkatapos. * Hindi magagamit ang [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] ng mga nasa 90 minutos. Maaaring ipagpaliban ang proyektong ito kung kinakailangan. Maaari mong [[wikitech:Switch_Datacenter|basahin ang iskedyul sa wikitech.wikimedia.org]]. Ihahayag ang anumang pagbabago sa iskedyul. '''Mangyaring ibahagi ang impormasyon sa iyong pamayanan.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 Setyembre 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges | content = == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 Setyembre 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges | content = == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 09:29, 9 Oktubre 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 --> }} cvlbmhazuu7aupdzj7tdffis8fy26e5 Daigdig 0 4958 2236614 2228673 2026-10-24T08:48:06Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236614 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Mundo}}{{Ibang gamit}}{{use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit sa paksa. --> {{Infobox planet <!--------------------------------------------------------------------------------------- This infobox has been formatted in the same way as those for other planets and bodies in the Solar System, so please do not change it without discussion on the talk page. Scroll down to get beyond this long template and edit the main body text. ---------------------------------------------------------------------------------------->| background = LightSteelBlue | name = Daigdig | alt_names = {{Hlist|[[mundo]]|[[lupa]]|[[globo]]|[[Terra]]|[[Gaia]]|{{lang|en|Earth}}|{{lang|en|world}}}} | adjectives = {{Hlist|pandaigdig|pandaigdigan|global|mundiyal}} | symbol = [[File:Earth symbol (bold).svg|24px|class=skin-invert|🜨]] at [[File:Globus cruciger (bold).svg|class=skin-invert|24px|♁]] | image = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg | caption = ''[[Ang Bughaw na Holen]]'', [[Apollo 17]], Disyembre 1972 | epoch = [[J2000.0|J2000]]<ref group="n" name="epoch" /> | aphelion = {{val|152,097,597|u=km}} | perihelion = {{val|147,098,450|u=km}}<ref group="n" name="apsis" /> | time_periastron = 3 Enero 2026 | semimajor = {{val|149,598,023|u=km}}<ref name="VSOP87" /> | eccentricity = {{val|0.0167086}}<ref name="VSOP87" /> | period = {{convert|365.256363004|d|yr|comma=gaps|abbr=on|lk=out|disp=x|<ref name="IERS" /><br />(|[[Taong Julian (astronomiya)|<sub>j</sub>]])}} | avg_speed = {{val|29.7827|u=km/s}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | mean_anomaly = {{val|358.617|u=°}} | inclination = {{ublist |{{val|7.155|u=°}} – ekwador ng [[Araw (astronomiya)|Araw]]; |{{val|1.57869|u=°}} – [[imbaryableng lapag]];<ref name="Allen294" /> |{{val|0.00005|u=°}} – J2000 [[ekliptiko]]}} | asc_node = {{val|-11.26064|u=°}} – J2000 ekliptiko<ref name="earth_fact_sheet" /> | arg_peri = {{val|114.20783|u=°}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | satellites = 1 ([[Buwan (astronomiya)|Buwan]]) | allsatellites = yes | mean_radius = {{val|6371.0|u=km}}<ref name="hbcp2000" /> | equatorial_radius = {{val|6378.137|u=km}}<ref name=usno /><ref name="WGS-84" /> | polar_radius = {{val|6356.752|u=km}}<ref name="cazenave_ahrens1995" /> | flattening = 1/{{val|298.257222101}} ([[ETRS89]])<ref name="IERS2004" /> | circumference = {{unbulleted list | {{val|40075.017|u=km}} [[ekwador]]<ref name="WGS-84">{{cite web|title=World Geodetic System|lang=en|trans-title=Pandaigdigang Heodetikong Sistema|url=http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311023739/https://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/|archive-date=11 March 2020|work=[[National Geospatial-Intelligence Agency]]}}</ref> | {{val|40007.86|u=km}} [[meridyano (heograpiya)|meridyano]]<ref name="WGS-84-2" /><ref group="n" name="circ">Halos eksaktong 40,000&nbsp;km ang [[sirkumperensiya]] ng Daigdig dahil naka-{{lang|en|calibrate}} ang [[metro]] sa sukat na ito, o mas tumpak sabihin na 1/10-milyon ng layo ng magkabilang polo at ng ekwador.</ref> }} | surface_area = {{unbulleted list |{{val|510,072,000|u=km2}}<ref name="Pidwirny 2006_8" /><ref group="n" name="surfacecover" /> |Land: {{val|148,940,000|u=km2}} |Water: {{val|361,132,000|u=km2}} }} | volume = {{val|1.08321|e=12|u=km3}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | mass = {{val|5.972168|e=24|u=kg}}<ref name="earthmass" /> | density = {{convert|5513|kg/m3|g/cm3|comma=gaps|abbr=on|disp=out}}<ref name="earth_fact_sheet" /> <!--- Planetary densities are conventionally given in g/cm3 instead of kg/m3 ---> | surface_grav = {{val|9.80665|u=m/s2|}}<ref name="NIST2008" /><br />(eksaktong 1 [[Standard gravity|g<sub>0</sub>]]) | moment_of_inertia_factor = 0.3307<ref name="Williams1994" /> | escape_velocity = {{val|11.186|u=km/s}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | rotation = {{longitem|{{val|1.0|u=d}} <br /> (24h 00&nbsp;m 00s)}} | sidereal_day = {{longitem|{{val|0.99726968|u=d}}<ref name="Allen296" /> <br /> (23h 56&nbsp;m 4.100s)}} | rot_velocity = 1674.4 km/h<ref name="Cox2000" /> | axial_tilt = {{val|23.4392811|u=°}}<ref name="IERS" /> | albedo = {{ublist|class=nowrap |0.434 [[Heometrikong albedo|heometriko]]<ref name="earth_fact_sheet" /> |0.294 [[Bond albedo|Bond]]<ref name="earth_fact_sheet" />}} | single_temperature = {{cvt|255|K|C|0}}<br />([[Epektibong temperatura|temperatura sa blackbody]])<ref name="American Chemical Society 2013">{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures|trans-title=Mga Temperatura ng Atmospera at Planeta|lang=en | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023}}</ref> | atmosphere = yes | temp_name1 = &nbsp;{{refn|group=n|Sanggunian para sa minimum,<ref name=asu_lowest_temp /> mean,<ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=P. D.|last2=Harpham |first2=C. |title=Estimation of the absolute surface air temperature of the Earth |trans-title=Pagtataya sa tunay na temperatura ng hangin sa ibabaw ng Daigdig|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |date=2013 |volume=118 |issue=8 |pages=3213–3217 |doi=10.1002/jgrd.50359 |bibcode=2013JGRD..118.3213J |language=en |issn=2169-8996 |doi-access=free}}</ref> at maximum<ref name=asu_highest_temp /> na temperatura sa ibabaw.<!--Moved here to avoid stretching the infobox border-->}} | min_temp_1 = −89.2&nbsp;°C | mean_temp_1 = 14.76&nbsp;°C | max_temp_1 = 56.7&nbsp;°C | surface_equivalent_dose_rate = {{convert|2.40 |mSv/yr |μSv/h |disp=out}}<ref>{{cite book |author=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |title=Sources and effects of ionizing radiation |trans-title=Mga pinagmulan at epekto ng nag-iionisang radyasyon|lang=en|date=2008 |publication-date=2010 |publisher=United Nations |location=New York |isbn=978-92-1-142274-0 |url=http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |at=Table 1 |archive-date=16 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716210835/http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |url-status=live }}</ref> | abs_magnitude = −3.99 | surface_pressure = {{val|101.325|ul=kPa}} (lebel ng dagat) | atmosphere_composition = {{unbulleted list | 78.08% [[nitroheno]] (tuyong hangin) | 20.95% [[oksiheno]] (tuyong hangin) | ≤1% [[singaw-tubig]] (nagbabago) | 0.9340% [[argon]] | 0.0415% [[dioksidong karbono]] | 0.00182% [[neon]] | 0.00052% [[elyo]] | 0.00017% [[metano]] | 0.00011% [[kripton]] | 0.00006% [[idroheno]] }} Sanggunian:<ref name="earth_fact_sheet" /> | note = no }} '''Daigdíg''' ang ikatlong [[planeta]] mula sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] at ang natatanging [[astronomikong bagay]] na may [[buhay]]. Dahil ito sa pagkakaroon nito ng [[tubig]] sa [[Ibabaw ng Daigdig|ibabaw]] nito, na natatangi sa [[Sistemang Solar]]. Halos lahat ng katubigan ng Daigdig ay nasa mga [[karagatan]] nito, na kumakatawan sa tinatayang 70.8% ng kabuuang lawak ng ibabaw nito. Lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw nito, na makikita naman bilang mga [[kontinente]]. Malaking bahagi ng lupa sa Daigdig ang mahalumigmig at [[Behetasyon|nababalutan]] ng mga [[halaman]], habang [[yelo]] naman ang parehong [[rehiyong polar]] nito, na siyang humahawak sa malaking porsyento ng lahat ng tubig sa planeta. Taglay ng ibabaw ng Daigdig ang mga [[tektonikong plato]] na mabagal na gumagalaw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga [[kabundukan]], [[bulkan]], at [[lindol]]. Gawa sa likido ang [[Panlabas na kaibuturan ng daigdig|panlabas na kaibuturan]] nito, na siyang gumagawa sa [[magnetospera]] nito na nagsisilbing pananggalang nito laban sa karamihan ng mga mapaminsalang [[hanging solar]] at [[kosmikong radyasyon]]. May [[Atmospera ng Daigdig|dinamikong atmospera]] ang Daigdig, na responsable sa pagpapanatili sa mga kondisyon para maging posible ang buhay sa planeta at nagsisilbi ring proteksyon nito laban sa mga [[bulalakaw]] at [[Radyasyong ultrabiyoleta|radyasyong UV]]. Naglalaman ito ng malaking bahagdan ng [[oksiheno]] at [[nitroheno]]. Meron ding [[Singaw-tubig|singaw]] sa loob nito, na siyang gumagawa sa mga [[ulap]] na bumabalot sa malaking bahagi ng planeta. Isa itong [[greenhouse gas]] na gumagawa sa mga kondisyon upang manatili ang tubig sa ibabaw nito sa pamamagitan ng pagkuha ng enerhiyang mula sa Araw. Napapanatili ng prosesong ito ang kasalukuyang karaniwang temperatura sa ibabaw na {{Convert|14.76|C|F}}, temperatura kung saan nasa anyong likido ang tubig sa ilalim ng karaniwang presyur ng atmospera. Magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa mga rehiyon ng Daigdig, pinakamataas sa [[Tropiko|rehiyon ng ekwador]] at pinakamababa sa magkabilang polo nito. Ito ang nagdidikta sa [[daloy ng hangin]] at [[Daloy ng tubig|tubig]] sa buong planeta, na nagreresulta sa isang [[pandaigdigang sistema ng klima]] na may iba't-ibang [[Klasipikasyon ng klima|rehiyon ng klima]], gayundin sa samu't saring klase ng panahon kagaya ng [[pag-ulan]], na nagpapaikot naman sa mga mahahalagang elemento kagaya ng [[karbon]] at [[nitroheno]] sa iba't-ibang panig nito. [[Sukat ng Daigdig|Sinusukat]] ang Daigdig bilang isang {{Lang|en|[[Ellipsoid ng Daigdig|ellipsoid]]}} na may tinatayang sirkumperensiya na {{Convert|40000|km|mi}}. Daigdig ang [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Solar batay sa laki|pinakamakapal na planeta sa Sistemang Solar]]; sa apat na [[planetang lupa]] ng sistema, Daigdig ang pinakamalaki. [[Pag-ikot ng Daigdig|Umiikot ang Daigdig]] sa sariling aksis nito sa loob ng 23 oras at 56 minuto kada araw. Nasa 1 [[Yunit na pang-astronomiya|AU]] (o 8 [[Sinag-taon|sinag-minuto]]) ang layo nito sa Araw, na [[Ligiran ng Daigdig|nililibot nito]] sa loob ng 365.25 araw. Bahagyang nakatagilid ang aksis ng Daigdig kumpara sa [[Ligiran|lapag ng ligiran]] nito sa Araw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga [[kapanahunan]] ({{Lang|en|season}}). May isang [[likas na satelayt]] ang Daigdig, ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]], na lumilibot sa planeta sa layong {{Convert|384400|km|mi}} at may laking nasa sang-apat ng Daigdig. Tinutulungan ng Buwan na mapanatili nang maayos ang aksis ng Daigdig, na nagreresulta sa pagkakaroon ng mga [[kati]] ({{Lang|en|tide}}) at ang unti-unting pagbagal ng pag-ikot ng Daigdig. Dahil sa hila ng [[Grabedad|grabidad]] ng Daigdig, naka-{{Lang|en|[[tidal locking|tidal lock]]}} ang Buwan sa planeta kaya makikita lamang sa ibabaw ng Daigdig ang isang bahagi nito na tinatawag na "[[Harap ng Buwan|harap]]" nito. Kagaya ng karamihan ng mga bagay sa Sistemang Solar, nabuo ang Daigdig [[Edad ng Daigdig|tinatayang 4.5 bilyong taon ang nakaraan]] mula sa pagsasanib ng gas at alikabok mula sa [[Pagbuo at ebolusyon ng Sistemang Solar|maagang kasaysayan ng sistema]]. Nabuo ang mga karagatan nito pagkatapos ng isang bilyong taon, na humantong kalaunan sa [[Abiohenesis|pag-usbong ng buhay]]. Binago ng mga buhay na nilalang ang mga likas na proseso ng planeta na nagresulta sa [[Malawakang Pagkalat ng Oksiheno|mabilis na pagkalat ng oksiheno]] sa atmospera nito dalawang bilyong taon ang nakaraan. Umusbong naman ang mga [[tao]] sa kontinente ng [[Aprika]] tinatayang 300,000 taon ang nakaraan at mabilis na kumalat sa lahat ng kontinente. Tulad ng ibang mga buhay na nilalang, nakadepende ang mga tao sa [[Biyospero|biospera]] ng Daigdig, ngunit [[Epekto ng mga tao sa kalikasan|unti-unting nagiging malaki ang epekto nila sa kalikasan ng planeta]]. Kasalukuyang hindi masusustento ang epekto ng sangkatauhan sa biospera at klima ng Daigdig, na delikado para sa kabuhayan ng mga tao gayundin sa ibang mga nilalang, at nagreresulta sa mga [[Pagkalipol sa Holoseno|malawakang pagkalipol ng buhay]]. == Etimolohiya == Nagmula ang salitang ''daigdig'' sa [[wikang Gitnang Pilipino]]ng {{lang|mis|daləgdəg|proto=yes|italic=yes}} ("[[kulog]]"), na nagmula naman sa [[wikang Proto-Austronesyo]] {{lang|mis|dəʀdəʀ|italic=yes|proto=yes}} ("kulog"). Ayon sa isang diksiyonaryo na nilimbag noong 1835, nagmula ito mula sa pinaikling ''sandaigdigan'', na orihinal na tumutukoy noon sa "lugar kung saan maririnig ang kulog", mula sa paniniwala ng mga Pilipino noon na naririnig sa buong mundo ang kulog. Ginamit rin ito noon upang tumukoy sa [[uniberso]]. Ilan sa mga nilistang kasingkahulugan ang ''sanlibutan'' at ''sansinukob'', na ngayo'y mas tumutukoy sa [[Ariwanas]] at uniberso.<ref>{{Cite book |last=de los Santos |first=Domingo |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Vocabulario_de_la_lengua_Tagala_Reimpres/OWJcAAAAcAAJ?gbpv=1 |title=Vocabulario de la lengua tagala |date=1835 |publisher=Dayot |editor-last=Oliva |editor-first=Tomas |pages=507 |language=es |trans-title=Diksiyonaryo ng wikang Tagalog |via=Google Books}}</ref> Sinusulat ang daigdig sa [[Maliit at malaking titik|malaking titik]] kung tumutukoy ito sa planeta; sa [[Maliit at malaking titik|maliit na titik]], tumutukoy naman ito sa konsepto katulad ng salitang ''[[mundo]]'', na ginagamit ding kasingkahulugan nito sa karaniwang diskurso.<ref>{{Cite-UPDF2|daigdig|url=https://diksiyonaryo.ph/search/daigdig|access-date=16 Oktubre 2025}}</ref> Nagmula ito sa [[wikang Kastila]] at sumailalim sa proseso ng paglipat ng [[Diin (lingguwistika)|diin]] nang hiniram sa [[wikang Tagalog]], mula sa dulo papunta sa ikalawa sa dulo, na kalimitan sa Tagalog. Mula ito sa [[wikang Latin]] na {{Lang|la|mundus}},<ref>{{Cite web |title=mundo |url=https://dle.rae.es/mundo |access-date=16 Oktubre 2025 |website=Diccionario de la lengua española |publisher=Real Academia Española |language=es}}</ref> na nagmula naman sa [[wikang Etrusko]] o di kaya'y sa [[wikang Proto-Indo-Europeo]].<ref>{{Cite book |last=De Vaan |first=Michiel |url=https://books.google.com.ph/books?id=ecZ1DwAAQBAJ&pg=PA394&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |date=2008 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16797-1 |pages=394–395 |language=en |trans-title=Diksiyonaryong Pang-etimolohiya ng Latin at ibang mga Wikang Italiko |via=Google Books}}</ref> == Likas na kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng Daigdig|Kronolohiya ng likas na kasaysayan}} === Pagbuo === {{Main|Maagang Daigdig|Hadean}} [[File:The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg|thumb|Malikhaing paglalarawan sa protoplanetaryong disko na bumuo sa Daigdig.]] Napetsahan ang pinakamatandang materyal sa [[Sistemang Solar]] noong {{Val|4.5682|0.0002|0.0004}} [[Taon|Ga]] (bilyong taon).<ref name=bouvier_wadhwa2010/> Pagsapit ng {{Val|4.54|0.04}} Ga, nabuo ang [[maagang Daigdig]], [[Pagbuo at ebolusyon ng Sistemang Solar|kasabay ng ibang mga bagay sa Sistemang Solar]].<ref name="age_earth1"/> Nabubuo ang mga [[planeta]] sa pamamagitan ng pamamahagi ng isang [[nebulang solar]] ng [[kaulapang molekular]] dahil sa pagbagsak ng [[grabidad]], na nagresulta sa mabilis na pag-ikot at pagpatag kalaunan upang maging isang [[diskong sirkumstelar]], kung saan naman nabubuo ang mga planeta. Naglalaman ang mga [[nebula]] ng gas, piraso ng yelo, at alikabok. Ayon sa [[Teoryang Nebular|teoryang nebular]], nabubuo ang mga [[planetesimal]] sa pamamagitan ng [[akresyon]] (pamumuo), kung saan nabuo ang Daigdig sa ganitong proseso sa loob ng tinatayang 70 hanggang 100 milyong taon.<ref>{{cite journal |last1=Righter |first1=K. |last2=Schonbachler |first2=M. |date=7 May 2018 |title=Ag Isotopic Evolution of the Mantle During Accretion: New Constraints from Pd and Ag Metal–Silicate Partitioning |trans-title=Ebolusyon ng Ag Isotopo ng Manto sa Kasagsagan ng Akresyon: Mga Bagong Limitasyon mula sa Pamamahaging Pd at Ag Metal na Silikato |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991 |url-status=live |journal=Differentiation: Building the Internal Architecture of Planets |volume=2084 |page=4034 |bibcode=2018LPICo2084.4034R |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106093844/https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991 |archive-date=6 November 2020 |lang=en}}</ref> Samantala, di hamak na mas bata ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] kesa sa Daigdig, na tinatayang nasa 4.5 Ga o mas bata pa ang edad.<ref>{{Cite journal |last1=Tartèse |first1=Romain |last2=Anand |first2=Mahesh |last3=Gattacceca |first3=Jérôme |last4=Joy |first4=Katherine H. |author-link4=Katherine Joy |last5=Mortimer |first5=James I. |last6=Pernet-Fisher |first6=John F. |last7=Russell |first7=Sara |author7-link=Sara Russell |last8=Snape |first8=Joshua F. |last9=Weiss |first9=Benjamin P. |date=2019 |title=Constraining the Evolutionary History of the Moon and the Inner Solar System: A Case for New Returned Lunar Samples |trans-title=Paglilimita sa Ebolusyonal na Kasaysayan ng Buwan at ng Loobang Sistemang Solar: Isang Kaso para sa mga Kababalik pa lang na Sampol mula sa Buwan |journal=Space Science Reviews |language=en |volume=215 |issue=8 |page=54 |bibcode=2019SSRv..215...54T |doi=10.1007/s11214-019-0622-x |issn=1572-9672 |doi-access=free}}</ref> Ayon sa [[Palagay na matinding pagtama|nangungunang teorya ukol sa pagbuo nito]], nabuo ito sa pamamagitan ng akresyon ng mga materyal na nagmula sa salpukan ng Daigdig sa isang planetang singlaki ng [[Marte]] at 10% ng masa ng Daigdig, na pinangalanang [[Theia (palagay na planeta)|Theia]].<ref name=reilly20091022/> Lubhang mapaminsala ang salpukang ito, ngunit bumalik din kalaunan sa Daigdig dahil sa paghila ng grabidad ang ilan sa masang tumilapon.<ref>{{cite journal |last1=Meier |first1=M. M. M. |last2=Reufer |first2=A. |last3=Wieler |first3=R. |date=4 August 2014 |title=On the origin and composition of Theia: Constraints from new models of the Giant Impact |trans-title=Ukol sa pinagmulan at komposisyon ng Theia: Mga limitasyon mula sa mga bagong modelo ng Matinding Pagtama |journal=Icarus |language=en |volume=242 |page=5 |arxiv=1410.3819 |bibcode=2014Icar..242..316M |doi=10.1016/j.icarus.2014.08.003 |issn=0019-1035 |s2cid=119226112}}</ref> Mula naman noong 4.0 hanggang 3.8 Ga naganap ang [[Huling Malawakang Pambobomba]], kung saan binago ng sandamakmak na mga pagtama ng [[asteroyd]] ang [[ibabaw ng Daigdig]] gayundin sa Buwan.<ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Philippe |title=Encyclopedia of Astrobiology |url=https://archive.org/details/encyclopediaofas0001unse_w4m0 |last2=Morbidelli |first2=Alessandro |author-link2=Alessandro Morbidelli (astronomer) |publisher=Springer Berlin Heidelberg |year=2011 |isbn=978-3-642-11271-3 |editor-last1=Gargaud |editor-first1=Muriel |pages=909–912 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Astrobiolohiya |chapter=Late Heavy Bombardment |trans-chapter=Huling Malawakang Pambobomba |doi=10.1007/978-3-642-11274-4_869 |editor-last2=Amils |editor-first2=Prof Ricardo |editor-last3=Quintanilla |editor-first3=José Cernicharo |editor-last4=Cleaves II |editor-first4=Henderson James (Jim) |editor-last5=Irvine |editor-first5=William M. |editor-last6=Pinti |editor-first6=Prof Daniele L. |editor-last7=Viso |editor-first7=Michel}}</ref> === Pagkatapos mabuo === {{Main|Heolohikong kasaysayan ng Daigdig}} Nabuo ang [[atmospera ng Daigdig]] mula sa mga [[Bulkanismo|gawain ng mga bulkan]] gayundin sa [[paglalabas ng gas]].<ref>{{cite web |title=Earth's Early Atmosphere and Oceans |trans-title=Maagang Atmospera at Karagatan ng Daigdig |url=https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708180329/https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |archive-date=8 July 2019 |work=Lunar and Planetary Institute |publisher=Universities Space Research Association |language=en}}</ref> Nakondensado ang mga [[singaw-tubig]] mula sa mga ito papunta sa mga karagatan, na pinarami naman sa tulong ng tubig at yelo mula sa mga asteroyd, [[protoplaneta]], at kometa.<ref name="watersource" /> Ipinagpapalagay na may sapat na tubig sa Daigdig upang mapuno ang mga karagatan matapos nitong mabuo.<ref>{{Cite journal |last1=Piani |first1=Laurette |last2=Marrocchi |first2=Yves |last3=Rigaudier |first3=Thomas |last4=Vacher |first4=Lionel G. |last5=Thomassin |first5=Dorian |last6=Marty |first6=Bernard |display-authors=1 |date=2020 |title=Earth's water may have been inherited from material similar to enstatite chondrite meteorites |url=https://archive.org/details/science_2020-08-28_369_6507/page/1110 |trans-title=Maaaring nakuha mula sa mga materyal katulad ng sa mga enstatite chondrite na bulalakaw ang katubigan sa Daigdig |journal=Science |language=en |volume=369 |issue=6507 |pages=1110–1113 |bibcode=2020Sci...369.1110P |doi=10.1126/science.aba1948 |issn=0036-8075 |pmid=32855337 |s2cid=221342529}}</ref> Sa modelong ito, napigilan ng mga [[greenhouse gas]] sa atmospera ang pagyeyelo ng mga karagatan noong [[Kabalintunaang mahinang batang Araw|nasa 70% lamang]] ng kasalukuyang [[Liwanag ng Araw|liwanag]] ang bagong buong Araw.<ref name="asp2002" /> Pagsapit ng 3.5 Ga, nabuo naman na ang [[magnetikong sakop ng Daigdig]], na tumutulong sa pagpigil sa pagkasira ng atmospera dahil sa mga [[hanging solar]].<ref name="physorg20100304" /> Nang nagsimulang lumamig ang tunaw na [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito, nabuo ang pinakaunang solidong [[ibabaw ng Daigdig]], na ipinagpapalagay na {{Lang|en|[[mafic]]}}. Unang nabuo naman ang pinakaunang [[kontinental na ibabaw]] ng planeta, na {{Lang|en|[[felsic]]}} naman, mula sa bahagyang pagtunaw ng {{Lang|en|mafic}} na ibabaw nito.<ref name="comp">{{cite journal |last1=McDonough |first1=W.F. |last2=Sun |first2=S.-s. |year=1995 |title=The composition of the Earth |trans-title=Ang komposisyon ng Daigdig |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0009254194001404 |url-status=live |journal=Chemical Geology |language=en |volume=120 |issue=3–4 |pages=223–253 |bibcode=1995ChGeo.120..223M |doi=10.1016/0009-2541(94)00140-4 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506174028/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0009254194001404 |archive-date=6 May 2023}}</ref> Dahil sa pagkakaroon ng [[mineral]] na [[sirkon]] mula sa panahong [[Hadiko]] sa mga [[batong sedimentaryo]] na mula naman sa [[Eoarkeo]], ipinagpapalagay naman may {{Lang|en|felsic}} na ibabaw na ang Daigdig noon pang 4.4 Ga, o 140 milyong taon pagkatapos mabuo ito.<ref name="science310_5756_1947" /> Kasalukuyang may dalawang modelo na nagpapaliwanag kung paanong dumami ang noo'y napakakonting kontinental na ibabaw:<ref name="williams_santosh2004" /> # relatibong tuloy-tuloy na pagdami hanggang sa kasalukuyan, na suportado ng [[radiometrikong pagpepetsa]] sa kontinental na ibabaw sa buong Daigdig,<ref name="science164_1229" /> # mabilis na pagdami noong panahong [[Arkeo]], na bumubuo sa malaking bahagdan ng lahat ng kontinental na ibabaw sa Daigdig sa kasalukuyan,<ref name="ajes38_613" /><ref name="tp322_19" /> na suportado naman ng mga [[Isotope|isotopong]] patunay mula sa [[Hafniyo|hapniyo]] sa sirkon at [[Niyodimyo|neodimyo]] sa mga batong sedimentaryo. Maaaring maipagsama ang dalawang modelo at mga patunay sa mga ito dahil sa malawakang [[Pagreresiklo sa ibabaw|pagreresiklo]] ng mga materyal sa kontinental na ibabaw, lalo na sa maagang kasaysayan ng planeta.<ref name="Dhuime_etal_2018" /> Nabubuo ang mga bagong kontinental na ibabaw dahil sa mga [[tektonikong plato]], isang proseso na resulta ng tuloy-tuloy na pagkawala ng init sa looban ng Daigdig. Sa loob ng daan-daang milyong taon, nagsama-sama kalaunan ang mga kontinental na ibabaw dahil sa mga puwersang tektoniko upang bumuo ng mga [[superkontinente]] nang ilang beses sa kasaysayan, na nagkawatak-watak din kalaunan. Noong tinatayang 750 Ma (milyong taon), nagsimulang mawatak ang superkontinente ng [[Rhodinia]], isa sa mga pinakaunang superkontinente. Nagsama-sama muli ang mga kontinental na ibabaw kalaunan upang mabuo ang [[Pannotia]] noong 600–540 Ma, at panghuli, ang [[Pangaea]], na nagsimula namang mawatak noong 180 Ma.<ref name="bradley_2011" /> Nagsimula ang pinakabagong [[panahon ng yelo]] noong bandang 40 milyong taon ang nakaraan,<ref>{{cite news |last=Kinzler |first=Ro |title=When and how did the ice age end? Could another one start? |language=en |trans-title=Kailan at paano natapos ang panahon ng yelo? Posible bang magkaroon ulit ng panibago? |website=Ology |publisher=American Museum of Natural History |url=https://www.amnh.org/explore/ology/earth/ask-a-scientist-about-our-environment/how-did-the-ice-age-end |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627220742/https://www.amnh.org/explore/ology/earth/ask-a-scientist-about-our-environment/how-did-the-ice-age-end |archive-date=27 June 2019}}</ref> na tumindi noong [[Pleistoseno]] tatlong milyong taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |last1=Chalk |first1=Thomas B. |last2=Hain |first2=Mathis P. |last3=Foster |first3=Gavin L. |last4=Rohling |first4=Eelco J. |last5=Sexton |first5=Philip F. |last6=Badger |first6=Marcus P. S. |last7=Cherry |first7=Soraya G. |last8=Hasenfratz |first8=Adam P. |last9=Haug |first9=Gerald H. |last10=Jaccard |first10=Samuel L. |last11=Martínez-García |first11=Alfredo |display-authors=1 |date=12 December 2007 |title=Causes of ice age intensification across the Mid-Pleistocene Transition |trans-title=Mga sanhi ng pagtindi ng panahon ng yelo noong Transisyon ng Gitnang Pleistoseno |journal=Proc Natl Acad Sci USA |language=en |volume=114 |issue=50 |pages=13114–13119 |doi=10.1073/pnas.1702143114 |pmc=5740680 |pmid=29180424 |doi-access=free |first12=Heiko |last12=Pälike |first13=Richard D. |last13=Pancost |first14=Paul A. |last14=Wilson}}</ref> Sumailalim kalaunan ang mga rehiyon sa mataas at gitnang latitud sa paulit-ulit na siklo ng pagyeyelo at pagtunaw kada 21,000 taon, 41,000 taon, at 100,000 taon.<ref name="psc" /> Noong [[Huling Panahon ng Yelo]], na tinatawag sa popular na diskurso bilang ang "panahon ng yelo", nabalot sa yelo ang malaking bahagi ng mga kontinente hanggang sa gitnang latitud, at natapos noong tinatayang 11,700 taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |last1=Turner |first1=Chris S.M. |display-authors=et al |year=2010 |title=The potential of New Zealand kauri (Agathis australis) for testing the synchronicity of abrupt climate change during the Last Glacial Interval (60,000–11,700 years ago) |trans-title=Ang potensiyal ng New Zealand kauri (Agathis australis) para sa pagsubok sa sinkronidad ng biglaang pagbabago sa klima noong Huling Panahon ng Yelo (60,000–11,700 taon ang nakaraan) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110003197 |url-status=live |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |publisher=Elsevier |volume=29 |issue=27–28 |pages=3677–3682 |bibcode=2010QSRv...29.3677T |doi=10.1016/j.quascirev.2010.08.017 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100359/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110003197 |archive-date=31 March 2021 |access-date=}}</ref> === Pinagmulan ng buhay at ebolusyon === {{Main|Abiohenesis|Mga pinakamatatandang anyo ng buhay|Kasaysayan ng buhay}} Humantong sa paglitaw ng mga pinakaunang molekulang kayang magparami ng sarili dahil sa mga [[Reaksiyong kimikal|reaksyong kemikal]] simula noong bandang apat na bilyong taon ang nakaraan. Lumitaw naman sa sumunod na kalahating bilyong taon ang [[Pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat|pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat ng buhay sa kasalukuyan]].<ref name="sa282_6_90" /> Sa puntong ito, nadebelop ang proseso ng [[potosintesis]], na nagpahintulot sa mga buhay na maiproseso ang mga enerhiyang nakukuha mula sa Araw. Resulta ng prosesong ito ang paglalabas ng [[Oksiheno|molekular na oksiheno]] ({{Chem2|O2}}) sa atmospera, na unti-unting naipon at nagresulta sa pagkakaroon ng [[Ozone layer|pananggalang na osono]] dahil sa interaksyon nito sa [[Radyasyong ultrabiyoleta|radyasyong UV]].<ref name="NYT-20131003">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |date=3 October 2013 |title=Earth's Oxygen: A Mystery Easy to Take for Granted |language=en |trans-title=Oksiheno ng Daigdig: Misteryong Madaling Ipagkaliit |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |url-access=limited |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003121909/http://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-date=3 October 2013}}</ref> Samantala, nagsama-sama naman ang mga maliliit na selula sa loob ng mga malalaking selula upang mabuo ang mga pinakaunang [[eukaryota]].<ref name="jas22_3_225" /> Dahil sa pagkakaroon ng mga espesyalistang selula sa loob mga ito kaya nabuo ang mga pinakaunang tunay na multiselulang organismo. Kumalat kalaunan sa buong ibabaw ng Daigdig ang mga anyo ng buhay na ito salamat sa pagharang ng osono sa mga makapaminsalang [[Radiyasyon|radyasyon]].<ref name="burton20021129" /> Ilan sa mga pinakamatatandang patunay na [[posil]] ng buhay ay ang mga posil ng [[Mikroorganismo|mikrobyo]] sa mga [[batong buhangin]] na may tinatayang edad na 3.48 bilyong taon na natagpuan sa [[Kanlurang Australia]],<ref>{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |author4-link=Robert Hazen |date=8 November 2013 |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |trans-title=Mga Estrakturang Sedimentaryo na may mga Mikrobyo at Nagtatala sa isang Sinaunang Ekosistema sa tinatayang 3.48 Bilyong Taong Dresser Formation, Pilbara, Kanlurang Australia |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |language=en |volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |doi=10.1089/ast.2013.1030 |pmc=3870916 |pmid=24205812}}</ref> gayundin sa mga [[Sustansiyang bioheniko|biohenikong]] [[grapito]] sa mga batong nakita naman sa kanlurang [[Groenlandiya|Greenland]] na tinatayang may tanda naman na 3.7 bilyong taon,<ref>{{cite journal |last1=Ohtomo |first1=Yoko |last2=Kakegawa |first2=Takeshi |last3=Ishida |first3=Akizumi |last4=Nagase |first4=Toshiro |last5=Rosing |first5=Minik T. |display-authors=3 |date=January 2014 |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |trans-title=Patunay para sa biohenikong grapito sa mga metasedimentaryong bato ng maagang Isua ng Arkeo |journal=[[Nature Geoscience]] |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=25–28 |bibcode=2014NatGe...7...25O |doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0894 |s2cid=54767854}}</ref> at sa mga bakas ng [[biotikong materyal]] sa mga batong natuklasan naman sa Kanlurang Australia na may edad na 4.1 bilyong taon.<ref>{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |date=19 October 2015 |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |language=en |trans-title=Mga hint sa buhay sa inaakala na walang buhay na maagang Daigdig |work=[[Excite (web portal)|Excite]] |publisher=[[Mindspark Interactive Network]] |agency=[[Associated Press]] |location=Yonkers, NY |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818063111/https://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=18 August 2016}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |author-link3=T. Mark Harrison |last4=Mao |first4=Wendy L. |author4-link=Wendy Mao |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1&nbsp;billion-year-old zircon |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-science_2015-11-24_112_47/page/14518 |trans-title=Posibleng biohenikong karbon na napreserba sa isang sirkon na may tandang 4.1 bilyong taon |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |language=en |volume=112 |issue=47 |pages=14518–4521 |bibcode=2015PNAS..11214518B |doi=10.1073/pnas.1517557112 |issn=1091-6490 |pmc=4664351 |pmid=26483481 |doi-access=free}}</ref> Noong panahong [[Neoproterosoiko]] (1000–539 Ma), nababalot ang halos kabuuan ng Daigdig sa yelo. Binansagan ang palagay na ito bilang {{Lang|en|[[Snowball Earth]]}} ({{Literal na pagsasalin|Niyebeng Mundo}}), na isang partikular na interesanteng panahon sa kasaysayan ng Daigdig dahil ito muna ang naganap bago ang tinatawag na [[Kambriyano|Kambrianong pagdami]], kung saan mabilis na dumami ang mga komplikadong organismong multiselular.<ref>{{cite book |last1=Brooke |first1=John L. |title=Climate Change and the Course of Global History |url=https://archive.org/details/climatechangecou0000broo |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-87164-8 |page=[https://archive.org/details/climatechangecou0000broo/page/42 42] |language=en |trans-title=Pagbabago ng Klima at ang Tinatahak ng Pandaigdigang Kasaysayan}}</ref><ref>{{cite book |last1=Cabej |first1=Nelson R. |title=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |publisher=Elsevier Science |year=2019 |isbn=978-0-12-814312-4 |page=56 |language=en |trans-title=Epihenetikong Mekanismo ng Kambrianong Pagdami}}</ref> Matapos ang kaganapang ito noong 535 Ma, nakaranas ang buhay sa Daigdig ng di bababa sa limang malawakang [[pagkalipol]], at napakaraming mas maliliit na pagkalipol.<ref name="Stanley_2016" /> Maliban sa kasalukuyang pinagdedebatehang [[Holosenong pagkalipol|ikaanim na malawakang pagkalipol]] sa kasalukuyang panahong [[Holoseno]], ang pinakahuling sa lima ay naganap noong 66 Ma, nang tumama ang isang malaking [[bulalakaw]] sa ngayo'y [[Mehiko]] na nagresulta sa mabilis na pagkaubos ng mga [[Dinosauro|dinosaur]] (liban sa mga lumilipad) at mga malalaking [[reptilya]]. Nakaligtas mula sa pangyayaring ito ang mga mas maliliit na hayop kagaya ng mga [[insekto]], [[mamalya]], [[butiki]], at [[ibon]]. Simula noon, lumaganap ang mga mamalya sa Daigdig, at mga ito umusbong ang mga [[tao]], isang espesye ng mga [[Hominoidea|bakulaw]] sa [[Aprika]] na nagawang makatayo ilang milyong taon ang nakalipas.<ref name="gould1994" /><ref>{{Cite journal |last1=Daver |first1=G. |last2=Guy |first2=F. |last3=Mackaye |first3=H. T. |last4=Likius |first4=A. |last5=Boisserie |first5=J.-R. |last6=Moussa |first6=A. |last7=Pallas |first7=L. |last8=Vignaud |first8=P. |last9=Clarisse |first9=N. D. |date=2022 |title=Postcranial evidence of late Miocene hominin bipedalism in Chad |trans-title=Postcranial na patunay ng bipedalismo sa mga hominin ng huling Mioseno sa Chad |url=https://www.nature.com/articles/s41586-022-04901-z |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=609 |issue=7925 |pages=94–100 |bibcode=2022Natur.609...94D |doi=10.1038/s41586-022-04901-z |issn=1476-4687 |pmid=36002567 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827082104/https://www.nature.com/articles/s41586-022-04901-z |archive-date=27 August 2022 |access-date=}}</ref> Ang abilidad na ito ang nagpahintulot sa kanila na makagamit at makagawa ng mga [[Kasangkapan|kagamitan]] at nagpakailangan sa pagkaroon ng mabisang paraan ng [[Pakikipagtalastasan|komunikasyon]] na siya namang nagresulta sa isang mas maayos na nutrisyon na humantong kalaunan sa pagkakaroon ng paglaki ng [[utak]] at nagpasimula sa [[Ebolusyon ng tao|ebolusyon nila patungo sa kasalukuyang nilang anyo]]. Natuklasan nila ang [[agrikultura]], na dahilan upang mabuo ang mga pinakaunang [[Kabihasnan|sibilisasyon]]. Dahil dito, patuloy na malaki ang [[Epekto ng mga tao sa Daigdig|impluwensiya nila]] sa takbo ng Daigdig at sa kalikasan at buhay nito sa kasalukuyan.<ref name="bgsa119_1_140" /> === Hinaharap === {{Main|Hinaharap ng Daigdig}} [[Talaksan:Red_Giant_Earth_warm.jpg|alt=A dark gray and red sphere representing the Earth lies against a black background to the right of an orange circular object representing the Sun|thumb|Isang malikhaing paglalarawan sa nagliliyab na Daigdig matapos maging isang [[pulang higante]] ang Araw, tinatayang 5–7 bilyong taon sa hinaharap.]] Nakadepende sa Araw ang inaasahang malayong hinaharap ng Daigdig. Sa susunod na 1.1 bilyong taon, tataas nang 10% ang [[liwanag ng Araw]], at sa susunod na 3.5 bilyong taon, nang 40%.<ref name="sun_future" /> Dahil dito, inaasahang iinit ang ibabaw ng Daigdig, na magpapabilis sa [[siklo ng inorganikong karbon]] hanggang sa punto kung saan nakakamatay ang lebel ng konsentrasyon ng {{Chem2|CO2}} para sa mga kasalukuyang halaman sa loob ng tinatayang 100–900 milyong taon.<ref name="britt2000" /><ref name="pnas1_24_9576" /> Magreresulta ang pagkonti ng mga halaman sa pagkaubos ng oksiheno sa atmospera, na papatay sa lahat ng buhay na hayop sa Daigdig.<ref name="ward_brownlee2002" /> Inaasahan ding aabot sa {{Convert|100|C|F|abbr=on}} ang magiging karaniwang temperatura sa ibabaw ng Daigdig pagkatapos ng 1.5 bilyong taon, na siyang magpapasingaw sa lahat ng tubig sa mga karagatan patungo sa kalawakan at posibleng humantong sa [[Epektong greenhouse|matinding epektong greenhouse]] sa loob ng susunod na 1.6 hanggang 3 bilyong taon.<ref name="Mello-2020">{{Cite journal |last1=Mello |first1=Fernando de Sousa |last2=Friaça |first2=Amâncio César Santos |date=2020 |title=The end of life on Earth is not the end of the world: converging to an estimate of life span of the biosphere? |trans-title=Hindi katapusan ng mundo kung mawala ang lahat ng buhay sa Daigdig: pagsasama sa isang pagtataya sa kabuuang haba ng buhay ng biospera? |journal=International Journal of Astrobiology |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=25–42 |bibcode=2020IJAsB..19...25D |doi=10.1017/S1473550419000120 |issn=1473-5504 |doi-access=free}}</ref> Kahit na ituring na imortal ang Araw, lulubog kalaunan ang malaking bahagdan ng tubig sa mga karagatan patungo sa [[Mantel|manto]] dahil sa pagbaba ng nilalabas na singaw mula sa vent sa kailaliman ng dagat habang unti-unting lumalamig ang kaibuturan ng Daigdig.<ref name="Mello-2020" /><ref name="hess5_4_569" /> Inaasahang [[Ebolusyon ng bituin|magiging]] isang [[pulang higanteng bituin]] ang Araw sa susunod na 5 bilyong taon. Sa prosesong ito, lalaki ang Araw nang 250 beses kumpara sa kasalukuyan nitong laki.<ref name="sun_future" /><ref name="sun_future_schroder" /> Hindi malinaw kung ano ang mangyayari sa Daigdig sa puntong ito. Bilang isang pulang higante, bababa nang halos 30% ang masa ng Araw, na magreresulta sa paglipat ng ligiran ng Daigdig patungo sa layong 1.7 AU mula sa Araw sa pinakamalaking anyo nito, kung sakaling wala na'ng epekto ang [[kati]]. Kung sakaling meron pang kati, maaaring pumasok ang Daigdig sa atmospera ng Araw at tuluyang malusaw, habang lulubog naman ang mga mabibigat na elemento nito patungo sa kaibuturan ng Araw.<ref name="sun_future" /> == Pisikal na katangian == {{See also|Heopisika}} === Laki at hugis === {{Main|Hugis ng Daigdig}} {{See also|Radyus ng Daigdig|Sirkumperensiya ng Daigdig|Bilog na Daigdig|Heomorpolohiya}} [[Talaksan:Earth2014shape_SouthAmerica_small-tl.png|thumb|Ang kanlurang hemispera ng Daigdig, na nagpapakita sa topograpiya kung saan mas matingkad na pula ang mas malayo sa gitna ng planeta, kumpara sa tipikal na pagsukat mula sa karaniwang lebel ng dagat.]] [[Hugis ng Daigdig|Bilog ang Daigdig]] dahil sa [[ekwilibriyong hidrostatiko]],<ref name="Horner 2021">{{cite web |last=Horner |first=Jonti |date=16 July 2021 |title=I've always wondered: why are the stars, planets and moons round, when comets and asteroids aren't? |trans-title=Palagi kong naiisip: bakit bilog ang mga bituin, planeta, at buwan, pero hindi ang mga kometa at asteroyd? |url=https://theconversation.com/ive-always-wondered-why-are-the-stars-planets-and-moons-round-when-comets-and-asteroids-arent-160541 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303211236/https://theconversation.com/amp/ive-always-wondered-why-are-the-stars-planets-and-moons-round-when-comets-and-asteroids-arent-160541 |archive-date=3 March 2023 |access-date= |website=The Conversation |language=en}}</ref> at may karaniwang diametro na {{Convert|12,742|km|mi|abbr=on}}, ang [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Solar batay sa laki|panglimang pinakamalaking planeta]] sa [[Sistemang Solar]] at ang pinakamalaking [[planetang lupa]] ng naturang sistema.<ref>{{Cite web |last=Lea |first=Robert |date=6 July 2021 |title=How big is Earth? |trans-title=Gaano kalaki ang Daigdig? |url=https://www.space.com/17638-how-big-is-earth.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109225632/https://www.space.com/17638-how-big-is-earth.html |archive-date=9 January 2024 |access-date= |website=Space.com |language=en}}</ref> Dahil sa [[Pag-ikot ng Daigdig|pag-ikot]] nito, mas malapit ang hugis nito sa isang {{Lang|en|ellipsoid}} kaya [[Pagkaumbok sa ekwador|nakaumbok ang bahaging ekwador]] nito, kung saan nasa {{Convert|43|km|mi|abbr=on}} na mas malawak ito kesa sa magkabilang polo.<ref name="ngdc2006" /><ref name="milbert_smith96" /> Meron ding mga baryasyon ang [[topograpiya]] ng ibabaw nito, kagaya ng sa [[Bambang ng Marianas]], na may lalim na {{Convert|10,925|km|mi|abbr=on}} o 0.17% ng karaniwang diametro ng Daigdig, at ng [[Bundok Everest]], na may taas naman na {{Convert|8,848|km|mi|abbr=on}} o 0.14% ng karaniwang diametro ng planeta.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Heather A. |last2=Jamieson |first2=Alan J. |date=2019 |title=The five deeps: The location and depth of the deepest place in each of the world's oceans |trans-title=Ang limang malalalim: lokasyon at lalim ng mga pinakamalalalim na lugar sa bawat karagatan ng mundo |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=197 |bibcode=2019ESRv..19702896S |doi=10.1016/j.earscirev.2019.102896 |issn=0012-8252 |doi-access=free |article-number=102896}}</ref><ref>{{cite web |last1=Tewksbury |first1=Barbara |title=Back-of-the-Envelope Calculations: Scale of the Himalayas |trans-title=Mga Mabilisang Pagkakalkula: Lawak ng Himalayas |url=https://serc.carleton.edu/quantskills/activities/botec_himalayas.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023091247/https://serc.carleton.edu/quantskills/activities/botec_himalayas.html |archive-date=23 October 2020 |access-date= |work=[[Carleton University]] |language=en}}</ref> Dahil sa umbok nito sa ekwador, ang bulkang [[Chimborazo]] sa [[Ecuador]], sa taas na {{Convert|6,384.4|km|mi|abbr=on}}, ay ang pinakamalayong bahagi ng ibabaw mula sa gitna.<ref name="ps20_5_16" /><ref>{{cite web |last1=Krulwich |first1=Robert |author-link=Robert Krulwich |date=7 April 2007 |title=The 'Highest' Spot on Earth |trans-title=Ang 'Pinakamataas' na Punto sa Daigdig |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130164111/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |archive-date=30 January 2013 |access-date= |work=NPR.org |language=en}}</ref> Ginagamit ng mga siyentipiko sa larangan ng [[heodesiya]] ang isang perpektong hugis ng Daigdig sa mga kalkulasyon nila. Isa itong {{Lang|en|geoid}}, na kumakatawan sa Daigdig na walang kahit anong uka o umbok sa ibabaw dulot ng topograpiya nito, kung saan ang karaniwang ibabaw ng dagat naman ang ginagamit naman na sanggunian sa mga pagsusukat.<ref>{{Cite web |title=What is the geoid? |trans-title=Ano ang geoid? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/geoid.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017000735/https://oceanservice.noaa.gov/facts/geoid.html |archive-date=17 October 2020 |access-date= |website=oceanservice.noaa.gov |publisher=[[National Ocean Service]] |language=EN-US}}</ref> === Ibabaw === {{See also|Ibabaw ng planeta|Kalupaan|Karagatan|Dagat}} [[Talaksan:AYool_topography_15min-tl.png|thumb|Topograpiya at batimetriya ng Daigdig sa kasalukuyan.]] Tinatayang may lawak na {{Convert|510|e6km2|e6mi2|abbr=unit}} ang kabuuang [[ibabaw ng Daigdig]].<ref name="Pidwirny 2006_8" /> Mahahati ito sa dalawang hemispera: [[Hilagang Hating-globo|Hilaga]] at [[Timog Hating-globo|Katimugan]] kung gagamitin ang latitud, o [[Kanlurang Emisperyo|Kanluran]] at [[Silangang Emisperyo|Silangan]] kung longhitud naman ang gagamitin. Nasa 70.8% nito ang sakop ng katubigan na katumbas ng {{Convert|361|e6km2|e6mi2|abbr=unit}};<ref name="Pidwirny 2006_8" /> dahil dito, tinatagurian din ang Daigdig bilang isang ''planetang tubig''. Tinatawag na [[pandaigdigang karagatan]] ang kabuuang saklaw ng katubigang ito,<ref name="Smith 2021">{{cite web |last=Smith |first=Yvette |date=7 June 2021 |title=Earth Is a Water World |trans-title=Tubig na Mundo ang Daigdig |url=http://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827003111/https://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world/ |archive-date=27 August 2022 |access-date= |website=NASA |language=en}}</ref><ref name="National Geographic Society 2022">{{cite web |date=20 May 2022 |title=Water-Worlds |trans-title=Mga Tubig na Mundo |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819111728/https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ |archive-date=19 August 2022 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> na kalimitan ay hinahati sa lima: mula pinakamalaki, [[Karagatang Pasipiko]], [[Karagatang Atlantiko|Atlantiko]], [[Karagatang Indiyo|Indiyo]], [[Katimugang Karagatan|Katimugan]], at [[Karagatang Artiko|Artiko]].<ref name="Janin Mandia 2012 p. 20">{{cite book |last1=Janin |first1=H. |url=https://books.google.com/books?id=it27LP5V0ugC&pg=PA20 |title=Rising Sea Levels: An Introduction to Cause and Impact |last2=Mandia |first2=S.A. |publisher=McFarland, Incorporated, Publishers |year=2012 |isbn=978-0-7864-5956-8 |page=20 |language=en |trans-title=Tumataas na Lebel ng Dagat: Panimula sa Sanhi at Epekto |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195211/https://books.google.com/books?id=it27LP5V0ugC&pg=PA20 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Ro 2020">{{cite web |last=Ro |first=Christine |date=3 February 2020 |title=Is It Ocean Or Oceans? |trans-title=Karagatan ba o Mga Karagatan? |url=https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826231806/https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |archive-date=26 August 2022 |access-date= |website=Forbes |language=en}}</ref> Sa magkabilang polo, nababalot sa yelo ang katubigan. Samantala, lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw ng Daigdig na katumbas ng {{Convert|149|e6km2|e6mi2|abbr=unit}}. Nahahati ito sa apat na pangunahing [[lupalop]]: mula pinakamalaki, [[Apro-Eurasya]], [[Kaamerikahan]], [[Antartika]], at [[Australya (lupalop)|Australia]].<ref name="DunnMitchell2016">{{cite book |last1=Dunn |first1=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=-aowDwAAQBAJ&pg=PA232 |title=The New World History: A Field Guide for Teachers and Researchers |last2=Mitchell |first2=Laura J. |last3=Ward |first3=Kerry |publisher=Univ of California Press |year=2016 |isbn=978-0-520-28989-5 |pages=232– |language=en |trans-title=Ang Bagong Kasaysayan ng Mundo: Gabay sa Larangan para sa mga Guro at Mananaliksik |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195225/https://books.google.com/books?id=-aowDwAAQBAJ&pg=PA232 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Dempsey 2013">{{cite web |last=Dempsey |first=Caitlin |date=15 October 2013 |title=Geography Facts about the World's Continents |trans-title=Mga Fact sa Heograpiya ukol sa mga Kontinente ng Mundo |url=https://www.geographyrealm.com/continents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826235549/https://www.geographyrealm.com/continents/ |archive-date=26 August 2022 |access-date= |website=Geography Realm |language=en}}</ref><ref name="McColl">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=continents |encyclopedia=Encyclopedia of World Geography |publisher=Facts on File, Inc. |url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |editor=R.W. McColl |volume=1 |page=215 |language=en |trans-title=kontinente |isbn=978-0-8160-7229-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195231/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref> Nahahati naman ang mga ito sa samu't saring mga pulo gayundin ng mga mas maliliit na [[kontinente]] at [[Kontinente|subkontinente]]. Iba-iba ang elebasyon ng iba't-ibang mga punto nito, mula sa pinakamababa, {{Convert|-418|m|ft}} sa [[Dagat Patay]], hanggang sa pinakamataas, {{Convert|8,848|m|ft}} sa [[Bundok Everest]]. Gayunpaman, nasa {{Convert|797|m|ft}} lamang ang karaniwang elebasyon ng kalupaan.<ref>{{cite web |last=Center |first=National Geophysical Data |date=19 August 2020 |title=Hypsographic Curve of Earth's Surface from ETOPO1 |trans-title=Kurbang Hipsograpiko ng Ibabaw ng Daigdig mula sa ETOPO1 |url=https://www.ncei.noaa.gov/products/etopo-global-relief-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915114233/https://ngdc.noaa.gov/mgg/global/etopo1_surface_histogram.html |archive-date=15 September 2017 |website=ngdc.noaa.gov |language=en}}</ref> Nababalot ito ng tubig, yelo, niyebe, artipisyal na estraktura, o [[behetasyon]], na siyang pinakamadalas.<ref name="Carlowicz Simmon 2019">{{cite web |last1=Carlowicz |first1=Michael |last2=Simmon |first2=Robert |date=15 July 2019 |title=Seeing Forests for the Trees and the Carbon: Mapping the World's Forests in Three Dimensions |trans-title=Pagtingin sa mga Gubat para sa mga Puno at Karbon: Pagmamapa sa mga Kagubatan ng Mundo sa Tatlong Dimensiyon |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/ForestCarbon#:~:text=They%20cover%20about%2030%20percent,percent%20of%20the%20Earth's%20land. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231005400/https://earthobservatory.nasa.gov/features/ForestCarbon#:~:text=They%20cover%20about%2030%20percent,percent%20of%20the%20Earth's%20land. |archive-date=31 December 2022 |access-date= |website=NASA Earth Observatory |language=en}}</ref> Nasa 10.7% lamang ng kabuuang lawak ng kalupaan ang magagamit para sa [[Agrikultura|pagsasaka]], at tanging 1.3% lamang ang permanenteng sakahan.<ref>{{cite web |title=Arable land |trans-title=Masasakang lupa |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1W?display=graph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002170510/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1w?display=graph |archive-date=2 October 2015 |access-date= |publisher=World Bank |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Permanent cropland |trans-title=Permanenteng sakahan |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713131245/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |archive-date=13 July 2015 |access-date=19 October 2015 |publisher=World Bank |language=en}}</ref> Binubuo ng parehong kalupaan at kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan ang kabuuang ibabaw ng Daigdig, na siyang bumubuo naman sa [[litospera]] ng planeta kasama ng ilang bahagi ng [[Mantel|itaas na manto]] nito. Mahahati sa dalawa ang ibabaw: [[Pandagat na ibabaw|pandagat]] at [[Pangkontinenteng ibabaw|pangkontinente]]. Tipikal na gawa sa [[basalto]] ang pandagat na ibabaw, habang dominante naman sa pangkontinenteng ibabaw ang mga materyal na may mas mababang densidad kagaya ng mga [[batong sedimentaryo]] at [[Metamorpikong bato|metamorpiko]].<ref name="layers_earth" /> Tinatayang nasa 75% ng pangkontinenteng ibabaw ang gawa sa mga batong sedimentaryo, kahit na tanging kumakatawan lamang ang mga ito sa 5% ng kabuuang masa ng ibabaw.<ref name="jessey" /> === Tektonikong plato === {{Main|Tektonikong plato}} [[Talaksan:Plates_tect2_en.svg|thumb|Mga pangunahing plato ng Daigdig]] Nahahati sa mga [[tektonikong plato]] ang bahagyang gumagalaw na litospera ng Daigdig. Ito ang mga bahaging gumagalaw sa mga hangganan ng bawat isa sa paraang alinman sa tatlo: [[Nagbabanggaang hangganan|nagbabanggaan]] ({{Lang|en|convergent}}), [[Naghihiwalayang hangganan|naghihiwalay]] ({{Lang|en|divergent}}), o [[Nagkikiskisang hangganan|nagkikiskisan]] ({{Lang|en|transform}}). Sa mg hangganang ito nagaganap ang [[Bulkan|bulkanismo]], paglitaw ng mga kabundukan at kalupaan at bambang sa mga karagatan, at mga [[lindol]].<ref name="kious_tilling1999" /> Nakapatong ang mga tektonikong plato sa [[astenospera]], ang solido ngunit bahagyang likidong bahagi ng itaas na manto na responsable sa mga paggalaw ng mga ito.<ref name="seligman2008" /> Dahil sa mga paggalaw ng mga tektonikong plato, [[Pagpapailalim (heolohiya)|pumapailalim]] ang pandagat na ibabaw sa mga hangganan ng banggaan. Samantala, umaakyat ang mga materyal ng [[Mantel|manto]] sa mga hangganan ng hiwalayan na gumagawa sa mga tagaytay sa gitna ng dagat ({{Lang|en|mid-ocean ridge}}). Dahil sa pinagsamang prosesong ito, nareresiklo ang pandagat na ibabaw pabalik sa manto kaya pawang mga bata sa heolohikong pananaw ang malaking bahagdan ng kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan (tinatayang nasa 100 Ma lamang). Nasa 200 Ma lamang ang edad ng pinakamatandang bahagi nito,<ref name="duennebier1999" /><ref name="noaa20070307" /> kumpara sa 4,030 Ma na edad ng pinakamatandang bahagi ng pangkontinenteng ibabaw,<ref name="cmp134_3" /> bagamat may mga sirkon na napreserba sa mga batong sedimentaryo noong panahong Eoarkeo na may tandang 4,400 Ma.<ref name="science310_5756_1947" /> May pitong pangunahing plato ang Daigdig: [[Plato ng Pasipiko|Pasipiko]], [[Plato ng Hilagang Amerika|Hilagang Amerika]], [[Plato ng Eurasya|Eurasya]], [[Plato ng Aprika|Aprika]], [[Plato ng Antartika|Antartika]], [[Plato ng Indo-Australia|Indo-Australia]], at [[Plato ng Timog Amerika|Timog Amerika]]. Bukod dito, ilan sa mga malalaking plato ang [[Plato ng Arabia|Arabia]], [[Plato ng Karibe|Karibe]], [[Plato ng Pilipinas|Pilipinas]], [[Plato ng Nazca|Nazca]], at [[Plato ng Scotia|Scotia]]. Pinakabago sa mga ito ang Indo-Australia, na resulta ng pagsasama ng [[plato ng Australia]] at [[Plato ng India|India]] noong 50–55 Ma. Pinakamabilis naman ang [[plato ng Cocos]], na gumagalaw sa bilis na {{Convert|75|mm/year|in/year|abbr=unit}}, na sinusundan ng plato ng Pasipiko na may bilis naman na {{Convert|52-69|mm/year|in/year|abbr=unit}}.<ref name="podp2000" /> Samantala, pinakamabagal ang plato ng Timog Amerika, na gumagalaw lamang sa bilis na {{Convert|10.6|mm/year|in/year|abbr=unit}}.<ref name="Argus_etal_2011">{{Cite journal |last1=Argus |first1=D.F. |last2=Gordon |first2=R.G. |last3=DeMets |first3=C. |date=2011 |title=Geologically current motion of 56 plates relative to the no-net-rotation reference frame |trans-title=Mga heolohikong kasalukuyang galaw ng 56 na plato relatibo sa no-net-rotation reference frame |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=12 |issue=11 |pages=n/a |bibcode=2011GGG....1211001A |doi=10.1029/2011GC003751 |doi-access=free}}</ref> === Loobang estraktura === {{Main|Loobang estraktura ng Daigdig}} [[Talaksan:Earth_cutaway_schematic-tl.png|thumb|Estraktura ng looban ng Daigdig.]] Kagaya ng ibang mga planetang lupa, nahahati ang looban ng Daigdig sa mga patong ayon sa mga katangiang kemikal at pisikal. Nababalot ito ng isang solidong ibabaw, na nakapatong naman sa isang mala-likidong [[Mantel|manto]]. Nakahiwalay ang ibabaw sa manto dahil sa [[hangganang Mohorovičić]].<ref name="GeolSoc" /> Iba-iba ang kapal ng ibabaw ng Daigdig, mula {{Convert|6|km|mi|abbr=on}} sa mga karagatan hanggang sa {{Convert|30-40|km|mi|abbr=on}} naman sa mga kontinente. Tinatawag na [[litospera]] ang ibabaw kasama ng matigas-tigas at malamig na itaas na manto, na nahahati naman sa mga gumagalaw na tektonikong plato.<ref>{{cite news |last1=Micalizio |first1=Caryl-Sue |last2=Evers |first2=Jeannie |date=20 May 2015 |title=Lithosphere |language=en |trans-title=Litospera |work=[[National Geographic]] |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529052948/https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/ |archive-date=29 May 2022}}</ref> Sa ilalim ng litospera makikita ang [[astenospera]], ang bahaging medyo mala-likido na kinapapatungan nito. Nagaganap ang mga mahahalagang pagbabago sa estraktura ng mga [[kristal]] pagsapit ng lalim na {{Convert|410 and 660|km|mi|abbr=on}}, na nagsisilbi din bilang [[Sonang transisyonal (Daigdig)|transisyon]] ng itaas at ibabang manto. Sa ilalim naman ng manto makikita ang likidong [[Kaibuturan ng isang planeta|labas na kaibuturan]] na nakapatong naman sa isang solidong [[Kaibuturan ng isang planeta|loob na kaibuturan]].<ref name="tanimoto_ahrens1995" /> Maaaring mas mabilis ang ikot ng loob na kaibuturan ng Daigdig kesa sa ibang mga bahagi nito, na nasusukat mula 0.1–0.5° kada taon, bagamat may mga pananaliksik din na nagbibigay ng mas mataas o mas mababa pang antas kesa rito.<ref name="Deuss_2014" /> Tinatayang sanglima ng radyus ng Daigdig ang radyus ng loob na kaibuturan nito. Mas tumitindi ang densidad habang palalim nang palalim, ang pinakamataas para sa kahit anong planeta sa Sistemang Solar. === Komposisyong kemikal === {{Main|Pagkayabong ng mga elemento sa ibabaw ng Daigdig}} Tinatayang nasa {{Val|5.97|u=kg|e=24}} ang kabuuang [[masa ng Daigdig]]. Nagtataglay ito ng [[bakal]] na kumakatawan sa 32.1% ng masa nito, at sinusundan ng [[oksiheno]] (30.1%), [[Silikon|silisyo]] (15.1%), [[magnesyo]] (13.9%), [[asupre]] (2.9%), [[nikel]] (1.8%), [[Kalsiyo|kalsyo]] (1.5%), [[aluminyo]] (1.4%), at mga maliliit na bakas ng ibang mga elemento (1.2%).<ref name="pnas71_12_6973" /><ref name="comp" /> Dahil sa paghihiwalay ng grabidad, taglay ng kaibuturan ang mga elementong mas mataas ang densidad tulad ng bakal (88.8%), nikel (5.8%), at asupre (4.5%). Pinakakaraniwang taglay ng mga bato sa ibabaw ang mga [[oksido]], na kumakatawan sa lagpas 99% ng ibabaw mula sa labing-isang elemento tulad ng silisyo, aluminyo, bakal, kalsyo, magnesyo, [[potasyo]], o [[sodyo]].<ref name="pnas71_12_6973" /><ref name="brown_mussett1981" /> === Loob na init === {{Main|Badyet sa loob na init ng Daigdig}} [[Talaksan:Earth_heat_flow.jpg|thumb|Mapa ng lumalabas na init mula sa kaibuturan ng Daigdig papunta sa ibabaw nito. Mapapansin na pinakamatindi ito sa mga tagaytay sa gitna ng mga karagatan.]] Nagmumula ang loob na init ng Daigdig sa init na nagawa noong nabuo ito at sa init dahil sa [[Radiyasyon|radyasyon]].<ref name="Turcotte">{{cite book |author1=Donald L. Turcotte |url=https://books.google.com/books?id=-nCHlVuJ4FoC&q=primordial&pg=PA286 |title=Geodynamics |author2=Gerald Schubert |date=25 March 2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66624-4 |language=en |trans-title=Heodinamika}}</ref> Ilan sa mga [[Isotope|isotopo]] na pangunahing nagbibigay ng init sa planeta ay ang [[potasyo 40]], [[uranyo 238]], at [[toryo 232]].<ref name="sanders20031210" /> Aabot ang init sa sentro hanggang {{Convert|6,000|C|F|abbr=on}},<ref>{{cite web |date=25 April 2013 |title=The Earth's Centre is 1000 Degrees Hotter than Previously Thought |trans-title=Mas Mainit nang 1000 Digri ang Sentro ng Daigdig kesa sa Naunang Inakala |url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628075455/http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter/ |archive-date=28 June 2013 |access-date= |website=The European Synchrotron (ESRF) |language=en}}</ref> at presyur hanggang {{Convert|360|GPa|e6psi|abbr=unit}}.<ref name="ptrsl360_1795_1227" /> Dahil nagmumula ang karamihan sa init na nagagawa ng Daigdig mula sa radyasyon, ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na mas matindi pa kesa sa kasalukuyan ang produksiyon ng init ng planeta noong panahon kung saan hindi pa nauubos ang mga isotopong may maiiksing buhay. Pagsapit ng tatlong bilyong taon sa hinaharap, inaasahan na dodoble ang produksiyon ng init kumpara sa kasalukuyan, na magpapabilis sa pag-ikot ng init sa manto at dahil dito gayundin sa mga tektonikong plato, at magpapahintulot sa paggawa sa mga bihira ngayong mabuo na mga [[batong igneo]] tulad ng [[komatita]].<ref name="T&S 137" /><ref name="epsl121_1" /> Nasa {{Val|87|u=mW/m2}} ang karaniwang init na nawawala sa Daigdig, para sa kabuuang pagkawala ng init na aabot sa {{Val|4.42|u=W|e=13}}.<ref name="jg31_3_267" /> Ipinagpapalagay na dumadaloy ang init na ito papunta sa ibabaw dahil sa mga [[pagbuga ng manto]], na itinuturong salarin sa mga maanomalyang aktibidad ng ilang mga bulkan.<ref name="science246_4926_103" /> Gayunpaman, karamihan sa init ay nawawala dahil sa paggalaw ng mga tektonikong plato dahil sa pamamaga ng manto sa mga tagaytay sa kailaliman ng mga karagatan. Nailalabas din ang init sa pamamagitan ng konduksiyon ng litospera, na madalas mangyari din sa kailaliman ng mga karagatan.<ref name="heat loss" /> === Grabidad === {{Main|Grabidad ng Daigdig}} Nasa {{Convert|9.8|m/s|ft/s|abbr=on}} ang bilis ng [[Grabedad|grabidad]] malapit sa ibabaw ng Daigdig. Gayunpaman, maaari itong bahagyang magbago dahil sa mga [[Anomalya sa grabidad|anomalya]] bunsod ng topograpiya, heolohiya, at at lokal na estraktura ng tektonikong plato.<ref>{{cite journal |last1=Watts |first1=A. B. |last2=Daly |first2=S. F. |date=May 1981 |title=Long wavelength gravity and topography anomalies |trans-title=Mga anomalya sa mahabang haba ng alon ng grabidad at topograpiya |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=415–418 |bibcode=1981AREPS...9..415W |doi=10.1146/annurev.ea.09.050181.002215}}</ref> === Magnetikong sakop === {{Main|Magnetikong sakop ng Daigdig}} Ginagawa ang pangunahing bahagi ng [[magnetikong sakop ng Daigdig]] sa [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito, kung saan nagaganap ang prosesong [[Teoryang daynamo|daynamo]] na naglilipat sa kinetikong enerhiya mula sa init ng kumbeksiyon patungo sa enerhiyang elektromagnetiko. Umaabot hanggang sa labas ng kaibuturan ang sakop nito, mula sa manto patungo sa ibaba kung saan isa itong [[dipolo]]. Malapit sa heograpikong polo ang dipolo ng Daigdig. Sa ekwador ng magnetikong sakop, ang lakas ng sakop malapit sa ibabaw ay nasa {{Val|3.05|u=T|e=-5}}, na may [[magnetikong momento]] na {{Val|7.79|u=Am{{sup|2}}|e=2}} sa epoch 2000, na bumababa nang mga 6% kada siglo bagamat nananatili pa rin itong mas malakas kumpara sa pangmatagalang karaniwan nito.<ref name="dipole">{{cite journal |last1=Olson |first1=Peter |last2=Amit |first2=Hagay |year=2006 |title=Changes in earth's dipole |trans-title=Mga pagbabago sa dipolo ng Daigdig |url=https://pages.jh.edu/~polson1/pdfs/ChangesinEarthsDipole.pdf |url-status=live |journal=Naturwissenschaften |language=en |volume=93 |issue=11 |pages=519–542 |bibcode=2006NW.....93..519O |doi=10.1007/s00114-006-0138-6 |pmid=16915369 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927110538/http://pages.jh.edu/~polson1/pdfs/ChangesinEarthsDipole.pdf |archive-date=27 September 2019 |s2cid=22283432}}</ref> Magulo ang paggalaw ng kumbeksiyon sa kaibuturan; gumagalaw ang magnetikong polo at nagpapalitan din ng pagkakahanay paminsan-minsan. Nagreresulta ito sa [[Heomagnetikong pagkakaibang sekular|sekular na pagkakaiba]] sa pangunahing sakop at pagpapalitan ng heomagnetikong polo nang ilang beses kada ilang milyong taon. Pinakabago sa mga ito ang pagpapalitan na naganap noong tinatayang 700,000 taon ang nakalipas.<ref name="fitzpatrick2006" /><ref name="campbelwh" /> [[Magnetospera]] ang tawag sa kabuuang saklaw ng magnetikong sakop ng Daigdig. Pinapalihis nito ang mga [[Ion|iono]] at [[elektron]] ng [[hanging solar]]; pinipisat ng hanging solar ang bahaging nakaharap sa Araw nang mga 10 radyus ng Daigdig at nagpapahaba naman sa bahaging nasa likod upang maging isang mahabang buntot.<ref>{{Cite journal |last1=Ganushkina |first1=N. Yu |last2=Liemohn |first2=M. W. |last3=Dubyagin |first3=S. |date=2018 |title=Current Systems in the Earth's Magnetosphere |script-title=Mga Sistema ng Daloy sa Magnetospera ng Daigdig |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017RG000590 |journal=Reviews of Geophysics |language=en |volume=56 |issue=2 |pages=309–332 |bibcode=2018RvGeo..56..309G |doi=10.1002/2017RG000590 |issn=1944-9208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100349/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017RG000590 |archive-date=31 March 2021 |hdl-access=free |hdl=2027.42/145256 |s2cid=134666611}}</ref> Dahil di hamak na mas mabilis ang hanging solar kesa sa bilis ng along dinadala nito, palaging nagaganap ang isang supersonikong [[arko ng banggaan]] ({{Lang|en|bow shock}}) sa bahaging nakaharap sa Araw.<ref>{{cite web |last=Masson |first=Arnaud |date=11 May 2007 |title=Cluster reveals the reformation of the Earth's bow shock |trans-title=Ibinunyag ng klaster ang repormasyon ng arko ng banggaan ng Daigdig |url=http://sci.esa.int/jump.cfm?oid=40994 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100440/https://sci.esa.int/web/cluster/-/40994-cluster-reveals-the-reformation-of-the-earth-s-bow-shock |archive-date=31 March 2021 |publisher=European Space Agency |language=en}}</ref> Nananatili lamang ang mga [[kargadong partikulo]] sa loob ng magnetospera, partikular na sa rehiyong tinatawag na plasmaspera na sumusunod sa linya ng magnetikong sakop ng Daigdig habang umiikot ito.<ref>{{cite web |last=Gallagher |first=Dennis L. |date=14 August 2015 |title=The Earth's Plasmasphere |trans-title=Ang Plasmaspera ng Daigdig |url=http://plasmasphere.nasa.gov/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828213813/http://plasmasphere.nasa.gov/ |archive-date=28 August 2016 |publisher=NASA/Marshall Space Flight Center |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Gallagher |first=Dennis L. |date=27 May 2015 |title=How the Plasmasphere is Formed |trans-title=Paano Nabuo ang Plasmaspera |url=http://plasmasphere.nasa.gov/formed.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115064232/http://plasmasphere.nasa.gov/formed.html |archive-date=15 November 2016 |publisher=NASA/Marshall Space Flight Center |language=en}}</ref> Nabubuo ang pasingsing na daloy dahil sa pagsunod nito sa magnetikong sakop kahit na pawang natatangay lamang ang mga ito dahil sa dominasyon ng magnetikong daloy sa rehiyon.<ref name="BaumjohannTreumann1997">{{cite book |last1=Baumjohann |first1=Wolfgang |title=Basic Space Plasma Physics |last2=Treumann |first2=Rudolf A. |publisher=World Scientific |year=1997 |isbn=978-1-86094-079-8 |pages=8, 31 |language=en |trans-title=Mga Simpleng Pisika ng Plasma ss Kalawakan}}</ref> Samantala, nabubuo naman ang [[sinturong Van Allen]] dahil sa mga random na paggalaw ng mga matitinding kargadong partikulo sa magnetospera.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Ionosphere and magnetosphere |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |url=https://www.britannica.com/science/ionosphere-and-magnetosphere/Magnetosphere |last=McElroy |first=Michael B. |language=en |trans-title=Ionospera at magnetospera |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703085345/https://www.britannica.com/science/ionosphere-and-magnetosphere/Magnetosphere |archive-date=3 July 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="Van Allen">{{cite book |last=Van Allen |first=James Alfred |title=Origins of Magnetospheric Physics |date=2004 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-0-87745-921-7 |language=en |trans-title=Mga Pinagmulan ng Pisika ng Magnetospera |oclc=646887856}}</ref> Tuwing nagaganap ang mga [[magnetikong bagyo]], lumilihis ang mga partikulong mula sa magnetospera at lalo na sa buntot nito patungo sa linya ng magnetikong sakop na papunta sa [[ionospera]] ng Daigdig, kung saan nagreresulta sa mga [[Aurora (astronomiya)|aurora]] sa kalangitan ang interaksyon ng mga ito sa atmospera.<ref name="stern2005" /> == Pag-ikot at paglibot == === Pag-ikot === {{Main|Pag-ikot ng Daigdig}} [[Talaksan:EpicEarth-Globespin-tilt-23.4.gif|thumb|Pag-ikot ng Daigdig, mula sa pinagsama-samang kuha ng mga nakapalibot na satelayt.]] Masusukat ang bilis ng [[pag-ikot ng Daigdig]] depende sa sangguniang gagamitin: ayon sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] ({{Lang|en|solar day}}) at ayon sa [[nakapirmeng bituin]] ({{Lang|en|sidereal day}}). Kung gagamitin ang Araw bilang sanggunian, karaniwang umiikot ang Daigdig sa sarili nitong aksis sa bilis na 86,400 segundo (86,400.0025 kung gagamitin ang segundong [[Pandaigdigang Sistema ng mga Yunit|SI]]). Dahil sa epekto ng puwersa ng [[kati]], na nagpapabagal sa pag-ikot, bahagyang nagbabago ang kabuuang haba ng isang araw sa ganitong kahulugan nang 1 o 2 milisegundo kesa sa karaniwan.<ref name="USNO_TSD" /><ref>{{cite journal |date=9 April 2015 |title=Rapid Service/Prediction of Earth Orientation |trans-title=Rapid Service/Prediksyon sa Oryentasyon ng Daigdig |url=http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |format= |journal=IERS Bulletin-A |language=en |volume=28 |issue=15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |archive-date=14 March 2015 |access-date=}}</ref> Samantala, mas mabagal nang 4 na minuto ang araw (ayon sa Araw) kung gagamitin naman ang mga nakapirmeng bituin bilang sanggunian; ang isang araw sa ganitong kahulugan ay katumbas ng 23 oras 56 minuto 4 segundo.<ref name="IERS" /> Mas mabilis ito nang mga 8 milisegundo tuwing [[ekinoksiyo]] sa [[Ekinoksiyo ng Marso|Marso]].<ref name="seidelmann1992" /> Maliban sa mga [[bulalakaw]] at mga [[satelayt]] sa mababang ligiran, natutunghayan mula sa pananaw sa ibabaw ng Daigdig ang paggalaw ng mga bagay sa kalangitan nang pakanluran sa bilis na 15 digri kada oras. Mula sa [[ekwador ng kalangitan]], katumbas ito ng diametro ng parehong Araw at [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] kada dalawang minuto; sa pananaw sa ibabaw, tila halos magkasinglaki ang dalawang bagay, na nagpapahintulot sa pagkakaroon ng mga halos perpektong [[laho]] sa Daigdig.<ref name="zeilik1998" /><ref name="angular" /> === Paglibot === {{Main|Ligiran ng Daigdig|Lokasyon ng Daigdig}} [[Talaksan:Seasons-tl.png|thumb|[[Ligiran ng Daigdig]], kabilang na ang mga [[panahon]], [[apsis]], [[solstisyo]], at [[ekinoksiyo]].]] Ikatlong planeta mula sa Araw ang Daigdig, at bahagi ng [[loobang Sistemang Solar]]. Lumilibot ang Daigdig sa Araw sa tinatayang karaniwang layo na {{Convert|150|e6km|e6mi|abbr=unit}}, na siyang basehan ng [[astronomikong yunit]] (AU) at katumbas ng 8.3 [[Sinag-taon|sinag-minuto]] o 380 beses ng [[Distansiyang lunar|distansiya ng Buwan sa Daigdig]]. Karaniwang lumilibot ang Daigdig sa Araw sa loob ng 365.2564 na araw, sa karaniwang bilis na {{Convert|29.7827|km/s|mi/s}}.<ref name="earth_fact_sheet" /> Samantala, lumilibot ang Daigdig at ang buong Sistemang Solar sa [[Ariwanas]] sa tinatayang layo na 28,000 sinag-taon mula sa gitna. Mas mataas naman ito nang nasa 20 [[sinag-taon]] mula sa [[kalapagang galaktiko]], sa [[braso ng Orion]].<ref name="nasa20051201" /> === Pagkatagilid === [[Talaksan:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|thumb|Dahil sa pagkatagilid ng Daigdig, sabay na nakakaranas ang hilaga at timog ng magkaibang kapanahunan. Halimbawa, kung tag-init sa hilaga, taglamig sa timog.]] Nakatagilid ang Daigdig nang 23.439281 digri, kung saan palaging nakaturo ang aksis nito sa mga [[polo sa kalangitan]] nase sa kahulugan. Dahil dito, magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa ibabaw ng Daigdig sa paglipas ng taon. Ito ang dahilan kung bakit nagaganap ang mga tinatawag na [[kapanahunan]] sa mga rehiyon lagpas ng mga linya ng tropiko (mula [[ekwador]]): nasa tag-init ang hilaga at taglamig sa timog kung nakaharap sa Araw ang [[Tropiko ng Kanser]], nasa taglamig naman ang hilaga at tag-init sa timog kung nakaharap naman sa Araw ang [[Tropiko ng Kaprikorn]]. Tuwing tag-init, mas matagal na nagpapakita ang Araw sa langit; tuwing taglamig, mas mabilis itong lumulubog.<ref>{{cite book |last1=Rohli |first1=Robert. V. |title=Climatology |last2=Vega |first2=Anthony J. |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2018 |isbn=978-1-284-12656-3 |edition=4 |pages=291–292 |language=en |trans-title=Klimatolohiya}}</ref> Samantala, hindi nakakatanggap ng sinag ng Araw ang mga rehiyong malapit sa magkabilang polo nang ilang linggo kada taon; mas mahaba pa ito sa magkabilang polo mismo, na maaaring tumagal nang ilang buwan. Nakakaranas din sila ng mga araw kung saan hindi lumulubog ang Araw.<ref>{{cite book |last=Burn |first=Chris |url=http://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf |title=The Polar Night |date=March 1996 |publisher=The Aurora Research Institute |language=en |trans-title=Ang Gabing Polar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806150129/https://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf |archive-date=6 August 2023 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=24 June 2020 |title=Sunlight Hours |trans-title=Mga Oras ng Sinisinagan |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022025038/https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/ |archive-date=22 October 2020 |work=Australian Antarctic Programme |language=en}}</ref> Sa astronomikong pananaw, nasusukat ang apat na panahon–taglamig, tagsibol, tag-init, at taglagas–base sa mga [[solstisyo]] at [[ekinoksiyo]]. Sa hilaga, nagaganap ang solstisyo ng taglamig tuwing bandang ika-21 ng Disyembre, solstisyo ng tag-init tuwing bandang ika-21 ng Hunyo, ekinoksiyo ng tagsibol tuwing bandang ika-20 ng Marso, at ekinoksiyo ng taglagas tuwing bandang ika-22 o ika-23 ng Setyembre. Baligtad naman ang sitwasyon sa timog para sa mga petsa ng solstisyo at ekinoksiyo nito.<ref name="bromberg2008" /> Matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig sa mahabang panahon. Gayunpaman, sumasailalim pa rin ito sa [[nutasyon]], o ang bahagyang pagbabago sa pag-ikot nito kada 18.6 na taon. Kabilang sa mga ito ang [[alog na Chandler]], ang [[presesyon]] ng pag-ikot na nakakabuo ng kumpletong bilog kada 25,800 taon, at ang mga bahagyang paggalaw ng polo ng Daigdig. Ang mga ito ay resulta ng hilaan ng Araw at Buwan sa Daigdig.<ref name="fisher19960205" /> Hindi isang [[bilog]] ang ligiran ng Daigdig kundi isang [[Habilog|elipse]]. Tinatawag na [[perihelion]] ang pinakamalapit na punto ng ligiran nito mula sa Araw, at [[aphelion]] naman para sa pinakamalayong punto nito. Sa kasalukuyan, nagaganap ang perihelion kada tuwing ika-3 ng Enero at aphelion kada tuwing ika-4 ng Hulyo. Nagbabago ito sa paglipas ng panahon dahil sa presesyon at pagbabago sa ligiran dahil sa [[siklong Milankovitch]]. Tinatayang nasa 6.8% mas mataas ang natatanggap na [[enerhiyang solar]] tuwing perihelion kada taon kumpara sa aphelion.<ref>{{cite web |last1=Buis |first1=Alan |date=27 February 2020 |title=Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate |trans-title=Mga Siklong Milankovitch (Ligiran) at ang Gampanin Nito sa Klima ng Daigdig |url=https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030105553/https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |archive-date=30 October 2020 |work=NASA |language=en}}</ref> Dahil ang timog ang nakaharap sa Araw pagsapit ng aphelion, bahagyang mas mataas ang natatanggap nito na enerhiyang solar kesa hilaga sa buong taon. Gayunpaman, hindi ito masyadong nadadama dahil sa pagkatagilid ng aksis at ang pagkuha ng karamihan ng sobra sa enerhiyang ito ng katubigan na mas marami sa timog kesa sa hilaga.<ref>{{cite web |last1=Kang |first1=Sarah M. |last2=Seager |first2=Richard |title=Why is the Northern Hemisphere Warmer than the Southern Hemisphere? |trans-title=Bakit mas Mainit ang Hilagang Hemispero kesa sa Katimugang Hemispero? |url=http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907195739/http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf |archive-date=7 September 2021 |work=Columbia University |location=New York |language=en}}</ref> == Buwan == {{Main|Buwan (astronomiya)|Ligiran ng Buwan}} [[Talaksan:FullMoon2010.jpg|thumb|Ang harapan o nakikitang bahagi ng [[Buwan (astronomiya)|Buwan]].]] [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] ang tanging [[likas na satelayt]] ng Daigdig. Isa itong malaking mala-[[planetang lupa]] na likas na satelayt na may diametrong sang-apat ng Daigdig. Ito ang pinakamalaking buwan sa [[Sistemang Solar]] kumpara sa planeta nito, bagamat mas malaki ang [[Charon]] kung ikukumpara sa [[Pluto]], na isang [[planetang menor]].<ref>{{cite web |last1=Klemetti |first1=Erik |date=17 June 2019 |title=What's so special about our Moon, anyway? |trans-title=Ano bang espesyal sa Buwan natin, ha? |url=https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106063032/https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway |archive-date=6 November 2020 |access-date= |work=[[Astronomy (magazine)|Astronomy]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=19 December 2019 |title=Charon |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014164907/https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking. |archive-date=14 October 2020 |access-date= |website=NASA |language=en}}</ref> Kapitalisado ang salitang ''Buwan'' upang ihiwalay ito sa [[Buwan (panahon)|kalendaryong buwan]] gayundin sa mga likas na satelayt ng ibang mga planeta, na tinatawag ding ''buwan''. Kasalukuyang pinaniniwalaan na nabuo ito bilang resulta ng [[Hinuhang matinding pagtama|banggaan]] ng Daigdig at ng isang planetang singlaki ng [[Marte]], na tinatawag na [[Theia (palagay na planeta)|Theia]]. Pinapaliwanag rin nito ang halos kawalan ng makikitang [[bakal]] at ibang mga elementong madaling matunaw sa Buwan pati na rin sa pagkakatulad halos ng komposisyon nito sa ibabaw ng Daigdig.<ref name="canup_asphaug2001b" /> Base sa mga isinagawang simulasyon sa kompyuter, may makikitang dalawang mala-blokeng bakas ng naturang protoplaneta sa loob mismo ng Daigdig.<ref name="NYT-20231101">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=1 November 2023 |title=A 'Big Whack' Formed the Moon and Left Traces Deep in Earth, a Study Suggests - Two enormous blobs deep inside Earth could be remnants of the birth of the moon. |language=en |trans-title=Nabuo ang Buwan dahil sa isang 'Matinding Hampas' at Nag-iwan ng Bakas sa Loob ng Daigdig, ayon sa isang Pag-aaral - Posibleng mga naiwang bakas ng pagkabuo ng Buwan ang dalawang dambuhalang bloke sa kaloob-looban ng Daigdig |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |url-status=live |access-date= |archive-url=https://archive.today/20231101232849/https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |archive-date=1 November 2023}}</ref><ref name="NAT-20231101">{{cite journal |author=Yuan, Qian |display-authors=et al. |date=1 November 2023 |title=Moon-forming impactor as a source of Earth's basal mantle anomalies |trans-title=Banggaan na gumawa sa Buwan bilang pinagmulan ng mga anomalya sa basaltong manto ng Daigdig |url=https://www.nature.com/articles/s41586-023-06589-1 |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=623 |issue=7985 |pages=95–99 |bibcode=2023Natur.623...95Y |doi=10.1038/s41586-023-06589-1 |pmid=37914947 |url-access=subscription |archive-url=https://archive.today/20231102061800/https://www.nature.com/articles/s41586-023-06589-1 |archive-date=2 November 2023 |access-date= |s2cid=264869152}}</ref> Ang paghihilaan ng Buwan at ng Daigdig dahil sa [[grabidad]] ang siyang dahilan kung bakit may mga [[kati]].<ref>{{Cite journal |last1=Coughenour |first1=Christopher L. |last2=Archer |first2=Allen W. |last3=Lacovara |first3=Kenneth J. |author-link3=Kenneth Lacovara |date=2009 |title=Tides, tidalites, and secular changes in the Earth–Moon system |trans-title=Kati, tidalite, at mga sekular na pagbabago sa sistemang Daigdig–Buwan |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |url-status=live |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=97 |issue=1 |pages=59–79 |bibcode=2009ESRv...97...59C |doi=10.1016/j.earscirev.2009.09.002 |issn=0012-8252 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028000947/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |archive-date=28 October 2012 |access-date=}}</ref> Dahil rin dito kaya nakaharap palagi sa Daigdig ang isang bahagi nito, na resulta ng {{Lang|en|[[tidal locking]]}}.<ref>{{Cite news |last=Kelley |first=Peter |date=17 August 2017 |title=Tidally locked exoplanets may be more common than previously thought |language=en |trans-title=Maaaring mas karaniwan kesa sa inaakala noon ang mga naka-tidal lock na eksoplaneta |newspaper=Uw News |url=https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009192401/https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/ |archive-date=9 October 2020}}</ref> Habang lumilibot ang Buwan sa Daigdig, nasisinagan ang ilang bahagi nito ng Araw; tinatawag ang mga ito bilang mga [[yugto ng buwan]].<ref>{{Cite web |title=Lunar Phases and Eclipses |trans-title=Mga Yugto at Laho ng Buwan |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016180007/https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses/ |archive-date=16 October 2020 |access-date= |website=NASA Solar System Exploration |language=en}}</ref> Unti-unting lumalayo ang Buwan mula sa Daigdig dahilan sa epekto ng interaksyon ng kati, sa bilis na {{Convert|38|mm/yr|in/yr|abbr=unit}}. Ibig sabihin, iba ang haba ng isang araw at taon ilang milyong taon ang nakaraan at maging sa malayong hinaharap.<ref name="espenak_meeus20070207" /> Halimbawa, noong panahong [[Ediakarano]] (620 milyong taon ang nakaraan), tinatayang 400 araw ang isang taon at halos 22 oras lamang ang isang araw.<ref>{{Cite journal |last=Williams |first=G.E. |date=2000 |title=Geological constraints on the Precambrian history of Earth's rotation and the Moon's orbit |trans-title=Mga heolohikong limitasyon sa kasaysayang Prekambriano ng pag-ikot ng Daigdig at ng ligiran ng Buwan |journal=Reviews of Geophysics |language=en |volume=38 |issue=1 |pages=37–59 |bibcode=2000RvGeo..38...37W |doi=10.1029/1999RG900016 |doi-access=free |s2cid=51948507}}</ref> May malaking bahagi ang Buwan sa pagdebelop ng buhay sa Daigdig dahil sa gampanin nito sa klima. Ayon sa mga pag-aaral sa [[paleontolohiya]] at simulasyon sa kompyuter, naging matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig dahil sa mga kati.<ref name="aaa428_261" /> Ipinagpapalagay ng ilang mga siyentipiko na maaaring maging magulo ang pag-ikot ng Daigdig dahil sa gitgitan ng Araw sa umbok sa ekwador ng Daigdig, na makakaapekto nang matindi sa paglipas ng panahon kagaya ng sa [[Marte]], bagamat kasalukuyan pa rin itong pinagtatalunan.<ref>{{cite web |last1=Cooper |first1=Keith |date=27 January 2015 |title=Earth's moon may not be critical to life |trans-title=Maaaring hindi kritikal sa buhay ang buwan ng Daigdig |url=https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030120857/https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees. |archive-date=30 October 2020 |access-date= |work=[[Phys.org]] |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dadarich |first1=Amy |last2=Mitrovica |first2=Jerry X. |author-link2=Jerry X. Mitrovica |last3=Matsuyama |first3=Isamu |last4=Perron |first4=J. Taylor |last5=Manga |first5=Michael |author-link5=Michael Manga |last6=Richards |first6=Mark A. |date=22 November 2007 |title=Equilibrium rotational stability and figure of Mars |trans-title=Pagkamatatag ng pag-ikot sa ekwilibriyo at anyo ng Marte |url=http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |journal=Icarus |language=en |volume=194 |issue=2 |pages=463–475 |doi=10.1016/j.icarus.2007.10.017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201094104/http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |archive-date=1 December 2020 |access-date=}}</ref> Mula sa ibabaw ng Daigdig, halos magkasinglaki ang Buwan at Araw. Nagmumukhang ganito ang kaso dahil sa pagiging 400 na mas malaki ang Araw kesa sa Buwan, at 400 din na mas malayo ito mula sa Daigdig.<ref name="angular" /> Dahil dito, posible ang mga halos perpektong [[laho]] sa kalangitan ng Daigdig.<ref>{{cite web |last1=Sharf |first1=Caleb A. |author1-link=Caleb Scharf |date=18 May 2012 |title=The Solar Eclipse Coincidence |trans-title=Ang Nagkataon Lang na Lahong Solar |url=https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015083529/https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/ |archive-date=15 October 2020 |access-date= |work=[[Scientific American]] |language=en}}</ref> === Asteroyd at artipisyal na satelayt === {{Main|Bagay malapit sa Daigdig|Palagay na buwan ng Daigdig}} [[Talaksan:The_station_pictured_from_the_SpaceX_Crew_Dragon_1.jpg|thumb|Ang [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS) noong 2021.]] May mga [[asteroyd]] na dumadaan [[Bagay na malapit sa Daigdig|malapit o nasa mismong ligiran ng Daigdig]]. Kinabibilangan ito ng mga [[kwasisatelayt]], mga bagay na may [[ligirang hugis sapatos ng kabayo]], at mga [[Troyanong asteroyd|trojan]]. Hindi bababa sa pitong kwasisatelayt, kabilang na ang [[469219 Kamoʻoalewa]], na may sukat mula 10 metro hanggang 5000 metro.<ref name="christou_asher2011" /><ref>{{cite journal |last1=Marcos |first1=C. de la Fuente |last2=Marcos |first2=R. de la Fuente |date=8 August 2016 |title=Asteroid (469219) 2016 HO3, the smallest and closest Earth quasi-satellite |trans-title=Asteroyd (469219) 2016 HO3, ang pinakamaliit at pinakamalapit na kwasisatelayt ng Daigdig |url=https://academic.oup.com/mnras/article/462/4/3441/2589984 |url-status=live |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=462 |issue=4 |pages=3441–3456 |arxiv=1608.01518 |bibcode=2016MNRAS.462.3441D |doi=10.1093/mnras/stw1972 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031044749/https://academic.oup.com/mnras/article/462/4/3441/2589984 |archive-date=31 October 2020 |access-date= |doi-access=free |s2cid=118580771}}</ref> Sumasailalim sa [[librasyon]] ang isang asteroyd na trojan, {{mpl|2010 TK|7}}, sa pangunahing [[puntong Lagrange]] na L4 sa ligiran ng Daigdig.<ref name="Choi" /> Samantala, lumalapit naman ang {{mpl|2006 RH|120}}, isang maliit na asteroyd malapit sa Daigdig, sa sistema ng Daigdig at Buwan kada bandang 20 taon. Paminsan-minsan itong lumilibot sa Daigdig sa loob ng maikling panahon tuwing lumalapit ito sa sistema.<ref>{{cite web |title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (A second moon for the Earth?) |trans-title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (Ikalawang buwan ng Daigdig?) |url=http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206154817/http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archive-date=6 February 2015 |access-date= |website=Great Shefford Observatory |language=en}}</ref> Tinatayang nasa 4,550 [[artipisyal na satelayt]] ang kasalukuyang gumagana at lumilibot sa Daigdig noong Setyembre 2021,<ref name="ucs" /> kabilang na ang [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS), ang pinakamalaking artipisyal na satelayt.<ref>{{Cite book |last1=Welch |first1=Rosanne |url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&q=largest+artificial+satellite&pg=RA2-PA126 |title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology |last2=Lamphier |first2=Peg A. |publisher=ABC-CLIO |year=2019 |isbn=978-1-61069-094-2 |page=126 |language=en |trans-title=Teknikal na Inobasyon sa Kasaysayang Amerikano: Ensiklopedya ng Agham at Teknolohiya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810224725/https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&q=largest+artificial+satellite&pg=RA2-PA126 |archive-date=10 August 2023 |url-status=live}}</ref> Bukod sa mga ito, lumilibot din sa Daigdig ang mga hindi na gumaganang artipisyal na satelayt, kabilang na ang pinakamatandang satelayt sa ligiran, [[Vanguard 1]], gayundin sa di bababa sa 18,000 tukoy na debri sa kalawakan.<ref>{{cite journal |date=February 2018 |editor1-last=Anz-Meador |editor1-first=Phillip |editor2-last=Shoots |editor2-first=Debi |title=Satellite Box Score |trans-title=Box Score ng mga Satelayt |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |url-status=live |journal=Orbital Debris Quarterly News |language=en |volume=22 |issue=1 |page=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |archive-date=2 April 2019 |access-date=}}</ref> == Katubigan == {{Main|Hidrospera}} [[Talaksan:Ocean_world_Earth.jpg|thumb|Nababalot ang malaking bahagi ng Daigdig sa tubig. Makikita rito ang mga kaulapan at mga yelo sa rehiyong polar nito.]] Saklaw sa [[hidrospera]] ng Daigdig ang kabuuan ng mga katubigan nito at ang distribusyon nito sa ibabaw. Karamihan sa mga ito ang nasa mga [[karagatan]]. Kabilang din sa hidrospera ang mga katubigan sa kalupaan at himpapawid ng Daigdig. Tinatayang nasa {{Val|1.35|u=metrikong tonelada|e=18}} ang kabuuang masa ng mga karagatan, at may lawak na aabot nang {{Convert|361.8|e6km2|e6mi2|abbr=unit}} at karaniwang lalim na {{Convert|3,682|m|ft|abbr=on}} upang magkaroon ng tinatayang bolyum na {{Convert|1.332|e9km3|e6mi3|abbr=unit}}.<ref name="ocean23_2_112" /> Nasa 97.5% nito ang [[tubig-alat]], at [[tubig-tabang]] naman ang natitirang 2.5%. Pawang mga nasa [[yelo]] ang tinatayang 68.7% ng lahat ng tubig-tabang sa Daigdig,<ref>{{cite web|last=Perlman|first=Howard|date=17 March 2014|title=The World's Water|url=https://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|access-date=|work=USGS Water-Science School|archive-date=22 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150422113320/http://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|url-status=live|language=en|trans-title=Ang Katubigan ng Mundo}}</ref> 30% ang [[Groundwater|nakalagak sa loob ng kalupaan]],<ref name="Lake Scientist 20162">{{cite web |title=Where Are Lakes?|website=Lake Scientist|date=28 February 2016|url=https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/|access-date=28 February 2023|archive-date=28 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228013824/https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/|url-status=live}}</ref> at 1% ang nasa ibabaw ng Daigdig gayundin sa mga maliliit na bakas nito mula sa biolohikal na nilalang at [[singaw]] sa atmospera.<ref name="School 2019">{{cite web |last=School|first=Water Science|title=How Much Water is There on Earth?|website=United States Geological Survey|date=13 November 2019|url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science|access-date=|archive-date=9 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609050627/https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science|url-status=live|trans-title=Gaano Karaming Tubig ang Meron sa Daigdig?|language=en}}</ref><ref name="Education 20222">{{cite web |title=Freshwater Resources|website=Education|date=18 August 2022|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources/|access-date=|archive-date=26 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526195118/https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources|url-status=live|trans-title=Mga Mapagkukunan ng Tubig Tabang|language=en}}</ref> Sa mga [[rehiyong polar]] ng Daigdig, nananatili ang [[niyebe]] kahit tag-init at [[Pamumuo ng yelo|nagiging yelo]]. Nakakabuo ito kalaunan ng mga [[glasyar]], akumulasyon ng niyebe na unti-unting natutulak pababa dahil sa [[grabidad]]. Nabubuo ito sa mga kabundukan ([[Alpinong glasyar|alpino]]) at mga malalawak na kapatagan ([[Kontinental na glasyar|kontinental]]). Dahil rin sa proseso nito, nakakagawa ito ng mga anyong-lupa kagaya ng mga [[lambak na hugis U]]. Bukod dito, meron ding mga [[Yelo sa dagat|malalaking tipak ng yelo sa mga karagatan]], na kung ipagsasama ay may kabuuang lawak na kapareho halos ng sa Estados Unidos, bagamat unti-unting lumiliit ito dahil sa [[pagbabago ng klima]].<ref>{{Cite book|last=Hendrix|first=Mark|title=Earth Science: An Introduction|publisher=Cengage|year=2019|isbn=978-0-357-11656-2|location=Boston|page=|language=en|trans-title=Agham Pandaigdig: Panimula}}</ref> Nasa 35 gramo ng [[asin]] kada kilo ng tubig-alat ang karaniwang [[salinidad]] (pagkaalat) ng mga karagatan ng Daigdig.<ref name="kennish2001" /> Nagmumula ang karamihan sa mga ito sa mga pagbuga ng bulkan gayundin mula sa mga [[batong igneo]].<ref name="mullen2002" /> Tinutunaw ng karagatan ang mga gas mula sa himpapawid, na mahalaga para sa buhay sa loob nito.<ref name="natsci_oxy4" /> Malaki ang gampanin rin nito sa pagpapanatili sa init ng Daigdig, Maaaring humantong sa mga matitinding pagbabago sa panahon ang mga kahit maliliit na pagbabago sa init nito, kagaya ng [[El Niño at La Niña]] sa [[Karagatang Pasipiko]].<ref name="sample2005" /> Isa sa mga natatanging katangian ng Daigdig ang pagkakaroon nito ng tubig, partikular na ang likidong tubig. Bagamat may mga planeta sa [[Sistemang Solar]] na may atmosperang may singaw ng tubig, wala sa mga ito ang kayang magpanatili ng likidong tubig sa ibabaw.<ref name="Center 2021">{{cite web |last=|first=|title=Tour of Water in the Solar System|website=United States Geological Survey|date=14 October 2021|url=https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system|access-date=|archive-date=19 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119211912/https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system|url-status=live|language=en|trans-title=Paglalakbay sa Katubigan ng Sistemang Solar}}</ref> May mga buwan na nagpapakita ng mga senyales ng pagkakaroon ng likidong tubig na maaaring mas marami pa kesa sa lahat ng tubig sa mga karagatan ng Daigdig. Gayunpaman, ang mga ito ay nakapaloob nang ilang daang kilometro sa ilalim ng mga nagyeyelong ibabaw nito.<ref>{{cite web |title=Are there oceans on other planets?|website=NOAA's National Ocean Service|date=1 June 2013|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html|access-date=|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619132905/http://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html|url-status=live|trans-title=May mga karagatan ba sa ibang mga planeta?|language=en}}</ref> == Himpapawid == {{Main|Atmospera ng Daigdig}} Karaniwang nasa {{Convert|101.325|kPa|psi|abbr=on}} ang [[atmosperikong presyur]] ng himpapawid ng Daigdig sa [[eskalang taas]] na mga {{Convert|8.5|km|mi|abbr=on}}.<ref name="Exline2006">{{cite book|last1=Exline|first1=Joseph D.|url=https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|title=Meteorology|last2=Levine|first2=Arlene S.|last3=Levine|first3=Joel S.|date=2006|publisher=NASA/Langley Research Center|page=6|id=NP-2006-08-97-LaRC|access-date=|archive-date=28 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528181043/https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|url-status=live|language=en|trans-title=Meteorolohiya}}</ref><ref name="earth_fact_sheet" /> Nagtataglay ang tuyong atmospera ng 78.084% [[nitroheno]], 20.946% [[oksiheno]], 0.934% [[argon]], at mga maliliit na bakas ng [[dioksidong karbon]] at ibang mga [[molekula]].<ref name="Exline2006" /> Nasa 0.01% hanggang 4% ang [[singaw ng tubig]],<ref name="Exline2006" /> pero karaniwang nasa 1% ito.<ref name="earth_fact_sheet" /> Natatakpan ng [[Ulap|kaulapan]] ang 2/3 ng ibabaw ng Daigdig, mas madalas sa mga karagatan kesa sa kalupaan.<ref name="King Platnick Menzel Ackerman 2013 pp. 3826–3852">{{cite journal |last1=King|first1=Michael D.|last2=Platnick|first2=Steven|last3=Menzel|first3=W. Paul|last4=Ackerman|first4=Steven A.|last5=Hubanks|first5=Paul A.|title=Spatial and Temporal Distribution of Clouds Observed by MODIS Onboard the Terra and Aqua Satellites|journal=IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing|publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE)|volume=51|issue=7|year=2013|issn=0196-2892|doi=10.1109/tgrs.2012.2227333|pages=3826–3852|bibcode=2013ITGRS..51.3826K|s2cid=206691291|doi-access=free|hdl=2060/20120010368|hdl-access=free|trans-title=Distribusyon sa Espasyo at Panahon ng Kaulapan na Naobserbahan ng MODIS sakay sa mga satelayt na Terra at Aqua|language=en}}</ref> Nakadepende sa latitud ang taas ng [[tropospera]], mula {{Convert|8|km|mi|abbr=on}} sa mga polo hanggang {{Convert|17|km|mi|abbr=on}} sa ekwador.<ref name="geerts_linacre97" /> Matindi ang ginawang pagbabago ng [[Biyospero|biospera]] sa kasalukuyang atmospera ng Daigdig. Nagsimula ang [[potosintesis]] ng oksiheno noong 2.7 bilyong taon ang nakaraan, na siyang bumuo sa kasalukuyang atmospera na puno ng nitroheno at oksiheno.<ref name="NYT-20131003" /> Dahil dito, lumitaw ang mga [[organismong aerobiko]] at nagresulta kalaunan sa pagbuo sa [[Osonang patong|osonong patong]] dahil sa [[Siklong osono-oksiheno|paglipat]] ng {{Chem2|O2}} upang maging {{Chem2|O3}}. Hinaharang nito ang [[Ultrabiyoleta|radyasyong UV]] mula sa Araw, na nagpahintulot sa pagkakaroon ng buhay sa lupa.<ref name="Harrison 2002" /> Bukod dito, ilan sa mga responsibilidad ng himpapawid na mahalaga sa buhay ang paglilipat sa singaw ng tubig, pagbibigay sa mga mahahalagang gas, pagsunog sa mga maliliit na [[bulalakaw]] bago ito tumama sa lupa, at pagpapanatili sa temperatura sa prosesong tinatawag na [[epektong greenhouse]].<ref name="Narottam2008" /> Karaniwang hinahati ang ibabaw na bahagi ng atmospera, ang bahagi sa taas ng tropospera, sa tatlo: [[estratospera]], [[mesospera]], at [[termospera]].<ref name="atmosphere" /> [[Eksospera]] ang hangganan ng atmospera patungo sa [[magnetospera]] ng Daigdig.<ref name="sciweek2004" /> Sa loob ng estratospera makikita ang [[Osonang patong|osonong patong]], na mahalaga sa buhay dahil sa pagharang nito sa mga radyasyong UV. Tinatawag na [[linyang Karman]] ang napagkasunduang hangganan ng atmospera ng Daigdig at kalawakan, na makikita sa taas na 100 km (62 mi).<ref name="cordoba2004" /> === Panahon at klima === {{Main|Panahon|Klima}} Walang tiyak na hangganan ang atmospera ng Daigdig; unti-unti lamang ito numinipis hanggang sa mawala ito sa kalawakan.<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/where-is-the-edge-of-space-and-what-is-the-karman-line|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304132146/https://www.nationalgeographic.com/science/article/where-is-the-edge-of-space-and-what-is-the-karman-line|archive-date=4 March 2021|title=Where, exactly, is the edge of space? It depends on who you ask|website=[[National Geographic]]|last1=Drake|first1=Nadia|author-link1=Nadia Drake|date=20 December 2018|access-date=|language=en|trans-title=Saan ba talaga ang hangganan ng kalawakan? Depende kung sino ang tinanungan mo}}</ref> Nasa unang 11 km (6.8 mi) mula sa ibabaw ang malaking bahagdan ng kabuuang masa nito; tinatawag itong [[tropospera]].<ref>{{cite web|url=https://spaceplace.nasa.gov/troposphere/en/|title=Troposphere|website=SpacePlace|publisher=[[NASA]]|last1=Erickson|first1=Kristen|last2=Doyle|first2=Heather|date=28 June 2019|access-date=|archive-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204093554/https://spaceplace.nasa.gov/troposphere/en/|url-status=live|trans-title=Tropospera|language=en}}</ref> Pinapainitan ito at pati ang ibabaw ng enerhiya mula sa Araw, na siyang nagpapalawak sa ere. Umaangat ang ere na ito na may mababang densidad pataas at pinapalitan ng mas malamig at mas matinding densidad na ere. Nagreresulta ito sa [[sirkulasyon ng hangin]] na siyang nagmamando naman sa [[panahon]] at [[klima]] sa pamamagitan ng pamamahagi ng [[enerhiyang termal]].<ref name="moran2005" /> May dalawang pangunahing hangin sa sirkulasyong ito: ang [[hanging silangan]] ({{Lang|en|easterlies}}) na nasa rehiyong nasa 30° latitud sa ibaba ng ekwador at [[hanging kanluran]] ({{Lang|en|westerlies}}) na nasa mga gitnang latitud sa pagitan ng 30° hanggang 60°.<ref name="berger2002" /> Mahalaga rin sa klima ang [[nilalamang init ng karagatan]] at [[Daloy ng dagat|daloy ng tubig]], lalo na ang [[sirkulasyong termohalina]] na siyang nagdidirekta naman ng init mula sa ekwador patungo sa mga rehiyong polar.<ref name="rahmstorf2003" /> Nakakatanggap ang Daigdig ng {{Val|1361|u=W/m2}} na [[radyasyong solar]],<ref>{{cite journal |first1=Odele|last1=Coddington|first2=Judith L.|last2=Lean|author2-link=Judith Lean|first3=Peter|last3=Pilewskie|first4=Martin|last4=Snow|first5=Doug|last5=Lindholm|date=2016|title=A Solar Irradiance Climate Data Record|url=https://archive.org/details/bulletin-of-the-american-meteorological-society_2016-07_97_7/page/1265|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=97|issue=7|pages=1265–1282|bibcode=2016BAMS...97.1265C|doi=10.1175/bams-d-14-00265.1|doi-access=free|trans-title=Tala ng Datos ng Klima sa Radyasyong Solar|language=en}}</ref><ref name="earth_fact_sheet" /> na kumokonti habang pataas ng latitud. Bumababa nang {{Convert|0.4|C-change|F-change|abbr=on}} kada digri ng latitud mula sa ekwador ang karaniwang temperatura ng hangin sa lebel ng dagat.<ref name="sadava_heller2006" /> Maaaring hatiin ang Daigdig sa mga rehiyon base sa latitud: [[Tropiko|tropikal]], [[Subtropiko|subtropikal]], [[templado]], at [[Rehiyong polar|polar]].<ref name="climate_zones" /> Sumisingaw ang kalupaan sa proseso ng [[ebaporasyon]] na dinadala ng sirkulasyon ng hangin sa himpapawid. Depende sa kondisyon ng panahon sa lugar, umaangat ang mainit na hangin na siyang [[Kondensasyon|magkokondensa]] at bubuo sa mga ulap at kalauna'y babalik sa ibabaw sa pamamagitan ng [[presipitasyon]] tulad ng [[ulan]] o [[niyebe]].<ref name="moran2005" /> Pagkabagsak sa ibabaw, dadaloy ang tubig patungo sa mga mabababang lugar sa pamamagitan ng mgadaluyan tulad ng [[ilog]] na tipikal na hahantong kalaunan sa mga [[karagatan]] o [[lawa]]. Tinatawag ang prosesong ito bilang ang [[siklo ng tubig]], na isang napakahalagang proseso mapanatili ang buhay sa kalupaan at [[erosyon]] sa paglipas ng heolohikong panahon. Nakadepende sa samu't saring salik kagaya ng topograpiya at temperatura ang dami ng babagsak na ulan o niyebe sa isang lugar.<ref name="hydrologic_cycle" /> == Buhay == {{Main|Biyospero|Kasaysayan ng buhay}} Sa kasalukuyan, Daigdig lamang ang tanging lugar sa buong [[sansinukob]] na may [[buhay]]. Unang umusbong ito sa mga pinakaunang [[Anyong tubig|anyong-tubig]] sa planeta ilang daang milyong taon matapos ito mabuo apat na bilyong taon ang nakaraan. May likidong tubig ang Daigdig, na isang mahalagang sangkap upang mabuo ang mga mas komplikadong [[Kompuwestong organiko|molekulang organiko]] at makapagbigay ng sapat na enerhiya para makapagsimula ng [[metabolismo]]. Kumukuha ng mga [[Sustansiya (nutrisyon)|sustansiya]] mula sa tubig, lupa, at himpapawid ang mga halaman at iba pang mga organismo.<ref name="ab2003" /> Tuloy-tuloy na nareresiklo ng mga espesye ang mga sustansiyang ito.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=J. S. |author-link1=Jamuna Sharan Singh |title=Ecology environmental science and conservation |last2=Singh |first2=S. P. |author-link2=S. P. Singh (biochemist) |last3=Gupta |first3=S.R. |publisher=S. Chand & Company |year=2013 |isbn=978-93-83746-00-2 |edition=1 |location=New Delhi |language=en |trans-title=Ekolohiya agham pangkalikasan at konserbasyon |oclc=896866658}}</ref> == Mga tao == {{Main|Tao|Mundo}} [[Talaksan:BlackMarble20161km.jpg|thumb|Pinagtagpi-tagping larawan na nagpapakita sa mga liwanag na nagmumula sa mga [[Polusyon sa liwanag|artipisyal na ilaw]] mula sa mga [[lungsod]] tuwing gabi.]] Unang umusbong ang mga tao mula sa mga unang [[Primata|primado]] sa Aprika 300,000 taon ang nakaraan at [[Paglabas sa Aprika|kumalat]] sa Daigdig simula noon. Simula noong umusbong ang [[agrikultura]] tinatayang 12,000 taon ang nakaraan, nanatili sila sa iisang lugar at nakapagtayo ng mga [[lipunan]].<ref>{{Cite web |date=11 July 2022 |title=Introduction to Human Evolution |trans-title=Panimula sa Ebolusyon ng Tao |url=http://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108211808/https://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |archive-date=8 November 2023 |access-date= |website=humanorigins.si.edu |language=en}}</ref> Nagawa nilang marating ang [[Antartika]], ang pinakahuling kontinente na walang tao, noon lamang ika-20 siglo, bagamat nananatili pa rin itong limitado. Simula noong ika-19 na siglo, mabilis na dumami ang mga tao, na umabot sa walong bilyon noong dekada 2020s at inaasahang dadami pa hanggang sampung bilyon pagsapit ng ikalawang bahagi ng ika-21 siglo.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-11-15 |title=Day of 8 Billion |trans-title=Araw ng Walong Bilyon |url=https://www.un.org/en/dayof8billion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523051432/https://www.un.org/en/dayof8billion/ |archive-date=2025-05-23 |access-date= |website=United Nations |language=en}}</ref><ref name="Harvey-2020">{{Cite news |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=15 July 2020 |title=World population in 2100 could be 2 billion below UN forecasts, study suggests |language=en-GB |trans-title=Maaaring 2 bilyon na mas mababa kesa sa pagtataya ng UN ang populasyon ng mundo pagsapit ng 2100, ayon sa pag-aaral |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests |url-status=live |url-access=registration |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904212947/https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests |archive-date=4 September 2020 |issn=0261-3077}}</ref> Marami sa kanila ang nakatira sa [[Timog Asya|katimugan]] at [[Silangang Asya|silangang bahagi]] ng [[Asya]] at nasa 90% sa kanila ang nakatira sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] dahil 68% ng kabuuang kalupaan ng Daigdig ay nasa naturang hemispero.<ref>{{Cite web |last1=Lutz |first1=Ashley |date=4 May 2012 |title=MAP OF THE DAY: Pretty Much Everyone Lives In The Northern Hemisphere |trans-title=MAPA NGAYONG ARAW: Halos Lahat ay Nakatira sa Hilagang Hemispero |url=https://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |archive-date=19 January 2018 |access-date= |work=Business Insider |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Méndez |first1=Abel |author-link1=Abel Méndez |date=6 July 2011 |title=Distribution of landmasses of the Paleo-Earth |trans-title=Distribusyon ng kalupaan sa sinaunang Daigdig |url=http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010959/http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |archive-date=6 January 2019 |access-date= |publisher=University of Puerto Rico at Arecibo |language=en}}</ref> Bukod sa ibabaw ng Daigdig, nagawang manirahan at manatili din ng mga tao sa kailaliman ng parehong dagat at lupa, gayundin sa kalawakan sa pamamagitan ng mga nakadisenyong tirahan tulad ng mga [[estasyong pangkalawakan]], [[Pagmimina|minahan]], at [[submarino]]. Gayunpaman, nananatili pa ring nakatira ang napakalaking bahagdan ng populasyon nila ang ibabaw ng Daigdig, at simula noong ika-20 siglo, may iilang tao na nagawang manirahan nang pansamantala sa mga estasyong pangkalawakan na lumilibot sa Daigdig, at sa mga ito, tanging bilang lamang ang mga tao na nakapaglakbay at nakatapak sa Buwan.<ref name="shayler_vis2005" /><ref>{{Cite news |last=Holmes |first=Oliver |date=19 November 2018 |title=Space: how far have we gone – and where are we going? |language=en-GB |trans-title=Kalawakan: gaano kalayo na ang narating natin – at saan tayo patungo? |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006041822/https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going |archive-date=6 October 2020 |issn=0261-3077}}</ref> === Epekto sa kalikasan === {{Main|Pagbabago ng klima|Epekto ng mga tao sa kalikasan}} [[Talaksan:Global_Temperature_And_Forces_With_Fahrenheit.svg|alt=|thumb|Pagbabago sa karaniwang temperatura ng hangin sa ibabaw at mga salik sa pagbabagong ito. Mga tao ang may pakana sa pagtaas sa temperatura, na dumagdag sa mga likas na salik.<ref name=":0">{{Cite book |author=IPCC |author-link=IPCC |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press (In Press) |year=2021 |editor1-last=Masson-Delmotte |editor1-first=V. |series=Contribution of Working Group I to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |place=Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US |at=SPM-7 |language=en |trans-title=Climate Change 2021: Piskal na Agham na Basehan |access-date=2 June 2022 |editor2-last=Zhai |editor2-first=P. |editor3-last=Pirani |editor3-first=A. |editor4-last=Connors |editor4-first=S. L. |editor5-last=Péan |editor5-first=C. |editor6-last=Berger |editor6-first=S. |editor7-last=Cau |editor7-first=N. |editor8-last=Chen |editor8-first=Y. |editor9-last=Goldfarb |editor9-first=L. |display-editors=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813201719/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |archive-date=13 August 2021 |url-status=live |editor10-first=M. I. |editor10-last=Gomis}}</ref>]] Malaki ang epekto ng mga gawain ng tao sa kalikasan. Pinapataas ng mga gawain ng tao ang mga [[gas na greenhouse]] sa himpapawid, na [[Pagbabago ng klima|nagpapabago sa klima]].<ref name="ConsensusOnConsensus" /><ref>{{Cite web |last1=Lindsey |first1=Rebecca |date=14 January 2009 |title=Climate and Earth's Energy Budget |trans-title=Klima at Badyet sa Enerhiya ng Daigdig |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002090444/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |archive-date=2 October 2019 |access-date= |website=Earth Observatory |publisher=[[NASA]] |language=en}}</ref> Tinatayang nasa {{Convert|1.2|C-change|F-change|abbr=on}} na mas mainit kesa bago ang [[Rebolusyong Industriyal]] ang pandaigdigang temperatura noong 2020.<ref name=":0" /> Lima sa siyam na natukoy na [[hangganan ng planeta]] ang lumagpas na sa ligtas na lebel. Noong 2018, wala pa sa mga bansa ang kayang maserbisyuhan ang populasyon nito nang hindi lumalagpas sa mga hangganang ito.<ref name="Boundaries">{{cite web |last1=DiGirolamo |first1=Mike |date=8 September 2021 |title=We've crossed four of nine planetary boundaries. What does this mean? |trans-title=Natawid na natin ang apat sa siyam na hangganan ng planeta. Ano'ng ibig sabihin nito? |url=https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127200649/https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |archive-date=27 January 2022 |access-date= |website=[[Mongabay]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Carrington |first1=Damien |date=18 January 2022 |title=Chemical pollution has passed safe limit for humanity, say scientists |language=en |trans-title=Lumagpas na sa ligtas na hangganan ang polusyong kemikal, sabi ng mga siyentipiko |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412082940/https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |archive-date=12 April 2022}}</ref> Ipinagpapalagay na posible ang [[Sustenibilidad|nasusustentong]] paggamit sa mga likas na yaman habang napupunan pa rin ang mga pangangailangan ng bawat tao sa mundo.<ref>{{Cite journal |last1=O'Neill |first1=Daniel W. |last2=Fanning |first2=Andrew L. |last3=Lamb |first3=William F. |last4=Steinberger |first4=Julia K. |author4-link=Julia Steinberger |date=2018 |title=A good life for all within planetary boundaries |trans-title=Isang maayos na buhay para sa lahat sa loob ng mga hangganan ng planeta |url=https://www.nature.com/articles/s41893-018-0021-4 |url-status=live |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=1 |issue=2 |pages=88–95 |bibcode=2018NatSu...1...88O |doi=10.1038/s41893-018-0021-4 |issn=2398-9629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201214934/https://www.nature.com/articles/s41893-018-0021-4/ |archive-date=1 February 2022 |access-date= |s2cid=169679920}}</ref> == Tingnan din == * [[Mundo]] * [[Marte]] * [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] * [[Benus (planeta)|Benus]] * [[Sistemang Solar]] ==Talababa== <!-- List alphabetized. Please keep it that way, thank you! --> {{reflist |30em |group="n" |refs= <!--<ref name="Aoki">The ultimate source of these figures, uses the term "seconds of UT1" instead of "seconds of mean solar time".—{{cite journal |last1=Aoki |first1=S. |title=The new definition of universal time |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1982-01_105_2/page/358 |journal=Astronomy and Astrophysics |year=1982 |volume=105 |issue=2 |pages=359–361 |bibcode=1982A&A...105..359A |last2=Kinoshita |first2=H. |last3=Guinot |first3=B. |last4=Kaplan |first4=G. H. |last5=McCarthy |first5=D. D. |last6=Seidelmann |first6=P. K.}}</ref>--> <ref name="apsis">{{cite book|page=[https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk/page/144 144]|title=Probing the New Solar System|url=https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk|trans-title=Paglalakbay sa Sistemang Solar|lang=en|last1=Wilkinson|first1=John|year= 2009|publisher=CSIRO Publishing|isbn=978-0-643-09949-4}} aphelion = ''a'' × (1 + ''e''); perihelion = ''a'' × (1&nbsp;– ''e''), kung saan ''a'' ang semimayor na aksis at ''e'' ang tindi ng layo ({{lang|en|eccentricity}}). Ang pagkakaiba ng perihelion at aphelion ng Daigdig ay nasa 5 milyong kilometro.</ref> <ref name="epoch">Paiba-iba ang lahat ng mga astronomikong kantidad, parehong [[Penomenang sekular|sekular]] at [[dalasan|periodiko]]. Mga halaga sa agarang [[J2000.0]] na baryasyong sekular ang lahat ng mga kantidad na binigay rito, at binabalewala ang mga periodikong baryasyon.</ref> <!--<ref name="hill_radius">For Earth, the [[Hill radius]] is <math>R_H = a\left ( \frac{m}{3M} \right )^{\frac{1}{3}}</math>, where ''m'' is the mass of Earth, ''a'' is an astronomical unit, and ''M'' is the mass of the Sun. So the radius in AU is about <math>\left ( \frac{1}{3 \cdot 332,946} \right )^{\frac{1}{3}} = 0.01</math>.</ref>--> <!--<ref name="jaes41_3_379">Including the [[Somali Plate]], which is being formed out of the African Plate. See: {{cite journal |first=Jean |last=Chorowicz |date=October 2005 |title=The East African rift system |journal=[[Journal of African Earth Sciences]] |volume=43 |issue=1–3 |pages=379–410 |doi=10.1016/j.jafrearsci.2005.07.019 |bibcode=2005JAfES..43..379C}}</ref>--> <!--<ref name="solar_energy">Aphelion is 103.4% of the distance to perihelion. Due to the inverse square law, the radiation at perihelion is about 106.9% of the energy at aphelion.</ref>--> <ref name="surfacecover">{{cite web|title=Global Landcover|trans-title=Pandaigdigang Sakop ng Kalupaan|url=http://www.landcover.org/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326085837/http://www.landcover.org/|archive-date=26 Marso 2015|lang=en}} Dahil sa mga likas na pagbabago, kalabuan pagdating sa mga [[Ice shelf|yelo]], at kumbensiyon sa pagmamapa para sa mga [[nakapatayong datos]], walang katuturan ang pagbibigay sa mga eksaktong halaga ng sakop ng karagatan at kalupaan. Batay sa datos mula sa mga dataset nasa 0.6% hanggang 1.0% ng kabuuang ibabaw ng Daigdig ang maidadagdag sa sakop ng katubigan kung isasama ang mga lawa at bukal. Itinuturing bilang bahagi ng kalupaan ang mga yelo sa [[Antartika]] at [[Greenland]], kahit na marami sa mga batong sumusuporta sa mga ito ay nasa ilalim ng dagat.</ref> <!--<ref name="space_debris">As of 4 January 2018, the United States Strategic Command tracked a total of 18,835 artificial objects, mostly debris. See: {{cite journal |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |title=Satellite Box Score |journal=Orbital Debris Quarterly News |editor1-first=Phillip |editor1-last=Anz-Meador |editor2-first=Debi |editor2-last=Shoots |volume=22 |issue=1 |page=12 |date=February 2018 |access-date=18 April 2018 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |url-status=live }}</ref>--> }} ==Sanggunian== {{reflist|refs= <ref name=VSOP87>{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |trans-title=Mga numerikong ekspresyon para sa pormula ng presesyon at mga elemento ng mean ng Buwan at mga planeta|lang=en|journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663–683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |display-authors=et al|bibcode=1994A&A...282..663S}}</ref> <ref name=IERS>{{cite web |author=Staff |date=13 March 2021 |url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |title=Useful Constants |trans-title=Mga Magagamit na Konstante|lang=en|publisher=[[International Earth Rotation and Reference Systems Service]] |archive-date=29 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029154942/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |url-status=live }}</ref> <ref name="earth_fact_sheet">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=Earth Fact Sheet|trans-title=Fact Sheet sa Daigdig |lang=en|work=[[NSSDCA]] |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |first=David R. |last=Williams |date=15 November 2024 |archive-date=8 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |url-status=live }}</ref> <ref name="Allen294">{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities|lang=en|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen |last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |page=294 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195157/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |url-status=live }}</ref> <ref name="hbcp2000">{{cite book |editor=David R. Lide |date=2000 |title=Handbook of Chemistry and Physics|lang=en|trans-title=Handbook ng Kimika at Pisika |edition=81 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-0481-1 |url=https://archive.org/details/crchandbookofche81lide}}</ref> <ref name=usno>{{cite web |title=Selected Astronomical Constants, 2011|trans-title=Mga Piling Astronomikong Konstante, 2011|lang=en |work=The Astronomical Almanac |url=http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826043456/http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archive-date=26 August 2013}}</ref> <<ref name="WGS-84-2">{{cite web |first1=Sigurd |last1=Humerfelt |date=26 October 2010 |title=How WGS 84 defines Earth|trans-title=Paano dinedepina ng WGS 84 ang Daigdig|lang=en |url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |website=Home Online |archive-url=https://web.archive.org/web/20110424104419/http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |archive-date=24 April 2011}}</ref> <ref name=cazenave_ahrens1995>{{cite book |first1=Anny |last1=Cazenave |author-link=Anny Cazenave |editor=Ahrens, Thomas J |date=1995 |title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|lang=en| trans-title=Pandaigdigang Pisika ng Daigdig: Handbook ng mga Pisikal na Konstante|issue=1 |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC, Ameriks |isbn=978-0-87590-851-9 |chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archive-date=16 October 2006|chapter=Geoid, Topography and Distribution of Landforms |series=AGU Reference Shelf|trans-chapter=Geoid, Topograpiya, at Distribusyon ng mga Anyong-lupa |volume=1 |doi=10.1029/RF001 |bibcode=1995geph.conf.....A}}</ref> <ref name="IERS2004">{{cite book |author=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Working Group |chapter=General Definitions and Numerical Standards|trans-chapter=Pangkalahatang Kahulugan at Numerikong Pamantayan |chapter-url=http://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32_009.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |editor-first=Dennis D. |editor-last=McCarthy |editor-link=Dennis McCarthy (scientist) |editor2-first=Gérard |editor2-last=Petit |url=http://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |title=IERS Conventions (2003)| lang=en|trans-title=Pagpupulong ng IERS (2003)|publisher=Verlag des Bundesamts für Kartographie und Geodäsie |year=2004 |format=PDF |location=Frankfurt am Main |page=12 |isbn=978-3-89888-884-4 |archive-date=12 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160812171821/https://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |url-status=live }}</ref> <ref name="Pidwirny 2006_8">{{cite book |last=Pidwirny |first=Michael |date=2 February 2006 |chapter=Introduction to the Oceans|trans-chapter=Panimula sa mga Karagatan |title=Fundamentals of Physical Geography|trans-title=Mga Pundamental sa Pisikal na Heograpiya|edition=2|lang=en |publisher=[[University of British Columbia, Okanagan]] |chapter-url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|archive-date=9 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061209125035/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html |url-status=live}}</ref> <ref name=earthmass>{{cite web |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |title=Planetary Physical Parameters|lang=en|trans-title=Pisikal na Parametro ng Planeta |publisher=[[Jet Propulsion Laboratory]] |date=2008}}</ref> <ref name="NIST2008">{{Cite book |url=http://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |title=The international system of units (SI) |lang=en|trans-title=Ang pandaigdigang sistema ng mga yunit (SI)|publisher=[[United States Department of Commerce]], [[National Institute of Standards and Technology|NIST]] Special Publication 330 |page=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205071943/https://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |archive-date=5 February 2009}}</ref> <ref name="Williams1994">{{cite journal |last1=Williams |first1=James G. |title=Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation|trans-title=Mga Ambag sa tindi ng pagkatagilid, presesyon, at nutasyon ng Daigdig|lang=en|journal=The Astronomical Journal |volume=108 |year=1994 |page=711 |issn=0004-6256 |doi=10.1086/117108 |bibcode=1994AJ....108..711W|s2cid=122370108 |doi-access=free }}</ref> <ref name="Allen296">{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen |lang=en|last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |page=296 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195213/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |url-status=live }}</ref> <ref name="Cox2000">{{cite book |last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |title=Allen's Astrophysical Quantities|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen|lang=en |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |edition=4th |date=2000 |publisher=AIP Press |location=New York |isbn=978-0-387-98746-0 |page=244 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195217/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |url-status=live }}</ref> <ref name="asu_highest_temp">{{cite web |url=https://wmo.asu.edu/content/world-highest-temperature |title=World: Highest Temperature|lang=en|trans-title=Mundo: Pinakamataas na Temperatura |work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive |publisher=[[Arizona State University]]|archive-date=1 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501140030/https://wmo.asu.edu/content/world-highest-temperature |url-status=live }}</ref> <ref name="asu_lowest_temp">{{cite web |url=https://wmo.asu.edu/content/world-lowest-temperature |title=World: Lowest Temperature |lang=en|trans-title=Mundo: Pinakamababang Temperatura|work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive |publisher=[[Arizona State University]] |archive-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323204244/https://wmo.asu.edu/content/world-lowest-temperature |url-status=live }}</ref> <ref name="bouvier_wadhwa2010">{{cite journal |last1=Bouvier |first1=Audrey |last2=Wadhwa |first2=Meenakshi |author-link2=Meenakshi Wadhwa|title=The age of the Solar System redefined by the oldest Pb–Pb age of a meteoritic inclusion|trans-title=Binago ang edad ng Sistemang Solar ng pinakamatandang Pb-Pb na edad ng isang inklusyon sa bulalakaw|lang=en|journal=Nature Geoscience |date=September 2010 |volume=3 |issue=9 |pages=637–641 |doi=10.1038/ngeo941 |bibcode=2010NatGe...3..637B }}</ref> <ref name="age_earth1">{{multiref| {{cite book |first1=G. Brent |last1=Dalrymple |author-link1=Brent Dalrymple|date=1991 |title=The Age of the Earth |url=https://archive.org/details/ageofearth00unse |publisher=Stanford University Press|lang=en|trans-title=Ang Edad ng Daigdig |location=California |isbn=978-0-8047-1569-0}} | {{cite web |last=Newman |first=William L. |date=9 July 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |title=Age of the Earth |lang=en|trans-title=Ang Edad ng Daigdig |publisher=Publications Services, USGS |archive-date=23 December 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |url-status=live }} | {{cite journal |last1=Dalrymple |first1=G. Brent |author-link1=Brent Dalrymple |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |lang=en|trans-title=Ang edad ng Daigdig sa ikadalawampung siglo: isang problemang (halos) nalutas na |journal=Geological Society, London, Special Publications |year=2001 |volume=190 |issue=1 |pages=205–221 |url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205|doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |bibcode=2001GSLSP.190..205D |s2cid=130092094 |archive-date=11 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111141237/http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205 |url-status=live |url-access=subscription }} }}</ref> <ref name=reilly20091022>{{cite news |first1=Michael |last1=Reilly |date=22 October 2009 |title=Controversial Moon Origin Theory Rewrites History|lang=en|trans-title=Binago ang Kasaysayan ng Kontrobersiyal na Teorya ng Pinagmulan ng Buwan |url=http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html |website=Discovery News |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109042800/http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html |archive-date=9 January 2010}}</ref> <ref name="watersource">{{cite journal |display-authors=1 |last1=Morbidelli |first1=A. |author-link1=Alessandro Morbidelli (astronomer)|last2=Chambers |first2=J. |last3=Lunine |first3=J. I. |last4=Petit |first4=J. M. |last5=Robert |first5=F. |last6=Valsecchi |first6=G. B. |last7=Cyr |first7=K. E. |title=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth |url=https://archive.org/details/sim_meteoritics-planetary-science_2000-11_35_6/page/1309 |trans-title=Mga pinagmulang rehiyon at eskala ng panahon para sa pagkakaroon ng tubig sa Daigdig|lang=en|journal=Meteoritics & Planetary Science |year=2000 |volume=35 |issue=6 |pages=1309–1320 |bibcode=2000M&PS...35.1309M |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x |doi-access=free}}</ref> <ref name="asp2002">{{cite conference |last1=Guinan |first1=E. F. |last2=Ribas |first2=I. |editor=Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan |title=Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate|trans-title=Ang Ating Nagbabagong Araw: Ang Gampanin ng Nukleyar na Ebolusyon at Magnetikong Gawain ng Araw sa Atmospera at Klima ng Daigdig|lang=en|work=ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments |year=2002 |location=San Francisco, Amerika |isbn=978-1-58381-109-2 |publisher=Astronomical Society of the Pacific |bibcode=2002ASPC..269...85G}}</ref> <ref name=physorg20100304>{{cite news |author=Staff |title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere |trans-title=Ibinunyag ng pinakamatandang pagsukat sa magnetikong sakop ng Daigdig ang labanan sa pagitan ng Araw at Daigdig para sa ating atmospera|lang=en|date=4 March 2010 |work=[[Phys.org]] |url=http://www.physorg.com/news186922627.html |archive-date=27 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427064855/http://www.physorg.com/news186922627.html |url-status=live }}</ref> <ref name=science310_5756_1947>{{cite journal |doi=10.1126/science.1117926 |date=December 2005 |last1=Harrison |first1=T. M.|author-link=T. Mark Harrison |last2=Blichert-Toft |first2=J. |author2-link=Janne Blichert-Toft |last3=Müller |first3=W. |last4=Albarede |first4=F. |author4-link=Francis Albarède |last5=Holden |first5=P. |last6=Mojzsis |first6=S. |s2cid=11208727 |title=Heterogeneous Hadean hafnium: evidence of continental crust at 4.4 to 4.5 ga |trans-title=Heteroheneong Hadikong hapniyo: patunay ng kontinental na ibabaw noong 4.4 hanggang 4.5 Ga|lang=en|volume=310 |issue=5756 |pages=1947–1950 |pmid=16293721 |journal=Science |bibcode=2005Sci...310.1947H|doi-access=free }}</ref> <ref name=williams_santosh2004>{{cite book |first1=John James William |last1=Rogers |last2=Santosh |first2=M. |date=2004 |title=Continents and Supercontinents|trans-title=Mga Kontinente at Superkontinente|lang=en|page=48 |publisher=Oxford University Press US |isbn=978-0-19-516589-0}}</ref> <ref name=science164_1229>{{cite journal |last1=Hurley |first1=P. M. |last2=Rand |first2=J. R. |date=June 1969 |title=Pre-drift continental nuclei |url=https://archive.org/details/sim_science_1969-06-13_164_3885/page/1228 |trans-title=Kontinental na nukleus bago ang drift|lang=en|journal=Science |volume=164 |pages=1229–1242 |doi=10.1126/science.164.3885.1229 |pmid=17772560 |issue=3885 |bibcode=1969Sci...164.1229H}}</ref> <ref name="ajes38_613">{{cite journal |last1=Armstrong |first1=R. L. |year=1991 |title=The persistent myth of crustal growth|trans-title=Ang nananaig na mito ng paglaki ng ibabaw |lang=en|journal=Australian Journal of Earth Sciences |volume=38 |issue=5 |pages=613–630 |doi=10.1080/08120099108727995 |bibcode=1991AuJES..38..613A |url=http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Armstrong1991.pdf |citeseerx=10.1.1.527.9577 |archive-date=8 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808214425/http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Armstrong1991.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=tp322_19>{{cite journal |doi=10.1016/S0040-1951(00)00055-X |title=Early formation and long-term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle |trans-title=Maagang pagbuo at pangmatagalang katatagan ng mga kontinente na resulta ng pagtunaw sa dekompresyon mula sa paglilipat ng init sa manto|lang=en|year=2000 |last1=De Smet |first1=J. |journal=Tectonophysics |volume=322 |issue=1–2 |pages=19–33 |bibcode=2000Tectp.322...19D |last2=Van Den Berg |first2=A.P. |last3=Vlaar |first3=N.J. |hdl=1874/1653 |url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/1874/1653/1/desmet_etal_00.pdf|archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100352/https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/1653/desmet_etal_00.pdf;jsessionid=72BE4EE7164C98D3E91FAC2C1347084F?sequence=1 |url-status=live }}</ref> <ref name="Dhuime_etal_2018">{{Cite journal |last1=Dhuime |first1=B. |last2=Hawksworth |first2=C.J. |author-link2=Christopher Hawkesworth|last3=Delavault |first3=H. |last4=Cawood |first4=P.A. |date=2018 |title=Rates of generation and destruction of the continental crust: implications for continental growth |trans-title=Antas ng paggawa at pagkawasak ng kontinental na ibabaw: mga implikasyon sa paglaki ng kontinente|lang=en|journal=Philosophical Transactions A |volume=376 |issue=2132 |doi=10.1098/rsta.2017.0403 |pmc=6189557 |pmid=30275156|bibcode=2018RSPTA.37670403D}}</ref> <ref name="bradley_2011">{{Cite journal |last=Bradley |first=D.C. |author-link1=Donal Bradley|date=2011 |title=Secular Trends in the Geologic Record and the Supercontinent Cycle|trans-title=Mga Sekular na Trend sa Heolohikong Tala at ng Siklo ng Superkontinente|lang=en|journal=Earth-Science Reviews |volume=108 |issue=1–2 |pages=16–33 |doi=10.1016/j.earscirev.2011.05.003 |bibcode=2011ESRv..108...16B |citeseerx=10.1.1.715.6618 |s2cid=140601854}}</ref> <ref name=psc>{{cite web |author=Staff |url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm |title=Paleoclimatology&nbsp;– The Study of Ancient Climates|trans-title=Paleoklimatolohiya – Ang Pag-aaral sa mga Sinaunang Klima|lang=en|publisher=Page Paleontology Science Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304002646/http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm |archive-date=4 March 2007}}</ref> <ref name=sa282_6_90>{{cite journal |last1=Doolittle |first1=W. Ford |author-link1=Ford Doolittle|last2=Worm |first2=Boris |author-link2=Boris Worm |url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715111244/http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf |archive-date=15 July 2011 |title=Uprooting the tree of life |trans-title=Pag-uugat sa puno ng buhay|lang=en|journal=[[Scientific American]] |date=February 2000 |volume=282 |issue=6 |pages=90–95 |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 |pmid=10710791 |bibcode=2000SciAm.282b..90D}}</ref> <ref name=jas22_3_225>{{cite journal |last1=Berkner |first1=L. V. |author-link1=Lloyd Berkner |last2=Marshall |first2=L. C. |title=On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere|url=https://archive.org/details/journal-of-the-atmospheric-sciences_1965-05_22_3/page/225 |trans-title=Ukol sa Pinagmulan at Pagdami ng Konsentrasyon ng Oksiheno sa Atmospera ng Daigdig|lang=en|journal=Journal of the Atmospheric Sciences |volume=22 |issue=3 |pages=225–261 |bibcode=1965JAtS...22..225B |doi=10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2 |year=1965|doi-access=free}}</ref> <ref name="burton20021129">{{cite web |last1=Burton |first1=Kathleen |date=29 November 2002 |url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html |title=Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land|lang=en|trans-title=May Nakitang Patunay ang mga Astrobiologo para sa Maagang Buhay sa Kalupaan|publisher=NASA |archive-date=11 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html }}</ref> <ref name=Stanley_2016>{{Cite journal |last1=Stanley |first1=S. M. |author-link1=Steven M. Stanley |year=2016 |title=Estimates of the magnitudes of major marine mass extinctions in earth history|lang=en|trans-title=Mga pagtataya sa tindi ng mga malawakang pagkalipol sa karagatan sa kasaysayan ng Daigdig|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=113 |issue=42 |pages=E6325–E6334 |doi=10.1073/pnas.1613094113 |pmid=27698119 |pmc=5081622 |bibcode=2016PNAS..113E6325S |s2cid=23599425 |doi-access=free}}</ref> <ref name=gould1994>{{cite journal |last1=Gould |first1=Stephen J. |author-link1=Stephen Jay Gould |title=The Evolution of Life on Earth |lang=en|trans-title=Ang Ebolusyon ng Buhay sa Daigdig|journal=[[Scientific American]] |date=October 1994 |url=http://brembs.net/gould.html |doi=10.1038/scientificamerican1094-84 |volume=271 |issue=4 |pages=84–91 |pmid=7939569 |bibcode=1994SciAm.271d..84G |archive-date=25 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225041021/http://brembs.net/gould.html |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name="bgsa119_1_140">{{cite journal |last1=Wilkinson |first1=B. H. |last2=McElroy |first2=B. J. |s2cid=128776283 |title=The impact of humans on continental erosion and sedimentation |url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_january-february-2007_119_1-2/page/140 |trans-title=Ang epekto ng mga tao sa kontinental na erosyon at sedimentasyon|lang=en|journal=Bulletin of the Geological Society of America |year=2007 |volume=119 |issue=1–2 |pages=140–156 |doi=10.1130/B25899.1 |bibcode=2007GSAB..119..140W}}</ref> <ref name="sun_future">{{cite journal |last1=Sackmann |first1=I.-J. |last2=Boothroyd |first2=A. I. |last3=Kraemer |first3=K. E. |title=Our Sun|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-11-20_418_1/page/457 |trans-title=Ang Araw Natin|lang=en|journal=Astrophysical Journal |year=1993 |volume=418 |pages=457–468 |doi=10.1086/173407 |bibcode=1993ApJ...418..457S|doi-access=free }}</ref> <ref name="sun_future_schroder">{{cite journal |first1=K.-P. |last1=Schröder |last2=Connon Smith |first2=Robert |year=2008 |title=Distant future of the Sun and Earth revisited|trans-title=Pagbisita muli sa malayong hinaharap ng Araw at Daigdig|lang=en|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |arxiv=0801.4031 |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 |doi-access=free |bibcode=2008MNRAS.386..155S |s2cid=10073988}}</ref> <ref name="britt2000">{{cite web |first1=Robert |last1=Britt |website=Space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |title=Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got? |trans-title=Manigas, Maprito, o Matuyo: Gaano Katagal na Lang ang Daigdig?|lang=en|date=25 February 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |archive-date=5 June 2009}}</ref> <ref name=pnas1_24_9576>{{cite journal |last1=Li |first1=King-Fai |last2=Pahlevan |first2=Kaveh |last3=Kirschvink |first3=Joseph L. |author-link3=Joseph Kirschvink |last4=Yung |first4=Yuk L. |author-link4=Yuk L. Yung |year=2009 |title=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere|trans-title=Atmosperikong presyur bilang tagapamahala ng likas na klima para sa isang planetang lupa na may biospera|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=24 |pages=9576–9579 |url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |doi=10.1073/pnas.0809436106 |pmid=19487662 |pmc=2701016 |bibcode=2009PNAS..106.9576L |doi-access=free |archive-date=4 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704102832/http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=ward_brownlee2002>{{cite book |last1=Ward |first1=Peter D. |author-link1=Peter Ward (paleontologist)|last2=Brownlee |first2=Donald |author-link2=Donald E. Brownlee |date=2002 |title=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World|lang=en|trans-title=Ang Buhay at Kamatayan ng Planetang Daigdig: Paano Tinatala ng Bagong Agham ng Astrobiolohiya ang Kahahantungan ng Ating Mundo|publisher=Times Books, Henry Holt and Company |location=New York |isbn=978-0-8050-6781-1 |url=https://archive.org/details/isbn_9780805067811}}</ref> <ref name=hess5_4_569>{{cite journal |last1=Bounama |first1=Christine |year=2001 |last2=Franck |first2=S. |last3=Von Bloh |first3=W. |s2cid=14024675 |title=The fate of Earth's ocean|url=https://archive.org/details/hydrology-and-earth-sciences_2001-12_5_4/page/569 |trans-title=Ang kahahantungan ng karagatan ng Daigdig|lang=en|journal=Hydrology and Earth System Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=569–575 |doi=10.5194/hess-5-569-2001 |bibcode=2001HESS....5..569B|doi-access=free }}</ref> <ref name="ngdc2006">{{cite web |last1=Sandwell |first1=D. T. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|date=7 July 2006 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |title=Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data |trans-title=Paglalakbay sa mga Kalapagang Pandagat gamit ng Datos ng Altimetro mula sa Satelayt|lang=en|publisher=NOAA/NGDC |archive-url=https://archive.today/20140715142212/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML|archive-date=15 July 2014}}</ref> <ref name=milbert_smith96>{{cite web |last1=Milbert |first1=D. G. |last2=Smith |first2=D. A |url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model |publisher=National Geodetic Survey, NOAA |trans-title= Pag-convert sa Taas ng GPS patungo sa Elebasyong NAVD88 sa modelo ng Taas ng GEOID96 Geoid|lang=en|archive-date=20 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820090214/http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |url-status=live }}</ref> <ref name=ps20_5_16>{{cite journal |last1=Senne |first1=Joseph H. |title=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain|trans-title=Maling Bundok ba ang Naakyat ni Edmund Hillary|lang=en |url=http://archives.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=589 |journal=Professional Surveyor |year=2000 |volume=20 |issue=5 |pages=16–21 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717212545/http://archives.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=589 }}</ref> <ref name=layers_earth>{{cite web |author=Staff |url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130211014443/http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html |archive-date=11 February 2013 |title=Layers of the Earth |trans-title=Mga Patong ng Daigdig|lang=en|work=Volcano World|publisher=Oregon State University }}</ref> <ref name=jessey>{{cite web |last1=Jessey |first1=David |url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-date=3 July 2007 |title=Weathering and Sedimentary Rocks|trans-title=Meteorisasyon at mga Batong Sedimentaryo |lang=en|website=[[California State Polytechnic University, Pomona]] }}</ref> <ref name=kious_tilling1999>{{cite web |last1=Kious |first1=W. J. |last2=Tilling |first2=R. I. |date=5 May 1999 |url=http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |title=Understanding plate motions|lang=en|trans-title=Pag-unawa sa mga paggalaw ng mga plato|publisher=USGS |archive-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810162308/http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |url-status=live }}</ref> <ref name=seligman2008>{{cite web |first1=Courtney |last1=Seligman |year=2008 |url=http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm |title=The Structure of the Terrestrial Planets|lang=en|trans-title=Ang Estraktura ng mga Planetang Lupa|work=Online Astronomy eText Table of Contents |publisher=cseligman.com |archive-date=22 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080322043957/http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm |url-status=live }}</ref> <ref name=duennebier1999>{{cite web |last1=Duennebier |first1=Fred |date=12 August 1999 |url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html |title=Pacific Plate Motion|trans-title=Paggalaw ng Plato ng Pasipiko|lang=en|publisher=University of Hawaii |archive-date=31 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831195803/http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html |url-status=live }}</ref> <ref name=noaa20070307>{{cite web |display-authors=1 |last1=Mueller |first1=R. D. |last2=Roest |first2=W. R. |last3=Royer |first3=J.-Y. |last4=Gahagan |first4=L. M. |last5=Sclater |first5=J. G. |date=7 March 2007 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html |title=Age of the Ocean Floor Poster|trans-title=Poster ng Edad ng Kalapagang Pandagat|publisher=NOAA|lang=en |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805232321/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html |url-status=live }}</ref> <ref name=cmp134_3>{{cite journal |doi=10.1007/s004100050465 |title=Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada|url=https://archive.org/details/contributions-to-mineralogy-and-petrology_1999-01_134_1/page/3 |trans-title=Mga orthogneiss mula Priskoano (4.00–4.03 Ga) sa hilagang-kanlurang Canada|lang=en|year=1999 |last1=Bowring |first1=Samuel A. |author-link1=Samuel Bowring|journal=Contributions to Mineralogy and Petrology |volume=134 |issue=1 |pages=3–16 |last2=Williams |first2=Ian S. |s2cid=128376754 |bibcode=1999CoMP..134....3B}}</ref> <ref name=podp2000>{{cite web |last1=Meschede |first1=Martin |last2=Barckhausen |first2=Udo |date=20 November 2000 |url=http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |title=Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center|trans-title=Ebolusyon ng Sentro ng Pagkalat ng Tektonikong Plato ng Cocos-Nazca|work=Proceedings of the Ocean Drilling Program |publisher=Texas A&M University |lang=en |archive-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808174226/http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |url-status=live }}</ref> <ref name="GeolSoc">{{Cite web|year=2012|website=London Geological Society|title=The Crust and Lithosphere|trans-title=Ang Ibabaw at ang Litospera|lang=en|url=https://www.geolsoc.org.uk/flood_basalts_2|archive-date=28 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028212039/https://www.geolsoc.org.uk/flood_basalts_2|url-status=live}}</ref> <ref name=tanimoto_ahrens1995>{{cite book |last1=Tanimoto |first1=Toshiro |editor=Thomas J. Ahrens |date=1995 |chapter=Crustal Structure of the Earth|trans-chapter=Estraktura ng Ibabaw ng Daigdig|title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants |series=AGU Reference Shelf |trans-title=Pandaigdigang Pisika ng Daigdig: Handbook ng mga Pisikal na Konstante|lang=en|volume=1 |issue=1 |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC |doi=10.1029/RF001 |isbn=978-0-87590-851-9 |chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archive-date=16 October 2006 |bibcode=1995geph.conf.....A}}</ref> <ref name="Deuss_2014">{{Cite journal |last=Deuss |first=Arwen |date=2014 |title=Heterogeneity and Anisotropy of Earth's Inner Core|trans-title=Heterohenidad at Anisitropiya ng Looba na Kaibuturan ng Daigdig|lang=en|url=https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-earth-060313-054658 |journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci. |volume=42 |issue=1 |pages=103–126 |doi=10.1146/annurev-earth-060313-054658 |bibcode=2014AREPS..42..103D |archive-date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507194647/https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-earth-060313-054658 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=pnas71_12_6973>{{cite journal |last1=Morgan |first1=J. W. |last2=Anders |first2=E. |title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1980-12_77_12/page/6973 |trans-title=Komposisyong kemikal ng Daigdig, Benus, at Merkuryo|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1980 |volume=77 |issue=12 |pages=6973–6977 |doi=10.1073/pnas.77.12.6973 |pmid=16592930 |pmc=350422 |bibcode=1980PNAS...77.6973M|doi-access=free }}</ref> <ref name="brown_mussett1981">{{cite book |last1=Brown |first1=Geoff C. |last2=Mussett |first2=Alan E. |title=The Inaccessible Earth|trans-title=Ang Di Ma-access na Daigdig |lang=en|edition=2 |date=1981 |page=[https://archive.org/details/inaccessibleeart0000brow_r5i2/page/166 166] |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-04-550028-4 |url=https://archive.org/details/inaccessibleeart0000brow_r5i2/page/166}}</ref> <ref name=sanders20031210>{{cite news |first1=Robert |last1=Sanders |title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core|trans-title=Maaaring isang pangunahing pinagmumulan ng init sa kaibuturan ng Daigdig ang radyoaktibong potasyo|lang=en|publisher=UC Berkeley News |date=10 December 2003 |url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |archive-date=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826214233/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |url-status=live }}</ref> <ref name=ptrsl360_1795_1227>{{cite journal |last1=Alfè |first1=D. |last2=Gillan |first2=M. J. |last3=Vočadlo |first3=L. |last4=Brodholt |first4=J. |last5=Price |first5=G. D. |title=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society|trans-title=Ang simulasyon ''ab initio'' [mula sa simula] ng kaibuturan ng Daigdig|lang=en|year=2002 |volume=360 |issue=1795 |pages=1227–1244 |url=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |access-date=28 February 2007 |doi=10.1098/rsta.2002.0992 |pmid=12804276 |bibcode=2002RSPTA.360.1227A |s2cid=21132433 |archive-date=30 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name="T&S 137">{{cite book |last1=Turcotte |first1=D. L. |author-link1=Donald L. Turcotte|last2=Schubert |first2=G. |title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics0000turc |trans-title=Heodinamika|lang=en |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |date=2002 |edition=2 |page=[https://archive.org/details/geodynamics0000turc/page/136 137] |chapter=4 |isbn=978-0-521-66624-4}}</ref> <ref name=epsl121_1>{{cite journal |last1=Vlaar |first1=N |last2=Vankeken |first2=P. |last3=Vandenberg |first3=A. |title=Cooling of the Earth in the Archaean: Consequences of pressure-release melting in a hotter mantle|trans-title=Paglamig ng Daigdig noong Arkeo: Mga Kinahinatnan ng pagtutunaw dahil sa pagpapalabas ng presyur sa isang mas mainit na manto|lang=en|year=1994 |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=121 |issue=1–2 |pages=1–18 |doi=10.1016/0012-821X(94)90028-0 |url=http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf |bibcode=1994E&PSL.121....1V |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319181621/http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf |archive-date=19 March 2012}}</ref> <ref name=jg31_3_267>{{cite journal |last1=Pollack |first1=Henry N. |author-link1=Henry Pollack (heopisiko)|last2=Hurter |first2=Suzanne J. |last3=Johnson |first3=Jeffrey R. |title=Heat flow from the Earth's interior: Analysis of the global data set|trans-title=Daloy ng init mula sa looban ng Daigdig : Pagsusuri sa pandaigdigang data set|lang=en|journal=Reviews of Geophysics |volume=31 |issue=3 |pages=267–280 |date=August 1993 |doi=10.1029/93RG01249 |bibcode=1993RvGeo..31..267P}}</ref> <ref name=science246_4926_103>{{cite journal |last1=Richards |first1=M. A. |last2=Duncan |first2=R. A. |last3=Courtillot |first3=V. E. |author-link3=Vincent Courtillot |s2cid=9147772 |title=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails|url=https://archive.org/details/sim_science_1989-10-06_246_4926/page/102 |trans-title=Mga Flood Basalt at Hotspot Track: Ulo at Buntot ng Pagbuga|lang=en |journal=Science |year=1989 |volume=246 |issue=4926 |pages=103–107 |bibcode=1989Sci...246..103R |doi=10.1126/science.246.4926.103 |pmid=17837768}}</ref> <ref name="heat loss">{{cite journal |doi=10.1029/JB086iB12p11535 |title=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss |lang=en|trans-title=Mga Karagatan at Kontinente: Pagkakatulad at Pagkakaiba sa mga Mekanismo ng Pagkawala ng Init|year=1981 |last1=Sclater |first1=John G |last2=Parsons |first2=Barry |last3=Jaupart |first3=Claude |author-link3=Claude Jaupart|journal=Journal of Geophysical Research |volume=86 |issue=B12 |article-number=11535 |bibcode=1981JGR....8611535S}}</ref> <ref name=fitzpatrick2006>{{cite web |last1=Fitzpatrick |first1=Richard |date=16 February 2006 |url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html |title=MHD dynamo theory |trans-title=Teoryang daynamo ma MHD|publisher=NASA WMAP |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090654/http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html |url-status=live|lang=en }}</ref> <ref name=campbelwh>{{cite book |last1=Campbell |first1=Wallace Hall |title=Introduction to Geomagnetic Fields|trans-title=Panimula sa mga Heomagnetikong Sakop|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2003 |location=New York |page=57 |isbn=978-0-521-82206-0}}</ref> <ref name=stern2005>{{cite web |last1=Stern |first1=David P. |date=8 July 2005 |url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html |title=Exploration of the Earth's Magnetosphere|trans-title=Paglalakbay sa Magnetospera ng Daigdig|lang=en|publisher=NASA |archive-date=14 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033726/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html }}</ref> <ref name=USNO_TSD>{{cite web |title=Leap seconds|lang=en|trans-title=Mga segundong lagpas |publisher=Time Service Department, USNO |url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312003149/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archive-date=12 March 2015}}</ref> <ref name=seidelmann1992>{{cite book |last1=Seidelmann |first1=P. Kenneth |date=1992 |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac|url=https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse |trans-title=Suplemento sa Pagpapaliwanag sa Almanake ng Astronomiya|lang=en|page=[https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse/page/48 48] |publisher=University Science Books |location=Mill Valley, Estados Unidos |isbn=978-0-935702-68-2}}</ref> <ref name=zeilik1998>{{cite book |last1=Zeilik |first1=Michael |last2=Gregory |first2=Stephen A. |title=Introductory Astronomy & Astrophysics |url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |trans-title=Panimulang Astronomiya & Astropisika|lang=en|edition=4 |page=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56] |publisher=Saunders College Publishing |isbn=978-0-03-006228-5 |date=1998}}</ref> <ref name="angular">{{cite web |last1=Williams |first1=David R. |date=10 February 2006 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |title=Planetary Fact Sheets|trans-title=Fact Sheet ng mga Planeta |publisher=NASA |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052405/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |url-status=live }}</ref> <ref name=nasa20051201>{{cite web |author=Astrophysicist team |date=1 December 2005 |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |title=Earth's location in the Milky Way |trans-title=Lokasyon ng Daigdig sa Ariwanas|lang=en|publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701122913/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |archive-date=1 July 2008}}</ref> <ref name=bromberg2008>{{cite web |last1=Bromberg |first1=Irv |date=1 May 2008 |url=http://www.sym454.org/seasons/ |title=The Lengths of the Seasons (on Earth) |trans-title=Haba ng mga Kapanahunan (sa Daigdig)|lang=en|publisher=[[University of Toronto]]|website=Sym545 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218221421/http://www.sym454.org/seasons/ |archive-date=18 December 2008 }}</ref> <ref name="fisher19960205">{{cite web |last1=Fisher |first1=Rick |date=5 February 1996 |url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html |title=Earth Rotation and Equatorial Coordinates|trans-title=Koordinado ng Pag-ikot at Ekwador ng Daigdig|lang=en|publisher=National Radio Astronomy Observatory |archive-date=18 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818022004/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html }}</ref> <ref name=canup_asphaug2001b>{{cite journal |last1=Canup |first1=R. |author-link1=Robin Canup|last2=Asphaug |first2=E. I. |author-link2=Erik Ian Asphaug|s2cid=4413525 |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |lang=en|trans-title=Pinagmulan ng Buwan mula sa isang matinding banggaan malapit sa pagtatapos ng pagkabuo ng Daigdig|journal=Nature |volume=412 |pages=708–712 |year=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref> <ref name="espenak_meeus20070207">{{cite web |last1=Espenak |first1=Fred |author-link1=Fred Espenak|last2=Meeus |first2=Jean |author-link2=Jean Meeus|date=7 February 2007 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302112957/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archive-date=2 March 2008 |title=Secular acceleration of the Moon |publisher=NASA |lang=en|trans-title=Sekular na pagbilis ng Buwan}}</ref> <ref name="aaa428_261">{{cite journal |display-authors=1 |last1=Laskar |first1=J. |last2=Robutel |first2=P. |last3=Joutel |first3=F. |last4=Gastineau |first4=M. |last5=Correia |first5=A.C.M. |last6=Levrard |first6=B. |title=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth |lang=en|trans-title=Pangmatagalang numerikong solusyon para sa mga kantidad ng insolasyon ng Daigdig|journal=Astronomy and Astrophysics |year=2004 |volume=428 |issue=1 |pages=261–285 |bibcode=2004A&A...428..261L |doi=10.1051/0004-6361:20041335 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00001603/document |doi-access=free |archive-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517010908/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00001603/document |url-status=live }}</ref> <ref name=christou_asher2011>{{cite journal |last1=Christou |first1=Apostolos A. |last2=Asher |first2=David J. |author-link2=David J. Asher|date=31 March 2011 |title=A long-lived horseshoe companion to the Earth |trans-title=Isang matagal na horseshoe companion sa Daigdig|lang=en|arxiv=1104.0036 |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18595.x |volume=414 |issue=4 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |pages=2965–2969 |doi-access=free |bibcode=2011MNRAS.414.2965C|s2cid=13832179 }}</ref> <ref name=Choi>{{cite web |last1=Choi |first1=Charles Q. |title=First Asteroid Companion of Earth Discovered at Last|trans-title=Nadiskubre sa Wakas ang Unang Kasamang Asteroyd ng Daigdig|website=[[Space.com]] |url=http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |date=27 July 2011 |lang=en |archive-date=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826225911/http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |url-status=live }}</ref> <ref name=ucs>{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |title=UCS Satellite Database|trans-title=Database ng UCS sa mga Satelayt |work=Nuclear Weapons & Global Security |publisher=[[Union of Concerned Scientists]] |date=1 September 2021 |lang=en |archive-date=25 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125031401/https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |url-status=live }}</ref> <ref name=ocean23_2_112>{{Cite journal |last1=Charette |first1=Matthew A. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|title=The Volume of Earth's Ocean |trans-title=Ang Bolyum ng Karagatan ng Daigdig|lang=en|journal=Oceanography |volume=23 |issue=2 |pages=112–114 |date=June 2010 |doi=10.5670/oceanog.2010.51 |doi-access=free|bibcode=2010Ocgpy..23b.112C |hdl=1912/3862 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=kennish2001>{{cite book |first1=Michael J. |last1=Kennish |author-link1=Michael J. Kennish|date=2001 |title=Practical handbook of marine science|url=https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3 |lang=en|trans-title=Praktikal na handbook ng agham pandagat |page=[https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3/page/34 35] |edition=3rd |publisher=CRC Press |series=Marine science series |isbn=978-0-8493-2391-1|doi=10.1201/9781420038484}}</ref> <ref name=mullen2002>{{cite web |last1=Mullen |first1=Leslie |date=11 June 2002 |url=http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630122335/http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-date=30 June 2007 |title=Salt of the Early Earth|lang=en|trans-title=Asin ng Maagang Daigdig |work=NASA Astrobiology Magazine}}</ref> <ref name=natsci_oxy4>{{cite web |last1=Morris |first1=Ron M |url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |title=Oceanic Processes|lang=en|trans-title=Mga Proseso ng Karagatan|publisher=NASA Astrobiology Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |archive-date=15 April 2009}}</ref> <ref name=sample2005>{{cite web |first1=Sharron |last1=Sample |date=21 June 2005 |url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html |title=Sea Surface Temperature|trans-title=Temperatura ng Ibabaw ng Dagat|lang=en|publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427045816/http://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/ |archive-date=27 April 2013}}</ref> <ref name="geerts_linacre97">{{cite web |last1=Geerts |first1=B. |last2=Linacre |first2=E. |url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |title=The height of the tropopause |trans-title=Ang taas ng tropopos|lang=en|date=November 1997 |work=Resources in Atmospheric Sciences |publisher=University of Wyoming |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090700/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |url-status=live }}</ref> <ref name="Harrison 2002">{{cite book |first1=Roy M. |last1=Harrison |author-link1=Roy M. Harrison |last2=Hester |first2=Ronald E. |date=2002 |title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation |url=https://archive.org/details/causesenvironmen0000unse |lang=en|trans-title=Mga Sanhi at Implikasyon sa Kalikasan ng Pagtaas ng Radyasyong UV-B|lang=en|publisher=Royal Society of Chemistry |isbn=978-0-85404-265-4}}</ref> <ref name=Narottam2008>{{cite book |url={{GBurl|id=i4kASIoKym8C|p=40}} |title=Climate Change and International Politics|lang=en|trans-title=Pagbabago ng Klima at Pandaigdigang Politika|publisher=Kalpaz Publications |first=Narottam |last=Gaan |page=40 |year=2008 |isbn=978-81-7835-641-9}}</ref> <ref name="moran2005">{{cite web |last1=Moran |first1=Joseph M. |year=2005 |url=http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213184908/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-date=13 December 2010 |title=Weather|lang=en|trans-title=Panahon |work=World Book Online Reference Center |publisher=NASA/World Book, Inc }}</ref> <ref name="berger2002">{{cite web |last1=Berger |first1=Wolfgang H. |author-link1=Wolfgang H. Berger |year=2002 |url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |title=The Earth's Climate System|lang=en|trans-title=Ang Sistema ng Klima ng Daigdig |publisher=University of California, San Diego |archive-date=16 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316083131/http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |url-status=live }}</ref> <ref name=rahmstorf2003>{{cite web |first1=Stefan |last1=Rahmstorf |author-link=Stefan Rahmstorf |year=2003 |url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |title=The Thermohaline Ocean Circulation|trans-title=Ang Sirkulasyong Termohalina ng Karagatan|lang=en|work=Potsdam Institute for Climate Impact Research |archive-date=27 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130327151821/http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |url-status=live }}</ref> <ref name=sadava_heller2006>{{cite book |last1=Sadava |first1=David E. |last2=Heller |first2=H. Craig |last3=Orians |first3=Gordon H. |author-link3=Gordon Orians|title=Life: the Science of Biology |lang=en|trans-title=Buhay: ang Agham ng Biolohiya|lang=en|publisher=MacMillan |date=2006 |edition=8 |page=[https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114 1114] |isbn=978-0-7167-7671-0 |url=https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114}}</ref> <ref name=climate_zones>{{cite web |author=Staff |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808131632/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html |archive-date=8 August 2010 |title=Climate Zones |trans-title=Mga Sona ng Klima|lang=en|publisher=UK Department for Environment, Food and Rural Affairs}}</ref> <ref name=hydrologic_cycle>{{cite web |author=Various |date=21 July 1997 |url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |title=The Hydrologic Cycle|trans-title=Ang Hidrolohikong Siklo|lang=en |publisher=University of Illinois |archive-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402205413/http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |url-status=live }}</ref> <ref name="atmosphere">{{cite web |author=Staff |date=8 October 2003 |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |title=Earth's Atmosphere|trans-title=Atmospera ng Daigdig|lang=en|publisher=NASA |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html }}</ref> <ref name=sciweek2004>{{cite web |author=Staff |year=2004 |url=http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713053611/http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |title=Stratosphere and Weather; Discovery of the Stratosphere|trans-title=Estratospera at Panahon: Pagtuklas sa Estratospera|lang=en|work=Science Week |archive-date=13 July 2007 }}</ref> <ref name=cordoba2004>{{cite web |first1=S. Sanz Fernández |last1=de Córdoba |date=21 June 2004 |url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115223732/http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-date=15 January 2010 |title=Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics|lang=en|trans-title=Presentasyon sa linyang panghiwalay Karman, ginafamit bilang hangganan na naghihiwalay sa Aeronautika at Astronautika|lang=en|publisher=Fédération Aéronautique Internationale }}</ref> <ref name="ab2003">{{cite web |author=Staff |date=September 2003 |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312212337/http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |archive-date=12 March 2012 |title=Astrobiology Roadmap |publisher=NASA, Lockheed Martin |lang=en|trans-title=Roadmap sa Astrobiolohiya}}</ref> <ref name=shayler_vis2005>{{cite book |first1=David |last1=Shayler |first2=Bert |last2=Vis |date=2005 |title=Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center|lang=en|trans-title=Mga Kosmonauta ng Rusya: Sa Loob ng Yuri Gagarin Training Center|publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-387-21894-6}}</ref> <ref name=ConsensusOnConsensus>{{Cite journal | first1=John | last1=Cook | first2=Naomi | last2=Oreskes | author2-link=Naomi Oreskes | first3=Peter T. | last3=Doran | author3-link=Peter Doran | first4=William R. L. | last4=Anderegg | first5=Bart | last5=Verheggen | first6=Ed W | last6=Maibach | author6-link=Edward Maibach | first7=J. Stuart | last7=Carlton | first8=Stephan | last8=Lewandowsky | author8-link=Stephan Lewandowsky | first9=Andrew G. | last9=Skuce | first10=Sarah A. | last10=Green | first11=Dana | last11=Nuccitelli | first12=Peter | last12=Jacobs | first13=Mark | last13=Richardson | first14=Bärbel | last14=Winkler | first15=Rob | last15=Painting | first16=Ken | last16=Rice | date=2016 |title=Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming|trans-title=Konsenso sa konsenso: sintesis sa mga konsensong pagtataya sa pagbabago ng klima dahil sa mga tao|journal=Environmental Research Letters |language=en |volume=11 |issue=4 |article-number=048002 |doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002 |bibcode=2016ERL....11d8002C |issn=1748-9326|doi-access=free| hdl=1983/34949783-dac1-4ce7-ad95-5dc0798930a6 | hdl-access=free }}</ref> }} ==Link sa labas== * [https://solarsystem.nasa.gov/planets/earth/overview/ Earth&nbsp;– Profile] – Solar System Exploration – [[NASA]] * [http://earthobservatory.nasa.gov/ Earth Observatory] – NASA * Mga bidyo ng Daigdig mula sa [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] sa [[YouTube]] ** [https://www.youtube.com/watch?v=74mhQyuyELQ Kuha ng Daigdig sa kalawakan sa paglipas ng oras (01:02)] ** [https://www.youtube.com/watch?v=l6ahFFFQBZY Ang Daigdig at mga aurora (00:27)] * [https://www.google.com/maps/@36.6233227,-44.9959756,5662076m/data=!3m1!1e3 Google Earth] * [https://thehappykoala.github.io/Harmony-of-the-Spheres/#/category/Solar%20System/scenario/The%20Earth%20and%20Moon%20System Biswalisasyon sa Araw at ang sistema ng Daigdig at Buwan] * [http://portal.gplates.org/ GPlates Portal] (Pamantasan ng Sydney) {{commons|Earth}} {{Earth}} {{Earth science}} {{Sistemang Solar}} {{Earth's location}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga planeta|Astronomiya]] [[Kategorya:Daigdig|*]] [[Kategorya:Mga planeta ng Sistemang Solar]] 603u1xxrw70ray042rhirjbuvfn877k Syria 0 5232 2236573 2235787 2026-10-24T07:43:31Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236573 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Republikang Arabo ng Syria | common_name = Syria | native_name = {{unbulleted list|{{native name|ar|الجمهورية العربية السورية|italics=off}}<br />{{transliteration|ar|al-Jumhūriyyah al-ʿArabiyyah as-Sūriyyah}}}}<!-- Addition/removal of Kurdish is contested, see talk page and past RfC --> | image_flag = Flag of Syria (2025-).svg<!-- Do not change this to the Ba'athist flag or the Independence flag --> | flag_border = yes | flag_type = Watawat | image_coat = Emblem of Syria (2025–present).svg | symbol_width = 100px | symbol_type = Sagisag | national_anthem = {{lang|ar|حُمَاةَ الدِّيَارِ}}<br />"Ḥumāt ad-Diyār"<br />''Mga Tagapagtanggol ng Tinubuang-bayan'' (''de jure''){{efn|Matapos bumagsak ang rehimeng Ba'athist, pansamantalang hindi ginamit ang pambansang awit. Gayunpaman, noong 18 Enero 2025, isang ''de facto'' na bagong pambansang awit, '''In Pursuit of Glory''', ang pinatugtog sa isang laban ng football matapos ipaalam ng [[Syrian Football Association]] sa [[FIFA]] na gagamit ito ng bagong pambansang awit. Mula noon, nananatiling hindi malinaw kung patuloy itong gagamitin. Noong Marso 2025, nilagdaan ni Pangulong [[Ahmed al-Sharaa]] ang [[Constitutional Declaration of the Syrian Arab Republic|Constitutional Declaration]], na nagsasaad sa Artikulo 5 na ang pambansang awit ay itatakda sa pamamagitan ng batas.}}{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Syria.ogg]]}}<hr />{{lang|ar|فِي سَبِيلِ المَجد}}<br />"Fī Sabīli al-Majd"<br />''Sa Landas ng Kaluwalhatian'' (''de facto'')<ref>{{cite news |title=حقيقة النشيد الوطني السوري الجديد تتصدر الترند |trans-title=The truth about the new Syrian national anthem tops the trend |url=https://almashhad.com/article/773112298002792-News/191647995589717-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AF/ |website=[[Al Mashhad Media|Al Mashhad]] |date=9 December 2024 |access-date=21 February 2025 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20241231075802/https://almashhad.com/article/773112298002792-News/191647995589717-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B4%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D8%AA%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AF/ |archive-date=31 December 2024 |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:Fi Sabīli Al-Majd.wav]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Syria projection (2024–present).svg|frameless]]<br />{{Legend|#336830|Lokasyon ng Syria}} {{Legend|#61E760|Mga teritoryong sinakop ng Israel<!-- Do not remove link or alter the text -->}}|Ipakita ang globo|[[File:Syria - Location Map (2024) - SYR - UNOCHA.svg|frameless]]|Ipakita ang mapa ng Syria|default=1}} | capital = [[Damascus]] | coordinates = {{Coord|33|30|N|36|18|E|type:city}} | largest_city = kabisera | official_languages = [[Modern Standard Arabic|Arabic]]<ref name="CIA">{{Citation |title=Syria |date=3 March 2025 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306031157/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/#people-and-society |url-status=dead |archive-date=6 March 2025 |access-date=6 March 2025 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref><ref>{{Cite web | title=Constitutional Declaration of the Syrian Arab Republic | url=https://constitutionnet.org/sites/default/files/2025-03/2025.03.13%20-%20Constitutional%20declaration%20%28English%29.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250318030710/https://constitutionnet.org/sites/default/files/2025-03/2025.03.13%20-%20Constitutional%20declaration%20%28English%29.pdf | archive-date=18 March 2025 | website=ConstitutionNet}}</ref> | recognized_national_languages = [[Kurdish language|Kurdish]]{{efn|Ayon sa [[:s:Translation:Decree No. 13 of 2026 (Syria)|Decree No. 13 of 2026]]<ref name="al-monitor2026-01-16">{{Cite web |title=Syria's Sharaa declares Kurdish a national language, recognizes Nowruz - AL-Monitor: The Middle East's leading independent news source since 2012 |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/01/syrias-sharaa-declares-kurdish-national-language-recognizes-nowruz |access-date=16 January 2026 |website=www.al-monitor.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=President al-Sharaa issues decree that confirms Kurds as basic part of Syrian people |url=https://sana.sy/en/politics/2290787/ |access-date=16 January 2026 |website=Syrian Arab News Agency}}</ref>}} | languages_type = mga [[Spoken language|wikang sinasalita]] | languages = {{vunblist | Pangunahing Arabic}} {{collapsible list |Kurdish|[[Turkish language|Turkish]]|Neo-Aramaic|[[Syriac language|Syriac]]||Circassian|[[Chechen language|Chechen]]|[[Armenian language|Armenian]]|[[Greek language|Greek]]|[[Domari language|Domari]]}} | ethnic_groups = 80–90% [[Arabs|Arab]]<br />9–10% Kurd<br />1–10% iba pa | ethnic_groups_year = 2021 | religion = {{Tree list}} * 94.17% Islam{{efn|Walang opisyal na relihiyon ang Syria. Gayunpaman, kinakailangang Muslim ang pangulo at ang batas Islamiko ang pangunahing pinagmumulan ng jurisprudence.{{Cite web | title=Constitutional Declaration of the Syrian Arab Republic | url=https://constitutionnet.org/sites/default/files/2025-03/2025.03.13%20-%20Constitutional%20declaration%20%28English%29.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250318030710/https://constitutionnet.org/sites/default/files/2025-03/2025.03.13%20-%20Constitutional%20declaration%20%28English%29.pdf | archive-date=18 March 2025 | website=ConstitutionNet}}}} ** 79.19% [[Sunni Islam|Sunni]] ** 14.1% [[Shia Islam|Shia]] ***10–13% Alawite * 3.84% Kristiyanismo * 1.99% iba pa {{Tree list/end}} | religion_year = 2020 | government_type = Unitaryong [[Presidential system|republikang pampanguluhan]] sa ilalim ng pansamantalang pamahalaan | leader_title1 = Pangulo | leader_name1 = [[Ahmed al-Sharaa]] | leader_title2 = Tagapagsalita | leader_name2 = Abdul Hamid al-Awak | leader_title3 = Pangulo ng Hukuman | leader_name3 = Issam al-Khalif | legislature = People's Assembly | established_event1 = Arab Kingdom of Syria | established_date1 = 8 Marso 1920 | established_event2 = Estado ng Syria sa ilalim ng mandato ng France | established_date2 = 1 Disyembre 1924 | established_event3 = Unang Republika ng Syria | established_date3 = 14 Mayo 1930 | established_event5 = Mandato ng France | established_date5 = 17 Abril 1946 | established_event6 = Bahagi ng United Arab Republic | established_date6 = {{nowrap|22 Pebrero 1958}} – {{nowrap|28 Setyembre 1961}} | established_event7 = Ba'athist Syria | established_date7 = {{nowrap|8 Marso 1963}} – {{nowrap|8 Disyembre 2024}} | established_event8 = Itinatag ang Syrian transitional government | established_date8 = {{nowrap|29 Marso 2025}} | area_km2 = 185180 | area_rank = ika-87 | area_sq_mi = 71479 | percent_water = 1.1 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 26,657,437 | population_estimate_year = 2026 | population_estimate_rank = ika-56 | population_density_km2 = 118.3 | population_density_sq_mi = 306.5 | population_density_rank = ika-70 | GDP_PPP = {{nowrap|{{increase}} $110.2 bilyon}} | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = ika-100 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $4,905 | GDP_nominal = {{nowrap|{{increase}} $23.74 bilyon}} | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,057 | Gini = 26.6 | Gini_year = 2022 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/|title=World Bank GINI index|publisher=World Bank|access-date=22 January 2013|archive-date=9 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.564 | HDI_year = 2023 | HDI_change = decrease | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> | HDI_rank = ika-162 | currency = Pound ng Syria | currency_code = SYP/LS | time_zone = [[Arabia Standard Time|AST]] | utc_offset = +03:00 | date_format = dd-mm-yyyy | calling_code = [[Telephone numbers in Syria|+963]] | iso3166code = SY | cctld = .sy<br />[[سوريا.]] | religion_ref = <ref>{{cite web | last1=Kılınç | first1=Ramazan | editor-first1=Kalpana | editor-last1=Jain | url=https://theconversation.com/why-syrias-reconstruction-may-depend-on-the-fate-of-its-minorities-245913 | title=Why Syria's reconstruction may depend on the fate of its minorities | date=18 December 2024 | doi=10.64628/AAI.ysx9ackd6 }}</ref> | demonym = Syrian | today = | ethnic_groups_ref = <ref name="CIA" /><ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/syria/35817.htm|title=Syria (10/03)|website=U.S. Department of State}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/a/syria_religious_ethinic_groups/1568679.html|title=Syria's Religious, Ethnic Groups|date=20 December 2012}}</ref><ref name=Shoup>{{citation|last=Shoup|first=John A.|year=2018|title=The History of Syria|page=6|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-1-4408-5835-2|quote=Syria has several other ethnic groups, the Kurds... they make up an estimated 9 percent...Turkomen comprise around 4-5 percent of the total population. The rest of the ethnic mix of Syria is made of Assyrians (about 4 percent), Armenians (about 2 percent), and Circassians (about 1 percent).}}</ref> }} '''Syria''', opisyal na tinatawag na '''Republikang Arabo ng Syria''', ay isang bansa sa [[West Asia]]. Matatagpuan ito sa Eastern Mediterranean at [[Levant]]. Napapaligiran ito ng [[Turkey]] sa hilaga at hilagang-kanluran, [[Iraq]] sa silangan at timog-silangan, [[Jordan]] sa timog, at [[Israel]] at [[Lebanon]] sa timog-kanluran. Mayroon din itong baybayin sa [[Mediterranean Sea]] sa kanluran. Ang Syria ay isang [[republic]] na pinamamahalaan ng isang pansamantalang pamahalaan at nahahati sa 14 na gobernadorato. Ang [[Damascus]] ang kabisera at pinakamalaking lungsod. May populasyon ang Syria na humigit-kumulang 26 milyong katao at may lawak na {{Convert|185180|km2|sqmi}}. Ito ang ika-56 na bansang may pinakamalaking populasyon at ika-87 na pinakamalaking bansa sa mundo. Ang pangalang "Syria" ay makasaysayang tumutukoy sa Greater Syria o Syria-Palestine. Ang makabagong bansa ay tahanan ng mga pook na nagmula sa ilang sinaunang kabihasnan, kabilang ang Ebla. Ang [[Damascus]] ay naging kabisera ng [[Umayyad Caliphate|Umayyad Empire]] at kalaunan ay naging mahalagang sentro sa ilalim ng mga pinunong Ayyubid, Mamluk, at [[Ottoman Empire|Ottoman]]. Nabuo ang makabagong Syria matapos ang pagtatapos ng pamamahala ng Ottoman at naging malaya mula sa French Mandate noong 1946. Hindi naging matatag ang mga unang taon nito, na sinundan ng ilang kudeta. Ba'ath Party ay nagkamkam ng kapangyarihan noong 1963, at naging pangulo si Hafez al-Assad matapos ang kudeta noong 1970. Ang kanyang anak na si [[Bashar al-Assad]] ay humalili sa kanya noong 2000. Noong 2011, ang mga protesta laban sa pamahalaan ni Assad ay naging Digmaang Sibil ng Syria. Nagdulot ang digmaan ng malaking krisis sa mga refugee at kinasangkutan ng maraming bansa at armadong grupo. Noong huling bahagi ng 2024, nakuha ng mga puwersang oposisyon na pinamunuan ng Hay'at Tahrir al-Sham ang [[Damascus]], na nagtapos sa pamahalaang Assad noong 8 Disyembre 2024. Isang caretaker government ang sinundan ng Syrian transitional government noong Marso 2025, na pinamumunuan ni [[Ahmed al-Sharaa]]. Nagpatuloy ang mga labanan matapos bumagsak ang rehimen ni Assad. Kabilang sa mga labanan ang mga sagupaan sa mga loyalista ni Assad, mga pag-aalsa ng mga Alawite at Druze, dating mga puwersa ng Syrian Democratic Forces, at mga puwersang Israeli. Ang Syria ay isang [[estadong unitaryo]] na [[Presidential system|republikang pampanguluhan]] na kasalukuyang sumasailalim sa isang transisyong pampolitika. Mayroon itong magkahalong ekonomiya at magkakaibang populasyon. Ang mga Levantine Arab ang pinakamalaking pangkat etniko, habang ang mga [[Sunni Islam|Sunni Muslim]] ang pinakamalaking pangkat panrelihiyon. Ang Syria ay isa sa mga nagtatag na kasapi ng [[United Nations]] at [[Arab League]], at mayroon itong anim na UNESCO World Heritage Sites. Ang pinakamalaking lungsod nito ay [[Aleppo]]. Mula Marso 2011, nasangkot ang bansa sa Digmaang Sibil sa Syria. Ang komposisyong panrelihiyon ng Syria ay 74% [[Sunni]], 11% Alawite, 10% [[Christianity|Kristiyano]], 3% Druze, 1% [[Ismaili|Ismaili Shia]], 0.4% Twelver Shia, at 0.1% Yazidi.<ref>{{Cite web|title=Religion in Syria - 1943 Syrian Census|url=https://www.liquisearch.com/religion_in_syria/1943_syrian_census|access-date=January 8, 2024|archive-date=June 9, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230609112944/https://www.liquisearch.com/religion_in_syria/1943_syrian_census|url-status=dead}}</ref> == Kasaysayan == === Bago ang ika-20 siglo === Napakahaba ng kasaysayan ng Syria. Ito ay naging lupain ng mga [[Phoenicia|Phoenician]], na kalaunan ay naging bahagi ng [[Achaemenid Empire]], [[Roman Empire]], at pagkatapos ay [[Eastern Roman Empire]]. Noong mga panahong iyon, nagsasalita ang mga tao sa Syria ng [[Syriac language]] at gumagamit ng Syriac alphabet, habang ang lungsod ng Syria na [[Antioch]] ay isa sa mahahalagang lungsod ng [[Christendom]]. Sinakop ng [[Rashidun Caliphate]] ang Syria mula sa Eastern Roman Empire noong ika-6 na siglo. Karamihan sa katutubong populasyon ay yumakap sa [[Islam]] at gumamit ng [[Arabic language]]. Kalaunan, naging mahalagang lalawigan ang rehiyon ng mga sumunod na imperyong Muslim sa ilalim ng pangalang ''Bilād ash-Shām''.<ref>* {{cite book |last=Hawting |first=G. R. |url=https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203137000/first-dynasty-islam-hawting |title=The Umayyad Caliphate AD 661-750 |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=9780203137000 |edition=2 |location=London |chapter=The First Dynasty of Islam |doi=10.4324/9780203137000 |access-date=December 8, 2024}} * {{cite journal |last=Carlson |first=Thomas A. |year=2015 |title=Contours of Conversion: The Geography of Islamization in Syria, 600–1500 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7817/jameroriesoci.135.4.791 |journal=Journal of the American Oriental Society |publisher=American Oriental Society |volume=135 |issue=4 (October–December 2015) |pages=791–816 |doi=10.7817/jameroriesoci.135.4.791 |jstor=10.7817/jameroriesoci.135.4.791 |access-date=December 8, 2024}} * {{cite book |last=Tomass |first=Mark |title=The Religious Roots of the Syrian Conflict |year=2016 |isbn=978-1-349-70886-4 |pages=97–106 |chapter=The Islamization of the Fertile Crescent |doi=10.1057/9781137525710_7 |access-date=December 8, 2024 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9781137525710_7}} * {{cite book |last=Penn |first=Michael |title=The Syriac World |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=9781315708195 |edition=1 |pages=175–188 |chapter=Early Syriac Reactions to the Rise of Islam |doi=10.4324/9781315708195-12 |access-date=December 8, 2024 |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315708195-12/early-syriac-reactions-rise-islam-michael-penn}} * {{cite journal |last1=Furman |first1=Yulia |last2=Cherkashin |first2=Dmitry |date=October 10, 2024 |title="Superiority is due to us, and the king should come from among us": The Arab Conquests and Conflicts of the Early Umayyad Era in a 7th-Century Syriac Universal History of Yoḥannān bar Penkāyē |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/islam-2024-0020/html |journal=Der Islam |publisher=De Gruyter |volume=101 |issue=2 |pages=346–382 |doi=10.1515/islam-2024-0020 |access-date=December 8, 2024}}</ref> === Malayang Syria === Nang magsimula ang [[World War I]], pinamamahalaan ng [[Ottoman Empire]] ang Syria at maraming iba pang lugar. Nang matapos ito, kinontrol ng [[France]] ang [[Lebanon]] at Syria. Ang [[British Empire|Britain]] naman ang may kontrol sa [[Iraq]], [[Jordan]] at [[Palestine]]. Gumuhit sila ng hangganan sa pagitan ng Iraq at Syria noong 1920. Kinontrol ng France ang Syria hanggang 1946, nang naging malayang bansa ang Syria.<ref name="WDL">{{cite web |date=1932 |title=Report of the Commission Entrusted by the Council with the Study of the Frontier between Syria and Iraq |url=http://www.wdl.org/en/item/400/ |website=[[World Digital Library]] |accessdate=2013-07-11}}</ref> Naging bahagi ang Syria ng United Arab Republic kasama ang [[Egypt]] mula 1958 hanggang 1961. Nakipagdigma ang Syria sa [[Israel]] sa ilang pagkakataon. Ang dating teritoryo nitong Golan Heights ay pinamamahalaan ng Israel mula noong [[Six-Day War|1967]].<ref>* {{cite web |last=Al-Makahleh |first=Shehab |date=July 24, 2018 |title=Jordan Navigates Border Trade, Pressures from Syria |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/jordan-navigates-border-trade-pressures-syria |access-date=December 8, 2024 |website=The Washington Institute}} * {{cite news |last=Regev |first=Mark |date=June 9, 2023 |title=The Six Day War: Six fateful days for Israel in 1967 - opinion |work=The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/opinion/article-745705 |access-date=December 8, 2024}} * {{cite web |last=Katz |first=Mark N. |date=September 12, 2024 |title=The Soviet Roots of Putin's Foreign Policy Toward the Middle East |url=https://carnegieendowment.org/research/2024/09/the-soviet-roots-of-putins-foreign-policy-toward-the-middle-east?lang=en |access-date=December 8, 2024 |website=Carnegie Endowment for International Peace |quote=Despite the dichotomy between ideological, Soviet-era support for anti-Western regimes and interest-driven Putin-era support, there are several similarities.}}</ref> Samantala, inagaw ng Ba'athist party ang kapangyarihan sa pamamagitan ng isang [[Coup d'état|kudeta]] noong 1963 upang magtatag ng isang junta.<ref name="AssadTotalitarianism1">* {{cite web |last=Gilbert |first=Victoria J. |year=2013 |title=Syria for the Syrians: The rise of Syrian nationalism, 1970-2013 |url=https://www.proquest.com/openview/ab89d5a313d38aceba5506ad58eb288f/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750 |access-date=December 9, 2024 |website=ProQuest |location=Northeastern University, [[Boston]], [[Massachusetts]]}} * {{cite web |last=Giesbers |first=A.M.K. |year=2018 |title=Ba'athism: the hidden hand behind ISIS? An examination of the Ba'ath ideology, Saddam-regime and ISIS |url=https://studenttheses.uu.nl/handle/20.500.12932/32802 |access-date=December 9, 2024 |website=Utrecht University}} * {{cite journal |last=McBride |first=Megan K. |date=May 28, 2019 |title=Unforced Errors: ISIS, The Baath Party, And The Reconciliation Of The Religious and The Secular |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/21567689.2019.1617136 |journal=Politics, Religion & Ideology |volume=20 |issue=2 |pages=170–191 |doi=10.1080/21567689.2019.1617136 |access-date=December 9, 2024}} * {{cite web |last=Utchel |first=Donald M. |year=2019 |title=The Parallel Security Apparatus: Examining the Cases of Baathist Iraq, Syria, and Iran |url=https://www.proquest.com/openview/8a3d3d81e6b951e0e8fc14f8a7c9660c/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750&diss=y |access-date=December 9, 2024 |website=ProQuest |location=[[University of Nevada, Las Vegas]]}} * {{cite thesis|website=Education & Research Archive|title=The Spirit of an Uprising: Contentious Politics and Pluralism in Syrian Society Post Arab Spring|url=https://era.library.ualberta.ca/items/33f404c6-b96b-4659-a871-49dddb7e0169|last=Zaamout|first=Noureddin Mahmoud|year=2023|doi=10.7939/r3-4g03-jt64|access-date=December 9, 2024}}</ref> Noong 1970, si Hafez al-Assad, ama ni [[Bashar al-Assad]], ay kumuha ng kapangyarihan sa pamamagitan ng isa pang kudeta at ginawang dinastiko at [[Totalitarianism|totalitaryo]] ang estadong Ba'athist ng Syria,<ref name="AssadTotalitarianism1" /><ref name="AssadTotalitarianism2" /> na nakilala sa sistematikong pang-aapi at malawakang paglabag sa karapatang pantao,<ref name="AssadTotalitarianism1" /><ref name="AssadTotalitarianism2" /> at ipinasa ang pamamahala kay Bashar nang mamatay si Hafez noong 2000.<ref name="AssadTotalitarianism1" /><ref name="AssadTotalitarianism2" /> Karamihan sa mga Syrian ay naniniwala sa [[Islam]], habang mayroon ding isang etnorelihiyosong minoryang Kristiyano, na tinatawag na mga Syriac Christian.<ref>* {{cite book |last=Parry |first=Ken |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9780470690208#page=291 |title=The Blackwell Companion to Eastern Christianity |date=July 4, 2007 |isbn=9780470690208 |editor-last1=Parry |editor-first1=Ken |doi=10.1002/9780470690208 |access-date=December 8, 2024}} * {{cite journal |last=Jasser |first=M. Zuhdi |year=2014 |title=Sectarian Conflict in Syria |url=https://www.jstor.org/stable/26469777 |journal=PRISM |volume=4 |issue=Syria Supplement |pages=58–67 |jstor=26469777 |access-date=December 8, 2024}} * {{cite journal |last=Rousseau |first=Eliott |date=May 13, 2014 |title=The Construction of Ethnoreligious Identity Groups in Syria: Loyalties and Tensions in the Syrian Civil War |url=https://vc.bridgew.edu/honors_proj/66 |access-date=December 8, 2024 |website=Bridgewater State University}} * {{cite web |last1=Besenyő |first1=János |last2=Gömöri |first2=Roland |year=2015 |title=Christians in Syria and the civil war |url=https://real.mtak.hu/83741/1/Panorama2014_Besenyo_Gomori_u.pdf |access-date=December 8, 2024 |website=}} * {{cite book |last1=Butts |first1=Aaron Michael |url=https://www.mohrsiebeck.com/en/book/jews-and-syriac-christians-9783161591341 |title=Jews and Syriac Christians: Intersections across the First Millennium Edited by Aaron Michael Butts and Simcha Gross (Juden und syrische Christen. Schnittstellen im ersten Jahrtausend) |last2=Simcha |publisher=Mohr Siebeck GmbH & Co. KG |year=2020 |isbn=978-3-16-159134-1 |pages=1–362 |chapter=XII |access-date=December 8, 2024}}</ref> Noong 2011, marahas na sinupil ng pamahalaan ni Pangulong [[Bashar al-Assad]] ang mga protesta laban sa [[Tyrant|rehimen]], na naging dahilan ng digmaang sibil. Inakusahan si Assad ng maraming [[wikt:atrocity|karahasang malala]] laban sa mga Syrian, kabilang ang mga masaker, pagpapagutom sa pamamagitan ng pagkubkob<ref>* {{cite web |date=2014 |title=The Failure to Stop Starvation Tactics in Syria |url=https://carnegieendowment.org/middle-east/diwan/2014/03/the-failure-to-stop-starvation-tactics-in-syria?lang=en |access-date=December 8, 2024 |website=Carnegie Endowment for International Peace}} * {{cite news |date=March 10, 2014 |title=Syria: Assad forces 'using starvation as weapon of war' |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26481422 |access-date=December 8, 2024}} * {{cite web |last=Gillard |first=Emanuela-Chiara |year=2020 |title=Seventy Years of the Geneva Conventions |url=https://www.chathamhouse.org/2020/03/seventy-years-geneva-conventions/sieges-starvation-civilians-method-warfare-and-other |access-date=December 8, 2024 |website=Chatham House}} * {{cite news |date=November 13, 2017 |title=Assad regime's starve or surrender strategy 'a crime against humanity' |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/13/assad-regimes-starve-or-surrender-strategy-is-a-war-says-amnesty |access-date=December 8, 2024}} * {{cite web |title=Syria |url=https://starvationaccountability.org/publications/syria |access-date=December 8, 2024 |website=Starvation Accountability}}</ref> at mga pag-atakeng kemikal,<ref name="BAWC1">* {{cite web |last=al-Labwani |first=Mohamad Kamal |date=February 11, 2021 |title=The UN Process and the War Crimes of Assad |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/un-process-and-war-crimes-assad |access-date=December 7, 2024 |website=The Washington Institute}} * {{cite news |date=July 11, 2021 |title=The evidence of Syrian President Bashar Assad and his regime's legacy of war crimes |work=[[CBS News]] |url=https://www.cbsnews.com/news/bashar-al-assad-syria-evidence-war-crimes-60-minutes-2021-07-11 |access-date=December 7, 2024}} * {{cite web |date=September 6, 2022 |title=The Case Against Assad |url=https://www.hoover.org/research/case-against-assad |access-date=December 7, 2024 |website=Hoover Institution}} * {{cite news |date=November 15, 2023 |title=French court issues arrest warrant for Bashar al-Assad for complicity in war crimes |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/15/french-court-arrest-warrant-bashar-al-assad-crimes-against-humanity-syria |access-date=December 7, 2024}} * {{cite web |title="Bashar Al-Assad is guilty of war crimes" - France ONU |url=https://onu.delegfrance.org/bashar-al-assad-is-guilty-of-war-crimes |access-date=December 7, 2024 |website=France ONU}}</ref> Noong 2016, nabawi ni Assad ang karamihan sa Syria sa tulong ng mga puwersang militar mula sa Russia at Iran.<ref>*{{cite magazine |last=Collard |first=Rebecca |date=August 16, 2018 |title=Idlib Could Be the Last Major Battlefield of the Syrian Civil War. But Assad Won't Take It Easily |url=https://time.com/5368872/idlib-syrian-civil-war |access-date=December 7, 2024 |magazine=Times Magazine}}</ref> Noong Disyembre 2024, naglunsad ang mga muling nagtipong rebeldeng puwersa ng malalaking opensiba sa iba't ibang panig,<ref name="December 2024 I" /> habang humina ang presensiyang militar ng Russia at Iran.<ref name="December 2024 II" /> Bumagsak sa mga rebelde ang Aleppo, Homs at Daraa sa loob ng isang linggo, at napalibutan din nila ang kabisera ng Syria na [[Damascus]].<ref name="December 2024 I" /> === Panahon ng transisyon === Noong 8 Disyembre 2024, tumakas si Bashar al-Assad mula sa kabisera habang pumapasok ang mga rebelde.<ref>* {{cite news |date=December 8, 2024 |title=Syrian rebels say they have begun entering the capital Damascus |work=The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-832422}} * {{cite news |date=December 8, 2024 |title=Syrian opposition war monitor says President Bashar Assad has left the country to an undisclosed location |work=[[ABC News]] |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/syrian-opposition-war-monitor-president-bashar-assad-left-116565874}} * {{cite news |date=December 8, 2024 |title=Assad has left Damascus, senior army officers say; Syria rebels say they are in capital |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-rebels-celebrate-captured-homs-set-sights-damascus-2024-12-07}} * {{cite news |date=December 8, 2024 |title=War monitor says Assad fled Syria ahead of rebels entering the capital |work=[[Associated Press]] (AP) |url=https://apnews.com/article/syria-assad-sweida-daraa-homs-hts-qatar-7f65823bbf0a7bd331109e8dff419430}} * {{cite news |date=December 8, 2024 |title=Syrian dictator Bashar Assad flees into exile as Islamist rebels conquer country |work=[[Fox News]] |url=https://www.foxnews.com/world/syrian-dictator-bashar-assad-flees-exile-islamist-rebels-conquer-country}}</ref> Sinabi ng Russia, na siyang proteksiyong kapangyarihan ni Assad, na umalis si Assad sa Syria<ref name="Finale1">...</ref> patungong Moscow. Nasa loob ng kabisera ang mga rebelde nang ipahayag nila ang pagtatapos ng anim na dekadang pamamahala ng Ba'athist sa Syria.<ref name="Finale1" /><ref name="Finale2">...</ref> == Heograpiya == Ang Syria ay nasa pagitan ng latitud 32° at 38° N, at longhitud 35° at 43° E.<ref>{{Cite journal |last=Al-Rawas |first=Abdullah |date=2019 |title=Spatial Shift of Aridity and Its Impact on Land Use of Syria |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/11/24/7047 |journal=Sustainability}}</ref> Karamihan sa bansa ay isang tuyong [[plateau]]. Ang lugar na katabi ng Mediterranean Sea ay medyo luntian. Ang [[Euphrates]], ang pinakamahalagang ilog ng Syria, ay dumadaloy sa silangang bahagi ng bansa. Ang klima sa Syria ay karaniwang tuyo, na may maiinit na tag-araw at banayad na taglamig.<ref>{{Cite web |title=Syria |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007110332/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/ |archive-date=2025-10-07 |access-date=2021-09-21 |work=The World Factbook}}</ref> == Pulitika at pamahalaan == {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 370 | image1 = Ahmed al-Sharaa, President of Syria, in March 2026.jpg | caption1 = [[Ahmed al-Sharaa]]<br /><small>Pangulo ng Syria</small> | alt1 = | image2 = Emblem of Syria (2025–present).svg | caption2 = Abdul Hamid al-Awak<br><small>Tagapagsalita ng People's Assembly</small> | image3 = Emblem of Syria (2025–present).svg | caption3 = Issam al-Khalif<br><small>Pangulo ng Supreme Constitutional Court</small> }} Ang Syria ay dumaraan sa isang transisyong pampolitika matapos ang pagbagsak ng rehimeng Assad noong 8 Disyembre 2024. Ito ay isang estadong unitaryo na may sistemang pampanguluhan. Mula noong 2026, pinamamahalaan ang Syria ng isang pansamantalang pamahalaan sa panahon ng transisyonal na yugto.<ref>{{cite web |date=14 March 2025 |title=Syria's new constitution gives sweeping powers, ignores minority rights |url=https://www.rfi.fr/en/middle-east/20250314-syria-s-new-constitution-gives-sweeping-powers-ignores-minority-rights |access-date=15 March 2025 |publisher=rfi}}</ref> Ang pangulo ang parehong pinuno ng estado at pinuno ng pamahalaan. Mayroon ding mga panukalang magbigay ng higit na kapangyarihan sa mga lokal na pamahalaan.<ref>{{cite web |title=Syria summary |url=https://www.britannica.com/summary/Syria |publisher=[[Encyclopedia Britannica|Britannica]] |quote=Syria is a unitary multiparty republic with one legislative house; its head of state and government is the president, who by law must be a Muslim.}}</ref> Sa ilalim ng Constitutional Declaration, ang kapangyarihan ng pamahalaan ay hinahati sa [[Separation of powers|tatlong sangay]] sa panahon ng transisyon. Ang People's Assembly ang may kapangyarihang lehislatibo. Ang pamahalaan, sa ilalim ng pangulo, ang may kapangyarihang ehekutibo. Ang [[Judiciary|kapangyarihang hudisyal]] ay nasa isang malayang hudikatura, at kailangang sumunod sa batas ang mga hukom.<ref name="newinterimconstition">{{Cite web |date=13 March 2025 |title=Constitutional Declaration of the Syrian Arab Republic |url=https://constitutionnet.org/sites/default/files/2025-03/2025.03.13%20-%20Constitutional%20declaration%20%28English%29.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318030710/https://constitutionnet.org/sites/default/files/2025-03/2025.03.13%20-%20Constitutional%20declaration%20%28English%29.pdf |archive-date=18 March 2025 |access-date=18 March 2025}}</ref> === Panahon ng transisyon === Matapos ang fall of the Assad regime noong 8 Disyembre 2024, naging ''bakante'' ang pagkapangulo ng Syria. Isinagawa ng caretaker government ang mga tungkulin ng pinuno ng estado. Si [[Ahmed al-Sharaa]] ang naging ''[[de facto]]'' na pinuno ng Syria at namuno sa bagong administrasyon. Nanatili sa puwesto si Punong Ministro Mohammad Ghazi al-Jalali hanggang sa italaga si Mohammed al-Bashir upang mamuno sa bagong pamahalaan noong 10 Disyembre 2024.<ref>{{Cite web |title=Mohammed al-Bashir assigned to form new Syrian government |url=https://en.pressbee.net/show3562139.html?title=mohammed-al-bashir-assigned-to-form-new-syrian-government |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218204309/https://en.pressbee.net/show3562139.html?title=mohammed-al-bashir-assigned-to-form-new-syrian-government |archive-date=18 December 2024 |access-date=9 December 2024}}</ref> Noong 29 Enero 2025, itinalaga ng Syrian General Command si al-Sharaa bilang pangulo ng Syria para sa panahon ng transisyon.<ref>{{Cite web |date=29 January 2025 |title=General Command appoints Ahmed al-Sharaa as President of Syria |url=https://english.enabbaladi.net/archives/2025/01/general-command-appoints-ahmed-al-sharaa-as-president-of-syria/ |website=[[Enab Baladi]] |accessdate=15 February 2025}}</ref> Noong 31 Enero, inihayag ni al-Sharaa ang mga plano para sa isang bagong "constitutional declaration" na papalit sa Syrian Constitution of 2012. Noong 13 Marso 2025, inaprubahan ni al-Sharaa ang Constitutional Declaration. Itinatag nito ang limang taong panahon ng transisyon.<ref name="CNN202503132">{{Cite news |title=Syrian leader signs constitution that puts the country under an Islamist group's rule for 5 years |language=en |website=CNN |url=https://edition.cnn.com/2025/03/13/middleeast/syria-constitution-ap-intl/index.html |access-date=13 March 2025}}</ref> Noong 29 Marso 2025, pinalitan ng Syrian transitional government ang caretaker government. Inihayag ni al-Sharaa ang bagong pamahalaan sa People's Palace sa Damascus, kung saan nanumpa sa tungkulin ang mga bagong ministro. Inalis ang posisyon ng punong ministro.<ref name=":12">{{Cite web |date=30 March 2025 |title=President al-Sharaa announces formation of the New Government: We are witnessing the birth of a new phase in our national process |url=https://www.sana.sy/en/?p=350809 |access-date=29 March 2025 |website=[[Syrian Arab News Agency]]}}</ref> === Militar === Ang Pangulo ng Syria ang punong komandante ng Sandatahang Lakas ng Syria. May humigit-kumulang 100,000 sundalo ang maaaring pakilusin ng sandatahang lakas.<ref>{{Cite web |last=Oweis |first=Khaled Yacoub |date=3 July 2025 |title=Syria has recruited half of planned 200,000-strong army, military sources say |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2025/06/03/hts-brings-in-100000-men-into-new-syrian-army/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603100113/https://www.thenationalnews.com/news/mena/2025/06/03/hts-brings-in-100000-men-into-new-syrian-army/ |archive-date=3 June 2025 |access-date=8 July 2025 |website=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]}}</ref> Hanggang 2024, sapilitan ang serbisyo militar para sa mga lalaki mula edad 18. Unti-unting ibinaba ang kinakailangang panahon ng serbisyo mula 30 buwan hanggang 18 buwan.<ref>{{cite web |date= |title=Syria: Government and Political Conditions |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/syria/25610.htm#:~:text=President%20Bashar%20Al%2DAsad%20is,reaching%20the%20age%20of%2018 |access-date=9 December 2024 |publisher=U.S. Department of State}}</ref> Ang [[Soviet Union]] ay dating pangunahing pinagkukunan ng Syria ng pagsasanay militar, kagamitan, at suportang pinansyal. Matapos bumagsak ang Soviet Union, naging mas mahirap para sa Syria na makakuha ng makabagong kagamitang militar. Mayroon ding mga surface-to-surface missile ang Syria. Noong dekada 1990, bumili ito ng Scud-C missiles mula sa North Korea. Ang mga missile na ito ay may saklaw na humigit-kumulang {{convert|500|km|abbr=off|adj=on}}. Iniulat din na gumagawa ang Syria ng Scud-D missiles na may saklaw na hanggang {{convert|700|km|abbr=off}}, sa tulong ng North Korea at Iran.<ref>{{Cite web |last=Zisser |first=Eyal |date=28 September 2004 |title=Syria's embrace of WMD |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/syrias-embrace-of-wmd/article25680138/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220001228/https://www.theglobeandmail.com/opinion/syrias-embrace-of-wmd/article25680138/ |archive-date=20 February 2025 |work=The Globe and Mail}}</ref> Matapos ang pagbagsak ng rehimen ni Assad, sinimulan ng Syrian transitional government ang muling pagsasaayos ng mga puwersang militar ng Syria. Noong 21 Disyembre 2024, itinalaga si Murhaf Abu Qasra bilang ministro ng depensa ng pansamantalang pamahalaan. Si Ali Noureddine al-Naasan ang nagsisilbing Chief of the General Staff. Noong 25 Agosto 2026, pormal na binuwag ng Syrian Democratic Forces (SDF) ang organisasyon nito at sumali sa pambansang hukbo. Humigit-kumulang 10,000 hanggang 12,000 mandirigma ng SDF ang isinama sa mga yunit ng depensa ng estado. Dahil dito, umabot sa humigit-kumulang 180,000 hanggang 182,000 tauhan ang kabuuang aktibong lakas ng Syrian Armed Forces.<ref>{{cite news |date=25 August 2026 |title=Kurdish-led Syrian Democratic Forces announce its dissolution |publisher=FDD's Long War Journal |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2026/08/kurdish-led-syrian-democratic-forces-announce-its-dissolution.php |access-date=5 September 2026}}</ref> === Karapatang pantao === Bago ang pagbagsak ng rehimeng Assad, malaking usapin ang karapatang pantao sa Syria. Inilarawan ng Human Rights Watch ang rekord ng Syria sa karapatang pantao bilang “isa sa pinakamasama sa mundo”. Itinuring din ng Freedom House ang Syria bilang “Not Free”.<ref>{{cite news |date=24 January 2011 |title=Syria among worst for rights abuses: HRW report |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-syria-rights-idUSTRE70N5S620110124 |url-status=live |access-date=5 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150754/http://www.reuters.com/article/2011/01/24/us-syria-rights-idUSTRE70N5S620110124 |archive-date=24 September 2015}}</ref> Inakusahan ang pamahalaang Ba'athist ng pampolitikang panunupil, sensura, sapilitang pagkawala, arbitraryong pag-aresto, at pagpapahirap. Sa panahon ng digmaang sibil ng Syria, napatay din ang mga sibilyan sa mga masaker at pag-atake, kabilang ang mga pag-atakeng gumamit ng mga sandatang kemikal.<ref name="hrw-2019">{{Cite book |title=World Report 2019: Rights Trends in Syria |date=17 December 2018 |publisher=Human Rights Watch |chapter=Syria: Events of 2018 |access-date=18 October 2019 |chapter-url=https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/syria |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031220356/https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/syria |archive-date=31 October 2019 |url-status=live}}</ref> Noong 2011 uprising, inakusahan ang mga puwersa ng pamahalaan ng pagpatay sa mga nagpoprotesta at iba pang paglabag sa karapatang pantao. Iniulat din ng mga grupo ng oposisyon ng Syria ang malawakang pagpatay sa panahon ng digmaang sibil.<ref>{{cite news |last=Lauria |first=Joe |date=29 November 2011 |title=More than 250 children among dead, U.N. says |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203935604577066623669457632 |url-access=subscription |access-date=29 November 2011}}</ref> Noong Agosto 2013, pinaghinalaang gumamit ang pamahalaan ng Syria ng mga sandatang kemikal laban sa mga sibilyan. Noong 2017, naglunsad ang [[United States]] ng missile attack laban sa isang Syrian air base matapos ang isang pag-atakeng kemikal laban sa mga sibilyan.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Jennifer |date=6 April 2017 |title=US launches missiles into Syria in response to chemical weapons attack |url=https://www.foxnews.com/world/us-launches-missiles-into-syria-in-response-to-chemical-weapons-attack |access-date=7 April 2017 |publisher=[[Fox News]]}}</ref> Noong 2019, isang airstrike ng U.S. sa Syria ang pumatay ng mga sibilyan. Noong 2021, sinabi ng U.S. Central Command na lehitimo ang naturang pag-atake.<ref>{{Cite web |date=15 November 2021 |title=US claims 2019 Syria airstrike investigated by NY Times 'legitimate' |url=https://www.france24.com/en/americas/20211115-us-claims-2019-syria-airstrike-investigated-by-ny-times-legitimate |access-date=9 May 2022 |website=France 24 |language=en}}</ref> == Mga administratibong dibisyon == [[Talaksan:Syria_2016,_administrative_divisions_coloured_and_numbered.svg|thumb|364x364px|Mga gobernadorato ng Syria]] Ang Syria ay nahahati sa 14 governorates, na nahahati naman sa 61 districts. Ang mga distrito ay higit pang nahahati sa mga sub-district. == Ekonomiya == === Panahong transisyon === Matapos ang pagbagsak ng rehimeng Assad, ang pagbuo ng pamahalaang transisyonal ng Syria at pag-aalis ng mga parusa laban sa dating pamahalaang pinamumunuan ng Ba'athist ay nakatulong sa paglago ng ekonomiya ng Syria. Iniulat ng Syrian news agency na Levant24 na umabot sa $32 bilyon ang GDP ng bansa, na may pagtaas na 30% hanggang 35%. Iniulat din nito na nakapagtala ang Syria ng budget surplus sa unang pagkakataon mula noong Digmaang Sibil sa Syria at inaasahang aabot ang GDP sa $60–65 bilyon, na halos kapantay ng antas bago ang digmaan. Ang mga kamakailang pagbisita ni Pangulong [[Ahmed al-Sharaa]] ay lumikha rin ng mga oportunidad para sa pamumuhunan sa Syria. Sa kanyang pagbisita sa [[United Kingdom]], nakipagpulong siya sa Syrian-British Business Council. Nakipagpulong din siya sa [[Germany]] upang palakasin ang ugnayang pang-ekonomiya at makahikayat ng pamumuhunan.<ref>{{Cite web |date=30 March 2026 |title=Economy minister discusses investment opportunities in Syria during Berlin meeting |url=https://sana.sy/en/economic/2306698/ |access-date=5 April 2026 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 April 2026 |title=President al-Sharaa's visit to London opens promising investment prospects |url=https://sana.sy/en/syria/2307749/ |access-date=5 April 2026 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 March 2026 |title=President al-Sharaa: Syria seeks stronger economic ties with Germany |url=https://sana.sy/en/economic/2306600/ |access-date=5 April 2026 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 March 2026 |title=President al-Sharaa highlights Syria's investment opportunities at Berlin Forum |url=https://sana.sy/en/investment/2306539/ |access-date=5 April 2026 |language=en-US}}</ref> Gayunpaman, noong [[Digmaan sa Iran noong 2026]], malaki ang itinaas ng presyo ng pagkain, langis, at iba pang mga produkto. Iniulat ng Syrian Arab News Agency, ang ahensiyang pangbalita na pagmamay-ari ng estado, na tumaas ang mga presyo nang higit sa 12% hanggang 20%.<ref>{{Cite web |date=4 April 2026 |title=Regional tensions, currency volatility drive price instability in Syrian markets |url=https://sana.sy/en/economic/2307979/ |access-date=5 April 2026 |language=en-US}}</ref> === Syria sa ilalim ng Ba'athist === [[Talaksan:GDP_per_capita_development_of_Syria.svg|class=skin-invert-image|thumb|Makasaysayang pag-unlad ng tunay na GDP bawat tao sa Syria mula noong 1820]] Malubhang naapektuhan ng digmaang sibil noong 2011 ang ekonomiya ng Syria. Gayunpaman, nagsimula nang humina ang ekonomiya bago pa man sumiklab ang digmaan. Unti-unting bumaba ang bahagi ng Syria sa pandaigdigang pagluwas mula noong 2001.<ref name="wbgrowth10">{{cite web |date=21 February 2011 |title=Economic Challenges and Reform Options for Syria: A Growth Diagnostics Report |url=http://siteresources.worldbank.org/INTDEBTDEPT/Resources/468980-1218567884549/5289593-1224797529767/5506237-1270144995464/DFSG03SyriaFR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513183704/http://siteresources.worldbank.org/INTDEBTDEPT/Resources/468980-1218567884549/5289593-1224797529767/5506237-1270144995464/DFSG03SyriaFR.pdf |archive-date=13 May 2013 |publisher=World Bank |page=10}}</ref> Ang paglago ng GDP bawat tao ay 2.5% lamang kada taon mula 2000 hanggang 2008.<ref name="wbgrowth10" /> Tumaas ang antas ng kahirapan mula 11% noong 2004 hanggang 12.3% noong 2007.<ref name="wbgrowth10" /> Bago ang digmaan, isa ang Syria sa mga pinakamasiglang pamilihan sa Gitnang Silangan.<ref name=":7">{{Cite web |title=Ousted Assad regime leaves Syria, economy in ruins |url=https://www.aa.com.tr/en/economy/ousted-assad-regime-leaves-syria-economy-in-ruins/3427778 |access-date=16 March 2025 |website=[www.aa.com.tr](http://www.aa.com.tr)}}</ref> Ninais ng pamahalaan na gawing ekonomiyang malayang pamilihan ang Syria.<ref name=":7" /> Ang lumalaking reserba ng langis ay nakatulong sa paglago ng ekonomiya at lumikha ng mga oportunidad para sa mga dayuhang kompanya at mamumuhunan.<ref name=":7" /> Sa simula ng digmaang sibil, inuri ng [[World Bank]] ang Syria bilang isang "lower middle income country".<ref name="data.worldbank.org">{{cite web |title=Country and Lending Groups |url=http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318125456/http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups |archive-date=18 March 2011 |access-date=26 July 2012 |publisher=World Bank}}</ref> Sa panahon ng digmaang sibil, lalong humina ang ekonomiya ng Syria. Umasa ang pamahalaan sa mga taripa, buwis sa kita, at tulong pinansyal mula sa Iran, Russia, at China.<ref name="revenues_shrink">{{cite news |date=30 May 2015 |title=Syria regime revenues shrink as losses mount |work=The Daily Star |agency=Agence France-Presse |url=https://www.dailystar.com.lb/Business/Regional/2015/May-30/299784-syria-regime-revenues-shrink-as-losses-mount.ashx |access-date=31 May 2015}}</ref><ref name="economycrumble">{{cite news |date=13 July 2013 |title=Syria Weighs Its Tactics as Pillars of Its Economy Continue to Crumble |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2013/07/14/world/middleeast/government-in-syria-searches-for-answers-as-economy-crumbles.html |access-date=13 July 2013}}</ref> Bumaba ng 80% ang halaga ng Syrian pound, at ang ekonomiya ay naging bahagyang pag-aari ng estado at bahagyang ekonomiyang nakabatay sa digmaan.<ref>{{cite web |date=23 June 2015 |title=Syria's economy cut in half by conflict |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-33244164 |access-date=24 June 2015 |work=BBC News}}</ref> Mahigpit na kinontrol ng pamahalaan ang ekonomiya at pinalawak ang mga subsidyo at kontrol sa kalakalan upang maprotektahan ang mga reserbang dayuhang salapi.<ref name="CIA" /> Noong 2024, tinantiya ng World Bank na bumaba ng 84% ang aktibidad pang-ekonomiya sa pagitan ng 2010 at 2023.<ref>{{Cite web |last=Mounier-Kuhn |first=Angélique |date=1 January 2025 |title=Syrian economy on its knees |url=https://mondediplo.com/2025/01/03syria-box |access-date=12 February 2025 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> === Transportasyon === May apat na pandaigdigang paliparan ang Syria: Damascus, Aleppo, Latakia, at Qamishli. Ginagamit ang mga ito ng Syrian Air at Fly Cham, pati na rin ng ilang dayuhang kompanya ng eroplano.<ref>{{Cite book |last=Bennett |first=Matthew |title=Syria |url=https://archive.org/details/isbn_9788493520205 |publisher=EBizguides |others=Turismo y Comunicaciones Spain. Ministerio de Transportes |year=2007 |isbn=978-84-935202-0-5 |location=Madrid |page=[https://archive.org/details/isbn_9788493520205/page/210 210] |oclc=144596963}}</ref> May 2,850 km ng mga riles ang Syria. Noong 2025, humigit-kumulang 1,500 km ng network ng riles ang hindi ginagamit dahil nasira ito noong digmaang sibil. Marami rin sa mga tren at kagamitang riles ang nasa mahinang kondisyon.<ref name="DailySabah-05212025">{{cite web |date=21 May 2025 |title=Reestablishing road, rail connections 'strategic priority' for Syria |url=https://www.dailysabah.com/business/transportation/reestablishing-road-rail-connections-strategic-priority-for-syria |access-date=21 September 2025 |work=[[Daily Sabah]]}}</ref> Noong 2024, walang pandaigdigang serbisyo ng tren ang Syria. Gayunpaman, pinalalawak ang high-speed rail sa Turkey patungo sa lugar na mas malapit sa hangganan ng Syria.<ref>{{Cite web |title=TCDD – Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları |url=https://www.tcdd.gov.tr/projeler/mersin-adana-gaziantep-hizli-tren-projesi |website=[www.tcdd.gov.tr](http://www.tcdd.gov.tr)}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang huling tren sa pagitan ng Syria at Jordan ay bumiyahe noong Setyembre 2011. Nagplano ang pamahalaang transisyonal na muling itayo ang bahagi ng Syria ng Hejaz Jordan Railway.<ref>{{Cite web |last=Luck |first=Taylor |date=6 June 2025 |title=Why Syria aims to revive railway bombed by Lawrence of Arabia |url=https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2025/0606/syria-hejaz-ottoman-railway-revival |access-date=21 September 2025 |work=[[Christian Science Monitor]]}}</ref> Noong Agosto 2025, unang nagsagawa ng pagsubok na biyahe ang isang pampasaherong tren sa pagitan ng Aleppo at Hama matapos ang ilang buwang pagkukumpuni. May mga planong ibalik ang regular na serbisyo ng tren sa pagitan ng dalawang lungsod.<ref>{{Cite web |date=8 August 2025 |title=Train service between Aleppo and Hama resumes after 13 years |url=https://www.newarab.com/news/train-service-between-aleppo-and-hama-resumes-after-13-years |access-date=21 September 2025 |work=[[The New Arab]]}}</ref> === Telekomunikasyon at mga yamang tubig === Ang telekomunikasyon sa Syria ay pinamamahalaan ng Ministry of Communications and Information Technology.<ref>{{cite web |title=وزارة الاتصالات والتقانة |url=http://www.moct.gov.sy/moct/?q=ar |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820050013/http://moct.gov.sy/moct/?q=ar |archive-date=20 August 2013 |access-date=28 August 2013 |publisher=Moct.gov.sy}}</ref> Mahalaga rin ang papel ng Syrian Telecom sa pagbibigay ng internet access.<ref>{{cite web |title=AT&T – 4G LTE, Cell Phones, U-verse, TV, Internet & Phone Service |url=http://www.ste.gov.sy/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723080155/https://www.ste.gov.sy/ |archive-date=23 July 2013 |access-date=28 August 2013 |publisher=Ste.gov.sy}}</ref> Noong panahon ng Digmaang Sibil sa Syria, ang Syrian Electronic Army ay isang grupong maka-Assad na sinuportahan ng pamahalaang Ba'athist. Nagsagawa ito ng mga operasyon online at iniulat na naging kalaban ng desentralisadong grupong hacktivist na Anonymous.<ref>{{cite web |last=Katerji |first=Oz |date=4 April 2013 |title=The Syrian Electronic Army Are at Cyber War with Anonymous |url=https://www.vice.com/en/article/the-syrian-electronic-army-hacked-the-bbc/ |access-date=28 August 2013 |work=Vice (magazine)}}</ref> Sa ilalim ng pamamahalang Ba'athist, humigit-kumulang 13,000 aktibista sa internet ang inaresto noong 2011 at 2012.<ref>{{Cite book |last1=Eissa |first1=T |title=IT Convergence and Security 2012 |last2=Cho |first2=Gi-Hwan |year=2013 |isbn=978-94-007-5859-9 |series=Lecture Notes in Electrical Engineering |volume=215 |pages=177–186 |chapter=Internet Anonymity in Syria, Challenges and Solution |doi=10.1007/978-94-007-5860-5_21}}</ref> Ang Syria ay isang bansang semi-arid na may limitadong yamang tubig. Ang agrikultura ang gumagamit ng pinakamaraming tubig sa bansa. Ang paggamit ng tubig para sa sambahayan ay bumubuo lamang ng humigit-kumulang 9% ng kabuuang paggamit ng tubig.<ref name="Agriculture">{{Citation |last1=Salman |first1=M. |title=International Seminar on Nuclear War and Planetary Emergencies ? 30th Session |date=1 March 2004 |pages=263–274 |series=The Science and Culture Series ? Nuclear Strategy and Peace Technology |chapter=The utilization of water resources for agriculture in syria: analysis of the current situation and future challenges |chapter-url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/9789812702753_0031 |publisher=WORLD SCIENTIFIC |doi=10.1142/9789812702753_0031 |isbn=978-981-238-820-9 |access-date=19 January 2023 |last2=Mualla |first2=W. |chapter-url-access=subscription}}</ref> == Demograpiya == === Mga pangkat etniko === [[Talaksan:Damascus,_traditional_clothing_(6364877017).jpg|thumb|Tradisyonal na kasuotan sa Damascus]] Ang mga Syrian ay isang katutubong mamamayan ng [[Levant]]. Malapit ang kanilang ugnayan sa mga kalapit na pangkat, kabilang ang mga Lebanese, [[Palestinians]], Jordanian, at [[Jews]].<ref>{{cite journal |last1=Richards |first1=M |last2=Rengo |first2=C |last3=Cruciani |first3=F |last4=Gratrix |first4=F |last5=Wilson |first5=JF |last6=Scozzari |first6=R |last7=MacAulay |first7=V |last8=Torroni |first8=A |year=2003 |title=Extensive Female-Mediated Gene Flow from Sub-Saharan Africa into Near Eastern Arab Populations |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2003-04_72_4/page/1058 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=72 |issue=4 |pages=1058–1064 |doi=10.1086/374384 |pmc=1180338 |pmid=12629598}}</ref><ref>{{cite web |date=October 2004 |title=In the Wake of the Phoenicians: DNA study reveals a Phoenician-Maltese link |url=http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0410/feature2/online_extra.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829104814/http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0410/feature2/online_extra.html |archive-date=29 August 2008 |access-date=30 January 2013 |work=National Geographic Magazine}}</ref> Tinatayang 400,000 katao ang mga Assyrian at nagsasalita ng Western Aramaic.<ref>{{cite web |date=28 April 2014 |title=Syria's Assyrians threatened by extremists – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East |url=http://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140501020555/https://www.al-monitor.com/pulse/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html |archive-date=1 May 2014 |access-date=24 July 2014 |work=Al-Monitor}}</ref> Ang mga nagsasalita ng Western Aramaic ay pangunahing nakatira sa Maaloula, Jubb'adin, at Bakh'a. Ang mga Assyrian ay pangunahing nakatira sa hilaga at hilagang-silangang Syria, kabilang ang Homs, Aleppo, Qamishli, at Hasakah. Marami sa mga Assyrian ang patuloy na nagsasalita ng mga wikang at diyalektong Neo-Aramaic.<ref>{{cite web |date=26 April 2008 |title=Turkey-Syria deal allows Syriacs to cross border for religious holidays |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=140085 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511073737/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=140085 |archive-date=11 May 2011 |access-date=23 April 2011 |work=Today's Zaman}}</ref> Ang ikalawang pinakamalaking pangkat etniko sa Syria ay ang mga Kurd. Binubuo nila ang humigit-kumulang 9%<ref name="SyriaKurds2">{{cite web |title=Syria – Kurds |url=http://countrystudies.us/syria/23.htm |work=[[Library of Congress Country Studies]]}}</ref> hanggang 10%<ref name="Khalifa20132">{{citation |last=Khalifa |first=Mustafa |title=The impossible partition of Syria |url=http://www.arab-reform.net/en/node/510 |journal=Arab Reform Initiative |pages=3–5 |year=2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510 |access-date=2026-09-13 |archive-date=2016-10-09 |url-status=dead}}</ref> ng populasyon, o humigit-kumulang 2 milyong katao, kabilang ang mga 40,000 Yazidi.<ref name="Khalifa20132" /> Karamihan sa mga Kurd ay nakatira sa hilagang-silangang Syria at nagsasalita ng diyalektong Kurmanji ng wikang Kurdish.<ref name="SyriaKurds2" /> Ang ikatlong pinakamalaking pangkat etniko ay ang mga Turkmen. Pangunahing nagsasalita sila ng [[Wikang Turko|Turko]]. Walang mapagkakatiwalaang tantiya sa kanilang populasyon. Ang mga pagtatantiya ay mula sa ilang daang libo hanggang 3.5 milyong katao.<ref>{{cite news |author-link=BBC |year=2015 |title=Who are the Turkmen in Syria? |work=BBC News |publisher=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-34910389 |quote=There are no reliable population figures, but they are estimated to number between about half a million and 3.5 million.}}</ref><ref>{{cite news |author-link=The New York Times |year=2015 |title=Who Are the Turkmens of Syria? |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/11/25/world/middleeast/who-are-the-turkmens-of-syria.html |quote=Q. How many are there? A. No reliable figures are available, and estimates on the number of Turkmens in Syria and nearby countries vary widely, from the hundreds of thousands up to 3 million or more.}}</ref><ref name="Turkmenistan2">{{Citation |last=Peyrouse |first=Sebastien |title=Turkmenistan: Strategies of Power, Dilemmas of Development |page=62 |year=2015 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-230-11552-1 |quote=There are nearly one million [Turkmen] in Syria...}}</ref> Ang ikaapat na pinakamalaking pangkat etniko ay ang mga Assyrian. Binubuo nila ang humigit-kumulang 3% hanggang 4% ng populasyon.<ref name="Khalifa20132" /> Binubuo naman ng humigit-kumulang 1.5% ang mga Circassian, habang humigit-kumulang 1% ang mga Armenian.<ref name="Khalifa20132" /> Mayroon ding mas maliliit na pangkat etniko, kabilang ang mga [[Albanians]], Bosnian, [[Georgians]], Greek, Persians, [[Pashtuns]], at [[Russians]].<ref name="Khalifa20132" /> Ang pinakamalaking diaspora ng mga Syrian sa labas ng Arab world ay nasa [[Brazil]], na may milyun-milyong taong may lahing Arab at iba pang lahing mula sa Gitnang Silangan.<ref>{{cite web |date=September–October 2005 |title=The Arabs of Brazil |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051126160504/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm |archive-date=26 November 2005 |access-date=30 January 2013 |publisher=Saudi Aramco World}}</ref><ref>{{cite web |title=Inmigracion sirio-libanesa en Argentina |url=http://www.fearab.org.ar/inmigracion_sirio_libanesa_en_argentina.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620004217/http://www.fearab.org.ar/inmigracion_sirio_libanesa_en_argentina.php |archive-date=20 June 2010 |access-date=30 January 2013 |publisher=Confederación de Entidades Argentino Árabes |language=es}}</ref> === Mga wika === [[Talaksan:The_Umayyad_square.jpg|thumb|[[Umayyad Mosque]]]] Ang [[Modern Standard Arabic|Arabic]] ang [[opisyal na wika]] ng Syria.<ref name="CoSAR">{{cite web |title=Constitution of the Syrian Arab Republic – 2012 |url=https://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/ELECTRONIC/91436/106031/F-931434246/constitution2.pdf |access-date=31 August 2020 |publisher=International Labour Organization}}</ref> Kabilang sa iba pang mga wikang sinasalita sa Syria ang [[Wikang Kurdish|Kurdish]], [[Wikang Turko|Turko]], Neo-Aramaic, Circassian, Chechen, [[Wikang Armenian|Armenian]], at [[Wikang Griyego|Griyego]].<ref name="al-monitor2026-01-16" /><ref name="Behnstedt">{{citation |last=Behnstedt |first=Peter |title=Encyclopedia of Arabic language and linguistics |volume=4 |page=402 |year=2008 |chapter=Syria |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-14476-7}}</ref> Noong 2026, kinilala ang Kurdish bilang isang [[wikang pambansa]] ng Syria.<ref name="al-monitor2026-01-16" /> Walang opisyal na katayuan ang iba pang mga wikang minorya.<ref name="Behnstedt" /> Marami ring edukadong Syrian ang nagsasalita ng [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Ruso|Ruso]], o [[Wikang Pranses|Pranses]]. Ang Ingles ang pinakamalawak na ginagamit na wikang banyaga. Pangunahing sinasalita ang Pranses ng ilang Kristiyano at edukadong Syrian. Mas kaunti sa 4,500 katao ang nagsasalita ng Pranses sa kasalukuyan. Bago ang Digmaang Sibil sa Syria, humigit-kumulang 8,000 estudyante ang nag-aaral sa mga paaralang Katoliko na gumagamit ng Pranses.<ref>{{Cite web |last=Desorgues |first=Pierre |date=13 May 2018 |title=Réfugiés syriens : réapprendre le Français grâce à l'Oeuvre d'Orient |url=https://information.tv5monde.com/international/refugies-syriens-reapprendre-le-francais-grace-loeuvre-dorient-29132 |access-date=13 October 2025 |website=tv5monde.com}}</ref> Ginagamit din ang Ingles at Pranses bilang mga ikalawang wika sa Syria, ngunit mas malawak na ginagamit ang Ingles.<ref>{{Cite web |date=1 August 2017 |title=What Languages Are Spoken in Syria? |url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-syria.html |access-date=9 May 2022 |website=WorldAtlas |language=en-US}}</ref> === Relihiyon === [[Talaksan:UIS_Literacy_Rate_Syria_population_plus15_1980_2015.png|class=skin-invert-image|thumb|Antas ng literasiya ng mga nasa hustong gulang sa Syria ayon sa UIS]] Ang Islam ang pinakamalaking relihiyon sa Syria. Humigit-kumulang 87% ng populasyon ang sumusunod sa Islam. Ang mga [[Sunni Islam|Sunni Muslim]] ay bumubuo ng humigit-kumulang 74% ng populasyon.<ref name="CIA2">{{Citation |title=Syria |date=3 March 2025 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/#people-and-society |work=The World Factbook |archive-url=https://web.archive.org/web/20250306031157/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/syria/#people-and-society |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |access-date=6 March 2025 |archive-date=6 March 2025 |url-status=dead}}</ref> Ang mga Sunni Arab ay bumubuo ng humigit-kumulang 59% hanggang 60%. Karamihan sa mga Kurd (humigit-kumulang 8.5%)<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991">{{citation |last1=Drysdale |first1=Alasdair |title=Syria and the Middle East Peace Process |url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 |page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222] |year=1991 |publisher=[[Council on Foreign Relations]] |isbn=978-0-87609-105-0 |last2=Hinnebusch |first2=Raymond A.}}</ref> at karamihan sa mga Turkmen (humigit-kumulang 3%) ay mga Sunni Muslim.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> Humigit-kumulang 3% ng mga Syrian ang mga [[Shia Islam|Shia Muslim]], kabilang ang mga Ismaili at Twelver. Kabilang sa mga Shia Muslim ang mga Arab, Kurd, at Turkmen. Humigit-kumulang 10% ng mga Syrian ang Alawite, 10% ang [[Kristiyano]], at 3% ang Druze.<ref name="CIA2" /> Tinatayang 500,000 ang populasyon ng mga Druze. Karamihan sa mga Druze ay nakatira sa katimugang Syria, lalo na sa Jabal al-Druze.<ref name=":42">{{Cite web |title=Religious Demographics of Syria |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=217c |access-date=12 December 2024 |website=[[Association of Religion Data Archives]]}}</ref> Ayon sa Association of Religion Data Archives (ARDA), 94.17% ng mga Syrian ay Muslim noong 2020. Kabilang dito ang 79.19% Sunni at 14.10% Shia, kabilang ang mga Alawite. Ang mga Kristiyano ay bumubuo ng 3.84%.<ref name=":4">{{Cite web |title=Religious Demographics of Syria |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=217c |access-date=12 December 2024 |website=[[Association of Religion Data Archives]]}}</ref> Marami ring monasteryo ng mga Kristiyano sa Syria. Maraming Kristiyanong Syrian ang kabilang sa mas mataas na pangkat na sosyo-ekonomiko.<ref>{{cite web |last=Fateh |first=Tomader |date=25 October 2008 |title=Patriarch of Antioch: I will be judged if I do not carry the Church and each one of you in my heart |url=http://www.fw-magazine.com/content/patriarch-antioch-i-will-be-judged-if-i-do-not-carry-church-and-each-one-you-my-heart |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302140119/http://www.fw-magazine.com/content/patriarch-antioch-i-will-be-judged-if-i-do-not-carry-church-and-each-one-you-my-heart |archive-date=2 March 2010 |access-date=30 January 2013 |work=Forward Magazine}}</ref> Dati ay may malaking populasyong Hudyo sa Syria. May malalaking pamayanang Hudyo sa Damascus, Aleppo, at Qamishli.<ref name=":5">{{Cite web |title=Jews of Syria |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jews-of-syria |website=jewishvirtuallibrary.org}}</ref> Dahil Alawite ang pamilya Assad, makasaysayang humawak ng maraming mahahalagang posisyon sa pamahalaan at militar ang mga Alawite.<ref>{{cite journal |last=Pipes |first=Daniel |date=1 January 1989 |title=The Alawi Capture of Power in Syria |url=https://archive.org/details/sim_middle-eastern-studies_1989-10_25_4/page/429 |journal=Middle Eastern Studies |volume=25 |issue=4 |pages=429–450 |doi=10.1080/00263208908700793 |jstor=4283331 |s2cid=143250254}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 March 2019 |title=More than 570 thousand people were killed on the Syrian territory within 8 years of revolution demanding freedom, democracy, justice, and equality |url=http://www.syriahr.com/en/?p=120851 |publisher=The Syrian Observatory for Human Rights}}</ref> === Kalusugan === Malubhang naapektuhan ng Digmaang Sibil sa Syria ang pangangalagang pangkalusugan, kalagayang pangkalusugan, at mga pasilidad na medikal sa Syria.<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Kherallah |first1=Mazen |last2=Alahfez |first2=Tayeb |last3=Sahloul |first3=Zaher |last4=Eddin |first4=Khaldoun Dia |last5=Jamil |first5=Ghyath |date=1 July 2012 |title=Health care in Syria before and during the crisis |journal=Avicenna Journal of Medicine |volume=2 |issue=3 |pages=51–53 |doi=10.4103/2231-0770.102275 |issn=2231-0770 |pmc=3697421 |pmid=23826546 |doi-access=free}}</ref> Noong 2023, tinantiya ng [[World Health Organization]] na may humigit-kumulang 23.6 milyong tao sa Syria.<ref name=":9">{{Cite web |title=Syrian Arab Republic |url=https://data.who.int/countries/760 |access-date=3 April 2025 |website=datadot |language=en}}</ref> Noong 2021, ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ay 73.1 taon.<ref name=":9" /> Ang antas ng pagkamatay ng sanggol ay humigit-kumulang 12.1 pagkamatay sa bawat 1,000 buhay na panganganak noong 2022.<ref>{{Cite web |title=Syria Infant Mortality Rate 1950–2025 |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/DZA/syria/infant-mortality-rate |access-date=3 April 2025 |website=[www.macrotrends.net](http://www.macrotrends.net)}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang antas ng pagkamatay ng mga batang wala pang limang taong gulang ay humigit-kumulang 21.4 pagkamatay sa bawat 1,000 buhay na panganganak.<ref>{{Cite web |title=Syrian Arab Republic (SYR) – Demographics, Health & Infant Mortality |url=https://data.unicef.org/country/syr/ |access-date=3 April 2025 |website=UNICEF DATA |language=en-US}}</ref> Malubhang napinsala ng matagal na labanan ang sistema ng pangangalagang pangkalusugan ng Syria. Noong 2023, mahigit kalahati ng mga ospital sa bansa ay hindi gumagana. Humigit-kumulang 15.3 milyong tao ang nangangailangan ng suporta sa kalusugan, o humigit-kumulang 72% ng populasyon. Ito ay 25% na pagtaas mula noong 2022 at nagpapakita na lumalala ang krisis sa kalusugan.<ref>{{Cite web |date=27 May 2024 |title=Syrian Arab Republic: Whole of Syria Health Sector Annual Highlights 2023 – Syrian Arab Republic {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/syrian-arab-republic/syrian-arab-republic-whole-syria-health-sector-annual-highlights-2023 |access-date=3 April 2025 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web |title=Yemen crisis |url=https://www.who.int/emergencies/situations/syria-crisis |access-date=3 April 2025 |website=[www.who.int](http://www.who.int) |language=en}}</ref> Bago ang labanan, ang maternal mortality rate ng Syria ay 52 pagkamatay sa bawat 100,000 buhay na panganganak noong 2009.<ref name=":8" /> == Notes == {{notelist}} == Mga kaugnay na pahina == {{Wikivoyage}} * [[Kasaysayan ng Asya]] == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Asya}} {{Middle East}}{{Middle East}} [[Kategorya:Mga bansa sa Asya]] [[Kategorya:Syria]] l5620fs0up6xw7ldfxnhew3hot2mkww Wikang Tagalog 0 5539 2236651 2233243 2026-10-24T09:54:48Z Ivan P. Clarin 84769 /* Bulacan */ 2236651 wikitext text/x-wiki {{for|tiyak na uri o anyo ng wikang Tagalog na isinapamantayan at isinatakda, at bahagi ng wikang Tagalog batay sa linguwistika at hindi sa politikal na pasya| Wikang Filipino}} {{for|mga katutubong tagapagsalita at tagapaggamit ng wikang ito, o sa kaugnay na grupong etnolingguwistikong Pilipino|Mga Tagalog}} {{Wika | name = Tagalog | nativename = {{script|Tglg|ᜏᜒᜃᜅ᜔ ᜆᜄᜎᜓᜄ᜔}} | familycolor = Austronesian | states = '''Mga bansang may mahigit sa 1,000,000 mananalita:<br />''' [[Pilipinas]] at [[Estados Unidos]]<br /> '''Mga bansang may mahigit sa 100,000 mananalita:'''<br />[[Saudi Arabia]], [[Australya|Australia]], [[Hapon]], [[Qatar]], [[Kuwait]], [[Espanya|España]], [[Italya|Italia]], [[Canada]], [[Malaysia]], [[United Arab Emirates]], [[Singapore|Singapura]], at [[Tsina|China]] (lalo na sa [[Hong Kong]]) | region = Gitna at timog [[Luzon]], Pilipinas, [[Timog-Silangang Asya]] | speakers = {{Sigfig|27.5|2}} milyon | date = 2007 | nation = [[Pilipinas]] (sa anyo ng [[Wikang Filipino|Filipino]]) | agency = [[Komisyon sa Wikang Filipino]], patungkol sa Tagalog ng Maynila | rank = 39 | fam1 = [[Mga wikang Austronesyo|Austronesyo]] | fam2 = [[Mga wikang Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]] | fam3 = [[Mga wikang Pilipino|Katutubo sa Pilipinas]] | fam4 = [[Gitnang Pilipino]] | script = [[alpabetong Latin|Latin]] (uring nagagamit sa Tagalog)<br /> [[Baybayin]] (nag-iibayo) | dia1 = Bataeño | dia2 = Batangueño | dia3 = Bulaqueño | dia4 = Manileño | dia5 = Marinduqueño | dia6 = Mindoreño | dia7 = Nueva Ecijano | dia8 = Tagalog ng Tanay at Paete (Rizal at Laguna) | dia9 = Tayabasin (Quezon) | dia10 = Caviteño | dia11 = Soccsksargen (Mindanao) | stand1 = [[Wikang Filipino|Filipino]] | image = Ta-Ga-Lo.svg | imagecaption = Ang salitang "Tagalog" kung isulat sa [[Baybayin]]<br>[''ta ga lu''] | map = Katagalugan dialects.png | mapcaption = Mga bahagi ng Pilipinas kung saan pangunahing sinasalita ang Tagalog. | map2 = Tagalosphere.png | mapcaption2 = Pananda sa mga bansa ayon sa bilang ng mga nakakapag-Tagalog: {{legend|#FF0000|500,000 mahigit}} {{legend|#FA8072|100,000-500,000}} {{legend|#FFC0CB|kaunti sa 100,000}} | iso1 = tl | iso2 = tgl | iso3 = tgl }} Ang '''wikang Tagalog'''<ref name=JETE>{{cite-JETE|Tagalog, Pilipino, mananagalog, Tagalista}}</ref> ([[Baybayin]]:ᜏᜒᜃᜅ᜔ ᜆᜄᜎᜓᜄ᜔), ay isa sa mga pinakagamit na [[Mga wika sa Pilipinas|wika]] sa [[Pilipinas]]. Ito ang nangingibabaw na [[katutubong wika]] sa mga lalawigan ng [[Kabite|Cavite]], [[Laguna]], [[Batangas]], [[Rizal]], [[Quezon]] o ang [[CALABARZON]], sa lalawigan ng [[Marinduque]] at sa pulo ng [[Mindoro]], sa [[Bulacan]], sa [[Nueva Ecija]], [[aurora (lalawigan)|Aurora]], [[Bataan]], sa bayang [[Paracale]] sa lalawigan ng [[Camarines Norte]], at sa [[Kalakhang Maynila]]. Ginagamit din ang Tagalog sa [[Hilagang Kapuluang Mariana]] kung saan ang mga [[Mga Pilipino|Pilipino]] ang may pinakamaraming bilang ayon sa lahi at wika. Ito ang batayan na "ayon sa totoong kagawian", at hindi "ayon sa batas" ng pambansang wika ng Pilipinas na [[Wikang Filipino|Filipino]] (tinawag na "Pilipino" mula taóng 1959 hanggang 1987).<ref name=JETE/> Madalas na ginagamit ang Tagalog bilang pantalastasang wika sa buong bansa at sa mga samahan ng mga Pilipino sa labas ng Pilipinas. Gayon pa man, kung magamit man nang madalas ang Tagalog sa talastasan ng kaalaman, lalo na sa labas ng mga kinikilalang paaralan, ay lalong ginagamit ang Inglés sa pagsulat ng batas, sa talastasan ng pamahalaan, at sa kalakalan pang-ibang bansa man o sa loob ng Pilipinas. Minsan ay tinatawag na '''mananagalog''' o '''mananalita''' ang mga mahusay managalog.<ref name=JETE/> Ang wikang Tagalog ay may pagkakatulad sa ibang mga wika sa Pilipinas katulad ng mga wika sa [[Mga wikang Bikol|Bikol]], [[Wikang Iloko|Ilokano]], [[Mga wikang Bisaya|mga wika sa Kabisayaan]], at [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]. May mga pagkakatulad din ito sa ibang [[mga wikang Austronesyo]] katulad ng [[Wikang Indones]], [[Wikang Hawayano|wika ng Hawaii]] at [[Wikang Malgatse|Malgatse]]. == Pagsasauri == Ang Tagalog ay isang wika sa [[Gitnang Pilipinas]] na kabilang sa mag-anak na [[Austronesyano|Austronesyo]]. Bilang bahagi ng mga [[Mga wikang Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]] na wika, ito ay kaugnay ng iba pang mga Austronesyo na wika tulad ng [[Wikang Malgatse|Malagasy]], [[Wikang Habanes|Havbnes]], [[Wikang Indones|Indones]], [[Wikang Malayo|Malay]], Tetum (ng [[Silangang Timor|Timor]]), at Yami (ng [[Taiwan]]). <ref name="ethnologue.com">{{Cite web |last1=Lewis |first1=M. P. |last2=Simons |first2=G. F. |last3=Fennig |first3=C. D. |date=2014 |title=Tagalog |url=http://www.ethnologue.com/language/tgl |website=Ethnologue: Languages of the World |access-date=July 30, 2015 |archive-date=December 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201212163108/http://www.ethnologue.com/language/TGL |url-status=live }}</ref> Malapit din itong nauugnay sa mga wikang sinasalita sa rehiyon ng Bicol at mga isla ng Visayas, tulad ng [[Mga wikang Bikol|Bikol]] at [[Mga wikang Bisaya|mga wikang Visayan]], kabilang ang [[Wikang Waray|Waray]], [[Mga Hiligaynon|Hiligaynon]], at [[Wikang Sebwano|Cebuano]]. <ref name="ethnologue.com" /> '''Pagkakaiba sa Pagpoproseso ng Malumanay na patinig:''' Ang Tagalog ay naiiba sa iba pang mga wika sa Gitnang Pilipinas sa paraan ng pagpoproseso nito sa Proto-Pilipinas ''schwa vowel'' *ə. Sa karamihan ng mga wikang Bikol at Visayan, ang tunog na ito ay pinagsama sa /u/ at [o]. Sa Tagalog, ito ay pinagsama sa /i/. Halimbawa, ang Proto-Pilipinas *dəkət (dumikit) ay naging Tagalog ''dikít'' at Visayan & Bikol ''dukót''. '''Pagpoproseso ng Tunog ng Proto-Pilipinas''': Ang *r, *j, at *z ng Proto-Pilipinas ay pinagsama sa /d/ ngunit nagiging /l/ sa pagitan ng mga patinig. Ang Proto-Pilipinas *ŋajan at *hajək ay naging Tagalog ''ngalan'' at ''halík''. Ngunit kapag nasa tabi ng isang panlapi, ito ay nagiging /r/: ''bayád'' (bayad) → ''bayaran'' (magbayad). Ang *R ng Proto-Pilipinas ay pinagsama sa /ɡ/. Ang *tubiR (tubig) at *zuRuʔ (dugo) ay naging Tagalog ''tubig'' at ''dugô''. ==Kasaysayan== ===Kasaysayan ng kataga=== Ang salitang "Tagalog" ay maaring nagmula sa endonim na ''taga-ilog'' ("mga tao ng ilog"), na binubuo ng ''tagá''- ("katutubo ng" o "mula sa") at ''ilog'', o kaya naman, ''taga-alog'' na nagmula sa ''alog'' ("baha ng tubig sa mababang lupa"; "palayan o gulayan").<ref>{{Cite web |last=Pardo de Tavera |first=T. H. (Trinidad Hermenegildo) |title=Etimología de los Nombres de Razas de Filipinas |url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/15633/pg15633-images.html |access-date=2025-02-17 |website=https://www.gutenberg.org/files/15633/15633-h/15633-h.htm |language=es}}</ref> Tinatawag ding ''wikang-tao/wikantawo,'' ang wika ng mga katutubong Tagalog bago pa man dumating ang mga Espanyol.<ref>{{Cite book |last=Ventura |first=Pedro de San Buena |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Vocabulario_de_lengua_tagala/A8QxAQAAMAAJ |title=Vocabulario de lengua tagala: el romance castellano puesto primero : primera y segunda parte |date=1994 |publisher=Librerías "Paris-Valencia" |language=es}}</ref> ===Austronesyong Pinagmulan=== Ang Tagalog ay bahagi ng mag-anak ng mga [[Mga wikang Austronesyo|wikang Austronesyo]] na sinasabing nagmula sa [[Taiwan]]. Ayon sa teyorya, ang mga nagsasalita ng mga Proto-Austronesyo na wika ay lumipat patungong Pilipinas mga 4,000 taon na ang nakakaraan, na nagbigay-daan sa pag-usbong ng Tagalog at iba pang [[mga wikang Pilipino]]. Ayon sa haka (''ipotesis)'' nina David Zorc at Robert Blust, maaring ang Tagalog ay unang umusbong bilang isang hiwalay na wika mahigit isang libong taon na ang nakaraan mula sa mga grupo sa Gitnang Pilipinas na maaaring nagmula sa Hilagang-Silangang Mindanao o Silangang Visayas, kaya nagkaroon ng natatanging katangian ang wikang Tagalog. ===Panahon bago ang pananakop=== [[Talaksan:Baybayin alpha.jpg|thumb|Katitikan sa [[Baybayin]] o sulat-Tagalog]] Bago pa man dumating ang mga Kastila, ang wikang Tagalog ay sinasalita na ng mga katutubo sa [[Gitnang Luzon|gitna]] at [[timog Luzon]]. Ginagamit ito sa mga [[panulaan]], [[Awitin|awit]], at [[Salaysay|pagkukuwento]]. Ang mga katutubo ay gumagamit ng sinaunang sulat na tinatawag na [[Baybayin]] upang isulat ang kanilang wika. Ang [[Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna]] mula sa ika-10 siglo, na karamihan ay naisulat sa Lumang Malay, ay nagpapakita ng mga posibleng salita ng Lumang Tagalog. Bukod dito, bago pa dumating ang mga [[Europa|Europeo]], ang Pilipinas ay mayroon nang matatag na ugnayan ng kalakalan sa mga ibang bansa, tiyak na ang [[Maritimong Timog-silangang Asya|Maritimong Timog-Silangang Asya]]. Maraming [[Wikang Malayo|Malay]] na salita ang pumasok sa bokabularyo ng Tagalog noong panahong pre-kolonyal, lalo na't ang Lumang Malay ang naging ''lingua franca'' ng rehiyon para sa kalakalan at pakikipag-ugnayan. Halimbawa ng mga salitang Tagalog na mula sa Malay ay "''dalubhasa''" at "''binibini''." Mayroon ding humigit-kumulang 280 salitang Tagalog na nagmula sa [[Wikang Sanskrito|Sanskrit]], na karamihan ay naipasok sa pamamagitan ng Malay o [[Wikang Habanes|Javanese]]. Ilan sa mga salitang ito ay "''agham''" at "''buddhi''." Ang mga salitang [[Wikang Tamil|Tamil]] na pumasok sa Tagalog sa pamamagitan ng mga kalakalang ugnayan ay nagdala rin ng mga salitang gaya ng "''baril''" at "''gulay''." Ang mga impluwensyang ito ay nagpayaman at nagbigay ng malalim na kahulugan at kasaysayan sa wikang Tagalog. ===Panahon ng pananakop ng Kastila=== Sa panahon ng paniniil ng mga Espanyol noong ika-16 na siglo, ang mga misyonaryo ay natutunan ang Tagalog upang magpropaganda ng [[Kristiyanismo]]. Gumawa rin sila ng mga [[talahuluganan]] at aklat-panggramatika upang mapadali ang pagkatuto ng Tagalog at iba pang lokal na wika. Ang unang kilalang aklat na naisulat sa Tagalog ay ang ''[[Doctrina Christiana]]'' (Kristiyanong Doktrina) noong 1593, na may dalwang palabaybayang nilalaman: isa sa sinaunang [[Baybayin]] at isa sa sulat-Latin. Ang mga halimbawa ng talahuluganan at aklat-panggramatika ay ang ''[[Vocabulario de la lengua tagala]]'' ni Pedro de San Buenaventura (1613), ''Vocabulario de la lengua tagala'' (1835), at ''Arte de la lengua tagala y manual tagalog para la administración de los Santos Sacramentos'' (1850). [[File:Vocabulario de la lengua tagala 1794.jpg|thumb|''Vocabulario de la lengua tagala'', 1794.]] Si [[Francisco Balagtas]] (1788–1862) ay itinuturing na pinakamahusay na katutubong manunulat na Tagalog, at ang kanyang akda na ''[[Florante at Laura]]'' ay ang pinakabantog na naisulat noong ika-19 na siglo. Tumagal nang mahigit tatlong siglo ang paniniil ng Espanya, na nagdulot ng malaking udyok sa kultura, wika, at lipunan ng Pilipinas. Sa panahong ito, ang Espanyol ang naging wika ng pamahalaan, pag-aaral, at kalakalan. Dahil dito, maraming salitang Espanyol ang napasok sa Tagalog, lalo na sa mga larangan ng relihiyon, pangangasiwa, at pang-araw-araw na buhay. Sa panahon ding ito, dumami ang mga dayuhan mula sa Tsina na nanirahan sa Pilipinas. Nakaudyok ito sa pagdami ng mga bagong salitang Tagalog mula sa [[Hokkien]]. ===Panahon ng Pagbabagong-isip=== Sa Panahon ng Pagbabagong-isip, ang Wikang Tagalog ay nagkaroon ng mahalagang papel sa pagpapaigting ng [[nasyonalismo]] at pagpapalaganap ng ideya ng kalayaan. Madami ring sulating nakasulat sa Espanyol ang isinalin sa Tagalog noong panahong ito. ====Panahon ng Propapaganda==== Tumutukoy ito sa panahon noong ika-19 na siglo sa Pilipinas na kung saan nagsimula ang kilusang propaganda na pinangunahan nina [[José Rizal|Jose Rizal]], [[Marcelo H. del Pilar]], [[Graciano López Jaena]], [[Antonio Luna]] at iba pang mga paham ''(intelektwal)''. Madami sa mga propagandista ang gumamit ng Tagalog upang magpakalat ng mga artikulo at sanaysay na tumutuligsa sa mga Kastila at nagtuturo sa mga katutubo tungkol sa kanilang mga karapatan. Ang kanilang mga sinulat ay nagbigay ng kamalayan sa masa at nagpataas ng diwang makabayan. ====Panahon ng Tahasang Panghihimagsik==== Ang mga Pilipino ay humingi ng mga pagbabago o reporma mula sa pamahalaan at simbahan, ngunit hindi ito ibinigay. Dahil dito, lalo pang sumiklab ang damdaming makabayan ng mga Pilipino. Ilan sa mga kilalang manunulat sa panahon ng Himagsikan ay sina [[Andrés Bonifacio|Andres Bonifacio]], [[Emilio Jacinto]], [[Apolinario Mabini]], [[Jose Palma]], at [[Julián Felipe|Julian Felipe]]. Si Andres Bonifacio, na kilala bilang "Ama ng Katipunan," ay sumulat ng mga akdang tulad ng "''Katungkulang Gagawin ng mga Anak ng Bayan''," "''Pag-ibig sa Tinubuang Lupa''," "''Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog''," at "''Katapusang Hibik ng Pilipinas''." Si Emilio Jacinto, na kilala bilang "Utak ng Katipunan," ay sumulat ng "''Kartilya ng Katipunan''" at "''Liwanag at Dilim''." Si Apolinario Mabini, na tinaguriang "Utak ng Himagsikan," ay sumulat ng mga akdang tulad ng "''Ang Himagsikan ng mga Pilipino''" at "''El Verdadero Decalogo''." ===Panahon ng Kolonyal ng Amerikano=== Nang dumating ang mga Amerikano, ginamit nila ang wika bilang instrumento ng pananakop sa ilalim ng programang "''Mapagkandiling Asimilasyon''." Layon ng programang ito na isama ang mga katutubo sa kulturang Amerikano sa pamamagitan ng pagpapagamit ng wikang Ingles bilang pangunahing wika ng edukasyon at komunikasyon. Pinagbabawal naman ng ''Batas Sedisyon'' ang paggamit ng wikang Tagalog sa pagsusulat dahil ito'y maaaring magpalakas ng damdaming makabayan laban sa mga Amerikano. Ayon sa survey ng Monroe Komisyon noong 1925, hindi epektibo ang paggamit ng Ingles bilang midyum ng pagtuturo sa antas primarya. Kaya noong 1931, iminungkahi ni Bise Gobernador Heneral Brutee na gamitin ang wikang bernakular bilang midyum ng pagtuturo sa primarya. Tinalakay sa Kumbensyong Konstitusyonal ang mga isyung pangwika noong 1934. Maraming delegado ang sumang-ayon na isang Wikang Katutubo ang dapat maging Wikang Pambansa, ngunit sinalungat ito ng mga nagtaguyod ng Ingles. Noong 1936, sa ilalim ng Batas Komonwelt Bilang 184, nalikha ang Surian ng Wikang Pambansa upang magsaliksik ng mga wikang katutubo ng bansa. Napili ng Surian ng Wikang Pambansa ang Tagalog bilang batayan ng pambansang wika ng Pilipinas sa ilalim ng pamamahala ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Manuel L. Quezon]]. ===Panahon ng Kolonyal ng Hapon=== Sa panahon ng pananakop ng Hapon mula 1941 hanggang 1945, ang Pilipinas ay nakaranas ng hirap at paniniil. Tinawag itong 'Panahon ng Kadiliman' dahil sa mga abuso. Sa kabila ng mga pagsubok, tinagurian naman itong 'Gintong Panahon ng Panitikang Filipino' dahil sa pag-usbong ng panitikang Pilipino sa panahon na ito. Ipinagbawal ng mga Hapon ang paggamit ng Ingles at itinaguyod ang paggamit ng Tagalog at iba pang katutubong wika upang mapalaganap ang kanilang impluwensya. Noong 1942, itinatag ang Ordinansa Militar Blg. 13 na nag-utos na gawing opisyal na wika ang Tagalog at [[Wikang Hapones|Nihonggo]]. Mahigpit na pinagbawal ang paggamit ng Ingles sa anumang aspeto ng pamumuhay ng mga Pilipino, pati na rin ang paggamit ng mga aklat at peryodikal na nauukol sa Amerika. Sinunog din ang mga aklat na nasusulat sa Ingles upang matiyak na hindi mababahiran ng kanluraning ideya ang panitikang nilikha. Binuksan muli ang mga paaralang bayan at itinuro ang wika ng mga Hapon, ngunit mas pinagtuunan ng pansin ang paggamit ng wikang Tagalog. Ang mga mag-aaral na nagsipagtapos ay nakatatanggap ng tatlong uri ng katibayan: ''Junior'', ''Intermediate'', at ''Senior''. ===Panahon ng Pagsasarili=== Pagkatapos makamit ng Pilipinas ang kalayaan mula sa mga Amerikano noong 1946, muling naging pangunahing wika sa pamahalaan at edukasyon ang Ingles. Gayunpaman, hindi nawala ang pagsusulong sa isang pambansang wika. Noong 1959, pinangalanan ni Kalihim Jose Romero ang pambansang wika bilang "Pilipino" upang ihiwalay ito sa katawagang "Tagalog." Noong 1973, sa bisa ng Saligang Batas, isinulong ang paglinang at pormalisasyon ng isang wikang pambansa na tatawaging "Filipino," na dapat umunlad mula sa mga umiiral na katutubong wika sa Pilipinas. Nagpatuloy ito hanggang sa iproklama ang 1987 Konstitusyon, na nagsabing ang Filipino ang magiging pambansang wika, batay sa Tagalog ngunit bukas sa pag-angkin ng mga elemento mula sa iba pang katutubong wika sa bansa.<ref name="Gonzalez">{{cite journal | author = Andrew Gonzalez | year = 1998 | title = The Language Planning Situation in the Philippines | journal = Journal of Multilingual and Multicultural Development | volume = 19 | issue = 5, 6 | url = http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf | accessdate = 2007-03-24 | pages = p. 487–488 | archive-date = 2007-06-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070616101625/http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf | url-status = dead }}</ref> == Kalagayan == === Kakalatan at kalapatang heograpiko === Sumasakop ang "tahanang lupain" ng wikang Tagalog, o ang [[Katagalugan]], lumabis-kumulang sa kalawakan ng gitna magpahanggang katimugang bahagi ng pulo ng [[Luzon]] - tinutukoy ang sa [[Aurora, Pilipinas|Aurora]], [[Bataan]], [[Batangas]], [[Bulacan]], [[Camarines Norte]], [[Cavite]], [[Laguna (lalawigan)|Laguna]], [[Kalakhang Maynila]], [[Nueva Ecija]], [[Quezon]], at [[Rizal]]. Winiwika rin ang Tagalog ng mga naninirahan sa mga kapuluan ng [[Lubang]], [[Marinduque]], at sa hilaga at silangang bahagi ng [[Mindoro]] at sa buong Palawan. Tinatayang sinasalita ito ng may 64.3 milyong mga Pilipino, mga 96.4% ng bilang ng tao ng populasyong pangkabahayan.<ref>{{Citation |url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/sr05153tx.html |title=Results from the 2000 Census of Population and Housing: Educational Characteristics of the Filipinos |publisher=National Statistics Office |date=18 Marso 2005 |accessdate=2008-01-21 |archive-date=2008-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080127174205/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/sr05153tx.html |url-status=dead }}</ref> 21.5 milyon, o 28.15% ng kabuoan ng populasyon ng Pilipinas,<ref>{{Citation |url=http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2002/pr02178tx.html |title=Results from the 2000 Census of Population and Housing: Population expected to reach 100 million Filipinos in 14 years |publisher=National Statistics Office |date=16 Oktubre 2002 |accessdate=2008-01-21 |archive-date=2008-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080128222713/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2002/pr02178tx.html |url-status=dead }}</ref> kung saan isa itong katutubong wika. Matatagpuan ang mga nagsasalita ng Tagalog sa iba pang mga bahagi ng Pilipinas, maging sa lahat ng mga bahagi ng mundo, bagaman nakalaan lamang ang paggamit nito sa pakikipag-ugnayan sa pagitan ng mga [[pangkat etniko sa Pilipinas|pangkat etnikong Pilipino]]. Ito ang ikaanim na pinakawiniwikang wika sa [[Estados Unidos]] na may higit sa isang milyong mga tagapagsalita.<ref name="USA">{{cite web|title=Census:Languages of the United States|url=http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-29.pdf|publisher=United States|accessdate=2007-05-16}}</ref> Sa [[Canada]], winiwika ito ng 235,615 mga katao.<ref>Statistics Canada 2006</ref> === Opisyal na katayuan === Itinalaga ang Tagalog bilang wikang opisyal sa unang saligang batas ng Pilipinas, ang Konstitusyon ng Biak-na-Bato (Artikulo VIII: Opisyal na Wika) ng 1897.<ref>{{Citation |url=http://www.filipiniana.net/read_content.jsp?filename=L00000000001&page=1&epage=1 |title=1897 Constitution of Biak-na-Bato, Article VIII |accessdate=[[2008-01-16]] |publisher=Filipiniana.net |archive-date=2007-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071103113609/http://filipiniana.net/read_content.jsp?filename=L00000000001&page=1&epage=1 |url-status=dead }}</ref> Noong 1935, itinalaga ng saligang batas ng Pilipinas ang Ingles at Kastila bilang mga opisyal na wika, subalit iniatas ang pagpapaunlad at pagaangkin ng isang karaniwang wikang pambansang batay sa isa sa mga buhay na mga katutubong wika.<ref>{{Citation |url=http://www.chanrobles.com/1935constitutionofthephilippines.htm |title=1935 Philippine Constitution, Article XIV, Section 3 |accessdate = [[2007-12-20]] |publisher = Chanrobles Law Library}}</ref> Pagkaraan ng pag-aaral at talakayan, pinili ng [[Surian ng Wikang Pambansa]] (isang komiteng binubuo ng pitong mga kasaping kumakatawan sa iba't ibang mga rehiyon ng Pilipinas) ang Tagalog bilang batayan ng pagpapaunlad at pagaangkin ng isang wikang pambansa ng Pilipinas.<ref name=Gonzalez/><ref name=MLQspeech>{{Citation |url=http://www.quezon.ph/?page_id=1024 |title=Quezon’s speech proclaiming Tagalog the basis of the National Language |author=Manuel L. Quezon III |publisher=quezon.ph |accessdate=[[2007-12-20]]}}</ref> Noong 30 Disyembre 1937, inihayag ni Pangulong Manuel L. Quezon ang pagkakapili ng wikang Tagalog bilang gagamiting batayan ng pagpapaunlad at pagaangkin ng isang Wikang Pambansa ng Pilipinas.<ref name=MLQspeech /> Noong 1939, lumaong tinawag na ''Pilipino'' ang minumungkahing wikang pambansa.<ref name=Gonzalez/> Itinalaga ng saligang batas ng 1973&nbsp;ng Pilipinas ang mga Pilipinong nakabatay sa Tagalog, kasama ng Ingles, bílang isang wikang opisyal at nag-atas ng pagpapaunlad at pormal na paggamit ng isang karaniwang wikang pambansang tatawaging ''Filipino''.<ref>{{Citation |url=http://www.chanrobles.com/1973constitutionofthephilippines.htm |title=1973 Philippine Constitution, Article XV, Sections 2-3 |accessdate = [[2007-12-20]] |publisher = Chanrobles Law Library }}</ref> Itinakda ng konstitusyon ng 1987&nbsp;ng Pilipinas ang ''Filipino'' bílang wikang Pambansa, na nag-aatas na sa pagsulong nito, higit pa itong pauunlarin at pagyayamanin batay sa mga búhay na wika sa Pilipinas at iba pang mga wika.<ref name=1987constitutionXIV>{{Citation |url=http://www.chanrobles.com/article14language.htm |title=1987 Philippine Constitution, Article XIV, Sections 6-9 |accessdate=[[2007-12-20]] |publisher=Chanrobles Law Library |archive-date=2007-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110234327/http://www.chanrobles.com/article14language.htm |url-status=dead }}</ref> Bilang Filipino, itinuro ang Tagalog sa mga paaralan sa kabuuan ng Pilipinas. Sinsabing ito lamang ang isa mula sa 170 mga wikang Pilipinong opisyal na ginagamit sa mga paaralan at mga negosyo, bagaman isinasaad sa Artikulo XIV, Seksiyon 7&nbsp;ng [[Saligang Batas ng Pilipinas ng 1987|pang-1987 na Saligang Batas ng Pilipinas]], sa isang bahagi, na: <blockquote>''Ayon sa probisyon ng batas at kung mamarapatin ng Kongresong kailangan ito, magsasagawa ang Pamahalaan ng mga hakbang upang panimulan at panatilihin ang paggamit ng Filipino bilang midyum ng opisyal na komunikasyon at bilang isang wikang pangpagtuturo sa sistemang edukasyonal.''<ref name=1987constitutionXIV /><ref name=Salin>Isinalin mula sa Ingles na: "''Subject to provisions of law and as the Congress may deem appropriate, the Government shall take steps to initiate and sustain the use of Filipino as a medium of official communication and as language of instruction in the educational system.''"</ref></blockquote> <blockquote>''Ang mga wikang panrehiyon ay mga katulong na wikang opisyal sa mga rehiyon at magsisilbing mga katulong na midya ng pagtuturo doon.''<ref name=1987constitutionXIV /><ref name=Salin2>"''The regional languages are the auxiliary official languages in the regions and shall serve as auxiliary media of instruction therein.''"</ref></blockquote> Nakaimpluwensiya rin ang iba pang mga [[wika sa Pilipinas]], pangunahin na ang sa pamamagitan ng mga paglakbay-lipat ng mga mamamayan ng mga mananalita ng ganitong ibang mga wika mula sa mga [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] patungong [[Kalakhang Maynila]]. == Mga anyo o dayalekto ng Tagalog == Ang Tagalog ay isang wika na may iba't ibang diyalekto at anyo, tulad ng [[Batangas Tagalog|Batangenyo]], [[Bulakenyong Tagalog|Bulakenyo]], [[Tayabasing Tagalog|Tayabasin]] at [[Soccsksargen Tagalog|Sox-Tagalog]]'''.''' Ang [[Wikang Filipino|Filipino]] ay isang anyo nito na isinapamantayan na ginagamit sa pambansang konteksto. Ang mga [[Lalawiganin|Lalawiganing]] Tagalog ay may partikular na [[Talasalitaan|bokabularyo]], [[Balarila|gramatika]], at [[pagbigkas]] na mas taal at kinagisnan kumpara sa batayang Tagalog. === Wikang Filipino === {{See|Wikang Filipino}} Ang wikang Filipino ay isang anyo ng Tagalog na isinapamantayan bilang pambansang wika ng Pilipinas. Ang Filipino ay nagsisilbing pamantayang anyo ng Tagalog na ginagamit sa mga opisyal na mga dokumento, edukasyon, at media. Kabilang dito ang mga modernong salita at istilo na dulot ng impluwensya ng iba pang wika. Ang Tagalog na sinasalita sa Kalakhang Maynila ay madalas itinuturing na batayan ng Filipino. Bagaman mayroong iba’t ibang rehiyonal na diyalekto ng Tagalog, ang Filipino ay mas malawak ang saklaw at mas madaling maunawaan ng mga tao mula sa iba’t ibang rehiyon ng bansa. Sa ganitong paraan, nagiging mas epektibo itong gamit sa komunikasyon sa iba't ibang bahagi ng Pilipinas. ===Maynila=== {{See|Kalakhang Maynila}} Ang anyo ng Tagalog na sinasalita at sinusulat sa [[Kalakhang Maynila]], ang Pambansang Punong Rehiyon, ang ginamit bilang batayan para sa [[wikang Filipino]]. Masasabing ito ay mga karaniwan o batayang mga salitaan na nagagamit ng nakakaraming mananalita at nauunawaan ng bansa. Ang Kamaynilaan, na sentro ng bansa, ay tagpuan ng mga taong nagsasalita ng iba't ibang wika sa Pilipinas. Dahil sa impluwensya ng media, edukasyon, at pamahalaan, ang Tagalog ng Maynila ay itinuturing na pamantayan. Ang kolokyal na Maynilang Tagalog, na impormal na anyo ng Tagalog, ay may halong Ingles ([[Taglish]]), pinaikli na mga salita, at madalas gumagamit ng islang.<ref>https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/139623/jlesada.pdf</ref> Ito ay nagpapakita ng impluwensya ng iba pang wika tulad ng Espanyol at Ingles dahil sa kasaysayan. :''Saklaw'': [[Kalakhang Maynila]], bahagi ng [[Kabite]], kalapit na mga bayan ng [[Laguna]], sa kanluran ng [[Pagsanjan]], at mga lunduyang panlungsod (sentrong urbano) ng bansa. === Bataan === {{See|Bataan}} Ang Tagalog ng [[Bataan]] at [[Zambales]] ay maitutulad sa Tagalog ng Maynila, bagama't madalas na nahahaluan ng [[Wikang Kapampangan|Kapampangan]] at [[Wikang Pangasinan|Pangasinan]], pati na rin ang [[wikang Iloko|Ilokano]], sa gawing kalapit ng Zambales sa Pampanga, Tarlac at Pangasinan. Maitutulad din ang Tagalog ng Bataan at Zambales sa Tagalog ng Cavite, dahil sa galing Cavite ang mga Tagalog na lumipat at tumira sa Bataan at Zambales. ''Saklaw'': [[Bataan]] (maliban na ang hangganang hilagang-silangan malapit sa [[Pampanga]]), timugang bahagi ng [[Zambales]] at Lungsod ng [[Olongapo]]. === Bulacan === {{See|Bulakenyong Tagalog}} ; Wikang Bulakenyo (''Bulacan Tagalog'') Ang Bulakenyo Tagalog ay isa sa baul ng kayamanan ng Wikang Tagalog sapagkat tinataglay pa nito ang ilang mga lumang salitang nilipasan na ng panahon sa Kalakhang Maynila gaya na lamang ng mga salitang kampit (kutsilyo), iwi (kalinga), pisaw (maliit na palakol), anluwage (karpintero), balisungsong (embudo), supil (hairband), matamis (asukal) at iba pa. '''Talaan ng mga piling mga wika o salita sa Tagalog ng Bulacan:''' {|class="collapsible collapsed wikitable toccolours" width=60% |- |'''Bulakenyong Tagalog''' |'''Batayang Tagalog''' |'''Ingles''' |- | 1. Agihap || Singaw || Mouth blisters |- | 2. Alipato || Lumilipad na mga abo || Flying embers |- | 3. Angis || Baho || Stink |- | 4. Asinorya || Karot || Carrot |- | 5. Ato || Totoy || Young boy |- | 6. Babag || Away || A fight |- | 7. Baliwasan || Pamingwit || Fishing rod |- | 8. Baribot || Bugnutin || Grumpy |- | 9. Bulaos || Eskinita || Alley |- | 10. Dalahira || Tsismosa || Gossiper |- | 11. Dupang || Lamang || Rather |- | 12. Durungawan || Bintana || Window |- | 13. Gitata || Dugyot || Untidy |- | 14. Hinaw || Paghuhugas ng kamay || Handwashing |- | 15. Hitad || Harot || Flirt |- | 16. Huwad || Peke || Fake |- | 17. Kabog || Ibagsak || Drop down |- | 18. Kabisote || - || "By the book" |- | 19. Kadlo || Igib || Fetching water |- | 20. Laste || Goma || Rubber |- | 21. Lubay || Tigil || Stop |- | 22. Lulon || Rolyo || Roll |- | 23. Lusak || Putik || Mud |- | 24. Magaso || Malikot || Clumsy |- | 25. Magparikit || Magsiga ng apoy || To make a fire |- | 26. Malulam || Makulimlim || Cloudy |- | 27. Mamilmit || Mamingwit || To fish |- | 28. Maniba || Pahinog na || Nearly ripe |- | 29. Matamis || Asukal || Sugar |- | 30. Matigakan || Mabulunan || Choke |- | 31. Minandal || Meryenda || Afternoon snack |- | 32. Nairinan || Nasamid || Choked |- | 33. Pakat || Dikit || To paste |- | 34. Panat || Pabulok na || Nearly rotten |- | 35. Paragan || - || Tuck in |- | 36. Paswit || Sitsit/Pito || To whistle |- | 37. Patitian || Panuyuan || Drying rack |- | 38. Pihado || Sigurado || Sure |- | 39. Saukan || Sawsawan || Saucer |- | 40. Sukal || Basura || Trash |- | 41. Supil || - || Hairband |- | 42. Taling || Nunal || Mole |- | 43. Tangis || Iyak || Cry |- | 44. Unab || Hugas bigas || To wash rice |- | 45. Urong || Hugas plato || To wash plates |} Ang punto o ''accent'' naman ng Bulakenyo Tagalog ay kilala sa pagiging mahimig at melodiko nito. Bukod pa rito, mabilis ngunit klaro kung magsalita ang mga Bulakenyo dahil sa kahusayan nila sa pangungusap na may kaugnayan sa pamamaraan nila sa pananalumpati at pagtula. Sinasabing malaki ang naging impluwensiya ng [[Wikang Kapampangan]] sa Bulakenyo Tagalog. Ang ilang pangunahing pagkakaiba ng bokabularyo at pagtatag nito sa Tagalog ng [[Kalakhang Maynila]] ay ang mga sumusunod: 1. Paggamit ng salitang ''eka'', ito ay pinaikling salin ng "wika" , ang pangunahing kahulugan nito sa Kalakhang Maynila ay "sabi" ngunit kalaunan ay naging ganap nang ekspresyon sa pang-araw-araw na pangungusap. 2. Paggamit ng unlaping ''ka-'', ginagamit upang bigyan ang isang salita ng kahulugang pang-uri, ito ay maihahambing sa empasis na "ang-" ng Kalakhang Maynila; ginagamit ang ganoong diskarte ng pananalita sa Southern Tagalog. Halimbawa, ''kaganda'', sa halip na "ang ganda" ; o ''kasarap'', sa halip na "ang sarap". 3. Kahalintulad sa [[Batangas Tagalog]] ginagamit din ang mga salitang ''ire/ere'' sa halip na "ito" at ''dine'' sa halip na "dito". Bukod dito ay ginagamit rin ang salitang ''kata'', ito ay maihahambing sa salitang "tayo" ngunit ito ay limitado lamang sa dalawang nag-uusap. :''Saklaw'': lalawigan ng [[Bulacan]], [[Nueva Ecija]] at ilang bahagi ng [[Pampanga]] at [[Tarlac]]. === Batangas === {{See|Batangas Tagalog}} ; Wikang Batangenyo (''Batangas Tagalog'') '''Talaan ng mga piling mga wika o salita sa Tagalog ng Bulacan:''' {|class="collapsible collapsed wikitable toccolours" width=60% |- |'''Batangenyo Tagalog''' |'''Batayang Tagalog''' |'''Ingles''' |- | 1. Asbag || Yabang || Egoism |- | 2. Asbar || Garuti || Lace |- | 3. Atungal || Iyak || Cry |- | 4. Baak || Hati || Split / Cleave |- | 5. Balatong || Monggo || Mung bean |- | 6. Bang-aw || Ulol || Stupid |- | 7. Bangi || Ihaw || Grill |- | 8. Barik || Inom || Drink |- | 9. Barino || Galit || Angry |- | 10. Buog || Tulog || Sleep |- | 11. Dagasa || Bulusok || Tripped and crashed |- | 12. Dine || Dito ||Here |- | 13. Gahaman || Matakaw || Glutton |- | 14. Gura || Sumbrero || Hat |- | 15. Guyam || Langgam || Ant |- | 16. Harot || Landi || Flirt |- | 17. Hawot || Tuyo || Dried-fish |- | 18. Hiso || Sipilyo || Toothbrush |- | 19. Huntahan || Kwentuhan || Storytelling |- | 20. Imis || Linis || Clean |- | 21. Kakaunin || Susunduin || Fetch |- | 22. Landang || Lagnat || Fever |- | 23. Litar || Pasyal || Stroll |- | 24. Lungange || Lasing || Drunk |- | 25. Maas/Ulaga/Malag || Tanga || Fool |- | 26. Mamay || Lolo || Grand father |- | 27. Ma-sukal || Ma-lago || Shrubby / Wild growth |- | 28. Nagpa-bulak || Nagpa-kulo || Boil |- | 29. Pangkal || Tamad || Lazy |- | 30. Pulong || Ka-usap || Talk |- | 31. Sahol || Kumain gamit ang kamay || Eat use hand |- | 32. Sumbi || Suntok || Punch |- | 33. Sura || Inis || Annoy |- | 34. Suray || Liko || Bend |- | 35. Susot || Ginawang hindi-maganda || Exaperated |- | 36. Taluti || Daldal || Talkative |- | 37. Takin || Tahol || Bark |- | 38. Tarangkahan || Geyt || Gate |- | 39. Timo || Tigil || Stop |- | 40. Tubal || Maduming-damit || Dirty dress |- | 41. Umungkot || Umupo || Sit |} Ang Tagalog ng Batangas ay nailalarawan sa pamamagitan ng isang malakas na tuldik at isang bokabularyo at balarila na malapit na nauugnay sa makalumang Tagalog.<ref>{{Cite journal |last=Portugal |first=Roszanet I. |date=2019-01-01 |title=PAGSUSURI AT REAKSYON SA DAYALEKTO NG BATANGUEÑO |url=https://www.academia.edu/45616431/PAGSUSURI_AT_REAKSYON_SA_DAYALEKTO_NG_BATANGUE%C3%91O}}</ref> Maykabilisan ang pagbigkas nito dalá ng punto sa mga pangungusap nito na nagiging dahilan ng kaibahan ng himig nito sa wikain sa Maynila. Ang ilang pangunahin at kilalang pagkakaiba nito sa wikain ng Maynila ay ang paggamit ng salitang ''ire'' sa halip na ''ito'', ''dine'' sa halip na ''dito'' at ''ga'' sa halip na ''ba''. Gayon din ang mga salitang "parine", "parito", dumito at iba pa. :''Saklaw'': [[Batangas]] at ilang bahagi ng [[Laguna]] === Rizal at Laguna === {{See|Laguna}} ; Wikang Tanay-Paete (''Tanay-Paete Tagalog'') '''Talaan ng mga piling mga wika o salita sa Tagalog ng Tanay-Paete:''' {|class="collapsible collapsed wikitable toccolours" width=60% |- |'''Tanay at Paete Tagalog''' |'''Batayang Tagalog''' |'''Ingles''' |- | 1. Baak || Hati/putol || Sever |- | 2. Balbal || Bakla/Bading || Gay |- | 3. Balisong || Itak || Bolo |- | 4. Dagasa || Bulusok || Swiftness/Sudden |- | 5. Diwara || Biro || Joke |- | 6. Gimbal || Gulat || Shock |- | 8. Kalo || Sumbrero || Hat |- | 9. Laso || Singaw || Mouth sore |- | 10. Milya || Layo || Miles/far |- | 11. Salapi || Pera || Money |- | 12. Tayog || Taas || Tall |- | 13. Umanhin || Sensya || Patient |} ; Wikang Lagunense (''Lagunense Tagalog'') '''Talaan ng mga piling mga wika sa Tagalog ng Laguna:''' {|class="collapsible collapsed wikitable toccolours" width=60% |- |'''Lagunense Tagalog''' |'''Batayang Tagalog''' |'''Ingles''' |- | 1. Adwa || Nasusuka || Gagging |- | 2. Ampiyas || Tilamsik ng ulan || Splash of rain |- <!--Walang alupihan dito, dahil ginagamit pa ito ng lahat ng mga Tagalog ngayon.--> | 3. Balahura || Balasubas || Swindler |- | 4. Bang-Bang || Kanal || Canal |- | 5. Bulaan || Sinungaling || Liar |- | 6. Dangil || Sagi || (Slightly/Accidentally) Hit |- | 7. Gahaman || Matakaw || Gluton |- | 8. Galaiti || Galit || Angry |- | 9. Gara || Yaman || Wealth |- | 10. Girian || Away || Fight |- | 11. Gulantang || Gulat || Shock |- | 12. Gitata || Dugyot || Untidy |- | 13. Isog || Isod || Move |- | 14. Hambog || Mayabang || Egoistic |- | 15. Huwad || Peke || Fake |- | 16. Kaon || Sundo || Fetch |- | 17. Kwiteb || maliit na langgam || small ant |- | 18. Lagibas || Hindi sariwa, bilasa || Not fresh |- | 19. Lango || Lasing || Drunk |- | 20. Limbang || Landi || Flirt |- | 21. Nag-siga || Nag-sunog || Burned |- | 22. Pamipi/Matpat || Pamalo || Rod |- | 23. Payo || Abiso || Advice |- | 24. Sala || Mali || Wrong |- | 25. Samlang || Dumi || Dirty |- | 26. Simpan || Ligpit || Kept |- | 27. Sisibat/''yaya-on'' || Lilisan/''aalis'' || Gone |- | 28. Suplong || Sumbong || Complain/Fink |- <!--Tabingi || Tagilid || Tilted Ginagamit pa ang salitang tabingi ngayon.--> |- | 29. Talapid || Tisod || Stumble |- | 30. Tambok || Taba || Fat |- | 31. Tapas || Bunot || Uprooted |- | 32. Tilapon || Talsik || Splash |} [[Talaksan:Brgy. Santo Angel No Dumping Sign.jpg|thumb|Paunawa na "bawal magtapon ng basura" sa tabing-daan sa lalawigan ng [[Laguna]].]] Ang Tagalog ng Tanay-Paete ay pagbigkas na nahubog mula sa pinagsamang salita ng Tagalog at katutubong agta ng nasabing rehiyon. Ang punto o tono nito ay alon alon na sinusundan ng mga katagang "hane" at kapag tumutukoy ng pagiging kilala o tanyag ng isang tao o pangyayari ay may unlapi na "bang" sa unahan ng salita.May kaluwagan ang pananalita ng tanay-paete kung ihahambing sa may diin na pangungusap ng mga katagalugan sa timog. Hanggang sa kasalukuyan ang pananalitang ito ay bahagyang mapupuna pa rin sa bahagi sa Pasig hanggang sa palibot na mga bayan ng Binangonan, Taytay, Angono at karugtong pang mga bayan nito na nasa lalawigan ng Rizal. :''Saklaw'': Lahat ng mga bayan sa silangan ng [[Pagsanjan]], Laguna, at lalawigan ng [[Rizal]]. === Marinduque === '''Wikang Marinduque (''Marinduque Tagalog'')''' Naiiba ang Tagalog ng Lalawigang Marinduque (na tinatawag ding Marindukenyo) sa iba pang Tagalog dahil sa pagkakabukod ng isla ng Marinduque sa Luzon. Mapapansin sa wikang sinasalita sa silangang bahagi nito ang impluwensiya ng mga nanahan na Bisaya at Bikolano sa lugar Ang Marindukenyo ay inilalarawan bilang "ugat na pinagmulan ng makabagong porma ng wika." (Cecilio Lopez, 1923), na sinasabing kakikitahan ng mga sinaunang katangian ng wikang Tagalog. Sa kasalukuyan, sinasalita ng mga taga-Marinduque ang Tagalog sa paraan nang pagsasalita ng mga matatandang Tagalog.<ref>{{Cite web |last=News |first=Marinduque |date=2020-09-01 |title=Ika-19 Bantayog-Wika sa Pilipinas, pinasinayaan sa Marinduque |url=https://marinduquenews.com/ika-19-bantayog-wika-sa-pilipinas-pinasinayaan-sa-marinduque/ |access-date=2024-06-20 |website=Marinduque News |language=en-US }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=Obligacion |first=Eli J. |date=2020-08-30 |title=Marinduque Rising: Sa Pagpapasinaya ng Bantayog-Wika para sa Tagalog Marindukenyo |url=https://marinduquegov.blogspot.com/2020/08/sa-pagpapasinaya-ng-bantayog-wika-para.html |access-date=2024-06-20 |website=Marinduque Rising}}</ref> {|class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Batayang Tagalog ! style="background:#efefef;" | Diyalektong Marinduque ! style="background:#efefef;" | Ingles |- |Susulat sina Maria at Fulgencia kay Juan. |Másúlat da Maria at Fulgencia kay Juan. |"Maria and Fulgencia will write to Juan." |- |Mag-aaral siya sa Maynila. |Gaaral siya sa Maynila. |"He will study in Manila." |- |Magluto ka! |Pagluto ka! |"Cook!" |- |Kainin mo iyan. |Kaina mo yaan. |"Eat that." |- |Tinatawag tayo ni Tatay. |Inatawag nganì kitá ni Tatay. |"Father is calling us." |- |Tutulungan ba kayó ni Hilarion? |Atulungan ga kamo ni Hilarion? |"Will Hilarion help you (pl.)?" |} :''Saklaw'': [[Marinduque]]. === Lubang/Mindoro === ; Wikang Mindoreño (''Lubang Tagalog'') '''Talaan ng mga piling mga wika sa Tagalog ng Lubang/Mindoro:''' {|class="collapsible collapsed wikitable toccolours" width=60% |- |'''Mindoreño Tagalog''' |'''Batayang Tagalog''' |'''Ingles''' |- | 1. Asngaw || Masangsang, mabaho || Bad smell |- | 2. Are/Ari || Ito || This |- | 3. Banas || Init || Heat |- | 4. Baysan || Kasal || Wedding |- | 5. Hikap || Pasyal || Stroll |- | 6. Garuti || Palo || Whack |- | 7. Gaod || Alis || Going |- | 8. Gitla || Gulat || Shock |- | 9. Guyod || Siksikan || Dense |- | 10. Habla || Asunto || Case |- | 11. Hili || Inggit || Envy |- | 12. Laog || Layas || Go away |- | 13. Lamog || Labahin || Dirty washing clothes |- | 14. Latiti || Naglaro ng tubig || Played dirt/water |- | 15. Liyo || Hilo || Dizz |- | 16. Mulay || Wala || Loose |- | 17. Mandin || Oo/nga || Agree |- | 18. Pagerper/Pampam || Puta || Whore |- | 19. Palot || Panghi || Stink |- | 20. Tubal || Dumi || Dirt |- | 21. Tuon || Tuhog || Skewer |- | 22. Ulag || Landi || Flirt |} Isang anyo ng Tagalog ng Batangas na dinala ng mga nagsidayong mga taong [[Batangas]] sa nasabing pulo. :''Saklaw'': pulo ng [[Mindoro]], kapuluang [[Lubang, Occidental Mindoro|Lubang]], [[Nasugbu, Batangas]] === Tayabas === {{See|Tayabas Tagalog}} ; Wikang Tayabas (''Tayabas Tagalog'') Tinatawag na wikang Tayabas-Tagalog ''(Tayabas Tagalog)'' ang mga salitaang ginagamit para sa buong Lalawigan ng [[Quezon]]. Ang Tayabas ay tumutukoy sa lumang pangalan ng lalawigan.<ref>{{Cite web |date=2023-01-12 |title=Tayabas Tagalog |url=https://opinyon.net/opinion/tayabas-tagalog |access-date=2024-06-18 |website=OpinYon News |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Philippine_Social_Sciences_and_Humanitie/IXtuAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Wikang+tayabas&dq=Wikang+tayabas&printsec=frontcover |title=Philippine Social Sciences and Humanities Review |date=1982 |publisher=College of Liberal Arts, University of the Philippines |language=en}}</ref> Ang naturang wikain ay may ilang naiibang katangiang halaw sa [[wikang Bikolano]]. Ilan ding mga salita ang hindi nauunawaan ng ibang mga nagsasalita ng Tagalog. Batay sa mga naunang pagsusuring lingguwistika ni [[E. Arsenio Manuel|Dr. E. Arsenio Manue]]<nowiki/>l sa lalawigan, mayroong 3,336 na saligang salita at katagang ginamit sa [[Tayabasin|Tayabas Tagalog]] na hindi nakatala sa monumental na gawain ni [[Pedro Serrano Laktaw]]; ''Diccionario Tagalog-Hispano (1914)'' na partikular sa Tagalog ng Bulakan-Manila.<ref>{{Cite book |last=Manuel |first=E. Arsenio |url=https://books.google.com/books?id=AwTIZ2vwIYMC&q=Tayabas+Tagalog |title=A Lexicographic Study of Tayabas Tagalog of Quezon Province |date=1971 |publisher=Diliman Review |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-01-12 |title=Tayabas Tagalog |url=https://opinyon.net/opinion/tayabas-tagalog |access-date=2023-02-11 |website=OpinYon News |language=en}}</ref> Karamihan sa mga salitang Tayabasin na ito ay makikita sa [[Vocabulario de la lengua tagala|''Vocabulario'' ''De Lengua Tagala'']], ang unang Espanyol-Tagalog na diksyunaryo na isinulat ni [[Pedro San Buenaventura|Padre Pedro de San Buenaventura]] noong 1613. Nangangahulugan ito na ang mga salitang napanatili sa Tagalog ng Tayabas ay ginagamit na bago pa man nasakop ng mga Kastila ang Pilipinas.<ref>{{Cite web |date=2023-05-18 |title=Celebrating Heritage |url=https://opinyon.net/opinion/celebrating-heritage |access-date=2024-06-17 |website=OpinYon News |language=en}}</ref> '''Talaan ng mga piling mga wika sa Tagalog ng Tayabas (Quezon):''' {|class="collapsible collapsed wikitable toccolours" width=60% |- |'''Tayabasin/Quezonin Tagalog''' |'''Batayang Tagalog''' |'''Ingles''' |- | 1. Atsay || Katulong || Maid |- | 2. Bagot || Inip || Boredom |- | 3. Bahog || Pakain || Feed |- | 4. Banas || Init || Hot |- | 5. Biwas || Kawil || Hook |- | 6. Gayak || Handa || Ready |- | 7. Gitla || Gulat || Shock |- | 8. Hambalos || Hampas || Rubbish |- | 9. Hibas || Mababaw || Shallow |- | 10. Isog || Isod || Move |- | 11. La'ang || Lang/Lámang || Only |- | 12. Liyo || Hilo || Dizzy |- | 13. Nag-''yapak'' || Nag-''paa'' || Barefoot |- | 14. Nag-''yakag'' || Nag-''yaya'' || Invite |- | 15. Pamipi/Matpat || Pamalo || Rod |- | 16. Said || Ubos || Exhaust |- | 17. Salapi/datong || Pera || Money |- | 18. Tabil || Anghang || Chill |- | 19. Taib || Malalim || Deep |- | 20. Tilapid || Tisod || Stumble |- | 21. Tapas || Bunot || Uprooted |- | 22. Tilas || Higad || Tussock |- | 23. Tilos || Galunggong || Blue Mackerel Scad |- | 24. Yungib || Kuweba || Cave |} Isa sa namumukod tanging katangian ng [[Tayabasin]] ay ang likas na di-pagdaragdag ng panlaping ''-eño/-enyo'' sa pagtukoy sa likas na kinagisnang bayan, linang o lokalidad ng isang tao. Pangkaraniwang ginagamit sa wikain ang panlaping ''-in'' o ''-hin'' upang tukuyin ang katutubong lokalidad ng isang tao tulad ng Lukbanin, Pagbilawin, Tagkawayanin, Maynilain atbp. Ang Tagalog ng Tayabas ay kinakikitaan din ng naiibang pagbigkas o punto lalo na sa mga pandiwa gaya ng ''abyadi'' (abyad), ''saraduhi'' (isara), ''buksi'' (buksan), ''halui'' (haluin), ''palipari'' (paliparin), ''bantayi'' (bantayan) at iba pa. Sa gitnang baybay-tabi ng lalawigan na malapit sa Batangas ay may kahambingan ng Batangas Tagalog at sa baybay-timog na bahagi nito ay may hawa ng Bikol (malapit sa Camarines Norte) at may Bisaya rin naman sa gawing katimugang baybay-bahagi ng tangway nito na tinawag na "Bondok Peninsula". Tila nahahati rin ang Tagalog ng Tayabas sa dalawang anyo: ang anyong kanluran na mas nalalapit sa Batangenyo at ang anyong silangan na mas nalalapit sa Marindukenyo. :''Saklaw'': lalawigan ng Quezon, [[aurora (lalawigan)|Aurora]] at ilang bayan ng [[Camarines Norte]] na kalapit ng Quezon. === Cavite === {{See|Kabite Tagalog}} ; Wikang Caviteño (''Cavite Tagalog'') Ang pagiging malápit ng Cavite sa Kamaynilaan at Batangas ang naging dahilan ng lahukang Tagalog nito na tunog Batangas, Maynila, at Bulakan. Maraming salita at mga ekspresyon o dagliang pangungusap ang nagbigay kaibahan sa Tagalog ng Cavite kapag ihinambing sa Tagalog ng Kamaynilaan. Bagama't may pagkakaiba ang mga ito, ang pang-unawa sa pakikipagtalastasan ay sumusunod pa rin sa patakaran ng salita ng wikang Tagalog. '''Talaan ng mga piling mga wika sa Tagalog ng Kabite:''' {|class="collapsible collapsed wikitable toccolours" width=60% |- |'''Caviteño Tagalog''' |'''Batayang Tagalog''' |'''Ingles''' |- | 1. Anlawan || Hugasan || Wash |- | 2. Asbok || Usok || Smoke |- | 3. Balatik || Tirador || Shooter |- | 4. Banas || Inis || Annoy |- | 5. Bangkito || maliit-na-upuan || Small Chair |- | 6. Bokter || Paldo || Diss |- | 7. Bora || Handaan/Kainan || Banquet |- | 8. Bug-ong || Baon || Snack |- | 9. Dagukan || Sapakin || Punch |- | 10. Dalang || Bihira || Rarely |- | 11. Gulok || Itak || Bolo |- | 12. Guyam || Langgam || Ant |- | 13. Isdog || Isod || Move |- | 14. Kampet || Kutsilyo || Knife |- | 15. Kanaw || Timpla || Blend |- | 16. Kawil || Nangawil || Hooking |- | 17. Liban || Tawid || Cross (a road or path) |- | 18. Luglog || Palabok || Pancit Palaboc |- | 19. Maruta || Maldita || Damn |- | 20. Na-tibo || Salubsob || Sliver/splinter |- | 21. Pantyon/Panchong || Sementeryo || Cemetery |- | 22. Perok-Perok || Gasera || Lamp |- | 23. Pulo || Gubat || Forest |- | 24. Prungo || Bubog || Fragment |- | 25. Pandong/Shorpet || Sumbrero || Hat |- | 27. Shower || Tsinelas || Fliplop |- | 28. Sura || Inis/Banas || Annoy |- |} Isa sa mga pinakamatandang lalawigan sa Pilipinas ang Cavite, at dáting kilalá sa katawagang lalawigan ng Tangway, isang pangalang ginamit simula sa panahon ng mga Kastila hanggang sa palibot ng taóng 1950. Nagmula ang pangalang Cavite sa pangalan ng matandang bayan nito na kilalang Kawit. Naging Cavite ito sa baybay sa Kastila at ang pagdugsong ng puntong ''eh'' sa ''cavit'', kaya naging ''Cavite'' sa kalaunan. Narito ang ilang mga pangungusap na di karaniwan sa Kamaynilaan: ::1. Sa biglang pagtaas ng tubig dahil sa malakas na ulan ay napaigtad ako sa kinatatayuan ko! ::2. Napagawi ako sa ilat na iyan, mangilanngilan din naman ang [[ista]] gaya ng igat, may ulang at katam din naman. ::3. Sal-itan nga kitang maghalo nireng [[tilbok]] sa kawa! ::4. Saksa ang gulay sa baraka, kitang mamaraka nang abutin natin ang tulpukan! ::5. Lagyan mo nga nang panangga yaang batang iyan nang hindi laging nauuya! ::6. Nagdala nga ng bug-ong wala namang kutsara! Magsakol na lang kitang kainin itong dala mong pagkain! ::7. Oy, binata! Pagkasiwal mo! Piliin mo nga yaang makakaharap mo baka sintugin yang makabangga mo! ::8. Astang taga-Maynila ka na ah! Kaya lang maitim ka pa rin! ::9. Nabagu na ang dating daan! Di ko na ito gamay, mahihirapan akong matukoy ang hinahanap ko! ::10. Sa iyong mga ikinikilos, talastas ko na ang iniisip mo! ::11. Dumausdos ang sinasakyan namin kanina sa daan! Pagkatarik ba naman,ahoy! ::12: Nagwagi na sa sabong ay nag agaw pa ng manok, singkara na! :''Saklaw'': Ilaya at kanlurang bahagi ng [[Cavite]], maging ang kadugsong nitong mga bayan ng Batanggas tulad ng [[Nasugbu, Batangas|Nasugbu]], [[Lian, Batangas|Lian]], [[Laurel, Batangas|Laurel]], [[Talisay, Batangas|Talisay]], [[Lemery, Batangas|Lemery]] at iba pang kalapit na mga bayan nito. ===Soccsksargen=== {{See|Soccsksargen}} ; Soccsksargening Tagalog Ang '''Soccsksargen Tagalog''' o '''Sox-Tagalog''' ay isang diyalekto ng Tagalog na ginagamit sa rehiyon ng [[Soccsksargen]] sa [[Mindanao]], na nagresulta mula sa pagsasanib ng iba't ibang wika tulad ng Tagalog, Binisaya/Sinugboanon, Ilocano, Hiligaynon, at Ingles. Ang Sox-Tagalog ay umusbong mula sa ''language interference'' at ''code-switching'', kung saan ang mga katutubong nagsasalita ng iba't ibang wika ay hinahalo ang mga katangian ng kanilang mga wika sa Tagalog (Cadorna, Indoyon, & Evangelio, 2022). Ayon sa pag-aaral, ang Sox-Tagalog ay may iba't ibang varayti tulad ng [[Tacurong|''Tacurong-Tagalog'']], ''[[Lungsod ng Dabaw|Davao]]/[[Heneral Santos|Gensan-Tagalog]]'', [[Kabacan|''Kabacan-Tagalog'']], at ''[[Lungsod ng Kotabato|Cotabato City]]/[[Maguindanao|Maguindanaon-Tagalog]]''. Lumalaganap din ang paggamit nito sa mga [[Panitikan sa Pilipinas|panitikan ng rehiyon]], na nagbibigay-daan sa mas malawak na pagpapahayag ng kultura at wika ng mga tao sa Soccsksargen. '''Pangunahing Katangian ng Sox-Tagalog :''' *'''''Mga Unlapi para sa Pandiwang may Layon:''''' Ginagamit ang unlapi na ''gina-'' at ''gi-'' para sa progresibong aspeto ng pandiwa. Halimbawa, ang salitang "''kain''" ay ginagamit bilang "''ginakain''" * '''''Mga Unlapi para sa Pandiwang may Tagaganap'':''' Ginagamit ang unlapi na ''naga-'' at ''nag-'' para sa progresibong aspeto ng pandiwa. Halimbawa, ang salitang "''kain''" ay ginagamit bilang "''nagakain''" * '''''Unlapi ng Pandiwang Pawatas''''': Ginagamit ang unlapi na ''mag-'' para sa infinitibong aspeto ng pandiwa. Halimbawa, ang salitang "''tingin''" ay ginagamit bilang "''magtingin''". * '''''Kawalang ng Reduplikasyon''':'' Walang reduplikasyon ng mga pantig sa mga salitang binagong anyo ng pandiwa. Halimbawa, ang salitang "''walang'' ''makakaalam''" ay ginagamit bilang "''walang makaalam''" * '''''Unlaping Pang-uri''':'' Ginagamit ang unlapi na ''ka-'' para sa mga pang-uri. Halimbawa, ang salitang "''talino''" ay ginagamit bilang "''katalino''" o "''ka-smart''" * '''''Pahambing na Pasukdol''''': Ginagamit ang salitang "grabe" bago ang mga salitang may natitirang pantig ng unlapi na "''napaka''-". Halimbawa, ang salitang "''napakatalino''" ay ginagamit bilang "''grabe katalino''". * '''''Mga Partikel na Hiniram mula sa ibang Wika''':'' Ginagamit ang mga partikular na galing sa Hiligaynon tulad ng ''gud/jud'', ''gani'', ''baya'', at ''uy''. Halimbawa, ang salitang "''ginakain''" ay ginagamit bilang "''ginakain jud''" <ref>{{Cite news |last=Cordial |first=J. |date=2024-07-09 |title=The Morphology of Sox-Tagalog |language=en |work=Medium |url=https://medium.com/@jeremiahcordial/the-morphology-of-sox-tagalog-a8288aa4a02d#:~:text=Sox-Tagalog%20is%20a%20mix%20of%20the%20languages%20spoken,Cotabato,%20Koronadal,%20Tacurong,%20and%20some%20parts%20of%20Kidapawan. |access-date=2025-02-09}}</ref> ==Mga tunog sa pagbigkas== May 21 [[ponema]] ang Tagalog: 16 [[katinig]] at limang [[patinig]].<ref>{{Citation |url=http://www.nscb.gov.ph/ncs/10thNCS/papers/invited%20papers/ips-16/ips16-01.pdf |title=Recognition of Tagalog Alphabets Using The Hidden Markov Model |author=Rolando D. Navarro, Jr. |publisher=nscb.gov.ph |year=2007 |accessdate=2008-09-26 |archive-date=2008-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002154117/http://www.nscb.gov.ph/ncs/10thNCS/papers/invited%20papers/ips-16/ips16-01.pdf |url-status=dead }}</ref> Payak ang balangkas ng isang pantig, na nilalaman ng hindi bababa sa isang katinig, at isang patinig,<ref name=LERCdescription>{{Citation |url=http://www.lerc.educ.ubc.ca/LERC/courses/489/worldlang/tagalog_ind/Tagalog2/description.htm |title=Tagalog: Understanding the Language |publisher=lerc.educ.ubc.ca |accessdate=2008-09-26 |archive-date=2008-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919151002/http://www.lerc.educ.ubc.ca/LERC/courses/489/worldlang/tagalog_ind/Tagalog2/description.htm |url-status=dead }}</ref> maliban sa mga hiniram na salita tulad ng "trak" o "tsokolate". ===Mga patinig=== Bago dumating ang mga Espanyol, mayroong tatlong ponemang patinig ang Tagalog: {{IPA|/a/}}, {{IPA|/i/}}, and {{IPA|/u/}}. Ipinalawig ito sa limang patinig nang isinama ang mga patinig ng Espanyol. Ito ang: * {{IPA|/a/}}, isang [[patinig sa gitna na bukas at hindi pabilog]] * {{IPA|/ɛ/}}, isang [[patinig sa gitnang harap na bukas at hindi pabilog]] * {{IPA|/i/}}, isang [[patinig sa harap na sarado at hindi pabilog]] * {{IPA|/o/}}, isang [[patinig sa gitnang likod na sarado at pabilog]] * {{IPA|/u/}}, isang [[patinig sa likod na sarado at pabilog]] May apat na pangunahing [[diptonggo]] sa Tagalog: ang {{IPA|/aɪ/}}, {{IPA|/oɪ/}}, {{IPA|/aʊ/}} at {{IPA|/iʊ/}}.<ref name=LERCdescription /> ===Mga katinig=== Nasa baba ang isang talaan ng mga katinig sa Tagalog. Walang hangin ang lahat ng mga katinig na pasara (''stop consonant''). Makikita naman sa lahat ng posisyon ang [[panlalamunang pailong]] (''velar nasal''), kasama ang unang bahagi ng isang salita. {| class="wikitable" style="margin:autmargin:auto;" |+caption | '''Talaan ng mga ponemang katinig ng Tagalog''' |- ! ! colspan="2" | [[Katinig sa labi|Labi]] ! colspan="2" | [[Katinig sa ngipin|Ngipin]]/[[Katinig sa gilagid|Gilagid]] ! colspan="2" | [[Katinig sa likurang gilagid|Likurang gilagid]]/[[Katinig sa paleta|Paleta]] ! colspan="2" | [[Katinig sa ngala-ngala|Ngala-ngala]] ! colspan="2" | [[Katinig sa tagukan|Tagukan]] |- style="text-align:center;" ! [[Pailong (paraan ng artikulasyon)#Pailong na katinig|Pailong]] | colspan="2" | {{IPA|m}} | colspan="2" | {{IPA|n}} | colspan="2" | {{IPA|ɲ}} | colspan="2" | {{IPA|ŋ}} | colspan="2" | |- style="text-align:center;" ! [[Katinig na pasara|Pasara]] | {{IPA|p}} | {{IPA|b}} | {{IPA|t}} | {{IPA|d}} | {{IPA|tʃ}} | {{IPA|dʒ}} | {{IPA|k}} | {{IPA|ɡ}} | colspan="2" | {{IPA|ʔ}} |- style="text-align:center;" ! [[Katinig na pasutsot|Pasutsot]] | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|s}} | colspan="2" |{{IPA|ʃ}} | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|h}} |- style="text-align:center;" ! [[Katinig na pakatal|Pakatal]] | colspan="2" | | colspan="2" | {{IPA|ɾ}} | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |- style="text-align:center;" ! [[Katinig na pagilid|Pagilid]]/[[Malapatinig]] | colspan="2" | | colspan="2" |{{IPA|l}} | colspan="2" | {{IPA|j}} | colspan="2" | {{IPA|w}} | colspan="2" | |} ===Diin=== Ponemiko ang diin sa Tagalog. Nagkakaroon ng pangunahing diin sa huling pantig o penultimong pantig (pangalawa sa huli) ng isang salita. Kasama ng pangunahin o pangalawang diin ang pagpapahaba ng bigkas sa mga patning maliban na kung nasa dulo ng salita ang diin nito. Mahalaga ang papel ng diin sa Tagalog: pinalilinaw nito ang mga salitang magkapareho ang baybay, ngunit magkaiba ang bigkas, tulad ng "tayo" (ako at ibang tao na magkakasama) at "tayô" (tumindig), na karaniwang sinusulat nang walang kudlit. ===Tunog=== * {{IPA|/a/}} ay pinataasan nang kaunti para maging {{IPA|[ɐ]}} sa mga posisyong walang diin at kung minsan ay sa mga posisyong may diin (‘inang bayan’ [in'ɐŋ 'bɐjən]) * {{IPA|/i/}} na walang diin is karaniwang binibigkas na {{IPA|[ɪ]}} tulad sa wikang Ingles "b'''i'''t" * {{IPA|/i/}} sa dulong pantig ay puwedeng bigkasin bilang {{IPA|[i ~ e ~ ɛ]}} dahil ang [{{IPA|e ~ ɛ}}] ay ''[[allophone]]'' ng [{{IPA|ɪ ~ i}}] sa dulong pantig. * {{IPA|/ɛ/}} na walang diin at {{IPA|/o/}} ay puwede ring bigkasin bilang {{IPA|[i ~ ɪ ~ e]}} at {{IPA|[u ~ ʊ ~ ɔ]}} maliban sa mga dulong pantig. [{{IPA|o~ ʊ ~ ɔ}}] at [{{IPA|u ~ ʊ}}] ay mga ''allophones'' rin. * {{IPA|/u/}} na walang diin ay karaniwang {{IPA|[ʊ]}} tulad sa wikang Ingles "b'''oo'''k" * Ang diptonggong {{IPA|/aɪ/}} and the sequence {{IPA|/aʔi/}} have a tendency to become {{IPA|[eɪ ~ ɛː]}}. * Ang diptonggong {{IPA|/aʊ/}} and the sequence {{IPA|/aʔu/}} have a tendency to become {{IPA|[oʊ ~ ɔː]}}. * /k/ sa pagitan ng dalwang patinig ay puwede maging {{IPA|[x]}} katulad sa Español "'''J'''osé", na kung saan sa simulang posisyon ay puwede maging [kx]. * Intervocalic /g/ and /k/ tend to become {{IPA|[ɰ]}} (see preceding). * {{IPA|/ɾ/}} at {{IPA|/d/}} ay maaaring mapagpapalit na {{IPA|/ɾ/}} at {{IPA|/d/}} na dating ''allophones'' in Tagalog. * Ang impit sa dulo ng isang salita ay kadalasang nawawala kung ito'y nasa gitna ng pangungusap, lalo na sa Kamaynilaan. Ang patinig na sinusundan nito ay karaniwang pinahahaba. Ngunit, sa ibang diyalekto ay napapanatili ito.. * /o/ ay maaari maging {{IPA|[ɔ]}} sa mga pantig na may diin. * /niy/, /siy/, /tiy/, and /diy/ may be pronounced as [nj]/[nij], [sj]/[sij], [tj]/[tij] and [dj]/[dij], respectively, especially in but not limited to rural areas. * /ts/ may be pronounced as [ts], especially in but not limited to rural areas. * /e/ or /i/ before s-consonant clusters have a tendency to become silent. <!--- ==Mga pagbabagong pangkasaysayan== Tagalog differs from its Central Philippine counterparts with its treatment of the [[Proto-Philippine]] [[schwa]] vowel {{IPA|*ə}}. In Bikol & Visayan, this sound merged with {{IPA|/u/}} and {{IPA|[o]}}. In Tagalog, it has merged with {{IPA|/i/}}. For example, Proto-Philippine {{IPA|*dəkət}} (adhere, stick) is Tagalog ''dikít'' and Visayan & Bikol ''dukot''. Proto-Philippine {{IPA|*r}}, {{IPA|*j}}, and {{IPA|*z}} merged with {{IPA|/d/}} but is {{IPA|/l/}} between vowels. Proto-Philippine {{IPA|*ngajan}} (name) and {{IPA|*hajək}} (kiss) became Tagalog ''ngalan'' and ''halík''. Proto-Philippine {{IPA|*R}} merged with {{IPA|/g/}}. {{IPA|*tubiR}} (water) and {{IPA|*zuRuʔ}} (blood) became Tagalog ''tubig'' and ''dugô''. == Balarila == {{further|[[Tagalog grammar]]}} == Pamamaraan ng pagsulat == === Baybayin === {{Main|Baybayin}} Tagalog was written in an [[abugida]] called [[Baybayin]] prior to the arrival of the Spaniards in the 16th century. This particular [[writing system]] was composed of symbols representing three [[vowel]]s and 14 [[consonant]]s. Belonging to the [[Brahmic family]] of scripts, it shares similarities with the [[Old Kawi]] script of [[Javanese language|Java]] and is believed to be descended from the script used by the [[Bugis]] in [[Sulawesi]]. Although it enjoyed a relatively high level of literacy, the script gradually fell into disuse in favor of the [[Latin alphabet]] during Spanish colonial rule. There has been confusion of how to use Baybayin. Each letter in the Latin Alphabet is not represented with one of those in the Baybayin alphabet. Rather than letters being put together to make sounds as in Western languages. Baybayin uses symbols to represent syllables. A "kudlit" resembling an apostrophe is used above or below a symbol to change the vowel sound after its consonant. If the kudlit is used above, the vowel is an "E" or "I" sound. If the Kudlit is used below, the vowel is an "O" or "U" sound. A special kudlit was later added by Spanish missionaries in which a cross placed below the symbol to get rid of the vowel sound all together, leaving a consonant. Previously, the final consonant was just left out, leaving the reader to use context to determine the final consonants. Example: <div style="text-align:center; margin:1em 0em;">[[Image:Baybayin sample 02.jpg|Ba Be Bo B (in Baybayin)]]</div> Baybayin is [http://unicode.org/charts/PDF/U1700.pdf encoded in Unicode] version 3.2 in the range 1700-171F under the name "Tagalog". === Alpabetong Latin === {{Main|Abakada}} Until the first half of the 20th century, Tagalog was widely written in a variety of ways based on Spanish orthography. When the national language was based on Tagalog, grammarian Lope K. Santos introduced a new alphabet consisting of 20 letters called ''ABAKADA'' in school grammar books called ''balarilà''; A B K D E G H I L M N Ng O P R S T U W Y. ==== ''ng'' at ''mga'' ==== :''See also: [[ng (digraph)]]'' The genitive marker ''ng'' and the plural marker ''mga'' are abbreviations that are pronounced ''nang'' {{IPA|[naŋ]}} and ''mangá'' {{IPA|[mɐ'ŋa]}}. ''Ng'' means "of" (ex. ''Siya ay kapatid ng nanay ko.'' She is the sibling of my mother) while ''nang'' means "when" or "while." ''Mga'' denotes plurality (ex. ''Iyan ang mga damit ko.'' Those are my clothes). Ex#1: ''Nang si Hudas ay madulas.'' - When Judas slipped. Ex#2: ''Siya ay kumain nang nakatayo.'' - He ate while standing. Comment: Ex#2 is one of many common "allowable mistakes" in Tagalog grammar. Due to persistent usage, they have been thought of as correct. The above example based on the English translation is really "Siya ay kumain habang nakatayo.". If the idea "He ate standing up." is translated "Siya ay kumain NA nakatayo.". To make things more complicated, Ex#2 may mean "He ate something (which is) standing.". ==Bokabularyo at hiram na mga salita== Tagalog vocabulary is composed mostly of words of Austronesian origin with borrowings from [[Spanish Language|Spanish]], [[Min Nan|Min Nan Chinese]] (also known as [[Hokkien (dialect)|Hokkien]]), [[Malay language|Malay]], [[Sanskrit]], [[Arabic language|Arabic]], [[Tamil language|Tamil]], [[Persian language|Persian]], [[Kapampangan language|Kapampangan]], languages spoken on [[Luzon]], and others, especially other Austronesian languages. Due to trade with Mexico via the [[Manila galleon]] from the 16th to the 19th centuries, many words from [[Nahuatl]], a language spoken by Native Americans in Mexico, were introduced to Tagalog. English has borrowed some words from Tagalog, such as abaca, adobo, aggrupation, barong, balisong, boondocks, jeepney, Manila hemp, pancit, and yaya, although the vast majority of these borrowed words are only used in the Philippines as part of the vocabularies of [[Philippine English]]. -------------------> <!------------------ ===Mga ambag sa ibang mga wika=== Tagalog itself has contributed a few words into English. *''[[boondock]]s'': meaning "rural" or "back country," was imported by American soldiers stationed in the Philippines as a mispronounced version of the Tagalog ''bundok'', which means "mountain." *''cogon'': a type of grass, used for thatching. This word came from the Tagalog word ''kugon'' (a species of tall grass). *''[[ylang-ylang]]'': a type of flower known for its fragrance. *''[[Abaca]]'': a type of hemp fiber made from a plant in the banana family, from ''abaká''. *''[[Manila hemp]]'': a light brown cardboard material used for folders and paper usually made from abaca hemp. *''[[Capiz]]'': also known as window oyster, is used to make windows. ''[[Yo-yo]]'' is reportedly a Tagalog word, however no such word exists in Tagalog. Tagalog has contributed several words to [[Spanish language in the Philippines|Philippine Spanish]], like ''barangay'' (from ''balañgay'' meaning ''barrio''), the ''abacá'', ''cogon'', ''palay'', etc. --------> == Paggamit sa panitikan == Ang wikang Tagalog ay isang mahalagang kasangkapan sa panitikan ng Pilipinas. Sa pamamagitan nito, naisusulat ang mga [[Panulaan|tula]], [[maikling kuwento]], [[nobela]], [[dula]], at [[sanaysay]] na naglalarawan ng kultura, kasaysayan, at karanasan ng mga Pilipino. Ang mga tula ay puno ng talinghaga at metapora, habang ang mga maikling kuwento at nobela ay naglalahad ng mga kumplikadong karakter at sitwasyon. Ang mga dula ay nagpapakita ng mga isyung panlipunan at personal na karanasan, habang ang mga sanaysay ay nagbibigay ng malalim na pagninilay sa iba't ibang paksa. ===Mga Halimbawang Akda=== ====Tula==== * "''[[Florante at Laura]]''" ni [[Francisco Balagtas]] - Isang epikong tula na naglalarawan ng pag-ibig at pagkakaibigan sa gitna ng digmaan. * "''[[Pag-ibig sa Tinubuang Lupa]]''" ni [[Andrés Bonifacio|Andres Bonifacio]] - Isang tula na nagpapahayag ng pagmamahal sa bayan at kahandaan sa sakripisyo para sa kalayaan. ====Maikling Kuwento==== * "''Ang Pag-ibig ng Ina''" ni Pascual de Leon - Isang kuwento tungkol sa sakripisyo ng isang ina para sa kanyang anak. * "''May Daigdig sa Karagatan''" ni Salvador P. Lopez - Kuwento ng pag-ibig at pakikipagsapalaran. ====Nobela==== * "''[[Noli Me Tángere (nobela)|Noli Me Tangere]]''" ni [[José Rizal|Jose Rizal]] - Isang nobelang nagpapakita ng kalagayan ng Pilipinas sa ilalim ng kolonyal na pamamahala ng Espanya. * "[[Mga Ibong Mandaragit|''Mga Ibong Mandaragit'']]" ni [[Amado V. Hernandez]] - Isang nobelang nagpapahayag ng pakikibaka ng mga manggagawa. * "''[[Dekada '70 (nobela)|Dekada '70]]''" ni [[Lualhati Bautista]]- Isang nobela na naglalarawan ng buhay ng pamilyang Pilipino noong dekada 1970, sa panahon ng Batas Militar sa Pilipinas. ====Dula==== * "''Walang Sugat''" ni [[Severino Reyes]] - Isang dula na naglalarawan ng pag-ibig sa gitna ng himagsikan. * "''Kahapon, Ngayon, at Bukas''" ni Aurelio Tolentino - Isang dula na tumatalakay sa pag-aasam ng kalayaan. ====Sanaysay==== * "''Liwanag at Dilim''" ni [[Emilio Jacinto]] - Isang serye ng mga sanaysay na tumatalakay sa mga prinsipyo ng rebolusyon. * "''Pahayag''" ni [[Lope K. Santos]] - Sanaysay na nagsasalaysay ng mga karanasan sa panahon ng digmaan. ====Pagsasalin sa panitikang panrelihiyon==== [[Talaksan:CalauanChurchjf4373 11.JPG|thumb|right|250px|Ang [[Sampung Utos ng Diyos]] sa Tagalog.]] Isa sa mga masiglang tagapag-ambag sa panitikang Tagalog ang panitikang pampananampalataya. Noong 1970, isinalin ng Philippine Bible Society ang [[Bibliya]] sa Tagalog, ang unang pagsasalin sa anumang wika sa Pilipinas. Sa kasalukuyan, may tatlong pangunahing salinwikang Tagalog ng Bibliya: ang ''Magandang Balita Biblia'', ''Ang Biblia'', at ang Bagong Sanlibutang Salin. Ang [[Kapulungan ng mga Katolikong Obispo ng Pilipinas|Catholic Bishops' Conference of the Philippines]] ang isa sa mga unang nagsalin ng Romanong Misal patungong Tagalog noong 1982. Naglilimbag din ang mga [[Mga Saksi ni Jehova|Saksi ni Jehova]] ng panitikang Tagalog mula pa noong 1941 at may mga lathalain tulad ng ''Ang Bantayan (The Watchtower)''. Ang Tagalog ay isang matatag na wika na may kaunting pagbabago sa mga Katolikong salinwikang Bibliya, habang ang Protestantismo sa Pilipinas ay mas ekumenikal ang gawi sa mga panalanging liturhikal.<ref>2003 Yearbook of Jehovah's Witnesses p.155.</ref> <ref name="Bantayan">Sa Tagalog, ''Ang Bantayan'' ang opisyal na salin ng pamagat na ''The Watchtower'' na nasa Ingles, Ang Bantayan Naghahayag ng Kaharian ni Jehova, nakalimbag na isyu para sa Hulyo 2008 (Tomo 129, Blg. 13).</ref><ref>[http://www.watchtower.org/ Watch Tower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230153152/http://watchtower.org/ |date=2006-12-30 }}, Official Website of Jehova's Witnesses, Watch Tower Bible at Tract Society of Pennsylvania, WatchTower.org, 2006</ref><ref>[http://www.watchtower.org/tg/index.html Watch Tower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015231630/http://www.watchtower.org/tg/index.html |date=2008-10-15 }}, Opisyal na ''Web Site'' ng mga Saksi ni Jehova, Watch Tower Bible at Tract Society of Pennsylvania, WatchTower.org, 2006</ref> ==Paghahambing sa ibang wikang Austronesio== Nasa baba ang isang tsart ng Tagalog at dalawampung iba pang wikang Austronesyanno na naghahambing sa labintatlong mga salita. {|class="wikitable" |- ! style="background:#efefef;" | Ingles ! style="background:#efefef;" | one ! style="background:#efefef;" | two ! style="background:#efefef;" | three ! style="background:#efefef;" | four ! style="background:#efefef;" | person ! style="background:#efefef;" | house ! style="background:#efefef;" | dog ! style="background:#efefef;" | coconut ! style="background:#efefef;" | day ! style="background:#efefef;" | new ! style="background:#efefef;" | we (inclusive) ! style="background:#efefef;" | what ! style="background:#efefef;" | fire |- ! style="background:#efefef;" | Tagalog |isa |dalawa |tatlo |apat |tao |bahay |aso |niyog |araw |bago |tayo |ano |apoy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Tombulu|Tombulu]] (Minahasa)''' |esa |zua (rua) |telu |epat |tou |walé |asu |po'po' |endo |weru |kai, kita |apa |api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Gitnang Bikol]]''' |saro |duwa |tulo |apat |tawo |harong |ayam |niyog |aldaw |ba-go |kita |ano |kalayo |- ! style="background:#efefef;" | '''Rinconada Bikol''' |əsad |darwā |tolō |əpat |tawō |baləy |ayam |noyog |aldəw |bāgo |kitā |onō |kalayō |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Waray-Waray language|Waray]]''' |usa |duha |tulo |upat |tawo |balay |ayam/ido |lubi |adlaw |bag-o |kita |anu |kalayo |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Cebuano language|Cebuano]]''' |usa/isa |duha |tulo |upat |tawo |balay |iro |lubi |adlaw |bag-o |kita |unsa |kalayo |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Hiligaynon language|Hiligaynon]]''' |isa |duha |tatlo |apat |tawo |balay |ido |lubi |adlaw |bag-o |kita |ano |kalayo |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Aklanon language|Aklanon]]''' |isaea, sambilog, uno |daywa, dos |tatlo, tres |ap-at, kwatro |tawo |baeay |ayam |niyog |adlaw |bag-o |kita |ano |kaeayo |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Kinaray-a language|Kinaray-a]]''' |sara |darwa |tatlo |apat |tawo |balay |ayam |niyog |adlaw |bag-o |kita |ano |kalayo |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Tausug|Tausug]]''' |hambuuk |duwa |tu |upat |tau |bay |iru' |niyug |adlaw |ba-gu |kitaniyu |unu |kayu |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Maranao language|Maranao]]''' |isa |dowa |t'lo |phat |taw |walay |aso |neyog |gawi'e |bago |tano |tonaa |apoy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]''' |metung |adwa |atlu |apat |tau |bale |asu |ngungut |aldo |bayu |ikatamu |nanu |api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Pangasinan|Pangasinan]]''' |sakey |dua, duara |talo, talora |apat, apatira |too |abong |aso |niyog |ageo |balo |sikatayo |anto |pool |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Iloko|Iloko]]''' |maysa |dua |tallo |uppat |tao |balay |aso |niog |aldaw |baro |datayo |ania |apoy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Ibatan|Ivatan]]''' |asa |dadowa |tatdo |apat |tao |vahay |chito |niyoy |araw |va-yo |yaten |ango |apoy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Ibanag|Ibanag]]''' |tadday |dua |tallu |appa' |tolay |balay |kitu |niuk |aggaw |bagu |sittam |anni |afi |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Yogad|Yogad]]''' |tata |addu |tallu |appat |tolay |binalay |atu |iyyog |agaw |bagu |sikitam |gani |afuy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Gaddang|Gaddang]]''' |antet |addwa |tallo |appat |tolay |balay |atu |ayog |aw |bawu |ikkanetam |sanenay |afuy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Tboli|Tboli]]''' |sotu |lewu |tlu |fat |tau |gunu |ohu |lefo |kdaw |lomi |tekuy |tedu |ofih |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Malaysian|Wikang Malaysia]]''' |satu |dua |tiga |empat |orang |rumah |anjing |kelapa/ nyior |hari |baru/ baharu |kita |apa |api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Indones]]ia''' |satu |dua |tiga |empat |orang |rumah/balai |anjing |kelapa/nyiur |hari |baru |kita |apa/anu |api |- ! style="background:#efefef;" | '''Wikang Jawa''' |siji |loro |telu |papat |uwong |omah |asu |klapa/kambil |hari |anyar/enggal |kita |apa/anu |geni |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Atsehenes|Wikang Aceh]]''' |sa |duwa |lhèë |peuët |ureuëng |rumoh/balèë |asèë |u |uroë |barô |(geu)tanyoë |peuë |apuy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Lampung]]''' |sai |khua |telu |pak |jelema |lamban |asu |nyiwi |khani |baru |kham |api |apui |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Bugines|Wikang Bugi]]''' |sedi |dua |tellu |eppa |tau |bola |asu |kaluku |esso |baru |idi' |aga |api |- ! style="background:#efefef;" | '''Wikang Batak''' |sada |dua |tolu |opat |halak |jabu |biang |harambiri |ari |baru |hita |aha |api |- ![[Wikang Minangkabau]] |ciek |duo |tigo |ampek |urang |rumah |anjiang |karambia |ari |baru |kito |apo |api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Tetum]]''' |ida |rua |tolu |haat |ema |uma |asu |nuu |loron |foun |ita |saida |ahi |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Māori|Maori]]''' |tahi |rua |toru |wha |tangata |whare |kuri |kokonati |ra |hou |taua |aha |ahi |- ! style="background:#efefef;" | '''Tuvaluan''' |tasi |lua |tolu |fá |toko |fale |kuri |moku |aso |fou |tāua |ā |afi |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Hawaiian language|Hawaiian]]''' |kahi |lua |kolu |hā |kanaka |hale |'īlio |niu |ao |hou |kākou |aha |ahi |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Banjar]]''' | asa | duwa | talu | ampat | urang | rūmah | hadupan | kǎlapa | hǎri | hanyar | kita | apa | api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Malagasy|Malagasy]]''' |isa |roa |telo |efatra |olona |trano |alika |voanio |andro |vaovao |isika |inona |afo |- ! style="background:#efefef;" | '''Dusun''' | iso | duo | tolu | apat | tulun | walai | tasu | piasau | tadau | wagu | tokou | onu/nu | tapui |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Iban|Iban]]''' | satu | dua | tiga | empat | orang | rumah | asu | nyur | ari | baru | kitai | nama | api |} === Mga pangunahing lalawigan === ==== Luzon ==== {{See|Luzon}} ; Hilangang Katagalogan (Northern Tagalog) (''Salitang Malalim na Tagalog at nahaluuan ng "[[Wikang Iloko|Ilokano]], [[Rehiyon ng Ilocos]]", at ([[Wikang Pampangeniyo|Kapampangan]]''). * '''[[Gitnang Luzon]]''' ** [[Aurora|Lalawigan ng Aurora]] - 77% ** [[Bataan|Lalawigan ng Bataan]] - 89% ** [[Bulacan|Lalawigan ng Bulacan]] - 97% ** [[Nueva Ecija|Lalawigan ng Nueva Ecija]] - 70% ** [[Zambales|Lalawigan ng Zambales]] - 75% ; [[Wikang Pilipino|Gitnang Katagalogan (Central Tagalog)]] (''Salitang Mababaw na Tagalog (Filipino), na mayroong halong [[Taglish]]''). * '''''[[Kalakhang Maynila]]''''' ** ''[[Maynila]]'' - 50% ** [[Lungsod ng Pasig]] - 45% ** [[Lungsod ng Quezon]] - 58% ; Timog Katagalogan (Southern Tagalog) (''Salitang mayroong ka-luma, Malalalim at Puntong Tagalog, sinamahan nang wikang "Batangenyo", "[[Calamba|Calambeño]]" at "Caviteño"''). * '''[[CALABARZON]]''' ** [[Batangas|Lalawigan Batangas]] - 95% ** [[Kabite|Lalawigan ng Cavite]] - 65% ** [[Laguna|Lalawigan ng Laguna]] - 64% ** [[Rizal|Lalawigan ng Rizal]] - 55% ** [[Quezon|Lalawigan ng Quezon]] - 90% ; [[Timog Katagalugan|Timog Katagalugan (Southern Tagalog)]] (''Salita na mayroong Punto-ng Tagalog, mga wikang Palawenyo, Mangyan (Mindoro), Marinduqueño, Romblomanin at Batangenyo"''). * '''[[MIMAROPA]]''' ** [[Marinduque|Lalawigan ng Marinduque]] - 91% ** [[Occidental Mindoro|Lalawigan ng Kanlurang Mindoro]] - 84% ** [[Oriental Mindoro|Lalawigan ng Silangang Mindoro]] - 87% ** [[Palawan|Lalawigan ng Palawan]] - 80% ** [[Romblon|Lalawigan ng Romblon]] - 82% ; Tagalog-Bikol (Southeastern Tagalog) (''Salitang mayroong Tagalog na Nasasakupan nang [[Wikang Bikol]]ano''). * '''[[Rehiyon ng Bikol]]''' ** [[Camarines Norte|Lalawigan ng Hilagang Camarines]] - 62% ** [[Camarines Sur|nalalabing Lalawigan ng Timog Camarines]] - 54% == Mga sanggunian == * [http://books.google.com/books?hl=en&id=W4Wa_Ty3tcEC&dq=the+tagalog+language+a+comprehensive+hh+bartlett&printsec=frontcover&source=web&ots=xcKaWqKKNv&sig=Wn9GG-13LHnILUXoUTbqOw1nJm4 Ang Wikang Tagalog: Isang Malalimang Tratadong Pambalarila na Ibinagay para sa Pansariling-Pag-aaral at Sadyang Ibinalangkas para sa Paggamit sa mga Palingkurang Pampamahalaan o Ugnayang Pangangalakal sa Pilipinas], (''The Tagalog Language: A Comprehensive Grammatical Treatise Adapted to Self-Instruction and Particularly Designed for Use in Government Service or in Business Trade in the Philippines''), nasa wikang Ingles, unang paglilimbag: Imprenta de "El Mercantil" (1902), ang orihinal ay mula sa Pamantasan ng Michigan/Kalipunang H.H. Bartlett: bilang 91 L / kopyang elektroniko ginawa noong 20 Abril 2006 (Google), pahina 54-56/may 448 mga pahina {{reflist|2}} ==Mga panlabas na kawing== * [http://www.kwf.gov.ph Komisyon sa Wikang Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200412182142/http://www.kwf.gov.ph/ |date=2020-04-12 }}, opisyal na lupon para sa pagsasaayos ng wikang Filipino * [http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Tagalog_mainpage.htm Pahinang Tagalog ng Northern Illinois University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050910193247/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Tagalog_mainpage.htm |date=2005-09-10 }} *[http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:14-qucosa-127837 Syntax der filipinischen Sprache - Palaugnayan ng Wikang Filipino], 2013, 1305 p. * [https://learningtagalog.com/grammar/ Balarila o gramatika ng Tagalog] Libreng reperensiya o sangguniang may malawak na saklaw (sa wikang Ingles) * [http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Tagalog-english/ Talatinigang Tagalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418234105/http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Tagalog-english/ |date=2008-04-18 }} * [http://learnfilipino.org/ Learn Filipino] A website for learning theTagalog Language and Culture. * [https://chrome.google.com/webstore/detail/learn-filipino/onncfmkbehcpdccnpbljdciedebelmap/ Learn Filipino Chrome Application] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529041106/https://chrome.google.com/webstore/detail/learn-filipino/onncfmkbehcpdccnpbljdciedebelmap/ |date=2016-05-29 }} A Chrome App for learning the Tagalog Language and Culture. * [http://www.tagalog1.com/ Homepage ng Filipino (Tagalog) Learner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061021223647/http://www.tagalog1.com/ |date=2006-10-21 }} * [http://iloko.tripod.com/tagamida.html Tagalog: Isang Maikling Pagtingin sa Pambansang Wika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105012448/http://iloko.tripod.com/tagamida.html |date=2020-11-05 }} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tgl ''Ethnologue entry'' para sa Tagalog] * [http://www.seasite.niu.edu/tagalog/Tagalog_Homepage99/learning_tagalog_on_this_site.htm Isang website na nagtuturo ng Tagalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050901070042/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Tagalog_Homepage99/learning_tagalog_on_this_site.htm |date=2005-09-01 }} * [http://books.google.com/books?id=__U-AAAAIAAJ&dq=gestation+tagalog&source=gbs_summary_s&cad=0 English - Tagalog / Tagalog - English Dictionary (Ingles/Tagalog - Tagalog-Ingles) ni Charles Nigg, Imprenta de Fajardo y compañeros: 1904, wikang Tagalog, orihinal mula sa Pamantasan ng California, isinaelektroniko ang kopya noong 10 Setyembre 2007, may 360 pahina, nakuha noong 13 Marso 2008] * [http://www.tagalogtranslate.com/ Tagalog Translation] *[https://mgabayani.ph/national-language-of-the-philippines/ Ang Wikang Tagalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903103741/https://mgabayani.ph/national-language-of-the-philippines/ |date=2019-09-03 }} {{Mga wika ng Pilipinas}} [[Kategorya:Wikang Tagalog| ]] [[Kategorya:Mga wika ng Pilipinas]] fti7suag2c15c9w45rmxr4069jdgndl Laguna 0 9599 2236652 2220178 2026-10-24T09:55:18Z Ivan P. Clarin 84769 /* Heograpiya */ 2236652 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Laguna | sealfile = Ph seal laguna.png | region = [[CALABARZON]] (Rehiyon IV-A) | capital = [[Santa Cruz, Laguna|Santa Cruz]] | largest_city = [[Calamba City]] | founded = 10 Marso 1917 | pop2000 = 1965872 | pop2000rank = ika-6 pinakamalaki | popden2000 = 1117 | popden2000rank= ika-3 pinakamataas | areakm2 = 1759.7 | arearank = ika-17 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities= 6 | municipalities= 24 | barangays = 674 | districts = 6 | languages = [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]] | governor = [[Sol Aragines]] | vice_governor = JM Carait | locatormapfile= Ph locator map laguna.png }} :''Para sa ibang paggamit, tingnan ang [[Laguna (paglilinaw)]].'' Ang '''Laguna''' ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa bahaging [[Calabarzon]] sa [[Luzon]]. [[Santa Cruz, Laguna|Santa Cruz]] ang luklukan ng pamahalaan nito at matatagpuan sa timog-silangan ng [[Kalakhang Maynila]], timog ng lalawigan ng [[Rizal]], kanluran ng [[Quezon]], hilaga ng [[Batangas]] at silangan ng [[Cavite]]. Halos pinapaligiran ng Laguna ang [[Laguna de Bay]], ang pinakamalaking lawa sa bansa. Nakuha ng lalawigan ang pangalan nito mula sa [[Wikang Kastila|Kastilang]] salita na ''lago'', na nangangahulugang ''lawa''. Kilala ang Laguna bilang pook ng kapanganakan ni [[José Rizal]], ang pambansang bayani ng Pilipinas. Kilala din sa mga [[turismo|dayuhang namamasyal]] ang [[Talon ng Pagsanjan]], Liwasang Bayan ng [[Pila, Laguna]], ang mga inukit na kahoy na nilikha na mga tao sa [[Paete, Laguna|Paete]] at [[Pakil, Laguna|Pakil]], ang mga maiinit na bukal sa [[Los Baños, Laguna|Los Baños]] sa gulod ng [[Bundok Makiling]] at ang ''Hidden Valley Springs'' sa [[Calauan, Laguna|Calauan]]. <nowiki>*</nowiki>Isa pang tradisyon ng Laguna ang ANILAG Festival. Ito ay isang linggong pagdiriwang na nangyayari sa buwan ng Marso. Ang ANILAG Festival ay ginaganap sa pamamagitan ng pasasalamat sa mga taong nagbasbas noong mga nakaraang taon. ANILAG Festival ay ginaganap sa pamamagitan ng beauty pageants, pagsayaw, pagbubunyag ng pagkain, at woodcarving competitions. Isa pa sa pagiging tradisyon, Ang ANILAG Festival ay isa rin sa pagbibigay daan sa gobyerno ng Laguna upang i-iskaparate ang kahanga-hangang senaryo, ang masasaganang lokal na kay sarap na pagkain, at alangan, ang mga talento ng mga lokal nito. Habang nangyayari ang festival, isang daang Pilipinong turista sa iba’t ibang panig ng mundo pati narin ang mga dayuhang nais din magtipon para saksihan ang engrandeng taunang selebrasyon. == Heograpiya == {{Main|Urbanong Laguna}} === Pampolitika === Nahahati ang Laguna sa 24 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 6 [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. ==== Mga lungsod ==== * [[Biñan]] * [[Cabuyao]] * [[Calamba City]] * [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] * [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] * [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] {{Multiple image |direction = vertical |align = right |header = '''''Mga lungsod sa Laguna'''|image= | image2 =Southwoods Mall.jpg |image3 =9628Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg |image4=CabuyaoHalljf7205 26.JPG |image5=Old National Hwy. (Calamba, Laguna)(2018-04-07).jpg |image6=Lagunajf5172 13.JPG |caption1 =San Pedro City, Laguna |caption2 = Biñan City, Laguna |caption3=Santa Rosa City, Laguna |caption4=Cabuyao City, Laguna |caption5= Calamba City |caption6= San Pablo City, Laguna }} ==== Mga bayan ==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Alaminos, Laguna|Alaminos]] * [[Bay, Laguna|Bay]] * [[Calauan]] * [[Cavinti]] * [[Famy]] * [[Kalayaan, Laguna|Kalayaan]] * [[Liliw]] * [[Los Baños]] </td><td valign="top"> * [[Luisiana]] * [[Lumban]] * [[Mabitac]] * [[Magdalena, Laguna|Magdalena]] * [[Majayjay]] * [[Nagcarlan]] * [[Paete]] * [[Pagsanjan]] </td><td valign="top"> * [[Pakil]] * [[Pangil, Laguna|Pangil]] * [[Pila, Laguna|Pila]] * [[Rizal, Laguna|Rizal]] * [[Santa Cruz, Laguna|Santa Cruz]] (''kapital'') * [[Santa Maria, Laguna|Santa Maria]] * [[Siniloan]] * [[Victoria, Laguna|Victoria]] </td></tr></table> == Klima == Ang lalawigan ay tuyot mula Nobyembre hanggang Abril at basa sa nalalabing bahagi ng taon sa maliit na bahagi malapit sa katimugang hangganan. Ang ibang bahagi, sa kanluran ng bayan ng Santa Cruz, ay nakakaranas ng tuyong panahon mula Nobyembre hanggang Abril at tag-ulan sa nalalabing bahagi ng taon. Ang silangan at katimugang bahagi ay hindi katulad ang panahon, na mas madalas ang tag-ulan sa kabuuan ng taon. == Kasaysayan == Ang pangalan ng lalawigan ng Laguna ay isinunod sa [[Laguna de Bay]], isang bahagi ng katubigan na bumubuo sa hilagang hangganan ng lalawigan. Ang Laguna de Bay naman, ay isinunod sa pangalan ng bayan ng [[Bay, Laguna|Bay]] (Ang salitang ''Laguna de Bay'' ay hango sa salitang Kastila na nangangahulugang "Lawa ng Bay"), ang pinakaunang punong bayan ng lalawigan. Si Kapitan [[Juan de Salcedo]] kasama ng pulutong ng isang daang sundalong Kastilang-Mehikano at ilang bilang ng mga kakamping mga Bisaya ay sinakop ang lalawigan at ang mga nakapalibot na bahagi para sa [[Espanya]] noong 1571. Pitong taon makalipas, dalawang [[Franciscano|Fransiskanong]] mga pari ang nagsimulang binyagan ang mga tao doon. {{Largest cities | province = Laguna | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Timog Luzon | div_link = Probinsya{{!}}Probinsya | city_1 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba City | div_1 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_1 = 539,671 | img_1 = Calamba City Skyline 2018.jpg | city_2 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_2 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_2 = 414,812 | img_2 = SantaRosa,Lagunajf9604 12.JPG | city_3 = Biñan{{!}}Biñan | div_3 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_3 = 407,437 | img_3 = 384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 40.jpg | city_4 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_4 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_4 = 355,330 | img_4 = 4528Santa Rosa Cabuyao City Barangays Landmarks Roads 45.jpg | city_5 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_5 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_5 = 326,001 | city_6 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_6 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_6 = 285,348 | city_7 = Santa Cruz, Laguna{{!}}Santa Cruz | div_7 = Calabarzon{{!}}Laguna 4th | pop_7 = 123,574 | city_8 = Los Baños{{!}}Los Baños | div_8 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_8 = 115,353 | city_9 = Calauan{{!}}Calauan | div_9 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_9 = 87,693 | city_10 = Nagcarlan{{!}}Nagcarlan | div_10 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_10 = 64,866 }} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Laguna}} {{Calabarzon}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] r3i9h1l0k3c0ws3uxitznhf6bf7em7a 2236654 2236652 2026-10-24T09:55:34Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga bayan */ 2236654 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Laguna | sealfile = Ph seal laguna.png | region = [[CALABARZON]] (Rehiyon IV-A) | capital = [[Santa Cruz, Laguna|Santa Cruz]] | largest_city = [[Calamba City]] | founded = 10 Marso 1917 | pop2000 = 1965872 | pop2000rank = ika-6 pinakamalaki | popden2000 = 1117 | popden2000rank= ika-3 pinakamataas | areakm2 = 1759.7 | arearank = ika-17 pinakamaliit | hucities = 0 | componentcities= 6 | municipalities= 24 | barangays = 674 | districts = 6 | languages = [[Wikang Tagalog|Tagalog]], [[Wikang Ingles|Ingles]] | governor = [[Sol Aragines]] | vice_governor = JM Carait | locatormapfile= Ph locator map laguna.png }} :''Para sa ibang paggamit, tingnan ang [[Laguna (paglilinaw)]].'' Ang '''Laguna''' ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa bahaging [[Calabarzon]] sa [[Luzon]]. [[Santa Cruz, Laguna|Santa Cruz]] ang luklukan ng pamahalaan nito at matatagpuan sa timog-silangan ng [[Kalakhang Maynila]], timog ng lalawigan ng [[Rizal]], kanluran ng [[Quezon]], hilaga ng [[Batangas]] at silangan ng [[Cavite]]. Halos pinapaligiran ng Laguna ang [[Laguna de Bay]], ang pinakamalaking lawa sa bansa. Nakuha ng lalawigan ang pangalan nito mula sa [[Wikang Kastila|Kastilang]] salita na ''lago'', na nangangahulugang ''lawa''. Kilala ang Laguna bilang pook ng kapanganakan ni [[José Rizal]], ang pambansang bayani ng Pilipinas. Kilala din sa mga [[turismo|dayuhang namamasyal]] ang [[Talon ng Pagsanjan]], Liwasang Bayan ng [[Pila, Laguna]], ang mga inukit na kahoy na nilikha na mga tao sa [[Paete, Laguna|Paete]] at [[Pakil, Laguna|Pakil]], ang mga maiinit na bukal sa [[Los Baños, Laguna|Los Baños]] sa gulod ng [[Bundok Makiling]] at ang ''Hidden Valley Springs'' sa [[Calauan, Laguna|Calauan]]. <nowiki>*</nowiki>Isa pang tradisyon ng Laguna ang ANILAG Festival. Ito ay isang linggong pagdiriwang na nangyayari sa buwan ng Marso. Ang ANILAG Festival ay ginaganap sa pamamagitan ng pasasalamat sa mga taong nagbasbas noong mga nakaraang taon. ANILAG Festival ay ginaganap sa pamamagitan ng beauty pageants, pagsayaw, pagbubunyag ng pagkain, at woodcarving competitions. Isa pa sa pagiging tradisyon, Ang ANILAG Festival ay isa rin sa pagbibigay daan sa gobyerno ng Laguna upang i-iskaparate ang kahanga-hangang senaryo, ang masasaganang lokal na kay sarap na pagkain, at alangan, ang mga talento ng mga lokal nito. Habang nangyayari ang festival, isang daang Pilipinong turista sa iba’t ibang panig ng mundo pati narin ang mga dayuhang nais din magtipon para saksihan ang engrandeng taunang selebrasyon. == Heograpiya == {{Main|Urbanong Laguna}} === Pampolitika === Nahahati ang Laguna sa 24 [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at 6 [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. ==== Mga lungsod ==== * [[Biñan]] * [[Cabuyao]] * [[Calamba City]] * [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] * [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] * [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] {{Multiple image |direction = vertical |align = right |header = '''''Mga lungsod sa Laguna'''|image= | image2 =Southwoods Mall.jpg |image3 =9628Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg |image4=CabuyaoHalljf7205 26.JPG |image5=Old National Hwy. (Calamba, Laguna)(2018-04-07).jpg |image6=Lagunajf5172 13.JPG |caption1 =San Pedro City, Laguna |caption2 = Biñan City, Laguna |caption3=Santa Rosa City, Laguna |caption4=Cabuyao City, Laguna |caption5= Calamba City |caption6= San Pablo City, Laguna }} ==== Mga bayan ==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Alaminos, Laguna|Alaminos]] * [[Bay, Laguna|Bay]] * [[Calauan]] * [[Cavinti]] * [[Famy]] * [[Kalayaan, Laguna|Kalayaan]] * [[Liliw]] * [[Los Baños]] </td><td valign="top"> * [[Luisiana]] * [[Lumban]] * [[Mabitac]] * [[Magdalena, Laguna|Magdalena]] * [[Majayjay]] * [[Nagcarlan]] * [[Paete]] * [[Pagsanjan]] </td><td valign="top"> * [[Pakil]] * [[Pangil, Laguna|Pangil]] * [[Pila, Laguna|Pila]] * [[Rizal, Laguna|Rizal]] * [[Santa Cruz, Laguna|Santa Cruz]] (''kabisera'') * [[Santa Maria, Laguna|Santa Maria]] * [[Siniloan]] * [[Victoria, Laguna|Victoria]] </td></tr></table> == Klima == Ang lalawigan ay tuyot mula Nobyembre hanggang Abril at basa sa nalalabing bahagi ng taon sa maliit na bahagi malapit sa katimugang hangganan. Ang ibang bahagi, sa kanluran ng bayan ng Santa Cruz, ay nakakaranas ng tuyong panahon mula Nobyembre hanggang Abril at tag-ulan sa nalalabing bahagi ng taon. Ang silangan at katimugang bahagi ay hindi katulad ang panahon, na mas madalas ang tag-ulan sa kabuuan ng taon. == Kasaysayan == Ang pangalan ng lalawigan ng Laguna ay isinunod sa [[Laguna de Bay]], isang bahagi ng katubigan na bumubuo sa hilagang hangganan ng lalawigan. Ang Laguna de Bay naman, ay isinunod sa pangalan ng bayan ng [[Bay, Laguna|Bay]] (Ang salitang ''Laguna de Bay'' ay hango sa salitang Kastila na nangangahulugang "Lawa ng Bay"), ang pinakaunang punong bayan ng lalawigan. Si Kapitan [[Juan de Salcedo]] kasama ng pulutong ng isang daang sundalong Kastilang-Mehikano at ilang bilang ng mga kakamping mga Bisaya ay sinakop ang lalawigan at ang mga nakapalibot na bahagi para sa [[Espanya]] noong 1571. Pitong taon makalipas, dalawang [[Franciscano|Fransiskanong]] mga pari ang nagsimulang binyagan ang mga tao doon. {{Largest cities | province = Laguna | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Timog Luzon | div_link = Probinsya{{!}}Probinsya | city_1 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba City | div_1 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_1 = 539,671 | img_1 = Calamba City Skyline 2018.jpg | city_2 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_2 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_2 = 414,812 | img_2 = SantaRosa,Lagunajf9604 12.JPG | city_3 = Biñan{{!}}Biñan | div_3 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_3 = 407,437 | img_3 = 384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 40.jpg | city_4 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_4 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_4 = 355,330 | img_4 = 4528Santa Rosa Cabuyao City Barangays Landmarks Roads 45.jpg | city_5 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_5 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_5 = 326,001 | city_6 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_6 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_6 = 285,348 | city_7 = Santa Cruz, Laguna{{!}}Santa Cruz | div_7 = Calabarzon{{!}}Laguna 4th | pop_7 = 123,574 | city_8 = Los Baños{{!}}Los Baños | div_8 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_8 = 115,353 | city_9 = Calauan{{!}}Calauan | div_9 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_9 = 87,693 | city_10 = Nagcarlan{{!}}Nagcarlan | div_10 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_10 = 64,866 }} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Laguna}} {{Calabarzon}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] ekelj71audk70ewtyytyh9s911ssavr Bakterya 0 10295 2236585 2228550 2026-10-24T08:03:17Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236585 wikitext text/x-wiki {{two other uses|mikroorganismo|uri o henus|Bacterium (genus)}} {{automatic taxobox | fossil_range = {{Long fossil range|4200|0|[[Archean]] o bago&nbsp;– Kasalukuyan}} | image = E. coli Bacteria (7316101966).jpg | image_width = 210px | image_caption = Pinalaking mikrograpong electron ng ''[[Escherichia coli]]'' | taxon = Bacteria | subdivision_ranks = Phyla<ref>{{cite web |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Undef&id=2&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock |title=Bacteria (eubacteria) |accessdate=2008-09-10 |work=Taxonomy Browser |publisher=NCBI |date= }}</ref> | subdivision = *'''[[gram positive|Gramong positibo]]/walang [[Bacterial outer membrane|panlabas na membrano]]''' [[Actinobacteria]] (mataas na [[GC-content|G+C]])<br /> [[Firmicutes]] (mababa na [[GC-content|G+C]])<br /> [[Tenericutes]] (walang [[Cell wall|pader]])<br /> *'''[[gram negative bacteria|Gramong negatibo]]/Mayroong [[Bacterial outer membrane|panlabas na membrano]]''' [[Aquificae]]<br /> [[Bacteroidetes]]/[[Chlorobi]]<br /> [[Chlamydiae]]/[[Verrucomicrobia]]<br /> [[Deinococcus-Thermus]]<br /> [[Fusobacteria]]<br /> [[Gemmatimonadetes]]<br /> [[Nitrospirae]]<br /> [[Proteobacteria]]<br /> [[Spirochaete]]s<br /> [[Synergistetes]]<br /> *'''Hindi alam/hindi nakapangkat''' [[Acidobacteria]]<br /> [[Chloroflexi]]<br /> [[Chrysiogenetes]]<br /> [[Cyanobacteria]]<br /> [[Deferribacteraceae|Deferribacteres]]<br /> [[Dictyoglomi]]<br /> [[Fibrobacteres]]<br /> [[Planctomycetes]]<br /> [[Thermodesulfobacteria]]<br /> [[Thermotogae]] }} Ang '''bakterya'''<ref name=Estrada>"Bakterya." Estrada, Horacio R. ''Bakterya, Bayrus, at Bulate'', nagsisilbing sanggunian para sa pag-unawa sa agham ng mikrobiyolohiya, bakterya, birus, at iba pang mga mikroorganismo, [http://www.stii.dost.gov.ph/dostpub/nrcp.htm NRCP Medical Series 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004055955/http://www.stii.dost.gov.ph/dostpub/nrcp.htm |date=2008-10-04 }}, STII.dost.gov.ph</ref> (Ingles: '''''bacteria''''' ({{IPA-en|bækˈtɪəriə||en-us-bacteria.ogg}}) [''maramihan''] o '''''bacterium''''' [''isahan'']<ref name=NBK>{{cite-NBK|''Bacteria'' [plural], ''bacterium'' [singular], ''Some Medical Terms'', ''Diseases''}}, pahina 206.</ref>) ay isa sa mga pangunahing grupo ng mga nabubuhay na mga [[organismo]]. Sa iba't ibang paglalapat, tumutukoy ang katagang bakterya sa lahat ng mga ''prokaryote'' o sa isang pangunahing pangkat nila, o dili kaya ang tinatawag na '''eubakterya''' (''eubacteria''), depende sa mga kaisipan tungkol sa mga pagkaugnay nito. Dito, ginagamit ang bakterya upang tukuyin ang yubakterya. Isa pang pangunahing pangkat ng bakterya (hindi ginagamit sa malawak, hindi taksonomikong kaisipan) ang ''[[Archaea]]''. ''[[Bakteriyolohiya]]'', isang sangay ng [[mikrobiyolohiya]], ang tawag sa pag-aaral mga bakterya. Makikita ang mga bakterya sa lahat ng mga [[tirahan|tinitirhan]] sa [[Mundo]], tulad ng sa lupa, [[Hot spring|asidik na mainit na tubig]], [[basurang radyoaktib]],<ref>{{cite journal |author=Fredrickson JK |title=Geomicrobiology of high-level nuclear waste-contaminated vadose sediments at the Hanford site, Washington state |url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2004-07_70_7/page/4230 |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=70 |issue=7 |pages=4230–41 |year=2004 |pmid=15240306 |pmc=444790 |doi=10.1128/AEM.70.7.4230-4241.2004 |author-separator=, |author2=Zachara JM |author3=Balkwill DL |display-authors=3 |last4=Kennedy |first4=D. |last5=Li |first5=S.-m. W. |last6=Kostandarithes |first6=H. M. |last7=Daly |first7=M. J. |last8=Romine |first8=M. F. |last9=Brockman |first9=F. J.}}</ref> tubig, at sa kailaliman ng [[Crust (geology)|Krust ng mundo]], kasama na rin ang mga organikong bagay at mga buhay na katawan ng mga halaman at mga hayop, na nagiging isang halimbawa ng [[Mutualism (biology)|mutwalismo]] sa [[sistemang panunaw]] ng mga tao, anay at mga ipis. Mayroong apatnapung milyong [[cell (biology)|selula]] ng bakterya sa isang gramo ng lupa at isang milyong selula ng bakterya sa isang milimetro ng [[malinis na tubig]]; sa pangkalahatan, mayroong tinatantiyang limang [[Names of large numbers#The "standard dictionary numbers"|nonilyong]] (5×10<sup>30</sup>) bakterya sa mundo,<ref name=pmid9618454>{{cite journal |author=Whitman WB, Coleman DC, Wiebe WJ |title=Prokaryotes: the unseen majority |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95 |issue=12 |pages=6578–83 |year=1998 |pmid=9618454 |pmc=33863 |doi=10.1073/pnas.95.12.6578}}</ref> na bumubuo ng isang [[biomass (ecology)|biyomas]] na humihigit sa bilang ng lahat ng mga halaman at hayop.<ref>C.Michael Hogan. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Bacteria?topic=49480 ''Bacteria''. Encyclopedia of Earth. eds. Sidney Draggan and C.J.Cleveland, National Council for Science and the Environment, Washington DC]</ref> Mayroong tinantsyang sampung ulit na selulang bakteryal sa [[human flora|plora ng mga tao]] kaysa sa mga selulang pantao sa ating katawan, na kung saan mayroong malaking bilang ng mga bakterya sa [[balat]] bilang isang [[gut flora]].<ref>{{cite journal |author=Sears CL |title=A dynamic partnership: celebrating our gut flora |journal=Anaerobe |volume=11 |issue=5 |pages=247–51 |year=2005|pmid=16701579 |doi=10.1016/j.anaerobe.2005.05.001}}</ref> Ang karamihan ng mga bakterya sa ating katawan ay kinokonsiderang hindi nakakasama dahil na rin sa epekto ng [[sistemang immuno]], at ang ilan ay [[probiotic|nakakatulong]]. Subalit, ang ilang uir ng bakterya ay [[pathogenic bacteria|patohenik]] at maaring magsanhi ng mga [[sakit]], tulad ng [[kolera]], [[syphilis]], [[anthrax]], [[leprosy]], at [[bubonic plague]]. Ang mga [[impeksiyong respiratoryo]] ang pinakamabagsik sa mga sakit, tulad na lamang ang [[tuberkulosis]] na pumatay ng dalawang milyong katao sa loob ng isang taon, karamihan dito ay nakatira sa [[Aprika]].<ref>{{cite web |url = http://www.who.int/healthinfo/bodgbd2002revised/en/index.html|title = 2002 WHO mortality data|accessdate = 2007-01-20}}</ref> Sa mga [[developed country|mauunlad na bansa]], ginagamit ang mga [[antibiotic]] sa paggamot ng mga [[Infection|impeksiyong bakteryal]] at sa agrikultura, nagiging kilala na ang [[resistensiyang antibiyotik]]. Sa industriya, importante ang mga bakterya sa [[paglilinis ng mga estero]] at pagpapababa ng [[natapong langis]], sa produksiyon ng [[keso]] at [[yogurt]] sa pamamagitan ng [[fermentation (biochemistry)|permentasyon]], ang pagkuha ng ginto, palladium, tanso at iba pang metal sa sektor ng pagmimina,<ref>http://www.sciencedaily.com/releases/2010/09/100901191137.htm</ref> kasama na rin sa [[biyoteknolohiya]], at ang pagpapalabas ng mga antibiotik at iba pang kemikal.<ref>{{cite journal |author=Ishige T, Honda K, Shimizu S |title=Whole organism biocatalysis |journal=Current Opinion in Chemical Biology |volume=9 |issue=2 |pages=174–80 |year=2005|pmid=15811802 |doi=10.1016/j.cbpa.2005.02.001}}</ref> Bakterya ang pinakamarami sa lahat ng mga organismo, ito ay dahil sa kanilang mabilisang reproduksiyon o pagparami. Malawakang silang makikita sa [[lupa]], [[tubig]] at bilang mga ''[[symbiosis|symbiont]]'' ng ibang organismo. Maraming mga ''[[pathogen]]'', mga organismong nagdudulot ng sakit, ay bakterya. Napakaliit ng karamihan, kadalasang nasa [[1 E-6 m|0.5-5.0 μm]] ang kanilang pinakamahabang dimensiyon, bagaman maaaring lumaki ang higanteng bakterya katulad ng ''[[Thiomargarita namibiensis]]'' at ''[[Epulopiscium fishelsoni]]'' sa 0.5&nbsp;mm ang laki. Mayroon silang mga [[selulang pader]] (''cell wall''), katulad ng mga [[selula (biyolohiya)|selula]] (''cell'') ng [[halaman]] at [[amag]], ngunit binubuo ng ''[[peptidoglycan]]'' ang mga selulang pader ng bakterya. == Etimolohiya == Ang salitang ''bakterya'' ay isang maramihang salita ng [[Bagong Latin]] na ''bacterium'', na kung saan nanggaling ito sa [[Latinisation (literature)|latinisasyon]] ng [[Greek language|Griyegong]] βακτήριον (''baktērion''),<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbakth%2Frion βακτήριον], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on ''Perseus''</ref> ang diminyutibo ng βακτηρία (''baktēria''), na may kahulugan na "baston, tungkod",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbakthri%2Fa βακτηρία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on ''Perseus''</ref> dahil mga bilog ang unang natuklasan na mga bakterya.<ref>[http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0055310#dws-m_en_gb-m-en_gb-msdict-00002%E2%80%93034344 bacterium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110127131124/http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0055310#dws-m_en_gb-m-en_gb-msdict-00002%E2%80%93034344 |date=2011-01-27 }}, on ''Oxford Dictionaries''</ref> == Kasaysayan == {{about||kasaysayan ng mikrobiyolohiya|Mikrobiyolohiya|kasaysayan ng klasipikasyong bakteryal|Taksonomiyang bakteryal|natural na kasaysayan ng bakterya|Huling pangkalahatang ninuno}} ==== Unang Pagkatuklas ==== [[Talaksan:Jan Verkolje - Antonie van Leeuwenhoek.jpg|thumb|240px|right|Si [[Antonie van Leeuwenhoek]], ang unang [[mikrobiyolohista]] at ang unang tao na pinag-aralan ang mga bakterya gamit ang [[mikroskopyo]].]] Noong sinaunang panahon, ang kaalaman ng mga tao sa hugis at morpolohiya ng bakterya ay nakadepende sa laki ng uri ng [[mikroskopyo]] na ginagamit nila sa pag-aaral<ref>{{cite journal |author=van Leeuwenhoek A |title=An abstract of a letter from Mr. Anthony Leevvenhoek at Delft, dated 17 Setyembre 1683, Containing Some Microscopical Observations, about Animals in the Scurf of the Teeth, the Substance Call'd Worms in the Nose, the Cuticula Consisting of Scales |url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/120136/?k=Sep.+17%2c+1683 |journal=Philosophical Transactions (1683–1775) |volume=14 |pages=568–574 |year=1684 |accessdate=2007-08-19 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=van Leeuwenhoek A |title=Part of a Letter from Mr Antony van Leeuwenhoek, concerning the Worms in Sheeps Livers, Gnats, and Animalcula in the Excrements of Frogs |url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/link.asp?id=4j53731651310230 |journal=Philosophical Transactions (1683–1775) |volume=22 |pages=509–518 |year=1700 |accessdate=2007-08-19 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=van Leeuwenhoek A |title=Part of a Letter from Mr Antony van Leeuwenhoek, F. R. S. concerning Green Weeds Growing in Water, and Some Animalcula Found about Them |url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/link.asp?id=fl73121jk4150280 |journal=Philosophical Transactions (1683–1775) |volume=23 |pages=1304–11 |year=1702 |accessdate=2007-08-19 |doi=10.1098/rstl.1702.0042 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Unang nakita ang mga bakterya ni [[Antonie van Leeuwenhoek]], isang taga-[[Olanda]], noong tag-init ng 1676. Nagtaka siya sa nang naging mainit ang paminta, kaya naghanda siya ng peppercorns sa tabi ng isang basong tubig at pinag-aralan ang tubig sa ilang araw. Sa ilalim ng single-lens na mikroskopyo sa magnipikasyong 400 ang patong<ref>{{cite journal |author=Porter JR |title=Antony van Leeuwenhoek: tercentenary of his discovery of bacteria |journal=Bacteriological Reviews |volume=40 |issue=2 |pages=260–9 |year=1976 |month=June |pmid=786250 |pmc=413956 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=786250}}</ref> . Dahil dito, nakita niya ang mga maliliit na organismo na gumagalaw, sa pagkamangha, tinawag niya itong [[animalcule]]s. Hindi siya nakapaghanda ng mga ilustrasyon sa maliliit na organismo hanggang sa ilang taon ang lumipas, at itong mga ilustrasyon, ay natapos ang mga paghahanda, na ipinakikita ang mga organismong ito na mula sa kanyang [[bibig]]. Malinaw na nakaindika na siya ang unang nag-ilustrasyon sa bakterya sa unang pagkakataon ==== Pagkatuklas ng Pasteurisasyon ==== Nang magbigay opinyon si Leeuwenhoek na ang mga maliliit na organismo ay may relasyon sa fermentation, dekay at sakit, hindi na ito binigyang halaga pa. Huling nadiskubre ang relasyong ito sa proseso sa isang aksidente. Itinaas sa [[Louis Pasteur]]<ref>{{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905 | publisher = Nobelprize.org | accessdate = 2006-11-22}}</ref>, isang batang [[kimikong|Kimika]] [[pranses]], ng [[Pranses|Gobyernong Pranses]] para mapalakas ang kalidad ng inuming pranses, kinokonsedera ang mga kimiko ang mga tamang tao sa trabahong ito dahil alam nila ang permentasyon ay isang tunay na prosesong [[kemikal|Kimika]]<ref>{{cite web | url = http://biotech.law.lsu.edu/cphl/history/articles/pasteur.htm#paperII | title = Pasteur's Papers on the Germ Theory | publisher = LSU Law Center's Medical and Public Health Law Site, Historic Public Health Articles | accessdate = 2006-11-23}}</ref>. Pansamantalang binuo ni Pasteur ang parte na ginampanan ng mga buhay na organismo sa permentasyon. Sa katunayan, ipinakita niya sa unang pagkakataon ang [[pampaalsa]] ay kinakailangan sa produksiyon ng [[alak]] na galing sa [[ubas]]. [[Pasteurisasyon]], ang mabilis na pag-nit ng likido para patayin ang mga hindi kilalang organismo, ang unang ginamit para ipreserba ang [[pranses]] na inumim para sa pagluluwas. ==== Pagsuwesyon sa Teorya ng Henerasyong Spontanyos ==== {{see|Teorya ng Henerasyong Spontanyos}} Sa kasagsagan ng 1890's, ang , na kung saan sa Pastuer ay isang miyembro, ay mainit na pinag-aawayan na kung hindi o ang buhay ay nagmula sa isang organismo ng mabilis. Ang kinalabasan ng pagtatalo ay ang malinaw na ipinaliwanag ni Pasteur na ang [[mikroorganismo]] ay palaging nanggagaling sa nabubuhay na organismo<ref>{{cite journal |author=Schopf J |title=Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-07-19_91_15/page/6735 |journal=Proc Natl Acad Sci USA |volume=91 |issue=15 |pages=6735–42 |year=1994 |pmid=8041691 |pmc=44277 |doi=10.1073/pnas.91.15.6735}}</ref><ref>{{cite journal |author=DeLong E, Pace N |title=Environmental diversity of bacteria and archaea |journal=Syst Biol |volume=50 |issue=4 |pages=470–78 |year=2001|pmid = 12116647 |doi=10.1080/106351501750435040}}</ref>. Ang nabubuhay na organismo, kahit bakterya o larvae ng [[insekto]], ay hindi nanggaling [[de novo]] sa patay na bagay. ang mahabang tulay-tulay na ekperimento sa laboratoryo ni Pasteur ay pinagpatuloy sa pagkakatatag ng malinaw na relasyon sa pagitan ng bakterya (at pampaalsa) at ang proseso ng permentasyon, pagkalusaw at sakit. ==== Pagkatuklas sa Gampanin ng Bakterya sa Sakit ==== Ang gampanin ng bakterya sa sakit ay unang natuklasan sa loob ng 25 na taon ng ika [[19 na siglo|1900]]. Noong 1876, napatunayan ni [[Robert Koch]], isang pambansang doktor ng [[Alemanya]], na ang [[Anthrax]] ay sanhi ng isang bakteryum, ([[Bacillus anthracis]]). Siya ang gumawa at pinangalanan at pinuksa ang bakteryum, para iyurok sa isang dagang pang-ekperimento at nagsasanhi para magkaroon ulit ito ng ganoong sakit. Kumuha siya ng mga litrato ng mga organismo sa pamamagitan ng [[mikroskopyo]] dalawang taon na ang nakakaraan, na nagpalaganap ng unang litrato na ebidensiya ng bakterya. Sa kaparehas na oras, unang nalaman ni ''Burmill'' na ang bakteryum ay isang Plant Pathogent. == Hugis == [[Talaksan:Bacterial morphology diagram.svg|right|thumb|360px|Ipinapakita na ang bakterya ay maraming [[morpolohiya]] at pagkakaayos]] Mayroong tatlong ur ng hugis ng bakterya: ''Sperical'', ''Rod-shaped'', at ''Spiral''. Tinatawag na ''Cocci'' ang bakteryang sperical (pang-isahan: ''Coccus''), ''Bacilli'' naman ang tawag sa mga hugis rod (pang-isahan:''Bacillus''), at ''Spirilla'' naman sa spiral (pang-isahan: ''Spirillum'').<ref>{{cite journal |author=Schulz H, Jorgensen B |title=Big bacteria |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2001_55/page/105 |journal=Annu Rev Microbiol |volume=55 |issue=|pages=105–37 |year=2001|pmid=11544351 |doi=10.1146/annurev.micro.55.1.105}}</ref> Mayroong kaunting intragrado sa pagitan ng mga hugis na ito. Mahirap itong, sa karamihan, paghiwalayin sa pagitan ng napaikling rod at isang oras na pabilog sa paghahanda sa [[dibisyong selula]]. Sa katunayan, ang hugis ay nakadepende sa paghaba ng taon ng bakterya at sa [[kalikasan]].<ref name="Robertson J, Gomersall M, Gill P. 1975 1007–18">{{cite journal |author=Robertson J, Gomersall M, Gill P. |title=Mycoplasma hominis: growth, reproduction, and isolation of small viable cells |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1975-11_124_2/page/1006 |journal=J Bacteriol. |volume=124 |issue=2 |pages=1007–18 |year=1975 |pmid=1102522 |pmc=235991}}</ref> Ang bakterya na hugis coccus, nakaayos nang chain na katulad ng hugis [[perlas]]. Ang ibang uri ng [[genus]] [[streptococcus]] ay napakaimportante at nag-sasanhi ng ''Scarlet Fever'', ''Erysipelas'', ''Mastitis'' ng [[baka]] at inpeksiyong [[Ilong|sinus]]. Ang [[Streptococcus lactus|S. lactus]] ay isang sangkap sa pag-pait ng [[gatas]]. Kadalasang natitira ang mga bakteryang spherical sa iregular na piniping bigat; na tinatawag na [[Staphylococcus|Staphylococci]].<ref name=Velimirov2001>{{cite journal | author = Velimirov, B. | year = 2001 | title = Nanobacteria, Ultramicrobacteria and Starvation Forms: A Search for the Smallest Metabolizing Bacterium | journal = Microbes and Environments | volume = 16 | issue = 2 | pages = 67–77 | url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jsme2/16/2/67/_pdf | accessdate = 2008-06-23 | doi = 10.1264/jsme2.2001.67 | archive-date = 2009-01-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090113011403/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jsme2/16/2/67/_pdf | url-status = dead }}</ref> Sanhi ng pagkulo at pagkakasakit ang isang uri ng Staphylococcus.<ref>Dusenbery, David B. (2009). ''Living at Micro Scale'', pp.20-25. Harvard University Press, Cambridge, Mass. ISBN 978-0-674-03116-6.</ref> Natitira naman ang ibang bakterya ang spherical sa paketeng kubikal na 8, 64 o marami pang selula; na makikita sa genus [[Sarcina]]. Hugis kadenang selula ang mga rods nito.<ref>{{cite journal |author=Fritz I, Strömpl C, Abraham W |title=Phylogenetic relationships of the genera Stella, Labrys and Angulomicrobium within the 'Alphaproteobacteria' and description of Angulomicrobium amanitiforme sp. nov |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/content/full/54/3/651 |journal=Int J Syst Evol Microbiol |volume=54 |issue=Pt 3 |pages=651–7 |year=2004 |pmid=15143003 |doi=10.1099/ijs.0.02746-0 |access-date=2010-06-25 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010212929/http://ijs.sgmjournals.org/cgi/content/full/54/3/651 |url-status=dead }}</ref> Ang bakterya ay ang pinakamaliit na nabubuhay na organismo. Ang ilan sa kanila ay makikita lamang sa kalapitan o pinakamataas na lente ng makapangyariang magaang na mikroskopyo. Karamihan sa mga bilyong bakterya ay makikita sa kubik sentimetro ng [[lupa]].<ref>{{cite journal |title=Stars of the terrestrial deep subsurface: A novel `star-shaped' bacterial morphotype from a South African platinum mine |journal=Geobiology |volume=6 |issue=3 |pages=325–330 |year=2008 |doi=10.1111/j.1472-4669.2008.00163.x |pmid=18498531 |last1=Wanger |first1=G |last2=Onstott |first2=TC |last3=Southam |first3=G}}</ref> Ang napakaliit na hugis ng bakterya ay isang dahilan ng kahalagahan ng buhay nila. Ang lahat ng sustansiya, lahat ng gases, at inorganikong asin na kinakailangan ng isang bakteryum ay kailangang makuha sa pamamagitan ng kanilang cell wall.<ref name="Cabeen M, Jacobs-Wagner C 2005 601–10">{{cite journal |author=Cabeen M, Jacobs-Wagner C |title=Bacterial cell shape |journal=Nat Rev Microbiol |volume=3 |issue=8 |pages=601–10 |year=2005 |pmid=16012516 |doi=10.1038/nrmicro1205}}</ref><ref name="Young K 2006 660–703">{{cite journal |author=Young K |title=The selective value of bacterial shape |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2006-09_70_3/page/660 |journal=Microbiol Mol Biol Rev |volume=70 |issue=3 |pages=660–703 |year=2006 |pmid=16959965 |doi=10.1128/MMBR.00001-06 |pmc=1594593}}</ref> Ang lahat ng mga produktong dumi, lahat ng lason, ibang enzyme at ibang espesyal na substans na kasama ng mga aktibidad ng bakterya ay kailangang dumaan palabas sa pamamagitan ng surface ng isang selulang bakteryum. Ang dami ng surface ng isang bakteryum sa relasyon ng bolyum ang dami sa mga bagay na ilalabas.<ref>{{cite journal |author=Douwes K, Schmalzbauer E, Linde H, Reisberger E, Fleischer K, Lehn N, Landthaler M, Vogt T |title=Branched filaments no fungus, ovoid bodies no bacteria: Two unusual cases of mycetoma |journal=J Am Acad Dermatol |volume=49 |issue=2 Suppl Case Reports |pages=S170–3 |year=2003 |pmid=12894113 |doi=10.1067/mjd.2003.302}}</ref> == Distribusyon == Ang mga bakterya ay makikita sa lahat ng sulok ng [[mundo]]. Makikita sila sa [[hangin]], [[tubig]], at [[lupa]]. Nabubuhay sila sa lahat ng [[hayop]] at katawang halaman at sa lahat ng hinahawakang natin. Ang buhay na bakterya ay makikita sa mga gatas at sa lahat pagkain na hindi isterilisado. Kahit sa mga pagkain na dumaan sa proseso ng isterilisasyon ay kadalasang naglalaman ng spores ng bakterya. Nakikita ang mga spores na ito sa temperaturang malapit na sa zero kahit hindi napapatay. Nakikita rin ang bakterya sa bituka ng hayop. Nakadikit naman ang mga Nitrogen-fixing bacteria sa mga buhay na selula ng bulaklak na kinabibilangan ng [[legumes]], [[alders]], [[bitterbrush]], at iba pa. Sa kailaliman ng tubig, malamig na balon o springs, ay marami ito. Kahit na ang ilang sentimetro ng lupa ay kakikitaan ng mga bakterya, ang bilang nila ay bumababa kung ang lalim ay tumaas. Kahit na nakakalat na ang mga bakterya sa buong [[mundo]], posible pa ring maging ligtas ang mga kwarto sa mga bakterya. Ang mga babala ay laging inaalam sa mga kwartong operasyon sa [[ospital]] at uri ng biyolohikal at laboratoryong bakteryolohikal. Ang mga sahig ay hinugasan ng mga pamatay na likido, isterilisadong damit ang isinusuot, at ang mga instrumentong nilalagay sa nagiinit na tubig ang ginagamit. Pati ang hangin ay nalilinis sa pamamagitan ng [[singaw]] o [[radiyasyong ultrabiyoleta]]. Tinatawag na [[Asepsis]] ang kundisyong walang bakterya. Isterilisasyon naman ang tawag sa pagtatangal o pagpuksa sa lahat ng nabubuhay, kasama ag bakterya, na nakakalat sa mga bagay-bagay. == Klasipikasyon == Ang kahalagahan ng selula ay kailangan sa klasipikasyon ng bakterya sa hugis ng selula. Maraming bakterya, sa katunayan, ay maaring malaman sa kanilang kayang gawain, hindi sa mababaw na, sa pamamagitan ng pagpapalabas ng anyo.<ref name="Velimirov2001"/> Maaaring mahati ang 3000 o higit pang uri ng bakterya sa bilang na pangunahing grupo base sa anyo ng padre selula<ref name="Cabeen M, Jacobs-Wagner C 2005 601–10"/><ref name="Young K 2006 660–703"/>, pinagkukuhanan ng enerhiya at [[karbon]], hugid ng selula, porma ng paggalaw, pangangailangan sa [[oksiheno]] at pagpapalabas ng [[spores]]. Sa pinakabagong edisyon ng ''Bergey's Manual of Determinative Bakteriology'', nahahati ang bakterya sa 19 na parte.<ref name="Robertson J, Gomersall M, Gill P. 1975 1007–18"/> [[Talaksan:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|right|175px|<center>Isang miyembro ng Proteobacteria, ang [[Escherichia coli]]</center>]] ==== Proteobacteria ==== {{see|Proteobacteria}} Ito ang unang parte ng bakterya na may Gram-negative rods, cocci o spirilla. Ang '''Proteobacteria''' na tinatawag ding [[Proteobacteria|Photosynthetic Bacteria]].<ref name=Brock>{{cite book | author = Madigan M; Martinko J (editors). | title = Brock Biology of Microorganisms | url = https://archive.org/details/brockbiologyofmi0011madi | edition = 11th | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | isbn = 0131443291 }}</ref> Ito ay mga [[Gram-Negative]] rods, cocci, spirilla.<ref name='Stackebrandt'>Stackebrandt et al. [http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/38/3/321.pdf ''Proteobacteria classis nov., a name for the phylogenetic taxon that includes the "purple bacteria and their relatives".'']{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Int. J. Syst. Bacteriol., 1988, 38, 321-325.</ref><ref name=Tree_of_Life>{{cite web | title=Proteobacteria | work=Discover Life: Tree of Life | url=http://stri.discoverlife.org/mp/20m?tree=Proteobacteria&res=800 | accessdate=2007-02-09}}</ref> Ilan sa mga ito ay may Flagella. Kadalasan ang mga [[selula]] (violet, berde, dilaw, lila, at tsokolate) ay dahil sa dami ng carotenoids. Ang ibang selula ay nagtataglay ng [[Gas Vacuoles]]. Ang mga ito ay limitado sa pagkakaroon ng tirahan sa tubig tulad ng mababaw, at maalat na [[lawa]], may lalim na 25m. na may anaerobic strata sa lawa o mainit na bukal na sagana sa [[sulfate]].<ref name="Lee et al. 2005">Lee at al. Int J Syst Evol Microbiol 55 (2005), 1907-1919.</ref> [[Talaksan:M. xanthus development.png|thumb|left|175px|<center>Isang halimbawa ng Dumadausdos na Bakterya, ang Myxococcus xanthus</center>]] ==== Dumadausdos na Bakterya ==== {{see|Dumadausdos na bakterya}} Ang mga dumadausdos na bakterya ay ang ikalawang bahagi ng bakterya na naglalaman ng mga grupong gram-negatibo. Taliwas sa pangalan ng pangkat na ito, hindi lahat ng miyembro ng bahagi na ito ay damadausdos (halimbawa ang isang henus ng berdeng potosintetikong bakterya na [[Chloroflexus]] ay mayroong pagdausdos na paggalaw). Isa ang [[myxobacteria]] sa bahagi ng pangkat na ito. Hugis bilog ang kanilang selula na bumubuo sa isang kolonya. Naglalabas sila ng mga spores na nabubuhay ng maikli sa mga kadena tulad ng tumpok ng sitaw. Natatagpuan sila sa lupa at naglalabas ng mga enzyme na humihiwalay sa ibang bakterya o sa ibang pagkakataon, kinakain nila ang kanilang [[cellulose]]. [[Talaksan:Treponema pallidum 01.png|thumb|175px|right|<center>[[Treponema pallidum]], isang uri ng spirochaete</center>]] ==== Spirochetes ==== {{see|Spirochetes}} Ang '''Spirochetes''' ay ang ikalimang bahagi ng bakterya na isang gram-negatibo. Sila ay mahahaba at kadalasang baluktot ang kanilang selula na kadalasang lumalangoy sa pamamagitan ng kanilang [[axial flagella]]. Naninirahan ang iba sa mga putik o tubig na parating may asido at ang iba ay makikita sa [[mollusks]] na kung saan sila ay nagsisilbing parasitiko sa kanila. Isang miyembro ng pangkat na ito ang [[Treponema]] na kung saan ay nagsasanhi ng [[syphilis]], at [[yaws]]. ==== Bilog at Kurbang Bakterya ==== {{see|Bilog at Kurbang Bakterya}} Ito ang ika-anim na bahagi ng bakterya na naglalaman ng isang pamilya, ang [[Spirillaceae]], dalawang [[genera]], ang [[Spirillum]] at [[Campylobacter]] at apat na henera na hindi kilala ang apilasyon, ang [[Bdellovibrio]], [[Microcyclus]], [[Pelosigma]] at [[Braqchyarcus]]. [[Talaksan:Pseudomonas aeruginosa 01.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Pseudomonas aeruginosa]], isang uri ng Aerobikong Negatibong Bakterya</center>]] ==== Aerobikong Negatibong Bakterya ==== {{see|Aerobikong Negatibong Bakterya}} Ito ang ikapitong bahagi ng bakterya na kinabibilangan ng ilang importanteng henera tulad ng [[Rhizobium]]. Ito ay ginagamit upang ayusin ang [[nitroheno]] ng mga [[legume]] na lubhang may malaking ginagampanan sa ekonomiya. Ito rin ay naglalabas ng mga [[asidong asetik]] na ginagamit sa paggawa ng [[suka]]. Napapalibutan ang kanilang [[selula]] ng mga kadena na pumapagitna sa kanilang [[pader ng selula]]. Nakababa naman ang kanilang balot sa terminal ng selula na kung saan ay naglalaman ng [[protina]], [[Maramihang sakaride|maramihang sakaride (polysaccharide)]], at mga [[lipido]]. Naglalabas naman ang ibang negatibong bakterya ayon kay Gram ng ilang patong na [[slime]], na tinatawag na [[capsule]], sa palibot ng selula. Isang halimbawa nito ay ang mga [[Caulobacter]]. Sila ay nakapulupot sa pinaghuhugutan ng selula ng substrano. [[Talaksan:SalmonellaNIAID.jpg|thumb|right|175px|<center>[[Salmonella]], isang halimbawa ng Pakultatibong Negatibong Bakterya</center>]] ==== Pakultatibong Negatibong Bakterya ==== {{see|Pakultatibong Negatibong Bakterya}} Ang '''Pakultatibong Negatibong Bakterya''' o kilala bilang '''Enterikong Bakterya''' ay ang ikawalong bahagi ng mga bakterya. Isang halimbawa ng bahaging ito ay ang [[Escherichia coli]] na makikita sa ating [[bituka]]. Ang [[Salmonella]] na nagsasanhi ng [[typhoid]] at pagkalason sa pagkain, [[Shigella]] na nagsasanhi ng disenteryang bakteryal, [[Erwinia]] na nagsasanhi ng ''five blight'' at [[Yersinia]] na kilalang nagpapasimula ng [[bubonic plague]] ay ilan lamang sa halimbawa ng bahaging ito. [[Talaksan:Bacteroides biacutis 01.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Bacteroides]], isang uri ng Anaerobikong Negatibong Bakterya</center>]] ==== Anaerobikong Negatibong Bakterya ==== {{see|Anaerobikong Negatibong Bakterya}} Ito ang ikasiyam na bahagi ng bakterya na naglalaman ng isang pamilya, ang [[Bacteroidaceae]], tatlong henera, ang [[Bacteroides]], [[Fusobacterium]] at [[Leptotrichia]], at anim na henera na hindi malaman ang apilasyon, ang [[Desulfovibrio]], [[Butyrivibrio]], [[Succinivibrio]], [[Succinimonas]], [[Lachnospira]] at [[Selenomonas]]. [[Talaksan:Neisseria gonorrhoeae 02.png|thumb|right|175px|<center>[[Neisseria gonorrhoeae]], bahagi ng Bilugang Negatibong Bakterya</center>]] ==== Bilugang Negatibong Bakterya ==== {{see|Bilugang Negatibong Bakterya}} Ang mga '''bilugang negatibong bakterya''' ay ang ikasampung bahagi ng bakterya na naglalaman ng isang pamilya, ang [[Neisseriaceae]], apat na henera, [[Neisseria]], [[Branhamella]], [[Maraxella]] at [[Acinetobacter]], at dalawang henera na hindi malaman ang kanilang apilasyon, ang [[Paracoccus]] at [[Lampropedia]]. ==== Anaerobikong Bilugang Negatibong Bakterya ==== {{see|Anaerobikong Bilugang Negatibong Bakterya}} Ito ay naglalaman ng isang pamliya, ang [[Veillonellaceae]], at tatlong henera, ang [[Veillonella]], [[Acidaminococcus]] at [[Megasphaera]]. [[Talaksan:RT8-4.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Sulfolobus]], isang uri ng Kemolitotropikong Negatibong Bakterya</center>]] ==== Kemolitotropikong Negatibong Bakterya ==== {{see|Gram-negative Chemolitrophic Bacteria}} Ang mga '''kemolitotropikong negatibong bakterya''' ay ang iakalabing-dalawang bahagi ng bakterya. Napakahalaga ng bahaging ito sa siklo ng sustansiya sa ating [[biyospero]]. Makikita sila sa mga lupa at tubig, tulad ng mga maiinit na tubig. Bilog, rod at spiral ang kadalasang hugis ng mga bakteryang ito. Gumagalaw ang mga bakteryang ito sa pamamagitan ng kanilang [[flagella]] at ang ibang ay dumadausdos. Nasa labas ang tupi ng kanilang [[Plasmalemma]]. Mayroong itong apat na pangkat na nababatay sa kanilang reaksiyon sa oksiheno na napapatunayan ng kanilang enerhiya, ang mga bakteryang [[nitroheno]], [[sulfur]], [[bakal]], at [[hidroheno]]. ==== Bakteryang Tagalabas ng Metohino ==== {{see|Bakteryang Tagalabas ng Metohino}} Naglalaman ang pangkat na ito ng isang pamilya, ang [[Methanobacteriaceae]] at 3 [[henera]], ang [[Methanobacterium]], [[Methanosarcina]], at [[Methanococcus]]. [[Talaksan:Streptococci.jpg|thumb|right|165px|<center>Isang halimbawa ng Bilugang Positibong Bakterya ang [[Streptococcus]]</center>]] ==== Bilugang Positibong Bakterya ==== {{see|Bilugang Positibong Bakterya}} Ito ang ikalabing apat na bahagi ng bakteyra na binubuo ng tatlong pamilya, ang [[Micrococcaceae]], [[Streptococcaceae]], at [[Peptococcaceae]], at labingdalawang henera, ang [[Micrococcus]], [[Staphylococcus]], [[Planococcus]], [[Streptococcus]], [[Leuconostoc]], [[Pediococcus]], [[Aerococcus]], [[Gemella]], [[Peptococcus]], [[Peptostreptococcus]], [[Ruminococcus]], at [[Sarcina]]. [[Talaksan:Clostridium difficile 01.jpg|thumb|left|175px|<center>Isang halimbawa ng Bilugang Positibong Bakterya na Tagabuo ng mga Endospore ang [[Clostridium]]</center>]] ==== Bilugang Positibong Bakterya na Tagabuo ng mga Endospore ==== {{see|Bilugang Positibong Bakterya na Tagabuo ng mga Endospore}} Ito ay ang ikalabinglimang bahagi ng bakterya na makikita kadasalan sa mga lupa. Kung ang lupa ay naglalaman ng [[Clostridium]] na kung saan ay pumapasok sa mga sugat ng tao, maaari itong magsanhi ng [[tetanus]] o [[gangremes]]. Makikita rin ang mga Clostridium sa mga gulay tulad [[mais]] at [[mani]]. Kung ang [[Clostridium botulinum]] ay hindi napapatay sa proseso ng [[paglalata]], lumalaki at dumadami ito sa mga produktong lata na makakapaglabas ng mga nakakalason na bagay. Kadalasan, bihira namang malason ang mga ito sa mga toksik galing dito. Nakakapatay ang mga ''commercial''{{clarify}} na paglalata sa lahat ng mga spores. Kaya ang ilang bakterya sa bahaging ito ay nakakaapekto ng lubusan sa mga tao. [[Talaksan:Lactobacillus sp 01.png|thumb|right|175px|<center>[[Lactobacillus]], isang uri ng Asporohenong Positibong Hugis Rod na Bakterya</center>]] ==== Asporohenong Positibong Hugis Rod na Bakterya ==== {{see|Asporohenong Negatibong Hugis Rod na Bakterya}} Ang mga '''asporohenong negatibing hugis rod na bakterya''' ay ang ikalabing anim na bahagi ng bakterya na naglalaman ng isang pamilya, ang [[Lactobacillaceae]], at isang henera, ang [[Lactobacillus]] na kilala sa pagpapahaba ng buhay ng mga pangkalakalan '' (commercial)'' na gatas{{clarify}}, at isang henera na hindi kilala ang apilasyon, ang [[Listeria]]. [[Talaksan:Actinomyces israelii.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Actinomycetes]]</center>]] ==== Actinomycete ==== {{see|Actinomycetes}} Ang mga '''actinomycete''' ay isang [[gram-positive bacteria|positibong]] bakterya na ikinakategorya bilang ikalabing pitong bahagi ng bakterya na bumubuo sa ibat ibang uri ng mga [[molde]] at [[fungi]]. Lumalaki at nahahati ang mga selula sa mahahabang pilamento na bumabahagi at bumabalukto sa isang kolonya. Naglalabas ng mga spores, na kadalasan ay mga endospores o mga spores sa loob ng selula, ang hulihang bahagi ng pilamento. Kadalasan itong nagsasanhi ng pagpapaamoy ng lupa at mga basura na kung saan galing ang mga organismo. Sa medisina, ito ay ang pinakaimportanteng pinagkukuhanan ng antibiyotiko. [[Talaksan:Rickettsia rickettsii.jpg|thumb|right|175px|<center>[[Rickettsiales]]</center>]] ==== Rickettsia ==== {{see|Rickettsis}} Ang '''rickettsia''' ay ang ikalabing walong bahagi ng mga bakterya. Sila ay isang [[gram-negative bacteria|negatibo]], maiikli at bilugang bakterya na obligadong parasitiko at hindi maaaring buhayin sa isang patay na medya. Nagsasanhi sila ng ''Rocky Mountain Spotted Fever'', ''Q Fever'' at ''Scrub typhus'' sa mga tao, at pagkakaroon ng sindrom sa mga insekto na sumipsip ng tubig sa mga halaman. Halibawa, makikita lamang ang mga [[aphid]]s sa halaman. Natuklasan ang mga organismong ito noong 1970 sa [[dolden]], isang parasitikong lugar. Noong 1880, hindi pa gaanong malaman ang isang seryoso at misteryosong sakit ang ''Pierce'' ng mga ''ubas''. Una itong inilarawan ni ''Pierce'' noong 1880 at nagbigay siya ng suwesyon na may relasyon ang bakterya sa sakit na ito. Sinimulan niya ang mga eksperimento mula sa may sakit na ubas hanggang sa may sakit na organismo sa loob ng isang daang taon. Noong 1972, natuklasan ni Coheen, isang propesor at nagtatrabaho sa Unibersidad ng California, sa pamamagitan ng mikroskopyong gumagamit ng elektron na ang mga rickettsia ang may sanhi sa pagkakaroon ng sakit ng mga ubas. [[Talaksan:M. haemofelis IP2011.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Mycoplasma]]</center>]] ==== Mycoplasma ==== {{see|Mycoplasma}} Ang '''mycoplasmas''' ay ang ikalabing siyam at pinakahuling bahagi ng mga bakterya. Sinasaklaw nila ang pinakamaliliit na organismong selular. Humigit kumulang 100 nanometro ang kanilang bolyum o isang sampung bolyum ng isang bakteryum tulad ng ''E. coli''. Wala itong pader ng selula sapagkat hugis plastik ang kanilang selula. Ngalalaman sila ng isang kapat ng lahat ng mga [[DNA]] na nakapapaloob sa ''E. coli''. Ang iba sa kanila ay mga parasitiko sa mga halaman na maari lamang mapatay ng [[grapting]]. Umaabot ang sintomas ng sakit na naidudulot nito mula sa paninilaw ng selula, abnormalidad sa paglaki nila tulad ng ''witches broom''. May malinaw na pamamahgi ang nahagi na ito. Matatagpuan sila sa mga estero at naaagnas na bagy tulad ng sa aso, daga, at iba pang hayop na naaagnas. Lumalaki sila sa masustansiyang artipisyal na pagkain na naglalaman ng puso ng laman na may serum o iba pang kahawig nito. Bago pa man itong ikategorya bilang bakterya, inilarawan muna ito bilang isang dilaw na [[bayrus]] na kadalasang nakikita sa mga halaman. Sa mga sumunod na taon, nalaman na ang tatlumpu sa mga ito ay isang ganap na bakterya na kung saan ay inihanay na sa ''micoplasmas''. Sa iba pang pagkakataon, ang ilang mahabang sakit ng mga halaman ay inilarawan na ang impeksiyong bayrus ang may sanhi nito subalit binago nila ito at inihanay ulit sa bahaging ito ang mga bakterya na nakikita rito tulad ng [[pear decline]], ''citrus stubber'' at ''western X''. Isang matagumpay ang tamang kaalaman sa pagkakategorya ng mga organismong nagsasanhi ng mga sakit na nakakatulong sa pagkontrol ng mga sakit sa halamn at mga tao. == Paggalaw == Dahil sa sobrang liit ng mga bakterya, madali silang nadadala sa mga malalayong distansiya sa pamamagitan ng tubig o hangin. Subalit, aktibo namang gumagalaw ang ibang bakterya at kaya nilang lumipat ng lugar mula 50 hanggang 500 nanometro kada segundo. Sa proporsiyon sa sukat ng katawan, mapagkukumpara ito sa apat hanggang apatnapung metro kada oras ng isang usa. Pagdausdos, pagsabay sa agos, at paglangoy ang kadalasan nilang ginagamit sa paggalaw. Ginagamit nila ang mga [[flagella]] sa paglangoy na maaaring sa isang dulo ng selula (''bakteryang polar'' ang tawag sa mga bakteryang may kakayahang gumawa nito) o sa isang selula (''bakteryang peritrikores'' naman ang tawag sa mga bakteyang kaya ito). Lumulusot ang bawat flagellum mula sa pader ng selula at plasmalemma hanggang sa labas na sitoplasma. Makikita rin ang flagella sa ibang [[eukaryotes]] o mga organismong may maraming selula subalit kakaiba pa rin ang nasa bakterya. Sa mga ''[[spirochetes]]'', humahaba ang pangkat ng flagella sa haba ng selula hanggang sa patong ng pader at nabubuo ng aksiyal na pilamento. Hindi lubusang alam ang mekaniko ng pagdausdos subalit nangangailangan nito ng midyum at nagiiwan ang selula ng mga lapot sa pagitan. == Nutrisyon at Enerhiya == Ngapapakita ng malawak na uri ng [[metaboliko]] ang mga bakterya.<ref name="Nealson K 1999 73–93">{{cite journal |author=Nealson K |title=Post-Viking microbiology: new approaches, new data, new insights |url=https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_1999-01_29_1/page/73 |journal=Orig Life Evol Biosph |volume=29 |issue=1 |pages=73–93 |year=1999 |pmid=11536899 |doi=10.1023/A:1006515817767}}</ref> Tradisyonal na ginagamit ang distribusyon ng kauriang metaboliko upang malaman ang kanilang taksonomiya, subalit ang mga kaurian na ito ay hindi gaanong ginagamit sa modernong klasipikasyong henetiks.<ref name="Xu J 2006 1713–31">{{cite journal |author=Xu J |title=Microbial ecology in the age of genomics and metagenomics: concepts, tools, and recent advances |journal=Mol Ecol |volume=15 |issue=7 |pages=1713–31 |year=2006|pmid = 16689892 |doi=10.1111/j.1365-294X.2006.02882.x}}</ref> Kinakategorya ang metabolismo ng bakterya sa mga pangkat na batay sa kanilang nutrisyon at tatlong pangunahing panuntunan: uri ng enerhiya na ginagamit sa paglaki, ang pinagkukuhanan ng karbon, at ang tagapagbigay ng elektron na ginagamit din sa paglaki. Kadalasang idinaragdag sa panuntunan ng repiratoryo ng mikroorganismo ang tagatanggap ng elektron na ginagamit sa respirasyong aerobiko at anaerobiko.<ref name="Zillig W 1991 544–51">{{cite journal |author=Zillig W |title=Comparative biochemistry of Archaea and Bacteria |journal=Curr Opin Genet Dev |volume=1 |issue=4 |pages=544–51 |year=1991 |pmid=1822288 |doi=10.1016/S0959-437X (05)80206-0}}</ref> {|class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |+ Uri ng Nutrisyon sa in metabolikong bakterya |- !Uri ng Nutrisyon !Pinagkukuhanan ng Enerhiya !Pinakukuhanan ng Karbon !Halimbawa |- |&nbsp;[[Phototroph]]&nbsp; |align="center" |Sinag ng Araw |align="center" |&nbsp;Organikong Kompound (photoheterotrophs) o piksasyong karbon (photoautotrophs) |&nbsp;[[Cyanobacteria]], [[Green sulfur bacteria]], [[Chloroflexi]], o [[Purple bacteria]]&nbsp; |- |&nbsp;[[Lithotroph]] |align="center" |Inorganikong Kompound |align="center" |&nbsp;Organikong kompounds (lithoheterotrophs) o piksasyong karbon (lithoautotrophs) |&nbsp;[[Thermodesulfobacteria]], ''[[Hydrogenophilaceae]]'', o [[Nitrospirae]]&nbsp; |- |&nbsp;[[Organotroph]] |align="center" |Organikong kompounds |align="center" |&nbsp;Organikong kompounds (chemoheterotrophs) o piksasyong karbon (chemoautotrophs) &nbsp; |&nbsp;''[[Bacillus]]'', ''[[Clostridium]]'' o ''[[Enterobacteriaceae]]''&nbsp; |} Ang mga [[Photoautotrophs]] ay pangkat ng mga bakterya na gumagamit ng sinag ng araw bilang pinagkukuhanang enerhiya at [[Carbon Dioxide]] bilang pinagkukuhanang karbon.<ref name="Zillig W 1991 544–51"/> Samantalang ang [[Photoheterotrophs]] ay pangkat ng mga bakterya na gumagamit ng sinag ng araw bilang pinagkukuhanang enerhiya at maraming organikong kompound (Halimbawa:[[Asidong asetik]]) bilang pinagkukuhanang karbon.<ref name="Xu J 2006 1713–31"/> Naiiba naman ang [[Chemoautotrophs]] na isang pangkat ng bakterya na nagooksida o nagbabawas ng inoganikong kompound (Halimbawa: NH3, H2, H2S, FeH) para mapanatili ang enerhiya at gumagamit ng Carbon Dioxide para sa pinagkukuhanang karbon.<ref name="Nealson K 1999 73–93"/> At, ang [[Chemoheterotrophs]] ay isang pangkat ng bakterya na nagooksida o nagbabawas ng organikong kompound para mapanatili ang parehong enerhiya at karbon.<ref>{{cite journal |author=Hellingwerf K, Crielaard W, Hoff W, Matthijs H, Mur L, van Rotterdam B |title=Photobiology of bacteria |url=https://archive.org/details/sim_antonie-van-leeuwenhoek_1994_65_4/page/331 |journal=Antonie Van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=4 |pages=331–47 |year=1994|pmid = 7832590 |doi=10.1007/BF00872217}}</ref> ==== Potosintesis ng Bacterya ==== ==== Respirasyon ==== Nangangailangan ang mga bakterya, katulad ng ibang organismo<ref name="Nealson K 1999 73–93"/>, ng [[enerhiya]] para sa kanilang ikabubuhay. Gumagamit din ang mga bakterya ng [[oksiheno]]ng galing sa [[atmospera]] sa [[repirasyon]]g tinatawag na [[aerobes]]. Kaya ng nila na mag-ferment; huminga kahit walang oksiheno at walang oksidasyon ng [[pagkain]] sa [[carbon dioxide]] at [[tubig]]. Kaya rin nilang sustentuhan ang enerhiya sa pamamagitan ng [[glycolysis]]. Ang oksidasyon ng pagkain sa [[asido]]ng [[Organong kimika|organiko]].<ref name="Zillig W 1991 544–51"/> Hindi nila kinakailangan ang malalaking enerhiya na inilalabag kapag ang oksiheno ay sumanib sa [[alkohol]], [[asidong pyrubiko]] o sa simpleng organikong kompound para mabuo ang Carbon Dioxide at tubig. Sa iba, kaunting bakterya ang hindi lumalaki sa oksiheno na tinatawag na '''[[anaerobes]]'''.<ref name="Xu J 2006 1713–31"/> ==== Piksasyong Nitroheno ==== {{see|Piksasyong Nitroheno}} Kaya ng ilang bakterya at blue-green algae na kumuha at ayusin ang nga [[nitroheno]] papuntang [[ammonium]] ([[Ammonium|NH<sub>4</sub>]]) na kung saan ay namemetaboliko at nagagamit ito para sa kinakailangang nitroheno ng selula. Kadalasan, hindi kayang hawakan ng ilang halaman ang nitroheno mula sa mga solusyon mula sa [[lupa]] na tinatawag na [[nitrate]] ([[Nitrate|NO<sub>3</sub>]]) o ammonium. Napakalaking bahagi ang ginagampanan ng piksasyong nitroheno sa ekolohikal at pang-ekonomiya na aspeto dahil ito ang nagpapataas ng pertilidad ng tubig at lupa. Malaking [[enerhiya]] ang kinakailangan sa aplikasyon ng produksiyon ng ammonium bilang pertiliser o [[pampataba]] ng lupa. Sa ngayon, umaasa ang mga hindi industriyalisadong bansa tulad ng [[Pilipinas]] sa mga dumi ng hayop, kasama na ang mga tao, para sa ikakarami ng pinagkukuhanan ng pampataba ng lupa. Gumagamit ang buong mundo ng 50 milyong metriko toneladang nitrohenong pampataba sa tanim bawat taon, tatlong ulit nito ang mga biyolohikal na nitrohenong pampataba. Batay sa ilang pagsusuri, napatunayan na importante ang mga biyolohikal na piksasyong nitroheno sa agrikultural na kinabukasan upang matutuhan ng mga tao na bantayan at kontrolin ang mga ganitong proseso. == Estruktura ng Selula == ==== Pader ng Selula ==== Hindi lahat ng mga bakterya ay mayroong pader ng selula, subalit sa mayroon, hugis bag na [[mikromolekyul]] ang kanilang pader na tinatawag na [[peptidoglikan]], na kung saan ay nakakalat sa dimensiyon na nakapalibot sa [[protoplast]]. Dalawa ang kinakailangang pangkat ng mga glucose, kasama ang isang kadena ng iilang [[asidong amino]] na nakakabit sa subyunit na magkakasama. Mayroong makapal, magkakaugnay na pader na naglalaman ng apatnapu hanggang siyamnapung porsiyentong tuyong bigat na peptidoglycan ang mga ''positibong bakterya ayon kay Gram'' o mga ''Gram-positive bacteria''. Samantalang, mayroong maninipis, dalawahang patong ng mga pader, na kung saan ang loob na patong ay binubuo ng peptidoglycan at ang labas na patong ay isang yunit ng mga membrano na binubuo ng [[protina]], [[pospolipido]], at [[lipopolysaccharides]], ang mga ''negatibong bakterya ayon kay Gram'' o mga ''Gram-negative bacteria''. Mayroong kapal na sampung nanometro ang pinagsamang patong ng mga pader samantalang mayroon lamang sampu hanggang limanpung nanometro ang pader ng isang positibong bakterya. Halimbawa nito ay ang [[Penicillin]]. Pinipigilan ng bakteryang ito ang pagbuo ng peptidoglycan ng isa pang bakterya, kaya ginagamit ito bilang isang antibiotics. Mayroong malaking halaga ang mga itinatampok na pader na ito sa paghihiwalay o pagpapangkat ng mga bakterya. Sa kasalukuyan , napapangkat ang mga bakterya sa tatlo, ang mga positibo, negatibo at ang [[Mycoplasmas]], na kung saan ay hindi naglalaman ng pader. Ang henera ng ''[[Halobacterium]]'' at ''[[Halococcus]]'' ay ilan lamang sa mga bakteryang hindi napapasama sa tatlong pangakat na ito sapagkat hindi kumpleto ang kanilang peptidoglycan subalit kaya pa rin nilang ipanatili ang integridad ng kanilang estruktura. ==== Protoplasm ==== Inilalarawan ang mga selula ng prokaryote sa kanilang simplesidad ng panloob na arkitektura subalit hindi ibig sabhin nito na isahan lamang ang kanilang protoplast. Mayroong granular na anyo ang cytoplasm dahil na rin sa pagkakaroon ng maraming [[ribosome]]. Maaari itong matanggal sa pamamagitan ng inbaginasyon ng membrano ng selula. Hindi ibinibilang ang mga berdeng bakterya sa ang mga [[besikulo]] ay napapalibutan ng membrano na nakahiwalay sa membrano ng selula. Mayroong membranong [[carboxysome]] ang mga bakteryang potosintetiko sa kanilang cytoplasm. == Paglaki at Pagpaparami == [[Talaksan:Binary fission anim.gif|thumb|upright|Karamihan sa mga bakterya ay dumadami sa pamamagitan ng ''[[binary fission]]'']] {{further2|[[Paglaki ng bakterya]]}} Hindi tulad sa mga organismong may maraming selula, ang paglaki ng selula (ang [[paglaki ng selula]] at pagpaparami sa pamamagitan ng [[dibisyong selular]]) ay iniuugnay sa organismong may isang selula lamang. Lumalaki ang bakterya sa isang saktong sukat at nagpaparami sa pamamagitan ng [[binary fission]], isang porma ng [[reproduksiyong asekswal]].<ref>{{cite journal |author=Koch A |title=Control of the bacterial cell cycle by cytoplasmic growth |url=https://archive.org/details/critical-reviews-in-microbiology_2002_28_1/page/61 |journal=Crit Rev Microbiol |volume=28 |issue=1 |pages=61–77 |year=2002 |pmid=12003041 |doi=10.1080/1040-840291046696}}</ref> Sa ilalim ng ilang kondisyon, mabilis na lumaki at mahati ang mga bakterya, at ang populasyon ng mga bakterya ay mahaharing domoble sa loob lamang ng 9.8&nbsp;minuto.<ref>{{cite journal |author=Eagon RG |title=Pseudomonas natriegens, a marine bacterium with a generation time of less than 10 minutes |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1962-04_83_4/page/736 |journal=Journal of Bacteriology |volume=83 |issue= 4|pages=736–7 |year=1962 |pmid=13888946 |pmc=279347}}</ref> Sa dibisyong selular, dalawang identikal na [[clone (genetics)|klone]] na anak na selula ang nailalabas. Sa ilang bakterya, habang nagpaparami sali sa pamamagitan ng reproduksiyong asekswal, bumubuo ng maraming kumplikadong estrukturang pagpaparami na tumutulong na mapalawak ang mga bagong anak na selula. Halimbawa na lamang nito ay ang pagpaparami ng ''[[Myxobacteria]]'' at ang pormasyong aryal na [[hypha]]e ng mga ''[[Streptomyces]]'', o budding. === Reproduksiyong Asekswal === ==== Dibisyong Selular ==== Karamihan sa mga bakterya ay nagpaparami sa simpleng paghahati o ''fussion''. Nahahati ang isang selula sa dalawang selula. Kapag malapit na ang paghihiwalay ng dalawa, hinihila ng bawat isa ang kanilang selula na kung saan ay nababanat ang pader ng selula at ang membranong plasma. Nabibiyak ang manipis at nabatak na bahagi nito sa bawat dulo ng dalawang selula. Pagkatapos pa ng paghahati, humihiwalay na rin ang nucleoplasm sa selula. Nagpaparami naman ang ibang bakterya sa pamamagitan ng budding, na kung saan ang selula ay tumutubo na kapareho ng bolyum ng magulang na selula. Sa ilalim ng ilang kondisyon, maaaring mahati ang isang bacterium at lumaki sa kanilang pinakamalaking sukat na kung saan ay handa na para sa panibagong paghahati sa loob lamang ng sampung minuto.Kung ang ganitong proseso ay nagpapatuloy, maaaring magkaroon ng dalawangdaang trak na may limang toneladang kapasidad na bakterya sa loob lamang ng isang araw.Subalit, ang ganitong kahihinatnan ay hindi pa nangyayari. ==== Spores ==== ==== Transpormasyon ==== === Reproduksiyong Sekswal === == Talababa == {{Reflist|2}} == Malayuang Pagbabasa == *{{cite book |author=Alcamo IE |title=Fundamentals of microbiology |url=https://archive.org/details/isbn_9790763710674 |publisher=Jones and Bartlett |location=Boston |year=2001 |pages= |isbn=0-7637-1067-9}} *{{cite book |author=Atlas RM |title=Principles of microbiology |url=https://archive.org/details/principlesofmicr0000atla_l1q7 |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=1995 |pages= |isbn=0-8016-7790-4}} *{{cite book |author=Martinko JM, Madigan MT |title=Brock Biology of Microorganisms | edition = 11th |publisher=Prentice Hall |location=Englewood Cliffs, N.J |year=2005 |pages= |isbn=0-13-144329-1}} *{{cite book |author=Holt JC, Bergey DH |title=Bergey's manual of determinative bacteriology |edition = 9th |publisher=Williams & Wilkins |location=Baltimore |year=1994 |pages= |isbn=0-683-00603-7}} *{{cite journal | author=Hugenholtz P, Goebel BM, Pace NR | title=Impact of culture-independent studies on the emerging phylogenetic view of bacterial diversity | journal=J Bacteriol | date=15 Setyembre 1998 | pages=4765–74 | volume=180 | issue=18 | pmid=9733676 | url=http://jb.asm.org/cgi/content/full/180/18/4765?view=full&pmid=9733676 | pmc=107498 | access-date=2010-06-25 | archive-date=2008-09-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080914121802/http://jb.asm.org/cgi/content/full/180/18/4765?view=full&pmid=9733676 | url-status=dead }} *{{cite book |author=Funke BR, Tortora GJ, Case CL |title=Microbiology: an introduction |edition = 8th |publisher=Benjamin Cummings |location=San Francisco |year=2004 |pages= |isbn=0-8053-7614-3}} *{{cite book |author=Shively, Jessup M. |title=Complex Intracellular Structures in Prokaryotes (Microbiology Monographs) |publisher=Springer |location=Berlin |year=2006 |isbn=3-540-32524-7}} *{{cite journal | author=Witzany G, | title=Bio-Communication of Bacteria and their Evolutionary Roots in Natural Genome Editing Competences of Viruses | journal=Open Evol J | year=2008 | volume=2 |pages=44–54 | doi=10.2174/1874404400802010044}} == Ugnay Panlabas == {{Wikispecies}} {{Sisterlinks}} *[http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/MicrobeWiki MicrobeWiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206071749/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/MicrobeWiki |date=2015-02-06 }}, an extensive [[wiki]] about [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Microbial_Biorealm bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208122124/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Microbial_Biorealm |date=2015-02-08 }} and [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Viral_Biorealm viruses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214015059/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Viral_Biorealm |date=2015-02-14 }} *[http://www.ncppb.com Bacteria which affect crops and other plants] *[http://www.dsmz.de/bactnom/bactname.htm Bacterial Nomenclature Up-To-Date from DSMZ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083605/http://www3.dsmz.de/bactnom/bactname.htm |date=2007-09-29 }} *[http://www.bacterio.cict.fr/eubacteria.html Genera of the domain Bacteria] - list of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature *[http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm The largest bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211094146/http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm |date=2012-12-11 }} *[http://tolweb.org/tree?group=Eubacteria&contgroup=Life_on_Earth Tree of Life: Eubacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021015145/http://tolweb.org/tree?group=Eubacteria&contgroup=Life_on_Earth |date=2014-10-21 }} *[http://www.rowland.harvard.edu/labs/bacteria/index_movies.html Videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105182817/http://www.rowland.harvard.edu/labs/bacteria/index_movies.html |date=2015-11-05 }} of bacteria swimming and tumbling, use of optical tweezers and other videos. *[http://www.stephenjaygould.org/library/gould_bacteria.html Planet of the Bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190622151055/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_bacteria.html |date=2019-06-22 }} by [[Stephen Jay Gould]] *[http://www.textbookofbacteriology.net/ On-line text book on bacteriology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913123627/http://www.textbookofbacteriology.net/ |date=2008-09-13 }} *[http://www.blackwellpublishing.com/trun/artwork/Animations/Overview/overview.html Animated guide to bacterial cell structure.] *[http://www.newscientist.com/channel/life/dn14094-bacteria-make-major-evolutionary-shift-in-the-lab.html Bacteria Make Major Evolutionary Shift in the Lab] *[http://ascb.org/ibioseminars/Bassler/Bassler1.cfm Cell-Cell Communication in Bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130052842/http://ascb.org/ibioseminars/bassler/bassler1.cfm |date=2009-01-30 }} on-line lecture by [[Bonnie Bassler]], and [http://www.ted.com/index.php/talks/bonnie_bassler_on_how_bacteria_communicate.html TED: Discovering bacteria's amazing communication system ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205033015/http://www.ted.com/index.php/talks/bonnie_bassler_on_how_bacteria_communicate.html |date=2011-12-05 }} *[http://esciencenews.com/articles/2009/02/19/online.collaboration.identifies.bacteria Online collaboration for bacterial taxonomy.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415222312/http://esciencenews.com/articles/2009/02/19/online.collaboration.identifies.bacteria |date=2014-04-15 }} *[http://www.smartymaps.com/map.php?s=prokaryote Parts of a bacterial cell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305100006/http://www.smartymaps.com/map.php?s=prokaryote |date=2012-03-05 }} *[http://wormweb.org/bacteriachemo Bacterial Chemotaxis Interactive Simulator] - A web-app that uses several simple algorithms to simulate bacterial chemotaxis. {{Navboxes |list= {{Bacteria classification}} {{Bacteria}} {{Sheated Bacteria}} {{Budding Bacteria}} {{Appendages Bacteria}} {{Bilog at Kurbang Bakterya}} {{Actinomycetes}} {{Nature nav}} }} {{Linka FA|en}} {{Linka FA|es}} {{Linka FA|hu}} {{Linka FA|no}} {{Linka FA|uk}} [[Kategorya:Mikrobiyolohiya]] p0nrj87gzo4wdbftna18zf3h6td72mw Zamboanga del Sur 0 10599 2236577 2205581 2026-10-24T07:50:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236577 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine province 2 | infoboxtitle = Lalawigan ng Zamboanga del Sur | sealfile = Ph seal zamboanga del sur.png | region = [[Tangway ng Zamboanga]] (Rehiyon IX) | capital = [[Lungsod ng Pagadian]] | founded = 6 Hunyo 1952 | pop2000 = 1437941 | pop2000rank = ika-16 pinakamalaki | popden2000 = 290 | popden2000rank = ika-23 pinakamataas | areakm2 = 4964.1 | arearank = ika-20 pinakamalaki | hucities = 1 | componentcities = 1 | municipalities = 26 | barangays = 779 | districts = 2 | languages = [[wikang Cebuano|Cebuano]], [[Chavacano]], [[Wikang Tagalog|Tagalog]] at [[wikang Kastila|Kastila]] | governor = Aurora E. Cerilles | locatormapfile = Ph locator map zamboanga del sur.png }} Ang '''Zamboanga del Sur''' ([[Wikang Filipino|Filipino]]:''Timog Sambuangga'') ay isang [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyong]] [[Tangway ng Zamboanga]] sa [[Mindanao]]. [[Lungsod ng Pagadian]] ang kapital nito at napapaligiran ng [[Zamboanga del Norte]] sa hilaga, [[Zamboanga Sibugay]] sa kanluran, [[Misamis Occidental]] sa hilaga-silangan, at [[Lanao del Norte]] sa silangan. Nasa timog ang [[Golpo ng Moro]]. Nahati kamakailan lamang naihawalay ang Zamboanga Sibugay sa Zamboanga del Sur. Ang [[Lungsod ng Zamboanga]] ay ang pinakamalaking siyudad ng probinsya pero hindi siya kabilang sa pamahalaang panlalawigan nito. ==Etimolohiya== Ang pangalan ng Zamboanga ay ang [[Hispanicization|Hispanicized]] spelling ng [[Sama-Bajau languages|Sinama]] term para sa "mooring place" - ''samboangan'' (na binabaybay din na ''sambuangan''; at sa [[Subanen language|Subanen]], ''sembwangan''), mula sa root word ("sambowangan''), mula sa root word ("sambowangan''). Ang "Samboangan" ay ang orihinal na pangalan ng [[Zamboanga City]], kung saan nagmula ang pangalan ng peninsula.<ref name="jubilado">{{cite journal|author1=Rodney C. Jubilado|author2=Hanafi Hussin|author3=Maria Khristina Manueli|name-list-style=amp|year=20TheSulawes Dagat: mga pananaw mula sa lingguwistika at kultura|journal=JATI - Journal of Southeast Asian Mga Pag-aaral|tomo=15|isyu=1|mga pahina=83–95|url=http://e-journal.um.edu.my/filebank/articles/2708/Rodney%20Hanafi%20Maria%20-%20THE%20SAMA-BAJAUS%20OF%20SULU-SULAWESI%20SEAS%20PERSPEKTIBO%20MULA SA%20LINGGWISTIKA%20AT%20KULTURA.pdf|petsa-ng-archive=2014-12-19|petsa-ng-pag-access=2016- 09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219070051/http://e-journal.um.edu.my/filebank/articles/2708/Rodney%20Hanafi%20Maria%20-%20THE%20SAMA-BAJAUS%20OF%20SULU-SULAWESI%20SEAS%20PERSPECTIVES%20%20FROM%20LINGUISTICS%20AND%20CULTURE.pdf|url-status=dead}}</ref> Ang "Samboangan" ay pinatutunayan nang husto sa Espanyol,<ref name="combes"/> British,<ref name="chall">{{cite book|author=Challenger Expedition 1872-1876|title =Ulat sa mga Siyentipikong Resulta ng Paglalayag ni H.M.S. Challenger Noong mga Taon 1873-76 Sa ilalim ng Pamumuno ni Kapitan George S. Nares ... at ang yumaong Kapitan Frank Tourle Thomson, R.N.|tagapaglathala =H.M. Stationery Office|taon =1895|pahina=823&ndash;828}}</ref><ref name="wright">{{cite book|author=George Newenham Wright|title =Isang Bago at Komprehensibong Gazetteer, Tomo 4|tagapaglathala =T. Kelly|year =1837|page=459|url =https://books.google.com/books?id=cyQDAAAAYAAJ&pg=PA459}}</ref> French,<ref name="prevost">{{cite book|author=Antoine-François Prévost|title = Histoire générale des voyages de voyages de voyages de voyages et par terre, qui ont été publiées jusqu'à présent dans les differentes langues de toutes les nations connues|publisher =De Hondt|year =1757|page=37|url =https://books.google.com/books?id=bc80uQF_asMC&q=Samboangan&pg" aklat|may-akda=Pierre Joseph André Roubaud|pamagat =Histoire générale de l'Asie, de l'Afrique et de l'Amérique|publisher =Des Ventes de la Doué|year =1770|page=[https://archive.org/details/histoiregnralede04roub/page/499 499]&ndash;500|url =https://archive.org/details/histoirennralede04roub|quote=Samboangan.}}</ref> German,<ref name="meares">{{cite book|author=John Meares|title =Des Kapitians John Meares und des Kapitains William Douglas Reisen nach der Nordwest-Küste von Amerika, in 17 Ja68h bisren America, in 17 Ja68h | =Voß|taon =1791|pahina=240|url =https://books.google.com/books?id=FfxSAAAAcAAJ&q=Samboangan&pg=PA240}}</ref> at Amerikano<ref name="pickering">{{cite book|author=Charles Pickering|title =Estados Unidos na Naggalugad ng Ekspedisyon. Noong mga Taon 1838, 1839, 1840, 1841, 1842. Sa ilalim ng Pamumuno ni Charles Wilkes, USN. Tomo IX|kabanata =Ang Mga Lahi ng Tao at ang Kanilang Distribusyon sa Heograpiya|tagapaglathala =C. Sherman|taon =1848|pahina=125|url =http://www.sil.si.edu/DigitalCollections/usexex/19-13/pdf/sil19-13-138.pdf}}</ref> mga talaang pangkasaysayan mula pa noong ika-17 siglo.<ref name="combes">{{cite book|author=Francisco Combes|title =Kasaysayan ng mga isla ng Mindanao, Iolo at kanyang mga Adyacentes. Mga Pag-unlad ng Relihiyon at mga Armas Katoliko|tagapaglathala =Pablo del Val|taon =1667|url =https://books.google.com/books?id=MuggWaijXnwC}}</ref> Karaniwang pinagtatalunan ito ng mga [[mga katutubong etimolohiya]] na sa halip ay iniuugnay ang pangalan ng Zamboanga sa salitang [[wikang Indones|Indones]] na ''jambangan'' (inaangkin na nangangahulugang "lugar ng mga bulaklak", ngunit ang totoo ay nangangahulugang "paso" o "mangkok"), kadalasan ay inaangkin na ang lahat ng mga pangkat etniko sa Zamboanga ay "[[Etnikong Malay|Malay]]". Gayunpaman, ang pangalang ito ay hindi kailanman pinatunayan sa anumang makasaysayang talaan bago ang dekada 1960.<ref>{{cite web|last1=Enriquez|first1=A.R.|title=Jambangan: ang "Hardin ng mga Bulaklak" ay hindi kailanman naging!|url=http://arenriquez.over-blog.com/article-jambangan-the-garden-of-flowers-never-was-83440368.html|website=Pangalan ni Antoniofermin|access-date=13 Setyembre 2016}}</ref> ==Kasaysayan== {{karagdagang|Zamboanga (lalawigan)|Lalawigan ng Moro}} [[File:Mapa ng lalawigan ng Zamboanga 1918.JPG|thumb|left|{{center|Ang makasaysayang lalawigan ng Zamboanga noong 1918}}]]. === Maagang kasaysayan === Ang mga orihinal na naninirahan sa Tangway ng Zamboanga ay ang mga [[Subanon|Subanen]], na nanirahan sa mga pampang ng ilog sa mga lugar sa looban; at ang iba't ibang pangkat etniko na [[Sama-Bajau]] at [[Yakan|Yakan]] na nanirahan sa mga lugar sa baybayin. Ang mga naninirahang [[Tausūg|Tausūg]] mula sa hilagang-silangang Mindanao ay lumipat din sa rehiyon noong ika-13 siglo.<ref name="lsp24">{{cite book|author=Alfred Kemp Pallasen|title =Culture Contact and Language Convergence|publisher =Linguistic Society of the Philippines|series =LSP Special Monograph Issue 24|year =1985|url =http://www-01.sil.org/asia/philippines/ling/Culture_Contact_and_Language_Convergence_1985.pdf}}</ref><ref name="Hoogervorst">{{cite journal|author=Tom Gunnar Hoogervorst|year=2012|title=Etnisidad at pamumuhay sa tubig: paggalugad sa nakaraan at kasalukuyang mga tanawing dagat ng Timog-silangang Asya |journal=Water Kasaysayan|tomo=4|isyu=3|mga pahina=245–265|doi=10.1007/s12685-012-0060-0|s2cid=53668253|url=http://www.sealinksproject.com/wp-content/uploads/2012/10/Hoogervorst-2012-Sea-peoples-SEA.pdf|doi-access=free|bibcode=2012WatHi...4..245H }}</ref><ref name="kunapipi">{{cite journal|author=Rodney C. Jubilado|year=2010|title=Tungkol sa kultural na pagkalikido: Ang Sama-Bajau ng Sulu-Sulawesi Seas|journal=Kunapipi|volume=32|issue=1|pages=89–101|url=http://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1257&context=kunapipi}}</ref> Ang rehiyon ay pinanirahan din ng mga migrante (karamihan ay mula sa mga isla ng [[Visayas]]) pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig.<ref>{{cite journal|last1=Wernstedt|first1=Frederick L.|last2=Simkins|first2=Paul D. |title=Mga Migrasyon at ang Paninirahan sa Mindanao|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1965-11_25_1/page/83|journal=The Journal of Asian Studies|date=1965|volume=25|issue=1|page=83&ndash;103|doi=10.2307/2051042|jstor=2051042|s2cid=161928753 |doi-access=free}}</ref> Kasama ang orihinal mga settler, tumulong ang mga pioneer na ito na paunlarin ang Zamboanga del Sur tungo sa sagana at magkakaibang kultura, na ginagawa itong isang tunawan ng mga kultura. === Panahon ng kolonyal na Amerikano === Sa kasaysayan, ang [[Zamboanga City|Zamboanga]] ay ang kabisera ng [[Lalawigan ng Moro]] sa kanlurang [[Mindanao]], na binubuo ng limang distrito: [[Cotabato (lalawigan)|Cotabato]], [[Davao (lalawigan)|Davao]], [[Lalawigan ng Sulu|Sulu]], [[)|Lanaoprovince], [Lanaoprovince] (probinsya)|Zamboanga]]. Noong 1940, naging mga indibidwal na lalawigan ang mga distritong ito. Ang [[Zamboanga City]] ay naging kabisera ng lalawigan ng Zamboanga. === Kalayaan ng Pilipinas === Di-nagtagal pagkatapos ng [[World War II]], ang kabisera ng probinsiya ay inilipat sa [[Dipolog]]. [[Molave, Zamboanga del Sur|Molave]] ay nilikha bilang kabisera ng probinsiya noong 1948. ====Pundasyon==== Noong Hunyo 6, 1952, sa pamamagitan ng ''[[Batas Republika|Batas Republika Blg.]] 711'', ang Zamboanga del Sur ay hiniwalay mula sa dating [[Zamboanga (lalawigan)|lalawigan ng Zamboanga]] na sumasaklaw sa buong [[Tanglaw ng Zamboanga (rehiyong heograpikal)|peninsula]] sa timog-kanlurang Mindanao.<ref>{{cite web|title=Batas Republika Blg. 711 - Isang Batas upang Bumuo ng mga Lalawigan ng Zamboanga del Norte at Zamboanga del Sur|url=http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno711.html|work=Chan Robles Virtual Law Library|access-date=28 Setyembre 2013}}</ref> Bilang ika-52 lalawigan ng Pilipinas, ito ay orihinal na binubuo ng 11 bayan kasama ang Lungsod ng [[Lungsod ng Zamboanga|Zamboanga]] at ang Isla ng [[Basilan]], na kalaunan ay pinalawak sa 42 munisipalidad kasama ang Lungsod ng [[Lungsod ng Pagadian|Pagadian]] bilang kabisera. Nangyari ito sa kalagitnaan ng panahon pagkatapos ng digmaan, isang panahon kung kailan ang Mindanao ay mapayapa at lalong umuunlad. Minimal lamang ang mga tensyong etniko, at halos walang presensya ng mga grupong separatista sa Mindanao.<ref name="MiclatinArguillas">{{Banggitin ang aklat |last=Miclat |first=Gus |title=Paggawa ng galit tungo sa katapangan: Mindanao sa ilalim ng batas militar |date=2002 |publisher=MindaNews Publications, Mindanao News and Information Cooperative Center |editor-last=Arguillas |editor-first=Carolyn O. |chapter=Hindi na naging pareho ang aming buhay |oclc=644320116}}</ref> Ang mga tensyon sa Mindanao ay kadalasang nagsimulang tumaas lamang habang papalapit ang dekada 1970, bilang resulta ng mga tensyong panlipunan at pang-ekonomiya na nakaapekto sa buong bansa.<ref name=Case>[http://manoa.hawaii.edu/ccpv/assets/docs/CCPV%20-%20The%20Bangsamoro%20Struggle%20for%20Self-Determination%20-%20A%20Case%20Study%20-%20By%20Caecilia%20Noble.pdf Ang Pakikibaka ng Bangsamoro para sa Sariling Pagpapasya: Isang Pag-aaral ng Kaso]</ref><ref name="MackerrasMackerras2003">{{cite book|author1=Colin Mackerras|author2=Pundasyon Propesor sa Paaralan ng Pag-aaral na Asyano at Pandaigdig Colin Mackerras|title=Etnisidad sa Asya|url=https://books.google.com/books?id=Mi6DAgAAQBAJ&pg=PA143|date=2 Setyembre 2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-51517-2|pages=143–}}</ref><ref name="Rodis">{{Cite web|last=Rodis|first=Rodel|date=2015-01-30|title=Pag-alala sa Unang Kwarter ng Bagyo|url=https://globalnation.inquirer.net/118130/remembering-the-first-quarter-storm|access-date=2020-09-15|website=INQUIRER.net|language=en}}</ref> ====Ang panahon ni Marcos==== {{main|Batas militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|Ilaga|Masaker ni Jabidah|Alitan ng mga Moro}} Nasaksihan ng huling bahagi ng dekada 1960 sa Mindanao ang pagtaas ng mga alitan sa alitan sa lupa na nagmula sa pagdagsa ng mga naninirahan mula sa Luzon at Visayas,<ref>Tingnan ang "Kasaysayan ng Pilipinas: Mula sa mga Indio Bravo Hanggang sa mga Pilipino" Ni Luis H. Francia|[https://books.google.com/books?id=NwQoDwAAQBAJ&pg=PT202] Link sa pahina sa aklat na isinangguni</ref><ref>Para sa isang malalimang survey ng mga katutubong tao at sapilitang pag-agaw ng lupa sa Pilipinas, tingnan ang [https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/indigenous-peoples-ancestral-lands-and-human-rights] Cultural Survival Quarterly.</ref> at mula sa paghihikayat ng [[Panguluhan ni Ferdinand Marcos|administrasyong Marcos]] sa mga grupong milisya tulad ng [[Ilaga]].<ref name=Case/><ref name="MackerrasMackerras2003"/> Ang balita tungkol sa [[Masaker sa Jabidah]] noong 1968 ay nagpasiklab ng kaguluhan sa komunidad ng Moro, at ang mga tensyong etniko ay nag-udyok sa pagbuo ng mga kilusang separatista,<ref>{{Banggitin ang aklat|last=George, T. J. S.|title=Pag-aalsa sa Mindanao : ang pag-usbong ng Islam sa politika ng Pilipinas|taon=1980|isbn=0-19-580429-5|lokasyon=Kuala Lumpur|oclc=6569089}}</ref> simula sa halos pampulitikang [[Muslim Independence Movement]] at [[Bangsamoro Liberation Organization]], at kalaunan ay ang [[Moro National Liberation Front]] (MNLF), at ang [[Moro Islamic Liberation Front]] (MILF).<ref name="MackerrasMackerras2003"/> Bukod pa rito, ang krisis sa ekonomiya noong huling bahagi ng 1969, ang marahas na pagsugpo sa mga protesta ng mga estudyante noong 1970, at 1971, at kalaunan ang deklarasyon ng Batas Militar ay pawang humantong sa radikalisasyon ng maraming estudyante.<ref name="Rodis"/> Marami sa kanila ang umalis sa mga paaralan sa Maynila at sumali sa mga yunit ng [[New People's Army]] sa kanilang mga probinsya, na nagdala ng [[New People's Army rebellion]] sa Mindanao sa unang pagkakataon.<ref name="MiclatinArguillas" /> Ang deklarasyon ng Batas Militar noong Setyembre 1972 ay nagsimula ng 14-taong panahon na makasaysayang inaalala para sa [[Mga pang-aabuso sa karapatang pantao ng diktadurang Marcos|mga pang-aabuso nito sa karapatang pantao]],<ref name="McCoy199909202">{{cite web|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54a/062.html|title=Alfred McCoy, Madilim na Pamana: Mga karapatang pantao sa ilalim ng rehimeng Marcos|petsa=Setyembre 20, 1999|publisher=[[Ateneo de Manila University]]}}</ref><ref name="Abinales&Amoroso20052">{{Cite book|title=Estado at lipunan sa Pilipinas|last1=Abinales|first1=P.N.|last2=Amoroso|first2=Donna J.|petsa=2005|publisher=Rowman & Littlefield Mga Tagapaglathala|isbn=978-0742510234|location=Lanham, MD|oclc=57452454}}</ref> na kadalasang kinasasangkutan ng detensyon na walang warrant, pagpatay, at pisikal, sekswal, o mental na pagpapahirap sa mga kalaban sa politika, mga aktibistang estudyante, mamamahayag, manggagawang relihiyoso, magsasaka, at iba pa na lumaban sa diktadurang Marcos.<ref>{{Banggitin ang balita|url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/182828-marcos-dictatorship-martial-law-youth-leaders-killed|title=Masyadong maaga ang pag-alis: 7 lider ng kabataan ang pinatay sa ilalim ng Batas Militar|work=Rappler|access-date=Hunyo 15, 2018|language=en}}</ref> Sa Zamboanga del Sur, ang mga ito ay madalas na iniuugnay sa [[Integrated Civilian Home Defense Forces|militias na ineendorso ng militar]], na kinabibilangan ng Ilaga at ilang armadong grupo ng kulto, na ginamit upang palakasin ang bilang ng militar habang lumalaban ito sa iba't ibang paglaban. mga paggalaw.<ref>{{cite web | huling =Rachman | una =Arpan | pamagat =Pinalala ng mga Pribadong Sandatahang Milisya ang Kawalan ng Karahasan | url =https://www.seapa.org/private-armed-militias-worsen-impunity/ | petsa =2 Disyembre 2014 | accessdate =11 Mayo 2016 | archive-date =25 Oktubre 2021 | archive-url =https://web.archive.org/web/20211025095838/https://www.seapa.org/private-armed-militias-worsen-impunity/ | url-status =dead }}</ref><ref name=hrw>{{cite book | pamagat = Ang Pilipinas: Mga Paglabag sa mga Batas ng Digmaan ng Magkabilang Panig | publisher = [[Human Rights Watch]] | taon = 1990 | isbn = 0929692527 | url = https://archive.org/details/philippinesviola00huma | url-access = registration | page = [https://archive.org/details/philippinesviola00huma/page/41 41] | quote = Civilian Home Defense Forces. }}</ref> Ang taong 1982 ay isang partikular na madugong taon para sa Zamboanga del Sur sa ilalim ng diktadurang Marcos, dahil dalawang masaker ang naganap sa probinsya nang taong iyon. Noong Pebrero 12, 1982, pinatay ng mga miyembro ng [[Ilaga]] ang 12 katao sa [[Dumingag, Zamboanga del Sur]], diumano'y upang ipaghiganti ang pagkamatay ng kanilang pinuno, na pinaniniwalaan nilang pinatay ng [[New People's Army|NPA]].<ref name=":7">{{Banggitin ang balita|url=http://opinion.inquirer.net/97552/martial-law-massacres|title=Mga masaker sa batas militar|last=Doyo|first=Ma. Ceres P.|author-link=Maria Ceres Doyo|access-date=2018-06-18|language=en}}</ref> At noong Mayo 25, 1982, tatlong tao ang namatay at walong tao ang nasugatan nang maghulog ng mga bomba ang mga eroplano ng administrasyon sa Barangay Dimalinao ng [[Bayog, Zamboanga del Sur]], na umano'y bilang paghihiganti sa pagpatay ng mga umano'y rebelde sa 23 sundalo dalawang araw na ang nakalilipas. Pagkalipas ng ilang araw, dalawa pang lalaki mula sa komunidad ang dinampot at pinatay, at pagkalipas ng ilang buwan, ang tirahan ng kura paroko [[Heswita]] ni Bayog ay pinaputukan matapos siyang sumulat ng mga liham na tumutuligsa sa pagpapahirap at panggigipit sa mga katutubong [[Subanon|Subanon]] mula sa kanyang parokya, na itinalaga ng gobyerno bilang mga tagasuporta ng komunista.<ref name=":6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=90CxOwAACAAJ|title=Pumipiglas: Detensyong Pulitikal at mga Kalupitang Militar sa Pilipinas, 1981-1982|petsa=1986|publisher=Task Force Detainees of the Philippines, Association of Major Religious Superiors in the Philippines|language=en}}</ref> ===Kontemporaryong=== ==== Paghihiwalay ng Zamboanga Sibugay ==== Ang mga pangyayaring pampulitika noong Pebrero 2001 ay nakakita ng isa pang malaking pagbabago sa hurisdiksyon ng teritoryo ng Zamboanga del Sur. Bumoto ang mga naninirahan dito upang lumikha ng isang bagong lalawigan mula sa [[Mga distrito ng Lehislatura ng Zamboanga del Sur|ikatlong distrito ng kongreso]], na pinangalanang [[Zamboanga Sibugay]].<ref name=CongressGovPH-RA8973>{{cite web|title=Batas Republika Blg. 8973; Isang Batas na Lumilikha ng Lalawigan ng Zamboanga Sibugay mula sa Lalawigan ng Zamboanga del Sur at para sa Iba Pang Layunin|url=http://www.congress.gov.ph/download/ra_11/RA08973.pdf|website=Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|access-date=13 Enero 2016}}</ref> == Heograpiya == [[File:Ph fil zamboanga del sur.png|thumb|Mapang pampolitika ng Zamboanga del Sur|280px]] === Pampolitika === Nahahati ang Zamboanga del Sur sa 26 [[mga munisipalidad ng Pilipinas|munisipalidad]] at 1 [[mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]] kasama ang sariling kinatawan sa [[Kongreso ng Pilipinas]]. Ang [[Lungsod ng Zamboanga]], hindi bahagi o naiuugnay ng lalawigang ito, ay isang independent at highly urbanized na lungsod. ==== Mataas na urbanisadong lungsod ==== * [[Lungsod ng Zamboanga]] ==== Lungsod ==== * [[Lungsod ng Pagadian]] ==== Mga munisipalidad ==== <table border="0"><tr> <td valign="top"> * [[Aurora, Zamboanga del Sur|Aurora]] * [[Bayog, Zamboanga del Sur|Bayog]] * [[Dimataling, Zamboanga del Sur|Dimataling]] * [[Dinas, Zamboanga del Sur|Dinas]] * [[Dumalinao, Zamboanga del Sur|Dumalinao]] * [[Dumingag, Zamboanga del Sur|Dumingag]] * [[Guipos, Zamboanga del Sur|Guipos]] * [[Josefina, Zamboanga del Sur|Josefina]] * [[Kumalarang, Zamboanga del Sur|Kumalarang]] * [[Labangan, Zamboanga del Sur|Labangan]] * [[Lakewood, Zamboanga del Sur|Lakewood]] * [[Lapuyan, Zamboanga del Sur|Lapuyan]] * [[Mahayag, Zamboanga del Sur|Mahayag]] </td><td valign="top"> * [[Margosatubig, Zamboanga del Sur|Margosatubig]] * [[Midsalip, Zamboanga del Sur|Midsalip]] * [[Molave, Zamboanga del Sur|Molave]] * [[Pitogo, Zamboanga del Sur|Pitogo]] * [[Ramon Magsaysay, Zamboanga del Sur|Ramon Magsaysay]] (Liargo) * [[San Miguel, Zamboanga del Sur|San Miguel]] * [[San Pablo, Zamboanga del Sur|San Pablo]] * [[Sominot, Zamboanga del Sur|Sominot]] (Don Mariano Marcos) * [[Tabina, Zamboanga del Sur|Tabina]] * [[Tambulig, Zamboanga del Sur|Tambulig]] * [[Tigbao, Zamboanga del Sur|Tigbao]] * [[Tukuran, Zamboanga del Sur|Tukuran]] * [[Vincenzo A. Sagun, Zamboanga del Sur|Vincenzo A. Sagun]] </td></tr></table> ==Demograpiko== {{Senso ng Pilipinas | align= wala | cols = 3 | title= Senso ng populasyon ng {{PH wikidata|pangalan}} | 1903 = {{Populasyon ng senso ng PH|1903}} | 1918 = {{Populasyon ng senso ng PH|1918}} | 1939 = {{Populasyon ng senso ng PH|1939}} | 1948 = {{Populasyon ng senso ng PH|1948}} | 1960 = {{Populasyon ng senso ng PH|1960}} | 1970 = {{Populasyon ng senso ng PH|1970}} | 1975 = {{Populasyon ng senso ng PH|1975}} | 1980 = {{Populasyon ng senso ng PH|1980}} | 1990 = {{Populasyon ng senso ng PH|1990}} | 1995 = {{Populasyon ng senso ng PH|1995}} | 2000 = {{Populasyon ng senso ng PH|2000}} | 2007 = {{Populasyon ng senso ng PH|2007}} | 2010 = {{Populasyon ng senso ng PH|2010}} | 2015 = {{Populasyon ng senso ng PH|2015}} | 2020 = {{Populasyon ng senso ng PH|2020}} | 2024 = {{Populasyon ng senso ng PH|2024}} | 2030 = | talababa = (''hindi kasama ang Lungsod ng Zamboanga'')<br />Pinagmulan: Philippine Statistics Authority{{PH wikidata|population_reference}}{{PH census|2015|09}}{{PH census|2010|09}} }} Ang populasyon ng Zamboanga del Sur sa senso noong 2024 ay 1,045,126 katao,{{PH wikidata|population_reference}} na may densidad na {{convert|{{sigfig|1,045,126/4,499.46|2}}|PD/km2|disp=or}}. Kapag isinama ang Lungsod ng Zamboanga para sa mga layuning pang-estadistika, ang populasyon ng lalawigan ay 2,063,975 katao, na may densidad na {{Pop density|2063975|5914.16|km2|mi2|prec=0}}. ===Relihiyon=== Karamihan sa mga naninirahan sa Zamboanga del Sur ay mga Romano Katoliko{{citation needed|date=Setyembre 2018}}. Ang iba pang mga grupong Kristiyano ay ang [[Mga Baptist]], [[Mga Metodista]], [[Mga Aglipayan]], [[Simbahan ni Kristo ng mga Banal sa mga Huling Araw]], [[Iglesia ni Cristo]], [[Mga Saksi ni Jehova]], [[Adventista ng Ikapitong Araw]] at iba pang [[Mga Ebangheliko Kristiyano]]. Mayroong malaking minoryang Muslim.{{citation needed|date=Setyembre 2018}} ===Mga Wika=== Ang pinakakaraniwang sinasalitang unang wika sa lalawigan ay ang [[wikang Cebuano|Cebuano]], habang ang [[Chavacano]] ang pangunahing wika sa loob at paligid ng Lungsod ng Zamboanga. Ang [[Wikang Filipino|Filipino]] at [[Wikang Ingles|Ingles]] ay malawak ding ginagamit at nauunawaan bilang pambansa at opisyal na wika (Filipino) at kapwa opisyal na wika (Ingles) ng Pilipinas, kung saan ginamit ang dating bilang lingua franca para at sa pagitan ng iba't ibang di-lokal na pangkat etniko o kamakailang mga migrante at kanilang mga pamilya. Kabilang sa mga minoryang wika ang [[wika ng Maguindanaon|Maguindanaon]], [[wika ng Subanon|Subanen]], [[wika Tausug|Tausug]], [[wika Maranao|Maranao]], at [[wika ng Iranun|Iranun]] pati na rin ang [[wika ng Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Ibanag]]o na wika, [[Ibanag]]| people|Ilocano]], [[Wika Kapampangan|Kapampangan]], [[Wika Pangasinan|Pangasinan]] at [[Wika Waray|Waray]]. ==Mga kilalang tao== ===Sa loob ng hurisdiksyon ng probinsya=== * [[Felip (mang-aawit)|Felip Jhon Suson]] a.k.a. Ken - miyembro ng Filipino pop boy band, [[SB19]] ([[Lakewood, Zamboanga del Sur|Lakewood]]) * [[Antonio Cerilles]] - dating Kalihim ng Kagawaran ng Kapaligiran at Likas na Yaman (DENR) noong panahon ni Pangulong Joseph Estrada; {{maliit|(mula 1998 hanggang 2001)}}; Gobernador ng Zamboanga del Sur mula 2010 hanggang 2019 ([[Pagadian]]) * [[Mateo Olivar]] - Manggagawa ng simbahang Katoliko ng Diyosesis ng Pagadian<ref name="VaticanMartyrs">{{Banggitin ang web |date=1998-11-26 |title=UCA News |url=https://www.ucanews.com/story-archive/?post_name=/1998/11/26/27-names-sent-to-vatican-to-consider-as-20th-century-martyrs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004023107/https://www.ucanews.com/story-archive/?post_name=/1998/11/26/27-names-sent-to-vatican-to-consider-as-20th-century-martyrs&post_id=12538 |archive-date=2023-10-04 |access-date=2023-10-04 |website=Union of Catholic Asian News}}</ref> pinaslang noong panahon ng [[Batas Militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|diktaduryang Marcos]] at isa sa mga unang pormal na kinilala bilang martir ng [[Paglaban ng sektor ng relihiyon laban sa diktaduryang Marcos|paglaban ng sektor ng relihiyon laban sa diktaduryang Marcos]] sa [[Bantayog ng mga Bayani]] ([[Pagadian]])<ref name="BantayogProfileTiyongOlivar">{{Cite web |date=2023-06-20 |title=Mga Martir at Bayani: Mateo Olivar |url=https://bantayogngmgabayani.org/bayani/mateo-olivar/ |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20231004021546/https://bantayogngmgabayani.org/bayani/mateo-olivar/ |archive-date=2023-10-04 |access-date=2023-10-04 |website=Bantayog ng mga Bayani website |language=en-US * [[Enrique Ona]] - dating Kalihim ng Kalusugan ({{small|2010}} - {{small|Disyembre 19, 2014}}); dating executive director ng National Kidney and Transplant Institute ([[Pagadian]]) * [[Listahan ng mga miyembro ng MNL48#Kasalukuyang Lineup|Francese Therese Pinlac]] - ay miyembro ng Team L ng MNL48. Siya rin ay miyembro ng TGC Senbatsu bago na-promote bilang opisyal na miyembro ng [[MNL48]], ang opisyal na sister group ng pinakamataas na nabentang JPOP phenomenon, [[AKB48]] ([[Pagadian]]) * [[Divina Grace Yu]] - kasalukuyang Gobernador ng Zamboanga Del Sur mula 2025-kasalukuyan * [[Victor Yu]] - dating Gobernador ng Zamboanga del Sur mula 2019–2025 ([[Pagadian]]) ===Sa labas ng hurisdiksyon ng probinsya (highly-urbanized na lungsod ng [[Zamboanga City|Zamboanga]])=== {{Pangunahin|Kategorya:Mga Tao mula sa Zamboanga City|Zamboanga City#Mga Kilalang Personalidad}} == Mga sanggunian == {{reflist|2}} {{Zamboanga del Sur}} {{Tangway ng Zamboanga}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Zamboanga del Sur|*]] owb17ialnm3uky3sn8fg5jfar9h3ti9 El Nido, Palawan 0 18526 2236665 2199784 2026-10-24T11:49:01Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236665 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine municipality 2 | infoboxtitle = Bayan ng El Nido | sealfile = El Nido seal.jpg | caption = Mapa ng [[Palawan]] na nagpapakita sa lokasyon ng El Nido. | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | province = {{PH wikidata|province}} | districts = | barangays = 18 | class = | mayor = Dr. Leonor Dangan-Corral | areakm2 = | population_as_of = 2000 | population_total = 27029 | website = [http://www.elnidotourism.com/ www.elnidotourism.com] }} [[image:elnido.jpg|thumb|300px|Ang El Nido mula sa himpapawid]] [[File:El Nido, 2007-02-08.jpg|thumb|300px|Limestone islands ng El Nido]] Ang '''Bayan ng El Nido''' ay isang [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at ''marine reserve park'' sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Palawan]], [[Pilipinas]]. Ito ay may 420 kilometrong layo sa timog-kanluran ng [[Maynila]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. 85% ng mga tao dito ay naninirahan sa mga bukirin, samantalang 15% na nalalabi ay makikita sa ''Población'' (town proper). Ang bayan ay makikita sa pinakahilagang dulo ng pulo ng Palawan. Ito ay binubuo ng 45 na mga pulo na may iba't ibang itsura at porma. Katulad ng kabuuang Palawan, ang El Nido ay kabilang sa [[Eurasian Plate]], isang plate na hiwalay sa [[Philippine Plate]] na siyang kinabibilangan ng kabuuang bansa. Ang mga limestone cliffs na matatagpuan dito ay katulad ng mga matatagpuan sa Ha Long Bay sa [[Vietnam]], Krabi sa [[Tailanda]] at Guillin sa [[Tsina]] na bahagi rin ng Eurasian Plate. ==Pamahalaan== Noong panahon ng mga [[Espanyol]], ang El Nido ay parte ng ''Probinsiya ng Castilla'', kung saan ang kabisera nito ay ang munisipyo ng Taytay. Ngunit noong 1916 ito ay inihiwalay sa munisipyo ng [[Taytay,Palawan|Taytay]] at naging isang malayang bayan. Ang El Nido ay nahahati sa 18 mga [[barangay]]: * Bagong Bayan * Buena Suerte (2.ª Zona) * Barotuan * Bebeladan * Corong-corong (4ª Zona) * Mabini (anteriormente Oton) * Manlag * Masagana (3.ª Zona) * New Ibajay * Pasadeña * Maligaya (4.ª Zona) * San Fernando * Sibaltan * Teneguiban * Villa Libertad * Villa Paz * Bucana * Aberawan ==Demograpiko== {{Populasyon}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[https://web.archive.org/web/20090331194133/http://www.ewdm.net/ El Nido Resorts] *[http://www.elnidotourism.com/ Pahina ng Opisina ng Turismo ng El Nido] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110710183928/http://www.elnidotourism.com/ |date=2011-07-10 }} {{Palawan}} [[Kategorya:Mga bayan ng Palawan]] pxvyinl76aijs8u97174wytl6wf6kwv Ebolusyon 0 20049 2236657 2229016 2026-10-24T10:00:39Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236657 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Mayo 2024}} {{cleanup|date=Mayo 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }} {{Evolutionary biology}} Ang '''Kasunlaran''', '''pag-unlad''', o '''ebolusyon''' ay ang pagbabago sa mga [[pagmamana ng mga katangian|namamanang katangian]] ng mga [[populasyon|tipon]] ng organismo sa loob ng mga sunod-sunod na henerasyon sa paglipas ng mahabang panahon. Ang '''kasunlaran''' ang paliwanag na tinatanggap sa [[agham]] ng paglitaw ng mga magkakaiba ngunit magkakaugnay na mga anyo ng buhay sa mundo.<ref>{{cite journal | url = http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | last = Delgado | first = Cynthia | title = Finding evolution in medicine | journal = NIH Record | volume = 58 | issue = 15 | accessdate = 2007-10-22 | date = 2006-07-28 | format = hmtl | ref = harv | archive-date = 2008-11-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | url-status = dead }}</ref><ref name="dover_pg83">[[Wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page 83 of 139|Ruling, Kitzmiller v. Dover page 83]]</ref> Ang sentral na ideya ng kasunlarang biyolohikal ay ang lahat ng mga anyo ng buhay sa mundo ay nagsasalo ng isang pinagmulang [[karaniwang ninuno]]. Ito ay nangangahulugang ang mga organismo mula sa mga tao, ibon, mga [[balyena]] at hanggang sa mga halaman ay mga magkakamag-anak. Ang karaniwang ninuno na ito ay nagsanga o naghiwalay sa iba't ibang mga [[species]](espesye) sa pangyayaring tinatawag na [[speciation]]. Sa paglipas ng mahabang panahon, ang kasunlaran ay lumikha at kasalukuyan pa ring lumilikha ng mga pagbabago at mga iba't ibang espesye sanhi ng mga pagbabagong pangkasunlaran na [[natural na seleksiyon]], [[mutasyon]], [[daloy ng gene]], at [[genetic drift]].<ref>{{cite web |url=http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |title=Speciation |access-date=2013-06-20 |archive-date=2014-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606045646/http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |url-status=dead }}</ref> Si [[Charles Darwin]] ang unang bumuo ng argumentong siyentipiko para sa teoriya ng kasunlaran sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]].<ref name="Lewontin70">{{cite journal |last1 = Lewontin |first1 = R. C. |title = The units of selection |journal = Annual Review of Ecology and Systematics |year = 1970 |volume = 1 |pages = 1–18 |jstor = 2096764 |doi = 10.1146/annurev.es.01.110170.000245 }}</ref><ref name="On The Origin of Species">{{cite book |last1 = Darwin |first1 = Charles |title = On The Origin of Species |chapter = XIV |year = 1859 |page = 503 |url = http://en.wikisource.org/wiki/On_the_Origin_of_Species_(1859)/Chapter_XIV |isbn = 0-8014-1319-2 }}</ref> Ang kasunlaran sa pamamagitan ng natural na seleksiyon ay hinahango mula sa tatlong mga katotohanan tungkol sa mga populasyon: # ang mas maraming supling ng organismo ay malilikha kesa sa posibleng makapagpatuloy na mabuhay, # may pagkakaiba iba sa mga katangian sa pagitan ng mga indibidwal sa isang populasyon. Ang ilan sa mga pagkakaibang ito ay maaaring gumawa sa isang organismo na mas mahusay na makapagpapatuloy at makapagpaparami kesa sa ibang organismo na walang katangian nito sa isang partikular na kapaligiran # ang mga iba ibang katangiang ito ay namamana. Dahil dito, kapag ang mga kasapi ng isang populasyon ay namatay, ang mga ito ay pinapalitan ng mga supling o inapo na mas mahusay na nakaangkop na makapagpatuloy at makapagparami sa kapaligirang pinangyarihan ng natural na seleksiyon. Ang [[natural na seleksiyon]] ang tanging alam na sanhi ng [[pag-aangkop]](''adaptation'') ngunit hindi ang tanging sanhi ng kasunlaran. Ang iba pang mga hindi-pag-aangkop na sanhi ng kasunlarn ay kinabibilangan ng [[mutasyon]] at [[genetic drift]].<ref name="Kimura M 1991 367–86">{{cite journal |author = Kimura M |title = The neutral theory of molecular evolution: a review of recent evidence |url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |journal = Jpn. J. Genet. |volume = 66 |issue = 4 |pages = 367–86 |year = 1991 |pmid = 1954033 |doi = 10.1266/jjg.66.367 |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2008-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081211132302/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |url-status = dead }}</ref> Ang buhay sa [[daigdig]] ay [[abiohenesis|nagsimula]] at pagkatapos ay nagsunlad mula sa [[huling pangkalahatang ninuno|pangkalahatang karaniwang ninuno]] sa tinatayang 3.7 bilyong mga taon ang nakalilipas. Ang paulit ulit na [[espesiasyon]] at [[anahenesis|diberhensiya]] ng buhay ay maaaring mahango mula sa magkasalong mga hanay ng mga katangiang [[biokemika]]l at [[morpolohiya|morpolohikal]] o sa pamamagitan ng pinagsasaluhang mga sekwensiya ng [[DNA]]. Ang mga katangiang [[homolohiya (biolohiya)|homolohosong]] ito at mga sekwensiya ng [[DNA]] ay mas magkatulad sa mga espesyeng nagsasalo ng isang mas kamakailang karaniwang ninuno at maaaring gamitin upang magsagawa ng [[pilohenetika|rekonstruksiyon]] ng [[puno ng buhay (biolohiya)|mga kasaysayang ebolusyonaryo]] gamit ang parehong mga umiiral na espesye at ang [[fossil record]].<ref name="Cracraft05">{{cite book | editor1-last=Cracraft | editor1-first=J. | editor2-last=Donoghue | editor2-first=M. J. |title = Assembling the tree of life |publisher = Oxford University Press |year = 2005 |page = |isbn = 0-19-517234-5 |url = http://books.google.ca/books?id=6lXTP0YU6_kC&printsec=frontcover&dq=Assembling+the+tree+of+life#v=onepage&q&f=false | pages=576}}</ref> Isinasaad din sa teoriyang ito na ang [[huling karaniwang ninuno ng tao at chimpanzee|isang espesye ng mga Aprikanong Ape]] ang pinagsasaluhang ninuno ng mga [[tao]], [[chimpanzee]] at [[bonobo]].<ref name="pmid9847414">{{cite journal |author=Arnason U, Gullberg A, Janke A |title=Molecular timing of primate divergences as estimated by two nonprimate calibration points |journal=J. Mol. Evol. |volume=47 |issue=6 |pages=718–27 |year=1998 |month=December |pmid=9847414 |doi= 10.1007/PL00006431|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1998-12_47_6/page/718}}</ref> Sa simula nang ika-20 siglo, ang [[henetika]] [[modernong ebolusyonaryong sintesis|ay isinama]] sa teoriyang ebolusyon ni Darwin sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] sa pamamagitan ng displinang [[henetikang populasyon]]. Ang ebolusyon ay sinusuportahan ng mga ebidensiya at mga obserbasyon sa mga larangan ng [[biyolohiya]] na [[biyolohiyang molekular]], [[henetika]] gayundin sa [[paleontolohiya]], [[antropolohiya]] at iba pa.<ref>{{Cite web |title=IAP Statement on the Teaching of Evolution |url=http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |access-date=2011-11-04 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.paleosoc.org/evolutioncomplete.htm |title=The Paleontological Society Position Statement: Evolution |access-date=2013-06-19 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513045709/http://paleosoc.org/evolutioncomplete.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nabt.org/websites/institution/?p=92 |title=National Association of Biology Teachers Position Statement on Teaching Evolution |access-date=2013-06-19 |archive-date=2015-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916020337/http://www.nabt.org/websites/institution/?p=92 |url-status=dead }}</ref> Ang kasunlaran ay nilalapat sa iba't ibang mga larangan ng agham kabilang ang [[henetika]], [[neurosiyensiya]], [[ekonomika]], [[bioimpormatika]], [[medisina]], [[agrikultura]], [[agham pangkompyuter]], [[sikolohiya]], [[antropolohiya]] at iba pa. == Charles Darwin == Ang mungkahing ang isang uri ng hayop ay maaaring magmula sa isang hayop ng iba pang uri ay bumabalik sa unang mga pilosopong Griyego gaya nina [[Anaximander]] at [[Empedocles]].<ref name="Kirk1">{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts |edition=3rd |publisher = The University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1984a |isbn = 0-521-27455-9 |pages=100–142}}</ref><ref name="Kirk2">{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts |edition=3rd |publisher = The University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1984b |isbn = 0-521-27455-9 |pages=280–321}}</ref> Salungat sa mga pananaw na [[materyalismo|materyalistikong]] ito, naunawaan ni [[Aristoteles]] na ang lahat ng mga natural na bagay hindi lamang ng mga nabubuhay na bagay bilang hindi perpektong mga [[aktuwalidad|aktuwalisasyon]] ng iba't ibang uri ng mga nakatakdang natural na posibilidad na kilala bilang [[teoriya ng mga anyo]], [[idealismo|mga ideya]] at "species".<ref name="Torrey37">{{cite journal | last1 = Torrey | first1 = Harry Beal | last2 = Felin | first2 = Frances | title = Was Aristotle an evolutionist? | url = https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1937-03_12_1/page/1 | journal = The Quarterly Review of Biology | year = 1937 | month = March | volume = 12 | issue = 1 | pages = 1–18 | jstor = 2808399 | doi = 10.1086/394520 }}</ref><ref name="Hull67">{{cite journal | last1=Hull | first1=D. L. | year=1967 | title=The metaphysics of evolution | journal=The British Journal for the History of Science | volume=3 | issue=4 | pages=309–337 | jstor=4024958 | doi=10.1017/S0007087400002892}}</ref> Ito ay bahagi ng pagkaunawang [[teleohikal]] ni Aristoteles na ang lahat ng mga bagay ay may nilalayong papel na ginagamitan sa isang kaayusang kosmiko ng [[diyos]]. Ang manunula at pilosopong Romano na si [[Lucretius]] ay nagmungkahi ng posibilidad ng mga pagbabagong pagkakasunlad ng mga organismo.<ref name=Carus2011>Carus TL (2011) ''De Rerum Natura''. New York, NY: Nabu Press.</ref> Ang mga iba ibang uri ng ideyang ito ay naging pamantayang pagkaunawa sa mga [[Gitnang Panahon]] at isinama sa pag-aaral ng mga [[Kristiyano]] ngunit hindi hiningi ni Aristoteles na ang lahat ng mga tunay na uri ng hayop ay tumutugon ng isa-sa-isa na may eksaktong mga anyong [[metapisikal]] at spesipikong nagbigay ng mga halimbawa kung paanong ang mga bagong uri ng mga nabubuhay na bagay ay umiiral.<ref>Mason, ''A History of the Sciences'' pp 43–44</ref> Noong ika-17 siglo, ang pakikitungo ni Aristoteles ay itinakwil ng bagong ''[[pamamaraang siyentipiko]]'' ng modernong agham at naghanap ng mga paliwanag ng natural na phenomena sa mga termino ng mga batas ng kalikasan na pareho para sa lahat ng mga nakikitang bagay at hindi nangangailangang magpalagay ng anumang itinakdang mga kategoryal natural o anumang mga kaayusang kosmiko ng diyos. Gayunpaman, ang pakikitungong ito ay mabagal na maitatag sa mga agham biolohiko at naging huling matibay na posisyon ng konsepto ng mga nakatakdang uring natural. Ginamit ni [[Johan Ray]] ang isa sa nakaraang mas pangkalahatang termino para sa mga nakatakdang uring natural na "species" upang ilapat sa mga uring hayop at halaman ngunit hindi tulad ni Aristoteles, kanyang striktong tinukoy ang bawat uri ng mga nabubuhay na bagay bilang espesye at nagmungkahing ang bawat espesye ay maaaring mailarawan ng mga katangian na nagpaparami sa sarili nito sa bawat henerasyon.<ref>Mayr ''Growth of biological thought'' p256; original was Ray, ''History of Plants''. 1686, trans E. Silk.</ref> Ang mga espesyeng ito ay inangking dinisenyo ng [[Diyos]] ngunit nagpapakita ng mga pagkakaiba na sanhi ng mga lokal na kondisyon. Nakita rin ng biolohikong klasipikasyon na ipinakilala ni [[Carolus Linnaeus]] noong 1735 ang espesye bilang nakatakda ayon sa mga plano ng diyos.<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html|title=Carl Linnaeus - berkeley.edu|accessdate=11 Pebrero 2012}}</ref> [[Talaksan:Charles Darwin aged 51.jpg|220px|thumb|Noong 1842, isinulat ni [[Charles Darwin]] ang unang guhit ng naging ''[[On the Origin of Species]]''.<ref name="Darwin09">{{cite book |last1 = Darwin |first1 = F. |title = The foundations of the origin of species, a sketch written in 1942 by Charles Darwin |year = 1909 |publisher = Cambridge University Press |page = 53 |url = http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2012-05-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516200017/http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |url-status = dead }}</ref>]] Ang mga ibang naturalista sa panahong ito ay nagpalagay ng pagbabagong pangkasunlad ng espesye sa paglipas ng panahon ayon sa mga natural na batas. Isinulat ni [[Maupertius]] noong 1751 ang mga natural na pagbabago na nagyayari sa reproduksiyon at nagtitipon sa loob ng maraming mga henerasyon upang lumikha ng bagong espesye.<ref>Bowler, Peter J. 2003. ''Evolution: the history of an idea''. Berkeley, CA. p73–75</ref> Iminungkahi ni [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] ang espesye ay maaaring mag-[[dehenerasyon|dehenera]] sa iba't ibang mga organismo at iminungkahi ni [[Erasmus Darwin]] na ang lahat ng may mainit na dugong mga hayop ay nagmula sa isang mikro-organismo o ("filament").<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/Edarwin.html|title=Erasmus Darwin - berkeley.edu|accessdate=11 Pebrero 2012}}</ref> Ang unang buong umunlad na skema ng kasunlaran ang teoriyang [[transmutasyon]] ni [[Lamarck]] noong 1809 <ref name=Lamarck1809>Lamarck (1809) Philosophie Zoologique</ref> na nakakita ng kusang loob na paglikha ng patuloy na paglilikha ng mga simpleng anyo ng buhay na umunlad sa may mas malaking pagiging komplikado na kahilera ng mga lipi na may likas na kagawiang pagpapatuloy at sa isang lokal na lebel, ang mga liping ito ay umangkop sa kapaligiran sa pamamagitan ng pagmamana ng mga pagbabago na sanhi ng paggamit o hindi paggamit sa mga magulang.<ref name="Margulis91" /><ref name="Gould02">{{cite book | last = Gould | first = S.J. | authorlink = Stephen Jay Gould | title = [[The Structure of Evolutionary Theory]] | publisher = Belknap Press ([[Harvard University Press]]) | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 978-0-674-00613-3 | ref = harv }}</ref> (Ang huling proseso ay kalaunang tinawag na [[Lamarckismo]]).<ref name="Margulis91">{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | last2 = Fester | first2 = René | title = Symbiosis as a source of evolutionary innovation: Speciation and morphogenesis | publisher = The MIT Press | year = 1991 | page = 470 | isbn = 0-262-13269-9 | url = http://books.google.ca/books?id=3sKzeiHUIUQC&pg=PA162&dq=inauthor:%22Lynn+Margulis%22+lamarck#v=onepage&q=inauthor%3A%22Lynn%20Margulis%22%20lamarck&f=false }}</ref><ref name="ImaginaryLamarck">{{cite book |last = Ghiselin |first = Michael T. |authorlink = Michael Ghiselin|publication-date = September/Oktubre 1994 |contribution = Nonsense in schoolbooks: 'The Imaginary Lamarck'|contribution-url =http://www.textbookleague.org/54marck.htm |title = The Textbook Letter |publisher = The Textbook League |url = http://www.textbookleague.org/ |accessdate = 23 Enero 2008 }}</ref><ref>{{cite book |last = Magner |first = Lois N. |title = A History of the Life Sciences |edition = Third |publisher = [[Marcel Dekker]], [[CRC Press]] |year = 2002 |isbn = 978-0-203-91100-6 |url = http://books.google.com/?id=YKJ6gVYbrGwC&printsec=frontcover#v=onepage&q }}</ref><ref name="Jablonka07">{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Lamb |first2 = M. J. |year = 2007 |title = Précis of evolution in four dimensions |journal = Behavioural and Brain Sciences |volume = 30 |pages = 353–392 |doi = 10.1017/S0140525X07002221 |url = http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |issue = 4 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2013-05-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130527003141/http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |url-status = dead }}</ref> Ang mga ideyang ito ay kindonena ng establisyimentong mga naturalista bilang haka haka na walang mga suportang [[empirikal]]. Sa partikular, iginiit ni [[Georges Cuvier]] na ang espesye ay hindi magkaugnay at nakatakda na ang mga pagkakatulad nito ay nagpapakita ng disenyo ng diyos para sa mga pangangailangang pang-tungkulin. Samantala, ang mga ideya ni Raye ng isang mabuting disenyo ay pinaunlad ni [[William Paley]] sa isang [[natural na teolohiya]] na nagmungkahi ng mga komplikadong pag-aangkop bilang ebidensiya ng disenyo ng diyos at ito ay hinanggan ni Charles Darwin.<ref name="Darwin91">{{cite book | editor1-last=Burkhardt | editor1-first=F. | editor2-last=Smith | editor2-first=S. |year = 1991 |title = The correspondence of Charles Darwin |volume = 7 |pages = 1858–1859 |publisher = Cambridge University Press |place = Cambridge }}</ref><ref name="Sulloway09">{{cite journal |last1 = Sulloway |first1 = F. J. |year = 2009 |title = Why Darwin rejected intelligent design |url = https://archive.org/details/journal-of-biosciences_2009-06_34_2/page/173 |journal = Journal of Biosciences |volume = 34 |issue = 2 |pages = 173–183 |doi = 10.1007/s12038-009-0020-8 |pmid = 19550032 }}</ref><ref name="Dawkins90">{{cite book |last1 = Dawkins |first1 = R. |title = Blind Watchmaker |url = https://archive.org/details/blindwatchmaker0000dawk_v6p3 |year = 1990 |publisher = Penguin Books |isbn = 0-14-014481-1 |page = 368 }}</ref> Ang mahalagang pagkalas mula sa konsepto ng nakatakdang espesye sa biolohiya ay nagsimula sa teoriya ng kasunlaran sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] na pinormula ni [[Charles Darwin]]. Ito ay sa isang bahaging naimpluwensiyahan ng ''[[An Essay on the Principle of Population]]'' ni [[Thomas Robert Malthus]]. Isinaad ni Darwin na ang paglago ng populasyon ay tutungo sa isang "pakikibaka para sa pag-iral" kung saan ang mga mapapaburang bariasyon ay mananaig habang ang iba ay mapapahamak. Sa bawat henerasyon, maraming mga supling ay nabibigong makapagpatuloy sa edad ng reproduksiyon dahil sa mga limitadong mapagkukunan. Ito ay maaaring magpaliwanag sa dibersidad ng mga hayop at halaman mula sa isang karaniwang ninuno sa pamamagitan ng paggawa ng mga natural na batas na gumagawa ng pareho para sa lahat ng mga uri ng bagay.<ref name="Sober09">{{cite journal |last1 = Sober |first1 = E. |year = 2009 |title = Did Darwin write the origin backwards? |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |volume = 106 |issue = S1 |pages = 10048–10055 |doi = 10.1073/pnas.0901109106 |url = http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |bibcode = 2009PNAS..10610048S |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2012-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121124020127/http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |url-status = dead }}</ref><ref>Mayr, Ernst (2001) ''What evolution is''. Weidenfeld & Nicolson, London. p165</ref><ref>{{cite book |author = Bowler, Peter J. |title = Evolution: the history of an idea |url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8 |publisher = University of California Press |location = Berkeley |year = 2003 |pages = [https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/145 145]–146 |isbn = 0-520-23693-9 |oclc = |doi = }} page 147"</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1086/282646 |author = Sokal RR, Crovello TJ |title = The biological species concept: A critical evaluation |journal = The American Naturalist |volume = 104 |issue = 936 |pages = 127–153 |year = 1970 |pmid = |url = http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |format = PDF |jstor = 2459191 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |url-status = dead }}</ref> Pinapaunlad ni Darwin ang kanyang teoriya ng [[natural na seleksiyon]] mula 1838 hanggang sa pinadalhan siya ni [[Alfred Russel Wallace]] ng isang kaparehong teoriya noong 1858. Parehong ipinrisinta nina Darwin at Wallace ang kanilang mga magkahiwalay na papel sa [[Linnean Society of London]].<ref>{{cite journal | last1 = Darwin | first1 = Charles | last2 = Wallace | first2 = Alfred | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F350&viewtype=text&pageseq=1 | title = On the Tendency of Species to form Varieties and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection | journal = Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London. Zoology | volume = 3 | issue = 2 | year = 1858 | month = August | pages = 45–62 | accessdate = 13 Mayo 2007 | doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x | ref = harv }}</ref> [[Talaksan:Huxley - Mans Place in Nature.jpg|thumb|400px|Si [[Thomas Henry Huxley]] ay gumamit ng mga ilustrasyon upang ipakita na ang mga [[tao]] at [[ape]] ay may parehong pundamental na mga istraktura ng kalansay.<ref>{{harvnb|Bowler|2003|p=208}}</ref>]] Sa huli nang 1859, ang paglilimbag ng [[On the Origin of Species]](''Tungkol sa Pinagmulan ng Espesye'') ay detalyadong nagpaliwanag ng [[natural na seleksiyon]] at sa isang paraan ay tumungo sa isang papataas na malawak na pagtanggap sa [[Darwinismo|ebolusyong Darwinian]]. Inilapat ni [[Thomas Henry Huxley]] ang mga ideya ni Darwin sa mga tao gamit ang [[paleontolohiya]] at [[anatomiyang paghahambing]] upang magbigay ng malakas na ebidensiya na ang mga tao at [[ape]] ay nagsasalo ng isang karaniwang ninuno. Ang ilan ay nabalisa dito dahil ito ay nagpapahiwatig na ang mga tao ay walang espesyal na lugar sa [[uniberso]].<ref>{{cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/277746/T-H-Huxley |title = Encyclopædia Britannica Online |publisher = Britannica.com |date = |accessdate = 11 Enero 2012 }}</ref> Noong mga 1920 at 1930, ang isang [[modernong ebolusyonaryong sintesis]] ay nag-ugnay ng [[natural na seleksiyon]], teoriya ng [[mutasyon]] at [[pagmamanang Mendelian]] sa isang pinag-isang teoriya na pangkalahatang lumalapat sa anumang sangay ng [[biolohiya]]. Nagawang maipaliwanag ng modernong sintesis ang mga paternong napagmasdan sa buong mga espesye sa mga populasyon sa pamamagitan ng mga [[transisyonal na fossil]] sa [[paleontolohiya]] at kahit sa mga komplikadong mekanismong [[selula]]r sa [[biolohiyang pag-unlad]].<ref name="Gould02" /><ref>{{cite book |last = Bowler |first = Peter J. |authorlink = Peter J. Bowler |year = 1989 |title = The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society |url = https://archive.org/details/mendelianrevolut0000bowl |publisher = Johns Hopkins University Press |location = Baltimore |isbn = 978-0-8018-3888-0 }}</ref> Ang publikasyon ng istraktura ng [[DNA]] nina [[James D. Watson|James Watson]] at [[Francis Crick]] noong 1953 ay nagpakita ng isang basehang pisikal para sa pagmamana.<ref name="Watson53">{{cite journal |last1 = Watson |first1 = J. D. |last2 = Crick |first2 = F. H. C. |title = Molecular structure of nucleic acids: A structure for deoxyribose nucleic acid |journal = Nature |volume = 171 |pages = 737–738 |doi = 10.1038/171737a0 |url = http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf |bibcode = 1953Natur.171..737W |issue = 4356 |pmid = 13054692 |year = 1953 }}</ref> Napabuti rin ng [[biolohiyang molekular]] ang ating pagkaunawa sa relasyon sa pagitan ng [[henotipo]] at [[penotipo]]. Ang mga pagsulong ay nagawa sa sistematikang [[pilohenetika|pilohenetiko]] na nagmamapa ng transisiyon ng mga katangian sa isang maihahambing at masusubok na balangkas sa pamamagitan ng publikasyon at paggamit ng [[punong pilohenetiko|mga punong ebolusyonaryo]].<ref name="Hennig99">{{cite book |last1 = Hennig |first1 = W. |last2 = Lieberman |first2 = B. S. |title = Phylogenetic systematics |page = 280 |publisher = University of Illinois Press |edition = New edition (Mar 1, 1999) |isbn = 0-252-06814-9 |year = 1999 |url = http://books.google.ca/books?id=xsi6QcQPJGkC&printsec=frontcover&dq=phylogenetic+systematics#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref name="Wiley11">{{cite book |title = Phylogenetics: Theory and practice of phylogenetic systematics |url = https://archive.org/details/isbn_9780470905968 |year = 2011 |edition = 2nd |publisher = Wiley-Blackwell |page = [https://archive.org/details/isbn_9780470905968/page/390 390] |doi = 10.1002/9781118017883.fmatter }}</ref> Noong 1973, isinulat ng biologong ebolusyonaryo na si [[Theodosius Dobzhansky]] na "nothing in biology makes sense except in the light of evolution"(wala sa biolohiya ang may saysay malibang sa liwanag ng ebolusyon) dahil ito ay nagbigay liwanag sa mga relasyon ng unang tila hindi magkakaugnay na mga katotohanan sa natural na kasaysayan sa isang magkaayon na nagpapaliwanag na katawan ng kaalaman na naglalarawan at humuhula ng maraming mga mapagmamasdang katotohanan tungkol sa buhay sa planetang ito.<ref name="Dobzhansky73">{{cite journal |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1973 |title = Nothing in biology makes sense except in the light of evolution |journal = The American Biology Teacher |volume = 35 |issue = 3 |pages = 125–129 |url = http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |doi = 10.2307/4444260 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2018-10-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181004065506/http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |url-status = dead }}</ref> Simula nito, ang modernong ebolusyonaryong sintesis ay karagdagan pang pinalawig upang ipaliwanag ang mga phenomenang biolohiko sa buo at nagsasamang iskala ng hierarkang biolohiko mula sa mga gene hanggang sa espesye. Ang pagpapalawig na ito ay tinawag na "[[Evolutionary developmental biology|eco-evo-devo]]".<ref name=Kutschera>{{cite journal |author = Kutschera U, Niklas K |title = The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis |journal = Naturwissenschaften |volume = 91 |issue = 6 |pages = 255–76 |year = 2004 |pmid = 15241603 |doi = 10.1007/s00114-004-0515-y |ref = harv |bibcode = 2004NW.....91..255K }}</ref><ref name=Kutschera/><ref name="Cracraft04">{{cite book |editor1-last = Cracraft |editor1-first = J. |editor2-last = Bybee |editor2-first = R. W. |title = Evolutionary science and society: Educating a new generation |year = 2004 |place = Chicago, IL |series = Revised Proceedings of the BSCS, AIBS Symposium |url = http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720001405/http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Avise10">{{cite journal |last1 = Avise |first1 = J. C. |last2 = Ayala |first2 = F. J. |title = In the Light of Evolution IV. The Human Condition (introduction) |year = 2010 |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume = 107 |issue = S2 |pages = 8897–8901 |url = http://faculty.sites.uci.edu/johncavise/files/2011/03/311-intro-to-ILE-IV.pdf |doi = 10.1073/pnas.100321410 }}</ref> == Pagmamana == [[Talaksan:ADN static.png|thumb|upright|Istruktura ng [[DNA]]]] Ang ebolusyon sa mga organismo ay nangyayari sa pamamagitan ng mga pagbabago sa mga katangiang mamamana. Halimbawa, sa mga tao, ang [[kulay ng mata]] ay isang namamanang katangian at ang isang indibidwal ay makapagmamana ng katangiang kulay kayumangging mata mula sa isa nitong magulang.<ref>{{cite journal |author = Sturm RA, Frudakis TN |title = Eye colour: portals into pigmentation genes and ancestry |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2004-08_20_8/page/n5 |journal = Trends Genet. |volume = 20 |issue = 8 |pages = 327–32 |year = 2004 |pmid = 15262401 |doi = 10.1016/j.tig.2004.06.010 |ref = harv }}</ref> Ang mga namamanang mga katangian ay kinokontrol ng mga [[gene]] at ang kumpletong hanay ng mga gene sa loob ng isang organismo ay tinatawag na [[genotype]] nito.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author = Pearson H |title = Genetics: what is a gene? |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/398 |journal = Nature |volume = 441 |issue = 7092 |pages = 398–401 |year = 2006 |pmid = 16724031 |doi = 10.1038/441398a |ref = harv |bibcode = 2006Natur.441..398P }}</ref> Ang kumpletong hanay ng mga mapagmamasdang mga katangian na bumubuo ng istruktura at pag-aasal ng isang organismo ay tinatawag na [[phenotype]] nito. Ang mga katangiang ito ay nagmumula mula sa interaksiyon ng genotype nito sa kapaligiran.<ref>{{cite journal |author = Visscher PM, Hill WG, Wray NR |title = Heritability in the genomics era—concepts and misconceptions |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 9 |issue = 4 |pages = 255–66 |year = 2008 |pmid = 18319743 |doi = 10.1038/nrg2322 |ref = harv }}</ref> Dahil dito, maraming mga aspeto ng phenotype ay hindi namamana. Halimbawa, ang balat na [[sun tanning|na-suntan]] ay nagmumula sa interaksiyon sa pagitan ng genotype ng isang tao at sa sikat ng araw at kaya ang mga suntan ay hindi naipapasa sa mga anak ng mga tao. Gayunpaman, ang ilang mga tao ay mas madaling magka-tan dahil sa mga pagkakaiba ng kanilang genotype, halimbawa may mga taong may namamanang katangian na [[albinismo]] na hindi nag-tatan at napakasensitibo sa [[paso ng araw]].<ref>{{cite journal |author = Oetting WS, Brilliant MH, King RA |title = The clinical spectrum of albinism in humans |journal = Molecular medicine today |volume = 2 |issue = 8 |pages = 330–5 |year = 1996 |pmid = 8796918 |doi = 10.1016/1357-4310(96)81798-9 |ref = harv }}</ref> Ang mga mamamanang katangian ay naipapasa mula sa isang henerasyon tungo sa isa pang henerasyon sa pamamagitan ng [[DNA]] na molekulang nagkokodigo ng impormasyong henetiko. Bago naghahati ang isang selula, ang DNA ay kinokopya upang ang bawat nagreresultang mga dalawang selula ay magmamana ng sekwensiyang DNA. Ang mga bahagi ng molekulang DNA na tumutukoy sa unit na pangtungkulin ay tinatawag na mga gene. Ang mga magkakaibang gene ay may iba ibang mga sekwensiya ng mga base. Sa loob ng mga selula, ang mga mahahabang strand ng DNA ay bumubuo ng kondensadong mga istrukturang tinatawag na mga [[kromosoma]]. Ang spesipikong lokasyon ng sekwensiyang DNA sa loob ng isang kromosoma ay kilala bilang [[locus]]. Kung ang sekwensiyang DNA sa isang locus ay iba iba sa pagitan ng mga indibidwal, ang mga iba ibang anyo ng sekwensiyang ito ay tinatawag na mga [[allele]]. Ang mga sekwensiyang DNA ay mababago sa pamamagitan ng mga [[mutasyon]] na lumilikha ng mga bagong allele. Kung isang mutasyon ay nangyayari sa loob ng isang gene, ang bagong allele ay makakaapekto sa katangian na kinokontrol ng gene na nagbabago ng phenotype ng organismo.<ref name=Futuyma>{{cite book |last = Futuyma |first = Douglas J. |authorlink = Douglas J. Futuyma |year = 2005 |title = Evolution |url = https://archive.org/details/evolution0000futu |publisher = Sinauer Associates, Inc |location = Sunderland, Massachusetts |isbn = 0-87893-187-2 }}</ref> Ang karamihan ng mga katangian ay mas masalimuot at kinokontrol ng mga maraming nag-uugnayan mga gene.<ref>{{cite journal |author = Phillips PC |title = Epistasis—the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 9 |issue = 11 |pages = 855–67 |year = 2008 |pmid = 18852697 |doi = 10.1038/nrg2452 |pmc = 2689140 |ref = harv }}</ref><ref name=Lin>{{cite journal |author = Wu R, Lin M |title = Functional mapping&nbsp;– how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 7 |issue = 3 |pages = 229–37 |year = 2006 |pmid = 16485021 |doi = 10.1038/nrg1804 |ref = harv }}</ref> Nakumpirma ng mga kamakailang pag-aaral ang mga mahahalagang mga halimbawa ng mga mamamanang mga pagbabago na hindi maipapaliwanag ng mga pagbabago sa sekwensiya ng mga nucleotide sa DNA. Ang mga ito ay tinatawag na mga sistemang pagmamanang epihenetiko.<ref name="Jablonk09">{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Raz |first2 = G. |title = Transgenerational epigenetic inheritance: Prevalence, mechanisms and implications for the study of heredity and evolution |journal = The Quarterly Review of Biology |volume = 84 |issue = 2 |pages = 131–176 |year = 2009 |url = http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |pmid = 19606595 |doi = 10.1086/598822 |access-date = 2013-06-16 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |url-status = dead }}</ref> == Bariasyon == [[Talaksan:Portulaca grandiflora mutant1.jpg|thumb|right|Ang isang [[mutasyon]] ay nagsanhi sa [[moss rose]] na ito na lumikha ng mga bulaklak na may magkaibang mga kulay.]] Ang lahat ng nabubuhay na organismo ay nagpapakita ng bariasyon o pagkakaiba sa loob ng isang populasyon at sa pagitan ng mga populasyon. Ang bariasyong henetiko ay mahalaga dahil nagbibigay ito ng materyal na henetiko para sa [[natural na seleksiyon]]. Ang pagkakaibang henetiko ay matutukoy sa iba't ibang mga lebel. Posibleng matukoy ang pagkakaibang henetiko mula sa mga pagmamasid ng mga pagkakaiba sa [[phenotype]] gayundin sa pagsisiyasat ng mga pagkakaiba sa lebel ng mga ensaym at gayundin sa pagkakaiba sa pagkakaayos ng mga base ng mga nucleotide sa mga [[gene]]. Inilalarawan ng [[modern evolutionary synthesis]] ang ebolusyon bilang ang pagbabago sa paglipas ng panahon ng bariasyong henetikong ito. Ang prekwensiya ng isang partikular na [[allele]] ay magiging higit kumulang na nananaig nang relatibo sa ibang mga anyo ng gene na ito. Ang bariasyon ay naglalaho kapag ang isang allele ay umaabot sa punto ng [[fixation (population genetics)|fixation]]&nbsp;— kapag ito ay naglalaho mula sa populasyon o pumapalit nang buo sa allele ng ninuno nito.<ref name=Amos>{{cite journal |author = Harwood AJ |title = Factors affecting levels of genetic diversity in natural populations |journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume = 353 |issue = 1366 |pages = 177–86 |year = 1998 |pmid = 9533122 |pmc = 1692205 |doi = 10.1098/rstb.1998.0200 |last2 = Harwood |first2 = J |ref = harv }}</ref> Ang [[natural na seleksiyon]] ay nagsasanhi lamang ng ebolusyon kapag may sapat na bariasyon o pagkakaibang henetiko sa isang populasyon. Ang ''[[prinsipyong Hardy-Weinberg]]'' ay nagbibigay ng solusyon sa kung paanong ang bariasyon ay napapanatili sa isang populasyon sa [[pagmamanang Mendelian]]. Ang mga prekwensiya ng mga [[allele]] ay nananatiling hindi nagbabago sa kawalan ng natural na seleksiyon, mutasyon, migrasyon at genetic drift.<ref name="Ewens W.J. 2004">{{cite book |author = Ewens W.J. |year = 2004 |title = Mathematical Population Genetics (2nd Edition) |url = https://archive.org/details/mathematicalpopu0000ewen_u3t1 |publisher = Springer-Verlag, New York |isbn = 0-387-20191-2 }}</ref> Ang mga pagkakaibang henetiko sa loob ng populasyon ay sanhi ng mga sumusunod: ang [[mutasyon]] na mga pagbabago sa [[DNA]], ang pagdaloy ng gene na anumang pagkilos ng mga gene mula sa isang populasyon sa isa pang populasyon at ang [[reproduksiyong seksuwal]] na makakalikha ng bagong kombinasyon ng gene mula sa mga magulang sa isang populasyon. === Mutasyon === [[Talaksan:Gene-duplication.png|thumb|right|[[Duplikasyon ng gene]]]] Ang mga henetikong bariasyon ay napapadami sa pamamagitan ng [[mutasyon]]. Ang mga mutasyon ang mga pagbabago sa sekwensiya ng DNA ng [[genome]] ng isang selula. Kapag nangyari ang mga mutasyon, ito ay maaaring walang epekto, magbago ng produkto ng gene o magpigil sa gene na gumana. Ang karamihan sa mga pagbabago sa [[DNA]] ay nagdudulot ng panganib ngunit ang ilan sa mga ito ay neutral o isang kapakinabangan sa isang organismo. Ang mutasyon ay maaaring mangyari sanhi ng mga pagkakamali kung ang [[meiosis]] ay lumilikha ng mga [[selulang gamete]]([[ovum|itlog]] at [[sperm]]) gayundin ng [[radiasyon]] o ng ilang mga kemikal ngunit ang mga mutasyon ay minsan nangyayari ng random. Ang ilang pangunahing uri ng mga mutasyon sa DNA ay: [[Pagbura (henetika)|Henetikong pagbura]] kung saan ang isa o maraming mga base ng [[DNA]] ay nabura, [[Pagpasok (henetika)|Henetikong pagpasok]] kung saan ang isa o maraming mga base ng DNA ay nadagdag, [[Paghalili (henetika)|Henetikong paghalili]] kung saan ang isa o maraming mga base ng DNA ay humalili(substituted) para sa ibang mga base sa sekwensiya, [[Duplikasyon ng gene]] kung saan ang buong [[gene]] ay kinopya. Ang duplikasyon ay may malaking papel na ginampanan sa ebolusyon. Ito ay nagpapakilala ng karagdagang mga kopya ng [[gene]] sa isang [[genome]]. Ang karagdagang(extra) mga kopya ng gene ang pangunahing pinagmumulan ng hilaw na bagay(raw material) para ang mga bagong gene ay mag-ebolb. Ito ay mahalaga dahil ang karamihan sa mga bagong gene ay nag-ebolb sa loob ng mga pamilya ng gene mula sa naunang umiiral na mga gene na may pinagsaluhang mga ninuno. Halimbawa, ang [[mata]] ng isang tao ay gumagamit ng apat na [[gene]] upang lumikha ng mga estruktura na nakakadama ng liwanag. Ang tatlo ay para sa pagtingin ng kulay(color vision) at ang isa ay para sa paningin na pang-gabi(night vision). Ang lahat ng apat na gene na ito ay nagmula sa isang sinaunang gene. Ang mga bagong gene ay maaaring malikha mula sa isang ancestral o sinaunang gene kapag ang duplikadong kopya ay nag-mutate at nagkamit ng panibagong silbi o tungkulin. Ang prosesong ito ay mas madali pag ang gene ay na-duplicate dahil ito ay nagdadagdag ng pagdami nito sa sistema. Ang isang gene sa pares ay maaaring magkamit ng panibagong silbi o tungkulin samantalang ang ibang mga kopya ay patuloy na nagsasagawa ng orihinal nitong tungkulin. Kahit ang ibang mga uri ng mutasyon ay maaaring kabuuang makalikha ng panibagong mga gene mula sa mga nakaraang noncoding na DNA. Ang henerasyon ng mga bagong gene ay maaari ring sumangkot sa mga maliit na bahagi ng ilang mga gene na dinuduplicate at sa mga pragmentong ito ay naghahalong muli upang bumuo ng mga bagong kombinasyon na may mga bagong mga tungkulin. Kung ang mga gene ay nabuo mula sa paghahalo ng mga naunang umiiral na mga bahagi, ang domains ay umaasal bilang mga module na may simpleng independyenteng tungkulin na maaaring pagsaluhin upang lumikha ng mga bagong kombinasyon na may bago at komplikadong mga tungkulin. Bilang karagdagan sa pagiging pangunahing pinagmulan ng bariasyon, ang mutasyon ay maaari ring magsilbing mekanismo ng kasunlaran kung may mga iba't ibang [[probabilidad]] sa molecular level para ang iba't ibang mga mutasyon ay mangyari. Ang prosesong ito ay tinatawag na "pagkiling na mutasyon". Halimbawa, kung ang dalawang [[genotype]] na ang isa sa mga ito ay may [[nukleyotida]] na G at ang isa ay may nucleotide na A sa parehong posisyon at may parehong fitness(kaangkupan) ngunit ang mutasyon mulsa sa G patungo sa A ay kadalasang nangyayari kesa sa mutasyon mula sa A patungo sa G, ang mga genotype na may A ay magagawing mag-ebolb. Ang iba't ibang insertion laban sa deletion na mga mutation bias sa iba't ibang [[taksa]] ay maaring magdulot ng kasunlaran ng iba't ibang mga sukat ng genome. Ang developmental o mutational biases ay napagmasdan din sa [[ebolusyong morpolohikal]]. Halimbawa, ayon sa phenotype-first teoriya ng kasunlaran, ang mga mutasyon ay kalaunang magdudulot ng henetikong asimilasyon o pagsasama ng mga katangian(trait) na sa nakaraan ay hinimok ng kapaligiran. Ang mga epekto ng mutation bias ay ipinapatong sa ibang mga proseso. Kung ang seleksiyon ay papabor sa isa sa dalawang mga mutasyon ngunit walang karagdagang benepisyo sa pagkakaroon ng dalawang mutasyong ito, ang mutasyon nangyayari ng madalas ang siyang malamang na matatakda(fixed) sa isang populasyon. Ang mga mutasyon na nagdudulot ng paglaho ng silbi o tungkulin ng isang gene ay mas karaniwang kesa sa mga mutasyong bumubuo ng bago at buong may silbing gene. Ang karamihan sa mga mutasyon ng paglaho ng tungkulin ay umaapekto sa kasunlaran. Halimbawa, ang mga pigment(kulay) ay hindi na magagamit ng mga hayop na nakatira sa mga kweba at karaniwang naglalaho. Ang uring ito ng paglaho ng tungkulin ay nangyayari dahil sa mutation bias at/o ang tungkulin ay magastos. Ang pagkawala ng kakayang sporulation(proseso ng paglikha ng spore) sa isang [[bacteria]] sa isang kasunlaran sa laboratoryo ay lumilitaw na sanhi ng mutation bias kesa sa natural selection laban sa gastos ng pagpapanatili ng kakayahang ito. Kung walang seleksiyon para sa paglaho ng tungkulin, ang bilis kung saan ang paglaho ay nag-eebolb ay mas lalong dumidepende sa rate(bilis) ng mutasyon kesa sa epektibong sukat ng populasyon na nagpapakitang ito ay mas itinutulak ng mutation bias kesa sa genetic drift. === Reproduksiyong seksuwal at rekombinasyon === Sa mga organismong [[aseksuwal]], ang lahat ng mga gene ay namamana lamang sa isang magulang dahil hindi ito makapaghahalo ng mga gene ng ibang mga organismo tuwing [[reproduksiyong aseksuwal]]. Taliwas dito, ang supling ng mga organismo sa [[reproduksiyong seksuwal]] ay naglalaman ng mga paghahalo ng mga [[kromosoma]] ng kanilang mga magulang. Sa isang nauugnay na prosesong tinatawag na homologosong rekombinasyon, ang mga organismong seksuwal ay nagpapalit ng DNA sa pagitan ng dalawang magkatugmang mga kromosoma. Ang rekombinasyon ay hindi nagbabago ng mga prekwensiya ng allele ngunit sa halip ay nagbabago kung aling mga allele ang nauugnay sa bawat isa na lumilikha ng supling na may mga bagong paghahalo ng mga allele. === Daloy ng gene === Ang daloy ng [[gene]] ang pagpapalitan ng mga gene sa pagitan ng mga populasyon gayundin pagitan ng mga espesye. Ang presensiya o kawalan ng daloy ng gene ay pundamental na nagpapabago ng kurso ng kasunralan. Dahil sa kompleksidad ng mga organismo, anumang dalawang kumpletong magkahiwalay na populasyon ay kalaunang mag-eebolb ng mga inkompatibilidad na henetiko sa pamamagitan ng mga neutral na proseso gaya ng sa modelong Bateson-Dobzhansky-Muller kahit pa ang parehong mga populasyon ay mananatiling magkatulad sa kanilang pag-aangkop sa kapaligiran. Kung ang pagkakaibang henetiko sa pagitan ng mga populasyon ay nabuo, ang daloy ng gene sa pagitan ng mga populasyon ay maaaring magpakilala ng mga katangian o allele na hindi mapapakinabangan sa lokal na populasyon at ito ay maaaring magdulot sa organismo sa loob ng mga populasyong ito na mag ebolb ng mga mekanismo na pipigil sa pagtatalik ng mga magkakalayo sa henetikong mga organismo(o mga organismong malayo ang pagkakatulad ng gene) na kalaunan ay magreresulta sa paglitaw ng mga bagong [[species]]. Ang paglipat ng gene sa pagitan ng mga species ay kinabibilangan ng mga pagbuo ng mga organismong [[hybrid]] at [[horizontal gene transfer]]. Ang [[Horizontal gene transfer]] ang paglilipat ng materyal na henetiko mula sa isa organismo tungo sa isa pa na hindi nito supling. Ito ay karaniwan sa mga [[bakterya]].<ref>{{cite journal |author = Boucher Y, Douady CJ, Papke RT, Walsh DA, Boudreau ME, Nesbo CL, Case RJ, Doolittle WF |title = Lateral gene transfer and the origins of prokaryotic groups |doi = 10.1146/annurev.genet.37.050503.084247 |journal = Annu Rev Genet |volume = 37 |issue = 1 |pages = 283–328 |year = 2003 |pmid = 14616063 |ref = harv }}</ref> Sa [[medisina]], ito ay nag-aambag sa pagkalat ng [[hindi pagtalab ng antibiyotiko]] o resistansiya gaya nang kapag ang bakterya ay nagkakamit ng resistansiyang mga gene na mabilis nitong maililipat sa ibang species.<ref name=GeneticEvolution>{{cite journal |author = Walsh T |title = Combinatorial genetic evolution of multiresistance |journal = Curr. Opin. Microbiol. |volume = 9 |issue = 5 |pages = 476–82 |year = 2006 |pmid = 16942901 |doi = 10.1016/j.mib.2006.08.009 |ref = harv }}</ref> Ang Horizontal gene transfer mula sa bakterya tungo sa mga [[eukaryote]] gaya yeast ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' at adzuki bean beetle ''Callosobruchus chinensis'' ay nangyari.<ref>{{cite journal |author = Kondo N, Nikoh N, Ijichi N, Shimada M, Fukatsu T |title = Genome fragment of Wolbachia endosymbiont transferred to X chromosome of host insect |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-10-29_99_22/page/14280 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 99 |issue = 22 |pages = 14280–5 |year = 2002 |pmid = 12386340 |doi = 10.1073/pnas.222228199 |pmc = 137875 |ref = harv |bibcode = 2002PNAS...9914280K }}</ref><ref>{{cite journal |author = Sprague G |title = Genetic exchange between kingdoms |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 1 |issue = 4 |pages = 530–3 |year = 1991 |pmid = 1822285 |doi = 10.1016/S0959-437X(05)80203-5 |ref = harv }}</ref> Ang isang mas malaking iskalang paglipat ng mga gene ang mga eukaryotikong [[Bdelloidea|bdelloid rotifers]] na nakatanggap ng isang saklaw ng mga gene mula sa bakterya, fungi at mga halaman.<ref>{{cite journal |author = Gladyshev EA, Meselson M, Arkhipova IR |title = Massive horizontal gene transfer in bdelloid rotifers |journal = Science |volume = 320 |issue = 5880 |pages = 1210–3 |year = 2008 |pmid = 18511688 |doi = 10.1126/science.1156407 |ref = harv |bibcode = 2008Sci...320.1210G }}</ref> Ang mga [[Virus]] ay nagdadala rin ng DNA sa pagitan ng mga organismo na pumapayag sa paglilipat ng mga gene sa ibayong mga [[dominyo]].<ref>{{cite journal |author = Baldo A, McClure M |title = Evolution and horizontal transfer of dUTPase-encoding genes in viruses and their hosts |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_1999-09_73_9/page/7710 |journal = J. Virol. |volume = 73 |issue = 9 |pages = 7710–21 |date = 1 Setyembre 1999 |pmid = 10438861 |pmc = 104298 |ref = harv }}</ref> Ang mga malaking iskalang paglipat ng gene ay nangyari rin sa pagitan ng mga ninuno ng mga selulang eukaryotiko at bakterya noong pagkakamit ng mga [[chloroplast]] at mga [[Mitochondrion|mitochondria]]. Posibleng ang mga mismong eukaryote ay nagmula mula sa mga horizontal gene transfer sa pagitan ng bakterya at [[archaea]].<ref>{{cite journal |author = River, M. C. and Lake, J. A. |title = The ring of life provides evidence for a genome fusion origin of eukaryotes |journal = Nature |volume = 431 |issue = 9 |pages = 152–5 |year = 2004 |pmid = 15356622 |doi = 10.1038/nature02848 |ref = harv |bibcode = 2004Natur.431..152R }}</ref> == Mga mekanismo ng ebolusyon == === Natural na seleksiyon === [[Talaksan:Lichte en zwarte versie berkenspanner.jpg|thumb|Ang Morpha ''typica'' at morpha ''carbonaria'' na mga [[Morph (zoology)|morph]] ng [[peppered moth]] na nakahimlay sa parehong puno. Ang ''typica'' na may kulay maliwanag(sa ilalim ng sugat ng bark) ay mahirap makita sa punong ito kesa sa ''carbonaria''(kulay madilim) at kaya ay nakakapagtago sa predator nito gaya ng mga [[Great Tit]]. Ito ay gumagawa sa mga ''typica'' na patuloy na mabuhay at makapagparami ng mga supling na kulay maliwanag.]] Ang [[natural na seleksiyon]] ang proseso kung saan ang organismong may kanais nais na katangian ay mas malamang na dumami. Sa paggawa nito, ipinapasa ng mga ito ang mga katangiang ito sa susunod na henerasyon. Sa paglipas ng panahon, ito ay gumagawa sa mga organismo na umangkop sa kapaligiran nito. Ang dahilan nito ay ang dami ng [[gene]] para sa mga kanais nais na katangian ay dumadami sa populasyon. Ito ay kadalasang tinatawag na mekanismong "ebidente sa sarili" dahil ito ay kinakailangang sumunod sa tatlong mga simpleng katotohanan: # Ang mamamanang bariasyon ay umiiral sa loob ng mga populasyon ng mga organismo # Ang mga organismo ay lumilikha ng mas maraming mga supling kesa sa makapagpapatuloy # Ang mga supling na ito ay nag-iiba sa kakayahan ng mga ito na makapagpatuloy at makagparami. Ang sentral na konsepto ng natural na seleksiyon ang [[pagiging akma]] ng organismo.<ref name=Orr>{{cite journal |author = Orr HA |title = Fitness and its role in evolutionary genetics |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 10 |issue = 8 |pages = 531–9 |year = 2009 |pmid = 19546856 |doi = 10.1038/nrg2603 |pmc = 2753274 |ref = harv }}</ref> Ang pagiging akma ay nasusukat ng kakayahan ng organismo na makapagpatuloy at makapagparami na tumutukoy sa sukat ng kontribusyong henetiko nito sa susunod na henerasyon.<ref name=Orr/> Gayunpaman, ang pagiging akma ay hindi katumbas ng kabuuang bilang ng supling nito. Bagkus, ang pagiging akma ay tinutukoy ng proporsiyon ng mga kalaunang henerasyon na nagdadala ng mga [[gene]] ng organismo.<ref name=Haldane>{{cite journal |author = Haldane J |title = The theory of natural selection today |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1959-03-14_183_4663/page/710 |journal = Nature |volume = 183 |issue = 4663 |pages = 710–3 |year = 1959 |pmid = 13644170 |doi = 10.1038/183710a0 |ref = harv |bibcode = 1959Natur.183..710H }}</ref> Halimbawa, kung ang organismo ay mahusay na makapagpapatuloy ngunit ang supling nito ay labis na maliit at mahina upang makapagpatuloy, ang organismong ito ay makagagawa ng kaunting kontribusyon sa mga hinaharap na henerasyon ay mayroong isang mababang pagiging akma.<ref name=Orr/> Kung ang allele ay nagpapataas ng pagiging akma nang higit sa ibang mga allele ng gene na ito, sa bawat henerasyon, ang allele na ito ay magiging mas karaniwan sa loob ng populasyon. Ang mga katangiang ito ay sinasabing "pinili para". Kapag ang mas mababang pagiging hindi akma ay sinanhi ng pagkakaroon ng kaunting mapapakinabangan o nakapipinsala na nagreresulta sa allele na ito na maging bihira, ito ay sinasabing "pinili laban".<ref name="Lande">{{cite journal |author = Lande R, Arnold SJ |year = 1983 |title = The measurement of selection on correlated characters |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1983-11_37_6/page/1210 |journal = Evolution |volume = 37 |pages = 1210–26 |doi = 10.2307/2408842 |issue = 6 |ref = harv |jstor = 2408842 }}</ref> Ang pagiging akma ng isang allele ay hindi isang nakatakdang katangian. Kapag ang kapaligiran ay nagbabago, ang mga nakaraang neutral o nakapipinsalang mga katangian ay maaaring maging mapapakinabangan at ang nakaraang mga mapapakinabangang mga katangian ay maaaring maging mapanganib.<ref name="Futuyma" /> Gayunpaman, kahit pa ang direksiyon ng pagpili ay bumaliktad sa paraang ito, ang mga katangiang nawala sa nakaraan ay maaaring hindi na muling mag-ebolb sa isang katulad na anyo([[batas ni Dollo]]).<ref>{{cite journal |doi = 10.1111/j.1558-5646.2008.00505.x |pmid = 18764918 |volume = 62 |issue = 11 |pages = 2727–2741 |last = Goldberg |first = Emma E |title = On phylogenetic tests of irreversible evolution |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2008-11_62_11/page/n15 |journal = Evolution |year = 2008 |last2 = Igić |first2 = B |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1016/j.tree.2008.06.013 |pmid = 18814933 |volume = 23 |issue = 11 |pages = 602–609 |last = Collin |first = Rachel |title = Reversing opinions on Dollo's Law |journal = Trends in Ecology & Evolution |year = 2008 |last2 = Miglietta |first2 = MP |ref = harv }}</ref> [[File:Selection Types Chart.png|thumb|left|Isang chart na nagpapakita ng tatlong mga uri ng seleksiyon o pagpili. 1. [[Disruptibong seleksiyon]] 2. [[Nagpapatatag na seleksiyon]] 3. [[Direksiyonal na seleksiyon]]]] Ang natural na seleksiyon sa loob ng isang populasyon para sa isang katangian na maaring iba iba sa ibayo ng isang saklaw ng mga halaga gaya ng taas ay mauuri sa tatlong mga magkakaibang uri. Ang una ang [[direksiyonal na seleksiyon]] na isang paglipat sa halagang aberahe ng isang katangian sa paglipas ng panahon, halimbawa, ang mga organismo na unti unting nagiging mas matangkad.<ref>{{cite journal |author = Hoekstra H, Hoekstra J, Berrigan D, Vignieri S, Hoang A, Hill C, Beerli P, Kingsolver J |title = Strength and tempo of directional selection in the wild |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-07-31_98_16/page/9157 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 98 |issue = 16 |pages = 9157–60 |year = 2001 |pmid = 11470913 |pmc = 55389 |doi = 10.1073/pnas.161281098 |ref = harv |bibcode = 2001PNAS...98.9157H }}</ref> Ang ikalawa, ang [[disruptibong seleksiyon]] na pagpili ng mga sukdulang katangiang halaga at kadalasang nagreresulta sa [[distribusyong bimodal|dalawang magkaibang mga halaga]] na maging mas karaniwan na may pagili laban sa halagang aberahe. Ito ay kapag ang mga organismong maliit o matangkad ay may kapakinabangan ngunit hindi ang mga may taas na midyum. Ang huli ang [[nagpapatatag na seleksiyon]] na may pagpili laban sa mga sukdulang halagang katangian sa parehong mga dulo na nagsasanhi ng pagbabawas ng isang [[variance]] sa palibot ng halagang aberahe at kaunting pagkakaiba.<ref name=Hurst>{{cite journal |author = Hurst LD |title = Fundamental concepts in genetics: genetics and the understanding of selection |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 10 |issue = 2 |pages = 83–93 |year = 2009 |pmid = 19119264 |doi = 10.1038/nrg2506 |ref = harv }}</ref> <ref>{{cite journal |author = Felsenstein |title = Excursions along the Interface between Disruptive and Stabilizing Selection |url = https://archive.org/details/sim_genetics_1979-11_93_3/page/773 |journal = Genetics |volume = 93 |issue = 3 |pages = 773–95 |date = 1 Nobyembre 1979 |pmid = 17248980 |pmc = 1214112 |ref = harv }}</ref> Ito ay halimbawang magsasanhi sa mga organismo na unti unting maging lahat na may parehong taas. Ang isang espesyal na kaso ng natural na seleksiyon ang [[seksuwal na seleksiyon]] na pagpili para sa anumang katangiang nagpapataas ng tagumpay sa pakikipagtalik sa pamamagitan ng pagpapataas ng pagiging kaakit-akit ng isang organismo sa mga potensiyal na mga makakatalik nito.<ref>{{cite journal |author = Andersson M, Simmons L |title = Sexual selection and mate choice |journal = Trends Ecol. Evol. (Amst.) |volume = 21 |issue = 6 |pages = 296–302 |year = 2006 |pmid = 16769428 |doi = 10.1016/j.tree.2006.03.015 |ref = harv }}</ref> Ang mga katangiang nagebolb sa pamamagitan ng seksuwal na seleksiyon ay partikular na prominente sa mga lalake sa ilang mga species ng hayop sa kabila ng mga katangiang gaya ng mga mahirap na mga antler, mga pagtawag ng pagtatalik o mga maningning na mga kulay na nakakaakit ng mga maninila na nagpapaliit ng pagpapatuloy ng mga indbidwal na lalake.<ref>{{cite journal |author = Kokko H, Brooks R, McNamara J, Houston A |title = The sexual selection continuum |pmc = 1691039 |journal = Proc. Biol. Sci. |volume = 269 |issue = 1498 |pages = 1331–40 |year = 2002 |pmid = 12079655 |doi = 10.1098/rspb.2002.2020 |ref = harv }}</ref> Ang hindi kapakinabangang ito sa pagpapatuloy ay nababalanse ng mga tagumpay sa pagpaparami ng mga lalake na nagpapakita ng [[prinsipyong kapansanan|mahirap na dayain]] na mga napapiling seksuwal na katangian.<ref>{{cite journal |author = Hunt J, Brooks R, Jennions M, Smith M, Bentsen C, Bussière L |title = High-quality male field crickets invest heavily in sexual display but die young |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2004_432_7020/page/1024 |journal = Nature |volume = 432 |issue = 7020 |pages = 1024–7 |year = 2004 |pmid = 15616562 |doi = 10.1038/nature03084 |ref = harv |bibcode = 2004Natur.432.1024H }}</ref> Ang henetikong bariasyon sa loob ng isang populasyon ng mga organismo ay maaaring magdulot sa ilang mga indibidwal na makapagpatuloy o mas matagumpay na makapagparami kesa sa iba. Ang natural seleksiyon ay kumikilos sa mga [[phenotype]] o mga mapagmamasdang mga katangian ng isang organismo ngunit ang henetiko o namamanang basehan ng anumang phenotype na nagbibigay ng kalamangang reproduktibo ay mas magiging karaniwan sa isang populasyon. Sa paglipas ng panahon, ang prosesong ito ay magreresulta ng pagiging angkop sa kapaligiran na gumagawa sa mga populasyong ito na espesyal para sa mga partikular na kapaligirang ekolohikal at kalaunan ay maaaring magresulta ng paglitaw ng mga bagong espesye. Sa ibang salita, ang natural na seleksiyon ay isang mahalagang proseso(ngunit hindi lamang ang proseso) kung saan ang ebolusyon ay nangyayari sa loob ng isang populasyon ng mga organismo. Bilang kabaligtaran, ang [[artipisyal na seleksiyon]] ang prosesong isinasagawa ng tao upang ipagpatuloy ang mga kanais nais na katangian ng isang organismo samantalang ang [[natural na seleksiyon]] ay isinasagawa ng kalikasan sa paglipas ng mahabang panahon. Ang natural na seleksiyon ay maaaring umasal sa iba't ibang mga lebel ng organisasyon gaya ng mga [[gene]], [[selula]], mga indibidwal na organismo at espesye.<ref name="Okasha07">{{cite book |last1 = Okasha |first1 = S. |year = 2007 |title = Evolution and the Levels of Selection |url = https://archive.org/details/evolutionlevelso0000okas |publisher = Oxford University Press |isbn = 0-19-926797-9 }}</ref><ref name=Gould>{{cite journal |author = Gould SJ |title = Gulliver's further travels: the necessity and difficulty of a hierarchical theory of selection |journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume = 353 |issue = 1366 |pages = 307–14 |year = 1998 |pmid = 9533127 |pmc = 1692213 |doi = 10.1098/rstb.1998.0211 |ref = harv }}</ref><ref name=Mayr1997>{{cite journal |author = Mayr E |title = The objects of selection |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-03-18_94_6/page/2091 |doi = 10.1073/pnas.94.6.2091 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 94 |issue = 6 |pages = 2091–4 |year = 1997 |pmid = 9122151 |pmc = 33654 |ref = harv |bibcode = 1997PNAS...94.2091M }}</ref> Ang seleksiyon ay maaaring umasal sa maraming mga lebel ng sabay sabay.<ref>{{cite journal |author = Maynard Smith J |title = The units of selection |journal = Novartis Found. Symp. |volume = 213 |pages = 203–11; discussion 211–7 |year = 1998 |pmid = 9653725 |ref = harv }}</ref> Ang isang halimbawa ng seleksiyon na nangyayari sa ilalim ng lebel ng indibidwal ang mga gene na tinatawag na mga [[transposon]] na maaaring mag-replika at kumalat sa buong [[genome]].<ref>{{cite journal |author = Hickey DA |title = Evolutionary dynamics of transposable elements in prokaryotes and eukaryotes |url = https://archive.org/details/sim_genetica_1992_86_1-3/page/269 |journal = Genetica |volume = 86 |issue = 1–3 |pages = 269–74 |year = 1992 |pmid = 1334911 |doi = 10.1007/BF00133725 |ref = harv }}</ref> === Genetic drift === Ang [[genetic drift]] ang pagbabago sa prekwensiya ng anyo ng isang [[gene]] ([[allele]]) sa isang populasyon na sanhi ng random(nangyayari na lamang) na mga pagsasampol. Ang mga allele sa supling ang mga sampol ng mga magulang at ang tsansa o kapalaran ay may papel sa pagtukoy kung ang isang inidibidwal ay makakapagpatuloy o makakagpaparami. Ang prekwensiya ng allele ng populasyon ang praksiyon ng mga kopya ng gene na nagsasalo ng partikular na anyo. Ang genetic drift ay maaaring magsanhi ng kumpletong paglaho ng mga variant ng gene at sa gayon ay magbabawas ng bariasyong henetiko. Halimbawa, sa isang henerasyon, ang dalawang kayumangging [[beetle]] ay nagkataong nagkaroon ng apat na supling na nabuhay upang magparami. Ang ilang mga berdeng beetle ay namatay nang ang mga ito ay maapakan ng isang tao at hindi nagkaroon ng supling. Ang susunod na henerasyon ay mag-aangkin ng mas marami ng kayumangging beetle kesa sa nakaraang henerasyon ngunit ito ay nangyari dahil sa kapalaran. Ang mga pagbabagong ito sa bawat henerasyon ay tinatawag na genetic drift. Kung ang mga selektibong pwersa ay hindi umiiral o mahina, ang prekwensiya ng allele ay tumatakbo ng pataas o pababa ng random. Ang paglipat na ito ay humihinto kung ang isang allele ay kalauang naging pirme na maaaring resulta ng paglaho sa populasyon o kabuuang pagpapalit ng mga ibang allele. Sa gayon, ang henetikong pagtakbo ay maaaring magtanggal ng ilang mga allele mula sa populasyon sanhi ng kapalaran lamang. Kahit sa kawalan ng mga selektibong pwersa, ang henetikong pagtakbo ay maaaring magsanhi ng dalawang magkahiwalay na mga populasyon na nagmula sa parehong strakturang henetiko upang tumakbo ng magkahiwalay sa dalawang magkaibang populasyon na may magkaibang hanay ng mga allele. === Henetikong pagsakay === Ang rekombinasyon ng gene ay pumapayag sa mga allele sa parehong hibla ng [[DNA]] na humiwalay. Gayunpaman, ang bilis ng rekombinasyon ay mababa o mga dalawang pangyayari kada [[kromosoma]] sa bawat henerasyon. Ang nagiging resulta ay ang mga gene na magkalapit sa kromosoma ay maaaring hindi palaging malilipat ng magkalayo sa bawat isa at ang mga gene na magkakalapit ay maaring mamana ng sabay na isang penomenon na tinatawag na linkage. Ang pagtungong ito ay masusukat sa pamamagitan ng paghahanap kung gaanon ang dalawang allele ay sabay na nangyayari kumpara sa mga ekspektasyon na tinatawag na linkage disequilibrium nito. Ito ay maaaring mahalaga kung ang isang allele sa isang partikular na haplotype ay malakas na mapakikinabangan. Ang natural na seleksiyon ay maaaring magpatakbo ng pinipiling paglilinis na magsasanhi rin sa ibang mga allele sa haplotype na maging mas karaniwan sa populasyon. Ang epektong ito tinatawag na genetic hitchhiking o genetic draft. Ang genetic draft na sanhi ng katotohanang ang ilang mga neutral na gene ay magkakaugnay na henetiko sa iba na nasa ilalim ng pagpipili ay maaaring sa isang bahagi mabihag ng angkop na epektibong sukat ng populasyon. == Mga kinalalabasan == Ang ebolusyon ay nakakaimpluwensiya sa bawat aspeto ng anyo at pag-aasal ng mga organismo. Ang pinakakilala ang spesipikong [[pag-aangkop]] na pang-pag-aasal at mga pisikal na na resulta ng [[natural na seleksiyon]]. Ang mga pag-aangkop na ito ay nagpapataas ng pagiging angkop sa pamamagitan ng pagtulong ng mga gawain gaya ng paghahanap ng pagkain, pag-iwas sa mga maninila o sa pag-akit ng mga makakatalik. Ang mga organismo ay maaari ring tumugon sa seleksiyon sa pamamagitan ng [[pakikipagtulungan (ebolusyon)|pakikipagtulungan]] sa bawat isa na karaniwan ay sa pamamagitan ng pagtulong sa mga kamag-anak nito o sa pakikilahok sa parehong mapakikinabangang [[symbiosis]]. Sa mas matagal, ang ebolusyon ay lumilikha ng bagong espesye sa pamamagitan ng paghahati ng mga populasyon ng ninuno ng organismo sa mga bagong pangkat na hindi maaari o hindi makakapagtalik. Ang mga kinalalabasan ng ebolusyong ito ay minsang hinahati sa [[makroebolusyon]] na ebolusyong nangyayari sa o sa itaas ng lebel ng species gaya ng [[ekstinksiyon]] at [[espesiasyon]] at ang [[mikroebolusyon]] na tumutukoy sa mas maliliit na mga pagbabagong ebolusyon sa loob ng isang species o populasyon.<ref name=ScottEC>{{cite journal |author = Scott EC, Matzke NJ |title = Biological design in science classrooms |volume = 104 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |issue = suppl_1 |pages = 8669–76 |year = 2007 |pmid = 17494747 |pmc = 1876445 |doi = 10.1073/pnas.0701505104 |ref = harv |bibcode = 2007PNAS..104.8669S }}</ref> Sa pangkalahatan, ang makroebolusyon ay itinuturing na kinalalabasan ng mahahabang panahon ng mikroebolusyon.<ref>{{cite journal |author = Hendry AP, Kinnison MT |title = An introduction to microevolution: rate, pattern, process |journal = Genetica |volume = 112–113 |pages = 1–8 |year = 2001 |pmid = 11838760 |doi = 10.1023/A:1013368628607 |ref = harv }}</ref> Kaya ang distinksiyon sa pagitan ng mikroebolusyon at makroebolusyon ay isang pundamental. Ang pagkakaiba ay simpleng ang panahong nasasangkot.<ref>{{cite journal |author = Leroi AM |title = The scale independence of evolution |journal = Evol. Dev. |volume = 2 |issue = 2 |pages = 67–77 |year = 2000 |pmid = 11258392 |doi = 10.1046/j.1525-142x.2000.00044.x |ref = harv }}</ref> Gayunpaman, sa makroebolusyon, ang mga katangian ng buong espesye ay maaaring mahalaga. Halimbawa, ang isang malaking halaga ng bariasyon sa mga indibidwal ay pumapayag sa espesye na mabilis na makaangkop sa mga bagong habitat na nagpapabawas sa tsansa na maging ekstinto ito samantalang ang isang malawakang saklaw na heograpiko ay nagpapataas ng tsansa ng [[espesiasyon]] na gumagawang malamang na ang bahagi ng populasyon ay nagiging hiwalay. Sa kahulugang ito, ang [[makroebolusyon]] at [[mikroebolusyon]] ay maaaring kasangkutan ng seleksiyon sa iba't ibang mga lebel na ang mikroebolusyon ay umaasal sa mga gene at organismo laban sa mga prosesong makroebolusyonaryo gaya ng [[seleksiyon ng espesye]] na umaasal sa buong espesye at umaapekto sa mga rate nito ng [[espesiasyon]] at [[ekstinsiyon]]. {{sfn|Gould|2002|pp=657–658}}<ref>{{cite journal |author = Gould SJ |title = Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-07-19_91_15/page/6764 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6764–71 |year = 1994 |pmid = 8041695 |pmc = 44281 |doi = 10.1073/pnas.91.15.6764 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6764G }}</ref><ref name=Jablonski2000>{{cite journal |author = Jablonski, D. |year = 2000 |title = Micro- and macroevolution: scale and hierarchy in evolutionary biology and paleobiology |journal = Paleobiology |volume = 26 |issue = sp4 |pages = 15–52 |doi = 10.1666/0094-8373(2000)26[15:MAMSAH]2.0.CO;2 |ref = harv }}</ref> Ang isang karaniwang maling paniniwala ay ang ebolusyon ay may mga layunin o mga pangmatagalang plano. Gayunpaman, sa katotohanan, ang ebolusyon ay walang pangmatagalang layunin at hindi nangangailangang lumikha ng mas malaking kompleksidad.<ref name=sciam>Michael J. Dougherty. [http://www.sciam.com/article.cfm?id=is-the-human-race-evolvin Is the human race evolving or devolving?] ''[[Scientific American]]'' 20 Hulyo 1998.</ref><ref>[[TalkOrigins Archive]] response to [[Creationist]] claims&nbsp;– [http://www.talkorigins.org/indexcc/CB/CB932.html Claim CB932: Evolution of degenerate forms]</ref> Bagaman ang mga [[ebolusyon ng pagiging komplikado|komplikadong espesye]] ay nag-ebolb, ang mga ito ay pangalawang epekto ng kabuuang bilang ng mga organismo na dumadami at ang mga simpleng anyo ng buhay ay karaniwan pa rin sa biospero.<ref name=Carroll>{{cite journal |author = Carroll SB |title = Chance and necessity: the evolution of morphological complexity and diversity |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-22_409_6823/page/1101 |journal = Nature |volume = 409 |issue = 6823 |pages = 1102–9 |year = 2001 |pmid = 11234024 |doi = 10.1038/35059227 |ref = harv }}</ref> Halimbawa, ang labis na karamihan ng mga espesye ay mikroskopikong [[prokaryote]] na bumubuo ng mga kalahatan ng [[biomasa]] ng daigdig kabilang ng maliliit na sukat ng mga ito<ref>{{cite journal |author = Whitman W, Coleman D, Wiebe W |title = Prokaryotes: the unseen majority |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-06-09_95_12/page/6578 |doi = 10.1073/pnas.95.12.6578 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A |volume = 95 |issue = 12 |pages = 6578–83 |year = 1998 |pmid = 9618454 |pmc = 33863 |ref = harv |bibcode = 1998PNAS...95.6578W }}</ref> at bumubuo sa malawak na karamihan ng mga biodibersidad sa daigdig.<ref name=Schloss>{{cite journal |author = Schloss P, Handelsman J |title = Status of the microbial census |url = https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2004-12_68_4/page/686 |journal = Microbiol Mol Biol Rev |volume = 68 |issue = 4 |pages = 686–91 |year = 2004 |pmid = 15590780 |pmc = 539005 |doi = 10.1128/MMBR.68.4.686-691.2004 |ref = harv }}</ref> Kaya ang mga simpleng organismo ang nananaig na anyo ng buhay sa daigdig sa buong kasaysayan nito at patuloy na nagiging pangunahing anyo ng buhay hanggang sa kasalukuyan at ang komplikadong buhay ay lumilitaw lamang dahil ito ay [[may kinikilingang sampol|mas mapapansin]].<ref>{{cite journal |author = Nealson K |title = Post-Viking microbiology: new approaches, new data, new insights |url = https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_1999-01_29_1/page/73 |journal = Orig Life Evol Biosph |volume = 29 |issue = 1 |pages = 73–93 |year = 1999 |pmid = 11536899 |doi = 10.1023/A:1006515817767 |ref = harv }}</ref> Ang katunayan, ang ebolusyon ng mga mikroorganismo ay partikular na mahalaga sa modernong pagsasaliksik na ebolusyonaryo dahil ang mabilis na pagdami ng mga ito ay pumapayag sa pag-aaral ng [[ebolusyong eksperimental]] at ang obserbasyon ng ebolusyon at pag-aangkop sa nangyayring panahon.<ref name=Buckling>{{cite journal |author = Buckling A, Craig Maclean R, Brockhurst MA, Colegrave N |title = The Beagle in a bottle |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/824 |journal = Nature |volume = 457 |issue = 7231 |pages = 824–9 |year = 2009 |pmid = 19212400 |doi = 10.1038/nature07892 |ref = harv |bibcode = 2009Natur.457..824B }}</ref><ref>{{cite journal |author = Elena SF, Lenski RE |title = Evolution experiments with microorganisms: the dynamics and genetic bases of adaptation |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 4 |issue = 6 |pages = 457–69 |year = 2003 |pmid = 12776215 |doi = 10.1038/nrg1088 |ref = harv }}</ref> === Pag-aangkop === Ang pag-aangkop ang proseso na gumagawa sa mga organismo mas angkop sa [[habitat]] ng mga ito.<ref>Mayr, Ernst 1982. ''The growth of biological thought''. Harvard. p483: "Adaptation... could no longer be considered a static condition, a product of a creative past and became instead a continuing dynamic process."</ref><ref>The ''Oxford Dictionary of Science'' defines ''adaptation'' as "Any change in the structure or functioning of an organism that makes it better suited to its environment".</ref> Gayundin, ang terminong pag-aangkop ay maaari ring tumukoy sa katangian na mahalaga sa pagpapatuloy ng isang organismo. Halimbawa nito ang pag-aangkop ng mga ngipin ng [[kabayo]] sa pagdurog ng mga damo. Sa paggamit ng terminong pag-aangkop para sa prosesong ebolusyonaryo at pag-aangkop na katangian para sa produkto(ang bahaging pang-katawan o tungkulin), ang dalawang mga kahulugan ay maitatangi. Ang mga pag-aangkop ay nalilikha ng [[natural na seleksiyon]].<ref>{{cite journal |author = Orr H |title = The genetic theory of adaptation: a brief history |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 6 |issue = 2 |pages = 119–27 |year = 2005 |pmid = 15716908 |doi = 10.1038/nrg1523 |ref = harv }}</ref> Ang mga sumusunod na kahulugan ay mula kay [[Theodosius Dobzhansky]]. # Ang pag-aangkop ang prosesong ebolusyonaryo kung saan ang organismo ay nagiging mas may kakayahan na mamuhay sa habitat o kapaligiran nito.<ref>{{cite book |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |last2 = Hecht |first2 = MK |last3 = Steere |first3 = WC |year = 1968 |chapter = On some fundamental concepts of evolutionary biology |title = Evolutionary biology volume 2 |pages = 1–34 |publisher = Appleton-Century-Crofts |location = New York |edition = 1st }}</ref> # Ang pagiging umangkop ang katayuan ng naging angkop kung saan ang isang organismo ay patuloy na nabubuhay at nakakapagparami sa isang ibinigay na hanay ng mga habitat o kapaligiran.<ref>{{cite book |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1970 |title = Genetics of the evolutionary process |publisher = Columbia |location = N.Y. |pages = 4–6, 79–82, 84–87 |isbn = 0-231-02837-7 }}</ref> # Ang umaangkop na katangian ay isang aspeto ng pattern na pang-pag-unlad ng organismo na pumapayag o nagpapalakas sa probabilidad ng organismong ito na makapagpatuloy at makapagparami.<ref>{{cite journal |doi = 10.2307/2406099 |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1956 |title = Genetics of natural populations XXV. Genetic changes in populations of ''Drosophila pseudoobscura'' and ''Drosphila persimilis'' in some locations in California |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1956-03_10_1/page/82 |journal = Evolution |volume = 10 |issue = 1 |pages = 82–92 |jstor = 2406099 }}</ref> Ang pag-aangkop ay maaaring magsanhi ng pakinabang sa isang bagong katangian o pagkawala ng katangian ng ninuno nito. Ang halimbawa na napapakita ng parehong mga uri ng pagbabago ang pag-aangkop ng [[bakterya]] sa seleksiyon ng [[antibiotiko]] kung saan ang mga pagbabagong henetiko ay nagsasanhi ng [[resistansiya sa antibiotiko]] sa parehong pagbabago ng pinupuntiryang gamot o sa pagpapataas ng gawain ng mga tagadala na nag-aalis ng gamot sa selula.<ref>{{cite journal |author = Nakajima A, Sugimoto Y, Yoneyama H, Nakae T |title = High-level fluoroquinolone resistance in Pseudomonas aeruginosa due to interplay of the MexAB-OprM efflux pump and the DNA gyrase mutation |journal = Microbiol. Immunol. |volume = 46 |issue = 6 |pages = 391–5 |year = 2002 |pmid = 12153116 |ref = harv }}</ref> Ang ibang mga halimbawa ang bakteryang ''[[Escherichia coli]]'' na nag-ebolb ng kakayahang gumamit ng [[asidong sitriko]] bilang nutriento sa pangmatagalang eksperimento sa laboratoryo,<ref>{{cite journal |author = Blount ZD, Borland CZ, Lenski RE |title = Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-06-10_105_23/page/7899 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 105 |issue = 23 |pages = 7899–906 |year = 2008 |pmid = 18524956 |doi = 10.1073/pnas.0803151105 |pmc = 2430337 |ref = harv |bibcode = 2008PNAS..105.7899B }}</ref> ang ''[[Flavobacterium]]'' na nag-ebolb ng [[ensima]] na pumapayag sa bakteryang ito na makakapagdigest ng ilang mga byproduct ng manupakturang [[nylon 6]],<ref>{{cite journal |author = Okada H, Negoro S, Kimura H, Nakamura S |title = Evolutionary adaptation of plasmid-encoded enzymes for degrading nylon oligomers |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1983-11-10_306_5939/page/n136 |journal = Nature |volume = 306 |issue = 5939 |pages = 203–6 |year = 1983 |pmid = 6646204 |doi = 10.1038/306203a0 |ref = harv |bibcode = 1983Natur.306..203O }}</ref><ref>{{cite journal |author = Ohno S |title = Birth of a unique enzyme from an alternative reading frame of the preexisted, internally repetitious coding sequence |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1984-04_81_8/page/2421 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 81 |issue = 8 |pages = 2421–5 |year = 1984 |pmid = 6585807 |pmc = 345072 |doi = 10.1073/pnas.81.8.2421 |ref = harv |bibcode = 1984PNAS...81.2421O }}</ref> at ang bakterya sa lupa na ''[[Sphingobium]]'' na nag-ebolb ng isan gbuong bagong [[landas na metaboliko]] na sumisira sa sintetikong [[pestisidyo]]ng [[pentachlorophenol]].<ref>{{cite journal |author = Copley SD |title = Evolution of a metabolic pathway for degradation of a toxic xenobiotic: the patchwork approach |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2000-06_25_6/page/261 |journal = Trends Biochem. Sci. |volume = 25 |issue = 6 |pages = 261–5 |year = 2000 |pmid = 10838562 |doi = 10.1016/S0968-0004(00)01562-0 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |author = Crawford RL, Jung CM, Strap JL |title = The recent evolution of pentachlorophenol (PCP)-4-monooxygenase (PcpB) and associated pathways for bacterial degradation of PCP |journal = Biodegradation |volume = 18 |issue = 5 |pages = 525–39 |year = 2007 |pmid = 17123025 |doi = 10.1007/s10532-006-9090-6 |ref = harv }}</ref> [[Talaksan:Whale skeleton.png|350px|thumb|Ang isang kalansay ng [[balyenang baleen]], ang ''a'' at ''b'' ang mga butong flipper na umangkop mula sa harapang mga buto ng hita samantalang ang ''c'' ay nagpapakita ng mga [[bestihiyal]] na buto ng likurang hita na nagpapakita ng pag-aangkop mula sa lupain tungo sa dagat.<ref name="transformation445">{{cite journal |author = Bejder L, Hall BK |title = Limbs in whales and limblessness in other vertebrates: mechanisms of evolutionary and developmental transformation and loss |journal = Evol. Dev. |volume = 4 |issue = 6 |pages = 445–58 |year = 2002 |pmid = 12492145 |doi = 10.1046/j.1525-142X.2002.02033.x |ref = harv }}</ref>]] Ang pag-aangkop ay nangyayri sa pamamagitan ng unti unting pagbabago ng mga umiiral na istruktura. Dahil dito, ang mga istruktura na may parehong panloob na organisasyon ay maaaring may iba't ibang mga tungkulin sa mga nauugnay na organismo. Ito ang resulta ng isang istrukturang pang-ninuno na inangkop sa tungkulin sa iba't ibang mga paraan. Halimbawa, ang mga buto sa loob ng pakpak ng mga [[paniki]] ay labis na katulad ng mga paa ng [[daga]] at mga kamay ng mga [[primado]] sanhi ng pinagmulan ng lahat ng istrukturang ito mula sa isang karaniwang ninunong [[mamalya]].<ref>{{cite journal |doi = 10.1554/05-233.1 |pmid = 16526515 |volume = 59 |issue = 12 |pages = 2691–704 |last = Young |first = Nathan M. |title = Serial homology and the evolution of mammalian limb covariation structure |journal = Evolution |accessdate = 24 Setyembre 2009 |year = 2005 |url = http://www.bioone.org/doi/abs/10.1554/05-233.1 |last2 = Hallgrímsson |first2 = B |ref = harv }}</ref> Gayunpaman, dahil ang lahat ng mga buhay na organismo ay magkakaugnay sa isang paraan,<ref name=Penny1999>{{cite journal |author = Penny D, Poole A |title = The nature of the last universal common ancestor |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 9 |issue = 6 |pages = 672–77 |year = 1999 |pmid = 10607605 |doi = 10.1016/S0959-437X(99)00020-9 |ref = harv }}</ref> kahit ang mga organo na lumilitaw na may kaunting pagkakatulad sa istuktura gaya ng [[arthropoda]], [[pusit]] at mga mata ng [[bertebrata]] ay maaaring nakasalalay sa isang karaniwang hanay ng mga gene na homolohoso na kumokontrol sa pagtitipon at tungkulin nito. Ito ay tinatawag na [[malalim na homolohiya]].<ref>{{cite journal |doi = 10.1017/S1464793102006097 |pmid = 14558591 |volume = 78 |issue = 3 |pages = 409–433 |last = Hall |first = Brian K |title = Descent with modification: the unity underlying homology and homoplasy as seen through an analysis of development and evolution |url = https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2003-08_78_3/page/409 |journal = Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society |year = 2003 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1038/nature07891 |pmid = 19212399 |volume = 457 |issue = 7231 |pages = 818–823 |last = Shubin |first = Neil |title = Deep homology and the origins of evolutionary novelty |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/818 |journal = Nature |year = 2009 |last2 = Tabin |first2 = C |last3 = Carroll |first3 = S |ref = harv |bibcode = 2009Natur.457..818S }}</ref> Sa ebolusyon, ang ilang mga istruktura ay maaaring mawalan ng orihinal na tungkulin nito at maging [[bestihiyalidad|istrukturang bestihiyal]].<ref name=Fong>{{cite journal |author = Fong D, Kane T, Culver D |title = Vestigialization and Loss of Nonfunctional Characters |journal = Ann. Rev. Ecol. Syst. |volume = 26 |issue = 4 |pages = 249–68 |year = 1995 |doi = 10.1146/annurev.es.26.110195.001341 |ref = harv |pmid = }}</ref> Ang gayong mga istruktura ay may kaunti o walang tungkulin sa kasalukuyang espesye ngunit may maliwanag na tungkulin sa ninuno nito o ibang mga kaugnay na espesye. Ang mga halimbawa ay kinabibilangan ng mga [[pseudogene]],<ref>{{cite journal |author = Zhang Z, Gerstein M |title = Large-scale analysis of pseudogenes in the human genome |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 14 |issue = 4 |pages = 328–35 |year = 2004 |pmid = 15261647 |doi = 10.1016/j.gde.2004.06.003 |ref = harv }}</ref> ang hindi gumaganang mga labi ng mga mata sa naninirahan sa kwebang bulag na isda,<ref>{{cite journal |author = Jeffery WR |title = Adaptive evolution of eye degeneration in the Mexican blind cavefish |doi = 10.1093/jhered/esi028 |journal = J. Hered. |volume = 96 |issue = 3 |pages = 185–96 |year = 2005 |pmid = 15653557 |ref = harv }}</ref> mga pakpak sa mga hindi makalipad na ibon gaya ng [[ostrich]] at [[emu]],<ref>{{cite journal |author = Maxwell EE, Larsson HC |title = Osteology and myology of the wing of the Emu (Dromaius novaehollandiae) and its bearing on the evolution of vestigial structures |journal = J. Morphol. |volume = 268 |issue = 5 |pages = 423–41 |year = 2007 |pmid = 17390336 |doi = 10.1002/jmor.10527 |ref = harv }}</ref> at ang pag-iral ng mga butong balakang sa mga balyena at ahas.<ref name="transformation445" /> Ang mga halimbawa ng [[bestihiyalidad|istrukturang bestihiyal]] sa mga tao ang [[wisdom teeth]],<ref>{{cite journal |author = Silvestri AR, Singh I |title = The unresolved problem of the third molar: would people be better off without it? |url = http://jada.ada.org/cgi/content/full/134/4/450 |journal = Journal of the American Dental Association (1939) |volume = 134 |issue = 4 |pages = 450–5 |year = 2003 |pmid = 12733778 |doi = |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2014-08-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140823063158/http://jada.ada.org/content/134/4/450.full |url-status = dead }}</ref> ang [[coccyx]],<ref name=Fong/> ang [[vermiform appendix]],<ref name=Fong/> at iba pang mga pang-pag-aasal na mga [[bestihiyalidad|bestihiyal]] gaya ng mga [[goose bump]](pagtayo ng balahibo)<ref>{{cite book |last = Coyne |first = Jerry A. |authorlink = Jerry A. Coyne |title = Why Evolution is True |url = https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9 |publisher = Penguin Group |year = 2009 |isbn = 978-0-670-02053-9 |page = [https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/62 62] }}</ref><ref>Darwin, Charles. (1872) ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' John Murray, London.</ref> at mga [[primitibong repleks]].<ref>{{cite book |title = Psychology |url = https://archive.org/details/psychology0000gray |edition = fifth |author = Peter Gray |year = 2007 |page = [https://archive.org/details/psychology0000gray/page/66 66] |publisher = Worth Publishers |isbn = 0-7167-0617-2 }}</ref><ref>{{cite book |title = Why Evolution Is True |url = https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9 |last = Coyne |first = Jerry A. |year = 2009 |pages = [https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/84 85]–86 |publisher = Penguin Group |isbn = 978-0-670-02053-9 }}</ref><ref>{{cite book |title = Archetype: A Natural History of the Self |author = Anthony Stevens |year = 1982 |page = 87 |publisher = Routledge & Kegan Paul |isbn = 0-7100-0980-1 }}</ref> Gayunpaman, ang maraming mga katangian na lumilitaw sa mga simpleng pag-aangkop ay katunayang mga [[eksaptasyon]] na mga istrakturang orihinal na inangkop para sa isang tungkulin ngunit sabay na naging magagamit para sa ibang tungkulin sa proseso. {{sfn|Gould|2002|pp=1235–1236}} Ang isang halimbawa ang butiking Aprikano na ''[[Holaspis guentheri]]'' na nagpaunlad ng labis na patag ng ulo para sa pagtatago sa mga siwang gaya ng makikita sa pagtingin sa mga malalapit na kamag-anak nito. Gayunpaman, sa espesyeng ito, ang ulo ay naging labis na patag na nakatutulong dito sa paglipat mula sa puno sa puno na isang eksaptasyon. {{sfn|Gould|2002|pp=1235–1236}} Sa loob ng mga [[selula]], ang [[makinang molekular]] gaya ng bakteryal na [[flagella]]<ref>{{cite journal |doi = 10.1038/nrmicro1493 |pmid = 16953248 |volume = 4 |issue = 10 |pages = 784–790 |last = Pallen |first = Mark J. |title = From The Origin of Species to the origin of bacterial flagella |journal = Nat Rev Micro |accessdate = 18 Setyembre 2009 |date = 2006-10 |url = http://home.planet.nl/~gkorthof/pdf/Pallen_Matzke.pdf |last2 = Matzke |first2 = NJ |ref = harv }}</ref> at [[translocase ng panloob na membrano|makineryang nagsasaayos ng protina]] <ref>{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.0908264106 |pmid = 19717453 |volume = 106 |issue = 37 |pages = 15791–15795 |last = Clements |first = Abigail |title = The reducible complexity of a mitochondrial molecular machine |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-09-15_106_37/page/15791 |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |year = 2009 |last2 = Bursac |first2 = D |last3 = Gatsos |first3 = X |last4 = Perry |first4 = AJ |last5 = Civciristov |first5 = S |last6 = Celik |first6 = N |last7 = Likic |first7 = VA |last8 = Poggio |first8 = S |last9 = Jacobs-Wagner |first9 = C |pmc = 2747197 |ref = harv |bibcode = 2009PNAS..10615791C }}</ref> ay nag-ebolb sa pagkalap ng mga ensaym mula sa [[glycolosis]] at [[metabolismong xenobiotic]] upang magsilbing mga protinang istruktura na tinatawag na mga [[crystallin]] sa loob ng mga lente ng mga mata ng organismo.<ref>{{cite journal |author = Piatigorsky J, Kantorow M, Gopal-Srivastava R, Tomarev SI |title = Recruitment of enzymes and stress proteins as lens crystallins |journal = EXS |volume = 71 |pages = 241–50 |year = 1994 |pmid = 8032155 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |author = Wistow G |title = Lens crystallins: gene recruitment and evolutionary dynamism |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1993-08_18_8/page/301 |journal = Trends Biochem. Sci. |volume = 18 |issue = 8 |pages = 301–6 |year = 1993 |pmid = 8236445 |doi = 10.1016/0968-0004(93)90041-K |ref = harv }}</ref> Ang isang mahalagang halimbawa ng [[ekolohiya]] ay ng [[kompetetibong eksklusyon]] na walang mga dalawang espesye na maaaring sumakop sa parehong niche sa parehong kapaligiran sa loob ng mahabang panahon.<ref>{{cite journal |author = Hardin G |authorlink = Garrett Hardin |title = The competitive exclusion principle |url = https://archive.org/details/sim_science_1960-04-29_131_3409/page/n18 |journal = Science |volume = 131 |issue = 3409 |pages = 1292–7 |year = 1960 |pmid = 14399717 |doi = 10.1126/science.131.3409.1292 |ref = harv |bibcode = 1960Sci...131.1292H }}</ref> Dahil dito, ang natural na seleksiyon ay magagawing pumilit sa espesye na umangkop sa ibang mga niche na ekolohikal. Ito ay maaaring mangahulugan na halimbawa, ang dalawang espesye ng isdang [[cichlid]] ay umangkop na mamuhay sa magkaibang habitat na magpapaliit ng kompetisyon para sa pagkain sa pagitan ng mga ito.<ref>{{cite journal |author = Kocher TD |title = Adaptive evolution and explosive speciation: the cichlid fish model |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 5 |issue = 4 |pages = 288–98 |year = 2004 |pmid = 15131652 |doi = 10.1038/nrg1316 |url = http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720092925/http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf |url-status = dead }}</ref> === Kapwa ebolusyon === [[Talaksan:Thamnophis sirtalis sirtalis Wooster.jpg|thumb|Ang [[Common Garter Snake]] (''Thamnophis sirtalis sirtalis'') na nag-ebolb ng resistansiya o pagiging hindi tinatalaban sa [[tetrodoxin]] sa sinisilang ampibyan nito.]] Ang mga interaksiyon sa pagitan ng mga organismo ay maaaring lumikha ng tunggalian at pakikipagtulungan. Kapag ang interaksiyon ay sa pagitan ng mga pares ng espesye, gaya ng isang [[patoheno]] at isang [[hosto (biolohiya)|hosto]], o isang isang [[maninila]](predator) at [[sinisila]](prey), ang mga espesyeng ito ay maaaring magpaunlad ng mga hanay ng mga pag-aangkop. Dito, ang ebolusyon ng isang espesye ay nagsasanhi ng mga pag-aangkop sa unang espesye. Ang siklong ito ng seleksiyon at tugon ay tinatawag na [[kapwa-ebolusyon]].<ref>{{cite journal |author = Wade MJ |title = The co-evolutionary genetics of ecological communities |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 8 |issue = 3 |pages = 185–95 |year = 2007 |pmid = 17279094 |doi = 10.1038/nrg2031 |ref = harv }}</ref> Ang isang halimbawa ang produksiyon ng [[tetradoxin]] sa [[may magaspang na balat na newt]] at ang ebolusyon ng resistansiya sa maninila nito na [[Common Garter Snake|common garter snake]]. Sa pares na maninila-sinisilang ito, ang [[ebolusyonasyonaryong takbuhan sa armas]] ay lumikha ng mga matataas na lebel ng lason sa newt at tumutugong matataas na mga lebel ng resistansiya sa lason sa ahas.<ref>{{cite journal |author = Geffeney S, Brodie ED, Ruben PC, Brodie ED |title = Mechanisms of adaptation in a predator-prey arms race: TTX-resistant sodium channels |url = https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1336 |journal = Science |volume = 297 |issue = 5585 |pages = 1336–9 |year = 2002 |pmid = 12193784 |doi = 10.1126/science.1074310 |ref = harv |bibcode = 2002Sci...297.1336G }}<br />*{{cite journal |author = Brodie ED, Ridenhour BJ, Brodie ED |title = The evolutionary response of predators to dangerous prey: hotspots and coldspots in the geographic mosaic of coevolution between garter snakes and newts |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2002-10_56_10/page/2067 |journal = Evolution |volume = 56 |issue = 10 |pages = 2067–82 |year = 2002 |pmid = 12449493 |ref = harv }}<br />*{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2009/12/22/science/22creature.html?hpw |title = Remarkable Creatures&nbsp;– Clues to Toxins in Deadly Delicacies of the Animal Kingdom |publisher = New York Times |author = Sean B. Carroll |date = 21 Disyembre 2009 }}</ref> === Pakikipagtulungan === Hindi lahat ng kapwa nag-ebolb na mga interaksiyon sa pagitan ng espesye ay kinasasangkutan ng alitan.<ref>{{cite journal |author = Sachs J |title = Cooperation within and among species |journal = J. Evol. Biol. |volume = 19 |issue = 5 |pages = 1415–8; discussion 1426–36 |year = 2006 |pmid = 16910971 |doi = 10.1111/j.1420-9101.2006.01152.x |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Nowak M |title = Five rules for the evolution of cooperation |url = https://archive.org/details/sim_science_2006-12-08_314_5805/page/1560 |journal = Science |volume = 314 |issue = 5805 |pages = 1560–3 |year = 2006 |pmid = 17158317 |doi = 10.1126/science.1133755 |ref = harv |bibcode = 2006Sci...314.1560N |pmc=3279745}}</ref> Ang maraming mga kaso ng parehong mga interaksiyong mapapakinabangan ay nag-ebolb. Halimbawa, ang sukdulang pakikipatulungan ay umiiral sa pagitan ng mga halaman at ang [[Mycorrhiza|mycorrhizal fungi]] na lumalago sa mga ugat at tumutulong sa halaman sa pagsisipsip ng mga nutriento mula sa lupa.<ref>{{cite journal |author = Paszkowski U |title = Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal = Curr. Opin. Plant Biol. |volume = 9 |issue = 4 |pages = 364–70 |year = 2006 |pmid = 16713732 |doi = 10.1016/j.pbi.2006.05.008 |ref = harv }}</ref> Ito ay isang [[resiprosidad (ebolusyon)|resiprokal]] na relasyon dahil ang mga halaman ay nagbibigay ng fungi na may mga asukal mula sa photosynthesis. Dito, ang fungi ay aktuwal na lumalago sa loob ng mga selula ng halaman na pumapayag sa mga ito na makipagpalitan ng mga nutriento sa mga hosto nito samantalang nagpapadala ng mga [[tranduksiyong signal]] na sumusupil sa [[sistemang immuno]] ng halaman.<ref>{{cite journal |author = Hause B, Fester T |title = Molecular and cell biology of arbuscular mycorrhizal symbiosis |url = https://archive.org/details/planta_2005-05_221_2/page/184 |journal = Planta |volume = 221 |issue = 2 |pages = 184–96 |year = 2005 |pmid = 15871030 |doi = 10.1007/s00425-004-1436-x |ref = harv }}</ref> Ang mga koalisyon sa pagitan ng mga organismo ng parehong espesye ay nag-ebolb rin. Ang isang sukdulang kaso ang [[eusosyalidad]] na matatagpuan sa mga insektong nakikisalamuha gaya ng mga [[bubuyog]], mga [[anay]] at mga [[langgam]] kung saan ang mga baog na insekto ay nagpapakain at nagbabantay sa maliit na bilang ng mga organismo sa [[koloniya]] na makapagpaparami. Sa kahit mas maliit na iskala, ang mga [[selulang somatiko]] na bumubuo sa katawan ng hayop ay naglilimita sa reproduksiyon ng mga ito upang mapanitili nito ang isang matatag na organismo na sumusumporta naman sa isang maliit na bilang ng mga [[selulang germ]] upang lumikha ng supling. Dito, ang mga selulang somatiko ay tumutugon sa spesipikong mga signal at hindi angkop na nagpaparami at ang hindi nakontrol na paglago nito ay nagsasanhi ng [[kanser]].<ref name=Bertram>{{cite journal |author = Bertram J |title = The molecular biology of cancer |journal = Mol. Aspects Med. |volume = 21 |issue = 6 |pages = 167–223 |year = 2000 |pmid = 11173079 |doi = 10.1016/S0098-2997(00)00007-8 |ref = harv }}</ref> Ang gayong pagkikipagtulungan sa loob ng espesye ay maaaring nag-ebolb sa pamamagitan ng isang proseso ng [[pagpili ng kamag-anak]] kung saan ang organismo ay tumutulong sa pagpapalaki ng supling ng kamag-anak nito.<ref>{{cite journal |author = Reeve HK, Hölldobler B |title = The emergence of a superorganism through intergroup competition |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-06-05_104_23/page/9736 |doi = 10.1073/pnas.0703466104 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A. |volume = 104 |issue = 23 |pages = 9736–40 |year = 2007 |pmid = 17517608 |pmc = 1887545 |ref = harv |bibcode = 2007PNAS..104.9736R }}</ref> Ang gawaing ito ay napili dahil kung ang pagtulong sa mga indibidwal ay naglalaman ng mga allele na nagtataguyod ng gawaing pagtulong, malamang na ang kamag-anak nito ay naglalaman rin ng mga allele na ito at kaya ang mga allele na ito ay maipapasa.<ref>{{cite journal |author = Axelrod R, Hamilton W |title = The evolution of cooperation |journal = Science |volume = 211 |issue = 4489 |pages = 1390–6 |year = 2005 |pmid = 7466396 |doi = 10.1126/science.7466396 |ref = harv |bibcode = 1981Sci...211.1390A }}</ref> Ang ibang mga proseso na nagtataguyod ng pakikipagtulungan ay kinabibilangan ng [[seleksiyon ng pangkat]] kung saan ang pakikipagtulungan ay nagbibigay ng mga pakinaban sa isang pangkat ng mga organismo.<ref>{{cite journal |author = Wilson EO, Hölldobler B |title = Eusociality: origin and consequences |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-09-20_102_38/page/13367 |doi = 10.1073/pnas.0505858102 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 102 |issue = 38 |pages = 13367–71 |year = 2005 |pmid = 16157878 |pmc = 1224642 |ref = harv |bibcode = 2005PNAS..10213367W }}</ref> === Espesiyasyon === [[Talaksan:Speciation modes edit.svg|left|thumb|350px|Ang apat na mekanismo ng [[espesiasyon]].]] Ang [[espesiasyon]](''speciation'') ang proseso kung saan ang isang ninunong espesye ay [[diberhenteng ebolusyon|nagpapalitaw]] sa dalawa o higit pang mga inapong espesye na iba at natatangi mula sa ninuno nito.<ref name=Gavrilets>{{cite journal |author = Gavrilets S |title = Perspective: models of speciation: what have we learned in 40 years? |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2003-10_57_10/page/n1 |journal = Evolution |volume = 57 |issue = 10 |pages = 2197–215 |year = 2003 |pmid = 14628909 |doi = 10.1554/02-727 |ref = harv }}</ref> May maraming mga paraan upang ilarawan ang konsepto ng espesye. Ang pagpipilian ng depinisyon ay nakasalalay sa mga partikularidad ng isinasaalang alang na espesye.<ref name=Queiroz>{{cite journal |author = de Queiroz K |title = Ernst Mayr and the modern concept of species |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 102 |issue = Suppl 1 |pages = 6600–7 |year = 2005 |pmid = 15851674 |pmc = 1131873 |doi = 10.1073/pnas.0502030102 |ref = harv |bibcode = 2005PNAS..102.6600D }}</ref> Halimbawa, ang ilang mga konseptong espesye ay lumalapat ng mas handa tungo sa mga organismong seksuwal na nagpaparami samantalang ang iba ay mahusay na nag-aangkop ng kanilang sarili tungo sa mga organismong [[aseksuwal]]. Sa kabila ng dibersidad ng iba't ibang mga konsepto ng espesye, ang mga iba't ibang konseptong ito ay maaaring ilagay sa isa sa tatlong mga malawak na pakikitungong pilosopikal: pagtatalik, ekolohikal at pilohenetiko.<ref name="Ereshsefsky92">{{cite journal |doi = 10.1086/289701 |last = Ereshefsky |first = M. |title = Eliminative pluralism |url = https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1992-12_59_4/page/671 |journal = Philosophy of Science |volume = 59 |issue = 4 |pages = 671–690 |year = 1992 |jstor = 188136 }}</ref> Ang biological species concept (BSC) ay isang klasikong halimbawa ng pakikitungong pakikipagtalik. Ito ay inilarawan ni Ernst Mayr noong 1942 at nagsasaad na ang "espesye ay mga pangkat na aktuwal o potensiyal na nakikipagtalik na mga natural na populasyon na reproduktibong nahiwalay mula sa ibang mga pangkat".<ref name="Mayr42">{{cite book |author = Mayr, E. |title = Systematics and the Origin of Species |url = https://archive.org/details/systematicsorigi0000erne |year = 1942 |publisher = Columbia Univ. Press |place = New York |isbn = 978-0-231-05449-2 | page = [https://archive.org/details/systematicsorigi0000erne/page/120 120] }}</ref> Sa kabila ng malawakan at pang-matagalang gamit nito, ang BSC tulad ng iba pa ay hindi walang kontrobersiya. Halimbawa dahil ang mga konseptong ito ay hindi mailalapat sa mga [[prokaryote]]<ref>{{cite journal |author = Fraser C, Alm EJ, Polz MF, Spratt BG, Hanage WP |title = The bacterial species challenge: making sense of genetic and ecological diversity |url = https://archive.org/details/sim_science_2009-02-06_323_5915/page/n68 |journal = Science |volume = 323 |issue = 5915 |pages = 741–6 |year = 2009 |pmid = 19197054 |doi = 10.1126/science.1159388 |ref = harv |bibcode = 2009Sci...323..741F }}</ref> at ito ay tinawag na [[problema ng espesye]].<ref name=Queiroz /> Tinangka ng ilang mga mananaliksik ang isang nagkakaisang monistikong depinisyon ng espesye samantalang ang iba ay gumamit ng isang plurastikong pakikitungo at nagmumungkahing maaaaring may iba't ibang mga paraan na lohikong mapakahulugan ang depinisyon ng espesye.<ref name=Queiroz /><ref name="Ereshsefsky92" /> " Ang [[isolasyong reproduktibo|mga harang sa reproduksiyon]] sa pagitan ng naghihiwalay na mga populasyong seksuwal ay kailangan para sa mga populasyon na [[espesiasyon|maging bagong espesye]]. Ang daloy ng gene ay maaaring magpabagal ng prosesong ito sa pamamagitan ng pagkakalat rin ng bagong mga henetikong variant sa ibang mga populasyon. Depende sa kung gaano kalayo ang dalawang espesye ay nag-iba at humiwalay simula nang [[pinaka-kamakailang karaniwang ninuno]] ng mga ito, maaaring posible pa rin na para sa mga ito na lumikha ng supling gaya ng mga nagtatalik na [[kabayo]] at [[asno]] upang lumikha ng mga [[hybrid]] na [[mule]].<ref>{{cite journal |author = Short RV |title = The contribution of the mule to scientific thought |journal = J. Reprod. Fertil. Suppl. |issue = 23 |pages = 359–64 |year = 1975 |pmid = 1107543 |ref = harv }}</ref> Ang gayong mga [[hybrid (biolohiya)|hybrid]] ay karamihang baog. Sa kasong ito, ang mga malapit na magkakaugnay na mga espesye ay maaaring regular na magtalik ngunit ang mga hybrid ay mapipili ng laban at ang espesye ay mananatiling natatangi. Gayunpaman, ang mga magagawang hybrid ay minsang nabubuo at ang mga espesyeng ito ay maaaring mag-angking ng mga katangian na isang pagitan(intermediate) sa pagitan ng mga magulang na espesye o mag-angkin ng isang buong bagong [[phenotype]].<ref>{{cite journal |author = Gross B, Rieseberg L |title = The ecological genetics of homoploid hybrid speciation |doi = 10.1093/jhered/esi026 |journal = J. Hered. |volume = 96 |issue = 3 |pages = 241–52 |year = 2005 |pmid = 15618301 |pmc = 2517139 |ref = harv }}</ref> Ang kahalagahan ng [[hybridisasyon]] sa paglikha ng [[espesiasyong hybrid|bagong espesye]] ng mga hayop ay hindi maliwanag bagaman ang mga kaso ay nakita sa maraming mga uri ng hayop <ref>{{cite journal |author = Burke JM, Arnold ML |title = Genetics and the fitness of hybrids |journal = Annu. Rev. Genet. |volume = 35 |issue = 1 |pages = 31–52 |year = 2001 |pmid = 11700276 |doi = 10.1146/annurev.genet.35.102401.085719 |ref = harv }}</ref> na ang [[gray na punong palaka]] ang isang partikular na mahusay na napag-aralang halimbawa.<ref>{{cite journal |author = Vrijenhoek RC |title = Polyploid hybrids: multiple origins of a treefrog species |journal = Curr. Biol. |volume = 16 |issue = 7 |year = 2006 |pmid = 16581499 |doi = 10.1016/j.cub.2006.03.005 |ref = harv |pages = R245–7 }}</ref> Ang espesiasyon ay napagmasdan ng maraming mga beses sa ilalim ng kontroladong mga kondisyong laboratoryo at sa kalikasan.<ref>{{cite journal |author = Rice, W.R. |year = 1993 |title = Laboratory experiments on speciation: what have we learned in 40 years |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1993-12_47_6/page/1637 |journal = Evolution |volume = 47 |issue = 6 |pages = 1637–1653 |doi = 10.2307/2410209 |author2 = Hostert |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Jiggins CD, Bridle JR |title = Speciation in the apple maggot fly: a blend of vintages? |journal = Trends Ecol. Evol. (Amst.) |volume = 19 |issue = 3 |pages = 111–4 |year = 2004 |pmid = 16701238 |doi = 10.1016/j.tree.2003.12.008 |ref = harv }}<br />*{{cite web |author = Boxhorn, J |year = 1995 |url = http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html |title = Observed Instances of Speciation |publisher = [[TalkOrigins Archive]] |accessdate = 26 Disyembre 2008 }}<br />*{{cite journal |author = Weinberg JR, Starczak VR, Jorg, D |title = Evidence for Rapid Speciation Following a Founder Event in the Laboratory |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1992-08_46_4/page/1214 |journal = Evolution |volume = 46 |issue = 4 |pages = 1214–20 |year = 1992 |doi = 10.2307/2409766 |ref = harv |jstor = 2409766 }}</ref> Sa mga lumikha ng seksuwal na mga organismo, ang espesiasyon ay nagreresulta mula sa reproduktibong paghihiwalay na sinundan ng paghihiwalay sa angkan. May apat na mga mekanismo para sa espesiasyon. Ang pinaka-karaniwan sa mga hayop ang [[espesiasyong allopatriko]] na nangyayari sa mga populasyon na simulang nahiwalay ng heograpiko gaya ng [[pragmentasyon ng habitat]] o [[migrasyon]]. Ang seleksiyon sa ilalim ng mga kondisyong ito ay lumilikha ng napakabilis na mga pagbabago sa hitsura at pag-aasal ng mga organismo.<ref>{{cite journal |year = 2008 |title = Rapid large-scale evolutionary divergence in morphology and performance associated with exploitation of a different dietary resource |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-03-25_105_12/page/4792 |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |volume = 105 |issue = 12 |pages = 4792–5 |pmid = 18344323 |doi = 10.1073/pnas.0711998105 |author = Herrel, A.; Huyghe, K.; Vanhooydonck, B.; Backeljau, T.; Breugelmans, K.; Grbac, I.; Van Damme, R.; Irschick, D.J. |pmc = 2290806 |ref = harv |bibcode = 2008PNAS..105.4792H }}</ref><ref name=Losos1997>{{cite journal |year = 1997 |title = Adaptive differentiation following experimental island colonization in Anolis lizards |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-05-01_387_6628/page/70 |journal = Nature |volume = 387 |issue = 6628 |pages = 70–3 |doi = 10.1038/387070a0 |author = Losos, J.B. Warhelt, K.I. Schoener, T.W. |ref = harv |bibcode = 1997Natur.387...70L }}</ref> Habang ang seleksiyon at genetic drift ay umaaasal ng independiyente sa mga populasyong nahiwalay mula sa ibang mga espesye nito, ang paghihiwalay ay maaaring lumikha ng mga organismo na hindi na makakapagparami.<ref>{{cite journal |author = Hoskin CJ, Higgle M, McDonald KR, Moritz C |year = 2005 |title = Reinforcement drives rapid allopatric speciation |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-27_437_7063/page/1352 |journal = Nature |pmid = 16251964 |volume = 437 |issue = 7063 |pages = 1353–356 |doi = 10.1038/nature04004 |ref = harv |bibcode = 2005Natur.437.1353H }}</ref> Ang ikalawang mekanismo ng espesiasyon ang [[espesiasyong peripatriko]] na nangyayari kapag ang maliliit na mga populasyon ng organismo ay nahiwalay sa isang bagong kapaligiran. Ito ay iba sa epesiasyong allopatriko dahil ang mga hiwalay na populasyon ay mas maliit sa bilang kesa sa populasyon ng magulang. Dito, ang [[epektong tagapagtatag]] ay nagsasanhi ng mabilisang espesiasyon pagkatapos na ang isang pagtaas sa [[loob na pagtatalik]] ay nagpapataas ng seleksiyon sa mga [[homozygote]] na tumutungo sa mabilis na pagbabagong henetiko.<ref>{{cite journal |author = Templeton AR |title = The theory of speciation via the founder principle |url = http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 |journal = Genetics |volume = 94 |issue = 4 |pages = 1011–38 |date = 1 Abril 1980 |pmid = 6777243 |pmc = 1214177 |ref = harv |access-date = 28 Septiyembre 2012 |archive-date = 4 Hunyo 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090604204506/http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 |url-status = dead }}</ref> Ang ikatlong mekanismo ng espesiasyon ang [[espesiasyong parapatriko]]. Ito ay katulad ng espesiasyong peripatriko dahil ang isang maliit na populasyon ay pumapasok sa isang bagong habitat ngunit nag-iiba dito dahil walang pisikal na paghihiwalay sa pagitan ng dalawang mga populasyong ito. Bagkus, ang espesiasyon ay nagreresulta mula sa ebolusyon ng mga mekanismo na nagpapaliit ng daloy ng gene sa pagitan ng dalawang populasyon.<ref name=Gavrilets/> Sa pangkalahatan, ito ay nangyayari dahil may isang drastikong pagbabago sa kapaligiran sa loob ng habitat ng mga espesyeng magulang. Ang isang halimbawa ang damong ''[[Anthoxanthum|Anthoxanthum odoratum]]'' na maaaring sumailalim sa parapatrikong espesiasyon bilang tugon sa lokalisadong metal na polusyon mula sa mga mina.<ref>{{cite journal |author = Antonovics J |title = Evolution in closely adjacent plant populations X: long-term persistence of prereproductive isolation at a mine boundary |journal = Heredity |volume = 97 |issue = 1 |pages = 33–7 |year = 2006 |pmid = 16639420 |url = http://www.nature.com/hdy/journal/v97/n1/full/6800835a.html |doi = 10.1038/sj.hdy.6800835 |ref = harv }}</ref> Dito, ang mga halaman ay nag-eebolb na may resistansiya sa mga matataas na lebel ng metal sa lupa. Ang seleksiyon laban sa pagtatalik sa sensitibo sa metal na populasyong magulang ay lumikha ng isang unti unting pagbabago sa panahong ng pagbubulaklak ng hindi tinatablan ng metal na mga halaman na kalaunang lumilikha ng kumpletong reproduktibong isolasyon. Ang seleksiyon laban sa mga hybrid sa pagitan ng dalawang mga populasyon ay maaaring magsanhi ng pagpapalakas na ebolusyon ng mga katangian na nagtataguyod ng pagtatalik sa loob ng isang espesye gayundin ang pagpapalis ng katangian na nangyayari kapag ang dalawang espesye ay naging mas natatangi sa hitsura.<ref>{{cite journal |author = Nosil P, Crespi B, Gries R, Gries G |title = Natural selection and divergence in mate preference during speciation |url = https://archive.org/details/sim_genetica_2007-03_129_3/page/309 |journal = Genetica |volume = 129 |issue = 3 |pages = 309–27 |year = 2007 |pmid = 16900317 |doi = 10.1007/s10709-006-0013-6 |ref = harv }}</ref> [[Talaksan:Darwin's finches.jpeg|frame|Ang pagiging hiwalay sa heograpiya ng [[mga finch ni Darwin]] sa [[Islang Galápagos]] ay lumikha ng higit sa isang dosenang mga bagong espesye.]] Sa ikaapat na mekanismo na [[espesiasyong sympatriko]], ang espesye ay naghihiwalay nang walang isolasyon sa heograpiya o mga pagbabago sa habitat. Ang anyong ito ay bihira dahil kahit ang isang maliit na halaga ng [[daloy ng gene]] ay maaaring mag-alis ng mga pagkakaibang henetiko sa pagitan ng mga bahagi ng isang populasyon.<ref>{{cite journal |author = Savolainen V, Anstett M-C, Lexer C, Hutton I, Clarkson JJ, Norup MV, Powell MP, Springate D, Salamin N, Baker WJr |year = 2006 |title = Sympatric speciation in palms on an oceanic island |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-11_441_7090/page/210 |journal = Nature |volume = 441 |pages = 210–3 |pmid = 16467788 |doi = 10.1038/nature04566 |issue = 7090 |ref = harv |bibcode = 2006Natur.441..210S }}<br />*{{cite journal |author = Barluenga M, Stölting KN, Salzburger W, Muschick M, Meyer A |year = 2006 |title = Sympatric speciation in Nicaraguan crater lake cichlid fish |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-02-09_439_7077/page/718 |journal = Nature |volume = 439 |pages = 719–23 |pmid = 16467837 |doi = 10.1038/nature04325 |issue = 7077 |ref = harv |bibcode = 2006Natur.439..719B }}</ref> Sa pangkalahatan, ang espesiasyong sympatriko sa mga hayop ay nangangailangan ng ebolusyon ng parehong [[polimorpismo (biolohiya)|polimorpismo]] at [[nagsasaayos na pagtatalik|hindi random na pagtatalik]] upang pumayag sa reproduksiyong isolasyon na mag-ebolb. G<ref>{{cite journal |author = Gavrilets S |title = The Maynard Smith model of sympatric speciation |journal = J. Theor. Biol. |volume = 239 |issue = 2 |pages = 172–82 |year = 2006 |pmid = 16242727 |doi = 10.1016/j.jtbi.2005.08.041 |ref = harv }}</ref> Ang isang uri ng espesiasyong sympatriko ay kinasasangkutan ng pagtatalik ng magkaibang uri ng dalawang mga magkaugnay na espesye upang lumikha ng bagong espesyeng [[hybrid]]. Ito ay hindi karaniwan sa mga hayop dahil ang mga hybrid na hayop ay karamihang karaniwang baog. Ito ay dahil sa [[meiosis]], ang mga [[kromosomang homolohoso]] mula sa bawat magulang ay mula sa magkaibang espesye at hindi maaaring matagumpay na magpares. Gayunpaman, ito ay mas karaniwan sa mga halaman dahil ang mga halaman ay kadalasang nagdodoble ng kanilang ng mga [[kromosoma]] upang bumuo ng [[polyploidy|mga polyploid]].<ref>{{cite journal |author = Wood TE, Takebayashi N, Barker MS, Mayrose I, Greenspoon PB, Rieseberg LH |title = The frequency of polyploid speciation in vascular plants |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-08-18_106_33/page/13875 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 106 |issue = 33 |pages = 13875–9 |year = 2009 |pmid = 19667210 |doi = 10.1073/pnas.0811575106 |pmc = 2728988 |ref = harv |bibcode = 2009PNAS..10613875W }}</ref> Ito ay pumapayag sa mga kromosoma mula sa bawat magulang na espesye na bumuo ng magkatugmang mga pares sa meiosis dahil ang mga kromosoma ng bawat magulang ay kinatawan na ng isang pares.<ref>{{cite journal |author = Hegarty Mf, Hiscock SJ |title = Genomic clues to the evolutionary success of polyploid plants |journal = Current Biology |volume = 18 |issue = 10 |pages = 435–44 |year = 2008 |pmid = 18492478 |doi = 10.1016/j.cub.2008.03.043 |ref = harv }}</ref> Ang isang halimbawa ng gayong pangyayaring espesiasyon ay kapag ang espesye ng halamang ''[[Arabidopsis thaliana]]'' at ''Arabidopsis arenosa'' na nagtatalik upang bumuo ng bagong espesye na ''Arabidopsis suecica''.<ref>{{cite journal |author = Jakobsson M, Hagenblad J, Tavaré S |title = A unique recent origin of the allotetraploid species Arabidopsis suecica: Evidence from nuclear DNA markers |url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2006-06_23_6/page/1217 |journal = Mol. Biol. Evol. |volume = 23 |issue = 6 |pages = 1217–31 |year = 2006 |pmid = 16549398 |doi = 10.1093/molbev/msk006 |ref = harv }}</ref> Ito ay nangyari noong mga 20,000 taon ang nakalilipas <ref>{{cite journal |author = Säll T, Jakobsson M, Lind-Halldén C, Halldén C |title = Chloroplast DNA indicates a single origin of the allotetraploid Arabidopsis suecica |url = https://archive.org/details/journal-of-evolutionary-biology_2003-09_16_5/page/1019 |journal = J. Evol. Biol. |volume = 16 |issue = 5 |pages = 1019–29 |year = 2003 |pmid = 14635917 |doi = 10.1046/j.1420-9101.2003.00554.x |ref = harv }}</ref> at ang prosesong espesiasyong ito ay naulit sa laboratoryo na pumapayag sa pag-aaral ng mga mekanismong henetiko na nasasangkot sa prosesong ito.<ref>{{cite journal |author = Bomblies K, Weigel D |title = Arabidopsis-a model genus for speciation |journal = Curr Opin Genet Dev |volume = 17 |issue = 6 |pages = 500–4 |year = 2007 |pmid = 18006296 |doi = 10.1016/j.gde.2007.09.006 |ref = harv }}</ref> Ang katunayan, ang kromosomang dumodoble sa loob ng isang espesye ay maaaring isang karaniwang sanhi ng reproduktibong isolasyon dahil ang kalahati ng dumobleng mga kromosoma ay magiging hindi natugmaan kapag nagtatalik sa mga hindi nadobleng organismo.<ref name=Semon>{{cite journal |author = Sémon M, Wolfe KH |title = Consequences of genome duplication |journal = Curr Opin Genet Dev |volume = 17 |issue = 6 |pages = 505–12 |year = 2007 |pmid = 18006297 |doi = 10.1016/j.gde.2007.09.007 |ref = harv }}</ref> Ang mga pangyayaring espesiasyon ay mahalaga sa teoriya ng [[punctuated equilibrium]] na nagpapaliwanag ng pattern sa fossil rekord ng maiikling mga ebolusyon na pinasukan ng relatibong mahahabang mga yugto ng stasis kung saan ang espesye ay nananatiling relatibong hindi nabago.<ref name=pe1972>Niles Eldredge and Stephen Jay Gould, 1972. [http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/eldredge.asp "Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism"] In T.J.M. Schopf, ed., ''Models in Paleobiology''. San Francisco: Freeman Cooper. pp. 82–115. Reprinted in N. Eldredge ''Time frames''. Princeton: Princeton Univ. Press. 1985</ref> Sa teoriyang ito, ang espesiasyon at mabilis na ebolusyon ay magkaugnay at ang [[natural na seleksiyon]] at genetic drift ay umaasal ng pinakamalakas sa mga organismong sumasailalim sa espesiasyon sa mga nobelang habitat o maliliit na mga populasyon. Bilang resulta, ang mga yugto ng stasis sa fossil rekord ay tumutugon sa populasyong pang-magulang at ang mga organismong sumasailalim sa espesiasyon at mabilis na ebolusyon ay natatagpuan sa maliliit na mga populasyon o sa limitado sa heograpikong mga habitat at kaya ay bihirang maingatan sa mga fossil.<ref>{{cite journal |author = Gould SJ |title = Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-07-19_91_15/page/6764 |doi = 10.1073/pnas.91.15.6764 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6764–71 |year = 1994 |pmid = 8041695 |pmc = 44281 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6764G }}</ref> == Kasaysayang ebolusyonaryo ng mundo == {{PhylomapA|size=320px|align=right|caption=Isang [[Punong pilohenetiko|puno ng ebolusyon]] na nagpapakita ng pagsasanga ng mga modernong species mula sa isang [[karaniwang ninuno]] sa gitna.<ref name=Ciccarelli>{{cite journal |author = Ciccarelli FD, Doerks T, von Mering C, Creevey CJ, Snel B, Bork P |title = Toward automatic reconstruction of a highly resolved tree of life |url = https://archive.org/details/sim_science_2006-03-03_311_5765/page/1282 |journal = Science |volume = 311 |issue = 5765 |pages = 1283–87 |year = 2006 |pmid = 16513982 |doi = 10.1126/science.1123061 |ref = harv |bibcode = 2006Sci...311.1283C }}</ref> Ang tatlong [[dominyo (biyolohiya)|dominyo]] ay may kulay na asul([[bakterya]]), berde([[archaea]]) at pula([[eukaryote]]).}} Ang mga [[Prokaryote]] ay unang lumitaw sa mundo noong mga tinatayang 3–4 bilyong taong nakakaraan.<ref name=Cavalier-Smith>{{cite journal |author = Cavalier-Smith T |title = Cell evolution and Earth history: stasis and revolution |journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume = 361 |issue = 1470 |pages = 969–1006 |year = 2006 |pmid = 16754610 |doi = 10.1098/rstb.2006.1842 |pmc = 1578732 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |author = Schopf J |title = Fossil evidence of Archaean life |journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume = 361 |issue = 1470 |pages = 869–85 |year = 2006 |pmid = 16754604 |doi = 10.1098/rstb.2006.1834 |pmc = 1578735 |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Altermann W, Kazmierczak J |title = Archean microfossils: a reappraisal of early life on Earth |url = https://archive.org/details/research-in-microbiology_2003-11_154_9/page/611 |journal = Res Microbiol |volume = 154 |issue = 9 |pages = 611–17 |year = 2003 |pmid = 14596897 |doi = 10.1016/j.resmic.2003.08.006 |ref = harv }}</ref> Walang mga pagbabago sa [[morpolohiya]] o organisasyong pang-[[selula]] na nangyari sa mga organismong ito sa mga sumunod na bilyong taon.<ref>{{cite journal |author = Schopf J |title = Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-07-19_91_15/page/6735 |doi = 10.1073/pnas.91.15.6735 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6735–42 |year = 1994 |pmid = 8041691 |pmc = 44277 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6735S }}</ref> Noong mga 3.5 bilyong taong nakakaraan, ang bakterya at archea ay naghiwalay mula sa isang karaniwang ninuno. Ang bakterya ay nagpaunlad ng primitibong anyo ng photosynthesis na hindi lumilikha ng oksiheno dahil hindi sila gumagamit ng tubig bilang electron donor kundi hydrogen, suflur o iba pang mga molekulang organiko. Noong mga 3 bilyong taong nakakaraan ay lumitaw ang cyanobacteria na gumagamit ng photosynthesis na naglalabas ng itinatapong produktong [[oksiheno]] na [[pangyayaring malaking oksihenasyon|sukdulang nagpabago sa atmospero ng mundo]] noong mga 2.4 bilyong taong nakakaraan at malamang na nagsanhi ng pagunlad ng mga bagong anyo ng buhay sa mundo. Ang mga [[eukaryote]] ay unang lumitaw sa pagitan ng 1.6&nbsp;– 2.7 bilyong taong nakakaraan. Ang sumunod na malaking pagbabago sa istruktura ng selula ay nangyari nang ang [[bakterya]] ay lumamon sa mga selulang eukaryotiko sa isang ugnayang pagtutulungang tinatawag na [[endosymbiont|endosymbiosis]].<ref name = "rgruqh">{{cite journal |author = Poole A, Penny D |title = Evaluating hypotheses for the origin of eukaryotes |journal = BioEssays |volume = 29 |issue = 1 |pages = 74–84 |year = 2007 |pmid = 17187354 |doi = 10.1002/bies.20516 |ref = harv }}</ref><ref name=Dyall>{{cite journal |author = Dyall S, Brown M, Johnson P |title = Ancient invasions: from endosymbionts to organelles |url = https://archive.org/details/sim_science_2004-04-09_304_5668/page/252 |journal = Science |volume = 304 |issue = 5668 |pages = 253–57 |year = 2004 |pmid = 15073369 |doi = 10.1126/science.1094884 |ref = harv |bibcode = 2004Sci...304..253D }}</ref> Pagkatapos nito, ang nilamong bakterya at ang selulang host ay sumailalim sa kapwa-ebolusyon na ang bakterya ay nagebolb tungo sa [[mitochondrion|mitochondria]] o mga [[hydrogenosome]].<ref>{{cite journal |author = Martin W |title = The missing link between hydrogenosomes and mitochondria |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-10_13_10/page/457 |journal = Trends Microbiol. |volume = 13 |issue = 10 |pages = 457–59 |year = 2005 |pmid = 16109488 |doi = 10.1016/j.tim.2005.08.005 |ref = harv }}</ref> Ang isa pang paglamon ng mga tulad ng [[cyanobacteria]] na organismo ay humantong sa pagkakabuo ng mga [[chloroplast]] sa mga algae at mga halaman.<ref>{{cite journal |author = Lang B, Gray M, Burger G |title = Mitochondrial genome evolution and the origin of eukaryotes |journal = Annu Rev Genet |volume = 33 |issue = 1 |pages = 351–97 |year = 1999 |pmid = 10690412 |doi = 10.1146/annurev.genet.33.1.351 |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = McFadden G |title = Endosymbiosis and evolution of the plant cell |journal = Curr Opin Plant Biol |volume = 2 |issue = 6 |pages = 513–19 |year = 1999 |pmid = 10607659 |doi = 10.1016/S1369-5266(99)00025-4 |ref = harv }}</ref> Ang mga anyo ng buhay na umiiral hanggang noong mga 610 milyong taong nakakaraan ay mga [[uniselular]] na mga eukaryote, mga [[prokaryote]] at [[archaea]]. Pagkatapos nito, ang mga organismong [[multiselular]] ay nagsimulang lumitaw sa mga karagatan sa panahong [[Ediacara biota|Ediacaran]] .<ref name=Cavalier-Smith/><ref>{{cite journal |author = DeLong E, Pace N |title = Environmental diversity of bacteria and archaea |journal = Syst Biol |volume = 50 |issue = 4 |pages = 470–8 |year = 2001 |pmid = 12116647 |doi = 10.1080/106351501750435040 |ref = harv }}</ref> Ang ebolusyong ng pagiging [[multiselular]] ay nangyari sa maraming mga independiyenteng mga pangyayari sa mga organismo gaya ng mga [[sponge]], kayumangging lumot, [[cyanobacteria]], [[slime mold|slime mould]] at [[myxobacteria]].<ref>{{cite journal |author = Kaiser D |title = Building a multicellular organism |journal = Annu. Rev. Genet. |volume = 35 |issue = 1 |pages = 103–23 |year = 2001 |pmid = 11700279 |doi = 10.1146/annurev.genet.35.102401.090145 |ref = harv }}</ref> Pagkatapos ng paglitaw ng mga organismong multiselular, ang isang malaking halaga ng dibersidad ay lumitaw sa isang pangyayaring tinatawag na [[pagsabog na Cambrian]] kung saan ang marami sa mga [[phylum]] ay lumitaw sa fossil record na kalaunang naging [[ekstinto]].<ref name=Valentine>{{cite journal |author = Valentine JW, Jablonski D, Erwin DH |title = Fossils, molecules and embryos: new perspectives on the Cambrian explosion |url = https://journals.biologists.com/dev/article/126/5/851/40578/Fossils-molecules-and-embryos-new-perspectives-on |journal = Development |volume = 126 |issue = 5 |pages = 851–9 |date = 1 Marso 1999 |pmid = 9927587 |ref = harv }}</ref> Ang iba't ibang mga dahilan para sa pangyayaring ito ay iminungkahi gaya ng pagtitipon ng [[oksiheno]] sa atmospero mula sa [[photosynthesis]].<ref>{{cite journal |author = Ohno S |title = The reason for as well as the consequence of the Cambrian explosion in animal evolution |series = 44 |journal = J. Mol. Evol. |volume = 1 |issue = S1 |pages = S23–7 |year = 1997 |pmid = 9071008 |doi = 10.1007/PL00000055 |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Valentine J, Jablonski D |title = Morphological and developmental macroevolution: a paleontological perspective |url = http://www.ijdb.ehu.es/web/paper.php?doi=14756327 |journal = Int. J. Dev. Biol. |volume = 47 |issue = 7–8 |pages = 517–22 |year = 2003 |pmid = 14756327 |ref = harv }}</ref> Noong mga 500 milyong taong nakakaraan, sinakop ng mga halaman at mga [[fungus]] ang lupain at sinundan ng mga [[arthropod]] at ibang mga hayop.<ref>{{cite journal |author = Waters ER |title = Molecular adaptation and the origin of land plants |url = https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2003-12_29_3/page/456 |journal = Mol. Phylogenet. Evol. |volume = 29 |issue = 3 |pages = 456–63 |year = 2003 |pmid = 14615186 |doi = 10.1016/j.ympev.2003.07.018 |ref = harv }}</ref> Ang mga halamang panglupain ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 450 milyong taong nakakaraan. Ang mga [[tetrapod]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 390 milyong taong nakakaraan na nagebolb mula sa mga isdang Rhipidistia. Ang mga [[Amphibian]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 364 milyong taong nakakalipas na nagebolb mula sa isda. Ito ay sinundan ng paglitaw ng mga [[amniota]] na nagebolb mula sa mga ampibyan. Ang mga basal amniota ay nagsanga sa mga pangkat na synapsid(mga mammal) at sauropsid(mga reptile). Ang mga therapsid ay lumitaw na nag-ebolb mula sa mga synapsid. Noong mga 310 milyong taong nakakaraan, ang mga [[reptile]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb sa mga mukhang reptile na mga [[amphibian]]. Ang mga [[dinosaur]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 230 milyong taong nakakaraan na nagebolb mula sa mga archosaur. Noong mga 220 milyong taong nakakaraan, ang mga [[mamalya]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb mula sa therapsid. Noong mga 150 milyong taong nakakaran, ang mga [[ibon]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb mula sa mga dinosaur. Noong mga 130 milyong taong nakakaraan, ang mga halamang namumulaklak ay unang lumitaw sa fossil record na malamang na nakatulong sa kapwa-ebolusyon sa mga insektong nagpopollinate. Noong mga 85-65 milyong taon, ang mga primado ay humilaway mula sa ibang mga [[mamalya]]. Noong mga 65 milyong taong nakakaraan, ang mga hindi-ibong dinosaur ay naging [[ekstinto]] sa fossil record. Noong mga 40 milyong taong nakakaraan, ang primado ay nagsanga sa dalawang pangkat: Strepsirrhini at Haplorrhini (na kinabibilangan ng mga [[bakulaw]]). Noong mga 15 milyong taong nakakaraan, ang mga [[gibbon]] ay humilaway mula sa mga primadong [[bakulaw]] at noong mga 12-15 milyong taong nakakalipas, ang [[Ponginae]](mga orangutan) ay humiwalay mula sa mga [[bakulaw]]. Pagkatapos nito, ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](chimpanzee at bonobo) at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas at noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas ang linyang Pan(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao. Pagkatapos nito, ang chimpanzee at bonobo ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos ng paghihiwalay ng mga linyang Pan at tao, ang linyang tumutungo sa tao ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakalipas na posibleng mula sa [[Ardipithecus]]. Noong mga 2 milyong taong nakakalipas, ang Australopithecus ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Homo]] na nagpalitaw naman sa iba't ibang mga species gaya ng mga [[neanderthal]] noong mga 400,000 taong nakakaran at mga [[tao]] noong mga 200,000 taong nakakaraan. == Mga ebidensiya ng ebolusyon == === Ebidensiya mula sa paleontolohiya === ==== Mga fossil ==== {{multiple image|direction=vertical|width=250 | image1 =Horseevolution.svg | image2 = Equine evolution.jpg | footer = Ang [[ebolusyon ng kabayo]] na nagpapakita ng rekonstruksiyon ng mga espesyeng fossil na nakuha mula sa magkakasunod na mga [[strata]] ng bato. }} Ang mga [[fossil]] ang mga labi ng mga organismong nabuhay sa nakaraang panahon na naingatan .<ref name=Bowler>Bowler, Peter H. 2003. ''Evolution: the history of an idea''. 3rd ed, University of California Press, p108.</ref> Ang kabuuan ng mga fossil na natuklasan at hindi natuklasan at ang kanilang pagkakalagay sa mga bato at patong na sedimentaryo o [[strata]] ay kilala bilang fossil record. Posibleng malaman kung paanong ang mga partikular na pangkat ng organismo ay nag-ebolb sa pamamagitan ng pagsasaayos ng mga fossil record sa isang kronolohikal na pagkakasunod nito. Ang gayong pagkakasunod ay matutukoy dahil ang mga fossil ay pangunahing matatagpuan sa mga [[batong sedimentaryo]]. Ang batong sedimentaryo ay nabubuo sa pamamagitan ng mga patong ng silt o putik sa ibabaw ng bawat iba pa. Dahil dito, ang nagreresultang bato ay naglalaman ng mga magkakapatong na patong o [[strata]]. Ang mga edad ng bato at mga fossil ay tumpak na mapepetsahan ng mga heologo sa pamamagfitan ng pagsukat ng mga proporsiyon ng mga [[elementong kimikal]] na matatag at [[radyoaktibo]] sa isang ibinigay na patong na tinatawag na [[radiometric dating]]. Ang pinakailalim na strata ay naglalaman ng pinakamatandang bato gayundin ng mga pinakamaagang mga fossil ng organismo samantalang ang pinakaibabaw na strata ay naglalaman ng pinakabatang bato gayundin ng mas kamakailang lumitaw na mga fossil ng organismo.<ref name=mjs>Rudwick M.J.S. 1972. ''The meaning of fossils: episodes in the history of palaeontology''. Chicago University Press.</ref><ref>Whewell, William 1837. ''History of the inductive sciences, from the earliest to the present time''. vol III, Parker, London. Book XVII The palaeotiological sciences. Chapter 1 Descriptive geology, section 2. Early collections and descriptions of fossils, p405.</ref> Natuklasan ng mga siyentipiko na ang mga batong mas matanda ay naglalaman ng mas kaunting mga uri ng mga fossil na may mas simpleng mga istruktura samantalang ang mas batang mga bato ay naglalaman ng mas malaking pagkakaiba iba ng mga fossil na kadalasang nagpapakita ng mas komplikadong mga istruktura.<ref>{{cite book|author=Coyne, Jerry A. |title=Why Evolution is True|url=https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn |publisher=Viking|year=2009 |pages=[https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/26 26]–28|isbn=978-0-670-02053-9}}</ref> Halimbawa, walang fossil ng tao na natagpuan sa bato sa panahong unang lumitaw ang mas simpleng organismo gaya ng mga insekto o [[ampibya]] at sa mga panahon bago nito <ref>The most convincing evidence for the occurrence of evolution is the discovery of extinct organisms in older geological strata... The older the [[strata]] are...the more different the fossil will be from living representatives... that is to be expected if the [[fauna]] and [[flora]] of the earlier strata had gradually evolved into their descendents.|''[[Ernst Mayr]]'', Mayr, Ernst. 2001. What evolution is. Weidenfeld & Nicolson, London. ISBN 0297807413</ref> Ayon kay [[Richard Dawkins]], "kung may isang [[hippopotamus]] o [[kuneho]] na natagpuan sa panahong [[Cambrian]], ito ay kumpletong tatalo sa ebolusyon. Walang ganito ang kailanman natagpuan sa fossil record.<ref>{{Cite web |title=Time Magazine, 15 Agosto 2005, page 32 |url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |access-date=23 Hunyo 2013 |archive-date=13 Hunyo 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613211455/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |url-status=dead }}</ref> Nakita rin sa fossil rekord ang mga ''[[:Kategorya:Mga fossil na transisyonal|fossil na transisyonal]]'' na mga labi ng fossiladong organismo na nagpapakita ng mga katangian na karaniwan sa parehong mga organismong mas naunang lumitaw sa fossil rekord(ninuno) at sa mga organismong kalaunang lumitaw sa fossil rekord(inapo).<ref name=Herron>{{cite book|last=Herron|first=Scott Freeman, Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://archive.org/details/evolutionaryanal00free|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd}}</ref> Noong 1859, nang unang ilimbag ang ''[[On the Origin of Species]]'' ni [[Charles Darwin]], ang fossil rekord ay hindi mahusay na alam. Inilarawan ni Darwin ang nakita sa panahong ito na kakulangan sa fossil na transisyonal sa fossil rekord bilang "''ang pinakahalata at pinamatinding pagtutol na mahihimok laban sa teoriya ko''" ngunit kanyang ipinaliwanag ito sa pag-uugnay nito sa sukdulang imperpeksiyon sa rekord na heolohikal.<ref>{{harvnb|Darwin|1859|pp = [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F373&pageseq=297 279–280]}}</ref><ref>{{harvnb|Darwin|1859|pp = [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F373&pageseq=359 341–343]}}</ref> Ang isa sa mga fossil na ''[[Archaeopteryx]]'' ay natuklasan mga dalawang taon lamang pagkatapos ng publikasyon ng akda ni Darwin noong 1861 at kumakatawan sa isang anyong transisyonal sa pagitan ng mga [[dinosauro]] at [[ibon]]. Mula nito, mas maraming mga [[:Kategorya:Mga fossil na transisyonal|fossil na transisyonal]] ang natuklasan at mayroon na ngayong itinuturing na saganang mga ebidensiya kung paanong ang mga klase ng mga bertebrata ay magkakaugnay at ang karamihan sa mga ito ay sa anyo ng mga fossil na transisyonal.<ref name = "NS2645">{{Cite journal|publisher = [[New Scientist]]|date = 2008-02-27|issue = 2645|pages = 35–40|url = http://www.newscientist.com/article/mg19726451.700-evolution-what-missing-link.html?full=true|title = Evolution: What missing link?|first = D|last = Prothero|ref = harv}}</ref> Sa kabila ng relatibong pagiging bihira ng mga angkop na kondisyon para sa fossilisasyon, ang tinatayang mga 250,000 mga espesyeng fossil ay alam sa kasalukuyan.<ref>[http://facstaff.gpc.edu/~pgore/geology/historical_lab/2010Preservation.pdf Laboratory 11 – Fossil Preservation], by Pamela J. W. Gore, Georgia Perimeter College</ref> Ang bilang ng mga indibidwal na fossil na kinakatawan nito ay malaking iba iba mula espesye hanggang espesye ngunit maraming mga milyong fossil ang nakuha. Halimbawa, ang higit sa tatlong milyong mga fossil mula sa huling [[Panahong Yelo]] ay nakuha mula sa [[La Brea Tar Pits]] sa Los Angeles.<ref>{{cite web |url=http://www.tarpits.org/info/faq/faqfossil.html |title=Frequently Asked Questions |accessdate=2011-02-21 |publisher=The Natural History Museum of Los Angeles County Foundation |archive-date=2011-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311233346/http://www.tarpits.org/info/faq/faqfossil.html |url-status=dead }}</ref> Marami pang mga fossil ang nasa ilalim ng lupa sa iba't iba mga [[pagkakabuo (stratigrapiya)|pagkakabuong heolohiko]] na alam na naglalaman ng isang mataas na densidad ng [[fossil]]. Ito ay pumapayag sa pagtatantiya ng kabuuang nilalamang fossil ng mga pagkakabuong ito. Ang isang halimbawa ang [[Pagkakabuong Beaufort]] sa [[Timog Aprika]] na mayaman sa mga fossil ng bertebrata kabilang ang mga [[therapsida]] na mga anyong transisyonal sa pagitan ng mga [[reptilya]] at [[mamalya]].<ref>{{cite book | title=The Karoo: Ecological Patterns and Processes| url=https://archive.org/details/isbn_9780521554503| author=William Richard John Dean and Suzanne Jane Milton| year=1999| page=[https://archive.org/details/isbn_9780521554503/page/31 31]| publisher=Cambridge University Press| isbn=0-521-55450-0}}</ref> Tinatayang ang pagkakabuong ito ay naglalaman ng mga 800 bilyong fossil ng bertebrata.<ref>{{cite journal| title=Six "Flood" Arguments Creationists Can't Answer| author=Robert J. Schadewald| journal=Creation Evolution Journal| year=1982| volume=3| pages=12–17| url=http://ncseprojects.org/cej/3/3/six-flood-arguments-creationists-cant-answer| access-date=2012-10-06| archive-date=2015-09-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20150919190944/http://ncseprojects.org/cej/3/3/six-flood-arguments-creationists-cant-answer| url-status=dead}}</ref> === Ebidensiya mula sa distribusyong heograpikal === [[File:Snider-Pellegrini Wegener fossil map.svg|right|thumb|upright=1.5|Mga pattern ng [[fossil]] sa buong mundo ([[Gondwana]]). ]] Ang lahat ng mga organismo ay umangkop sa kanilang kapiligiran. Ang [[pag-aangkop]] ay paraan ng organismo na makaligtas o mabuhay sa isang kapiligiran, halimbawa ang mga [[polar bear]] sa mga magiginaw na lugar at mga [[Kangaroo rat]] sa mga tuyo at maiinit na lugar. Kung ang bagong [[species]] ay lumilitaw na karaniwan ay sa pakikipaghiwalay sa mga mas matandang species, ito ay nangyayari sa isang lugar sa mundo. Pagkatapos nito, ang mga bagong species ay maaari ng kumalat sa ibang mga lugar at hindi sa ibang mga lugar. Ang [[Australasia]] ay nawalay sa ibang mga kontinente sa loob ng mga milyong taon. Sa pinakapangunahing bahagi ng kontinente na [[Australia]], 83% ng mga [[mammal]], 89% ng mga [[reptile]], 90% ng mga [[isda]] at [[insekto]] at 93% ng mga [[amphibia]]n ay tanging matatagpuan sa mga lugar na ito. Ang mga katutubong mammal nito ay mga [[marsupial]] gaya ng [[kangaroo]], [[bandicoot]] at [[quoll]]. Sa kabaligtaran nito, ang mga marsupial ay hindi matatagpuan sa kasalukuyan sa [[Aprika]] at bumubuo ng maliit na bahagi sa mammalian [[fauna]] sa [[Timog Amerika]] gaya ng [[opossum]], [[shrew opossum]] at [[monito del monte]]. Ang tanging representatibo lamang ng mga primitibong naglalabas ng itlog na [[mammal]] na tinatawag na [[monotreme]] ang [[echidna]] at [[platypus]]. Ang mga ito ay tanging matatagpuan sa Australasia kabilang ang [[Tasmania]] at [[New Guinea]] at [[Kangaroo Island]]. Ang mga monotreme na ito ay lubos na hindi makikita sa ibang panig ng munod. Sa kabaligtaran, ang Australia ay hindi kinakikitaan ng maraming mga grupo ng mga placental na mammal na karaniwang sa ibang mga kontinente (carnivora, artiodactyls, shrews, squirrels, lagomorphs) bagaman ito ay may mga indigenuous na mga paniki at rodent na kalaunang dumating dito. Ayon sa kasaysayang ebolusyonaryo, ang mga placental mammal ay nag-ebolb sa [[Eurasia]]. Ang mga [[marsupial]], [[placental mammal]] at consentitual mammal ay humiwalay mula sa [[monotreme]] noong [[Kretaseyoso|Panahong Kretaseyoso]]. Ang mga marsupial ay nakarating sa Australia sa pamamagitan ng [[Antarctica]] mga 50 milyong taon ang nakakalipas pagkatapos humiwalay ang Australia sa Antarctica. ==== Singsing na espesye==== {{main|Espesyeng singsing}} Sa biolohiya, ang isang singsing na species o ''ring species'' ay isang magkakadugtong na serye na mga magkakapitbahay na populasyon na ang bawat isa ay makapagtatalik at makapagpaparami ngunit may umiiral na hindi bababa sa dalawang mga "dulong" populasyon sa serye na labis na malayong magkaugnay para makapagparami bagaman may isang potensiyal na pagdaloy ng gene sa pagitan ng "magkakaugnay" na species. Ang gayong hindi pwedeng pagpaparami na bagaman magkaugnay ng henetiko na mga dulong populasyon ay maaaring kapwa umiral sa parehong rehiyon at kaya ay nagsasara ng singsing. Ang singsing na species ay nagbibigay ng isang mahalagang ebidensiya sa ebolusyon sa dahilang ito ay nagpapakita kung anong mangyayari sa paglipas ng panahon habang ang mga populasyon ay henetikong nagsasanga o naghihiwalay. Ito ay espesyal dahil ang mga ito ay kumakatawan sa mga nabubuhay na populasyon kung anong normal na nangyayari sa pagitan ng matagal nang namatay na mga populasyong ninuno at mga nabubuhay na populasyon kung saan ang mga pagitan ay naging ekstinto. Ayon kay Richard Dawkins , ang ring species ay "nagpapakita lamang sa atin sa dimensiyong pang-espasyo ng isang bagay na palaging mangyayari sa panahong dimensiyon. Sa pormal, ang isyu ay ang interfertile na kakayahang makapagparami sa iba ay hindi isang ugnayang transitibo. Kung ang A ay makapagpaparami sa B at ang B ay makapagpaparami sa C, hindi sumusunod na ang A ay makapagpaparami sa C at kaya ay hindi naglalarawan ng ugnayang pagkakatumbas. Ang isang singsing na species ay isang species na nagpapakita ng isang kontra-halimbawa sa transitibidad. [[Talaksan:Ring species seagull.svg|thumb|right|Ang mga ''Larus'' gull ay makapagtatalik at makapagpaparami sa isang singsing sa palibot ng arktiko. 1: [[European Herring Gull|''L. argentatus argentatus'']], 2: [[Lesser Black-backed Gull|''L. fuscus'']], 3: [[Heuglin's Gull|''L. heuglini'']], 4: [[Birula's Gull|''L. vegae birulai'']], 5: [[East Siberian Herring Gull|''L. vegae'']], 6: [[American Herring Gull|''L. smithsonianus'']], 7: [[European Herring Gull#Subspecies|''L. argentatus argenteus'']].]] [[Talaksan:PT05 ubt.jpeg|thumb|left|Herring Gull (''Larus argentatus'') (harap) at Lesser Black-backed Gull (''Larus fuscus'') (likuran) in Norway: dalawang mga [[phenotype]] na may maliwanag na mga pagkakaiba]] Ang isang klasikong halimbawa ng isang singsing na species ang sirkumpolar na singsing na species na mga ''[[Larus]]'' gull. Ang saklaw ng mga gull na ito ay bumubuo ng isang singsing sa palibot ng [[Hilagang Polo]] na hindi normal na dinadaanan ng mga gull. Ang [[European Herring Gull]] (''L. argentatus argenteus'') na pangunahing nakatira sa Gran Britanya at Ireland ay pwedeng magparami o bumuo ng supling upang lumikha ng [[hybrid]] sa [[American Herring Gull]] (''L. smithsonianus''), (na nakatira sa Hilagang Amerika) na makapagpaparami rin sa Vega o [[East Siberian Herring Gull]] (''L. vegae'') na kanluraning subspecies na ang [[Birula's Gull]] (''L. vegae birulai'') ay makapagpaparami sa [[Heuglin's gull]] (''L. heuglini'') na makapagpaparami naman sa Siberian [[Lesser Black-backed Gull]] (''L. fuscus''). Ang lahat na apat ng mga ito ay nakatira sa ibayo ng hilaga ng [[Siberia]]. Ang huli ang silanganing kinatawan ng mga T Lesser Black-backed Gull sa hilagang kanlurang Europa kabilang ang Gran Britanya. Ang mga Lesser Black-backed Gull at mga Herring Gull ay sapat na magkaiba na ang mga ito ay hindi normal na makapagpaparami o makakabuo ng supling. Kaya ang pangkat ng mga gull ay bumubuo ng isang continuum maliban kung saan ang dalanwang angkan ay nagtatagpo sa Europa. === Ebidensiya mula sa komparatibong anatomiya === Ang komparatibo o paghahambing ng [[anatomiya]] ng mga pangkat ng mga organismo ay naghahayag ng mga katangian sa istrukura na pundamental na magkatulad. ==== Mga istrukturang magkakatulad ==== [[Talaksan:Evolution pl.png|thumb|400px|Paghahambing ng mga pendactyl limb ng mga hayop na pundamental na magkakatulad.]] Ang basikong istruktura ng lahat ng mga bulaklak ay binubuo ng mga sepal, petal, stigma, style at obaryo ngunit ang mga hugis, kulay, at mga spesipikong istruktura ay iba iba sa bawat species nito. Ang mga insekto ay magkaka-ugnay. Ang mga ito ay nagsasalo ng parehong hitsura ng katawan na kinokontrol ng master regulatory gene. Ang mga ito ay may anim na hita, mga matigas na bahagi sa laban ng katawan o exoskeleton at mga matang binubuo ng maraming magkakahiwalay na lalagyan at iba pa. Ito ay maipapaliwanag ng ebolusyon. Ang lahat ng mga insekto ay inapo(descendant) ng isang grupo ng mga hayop na nabuhay na matagal na panahon na ang nakakalipas. Ang mga insekto ngayon ay meron pa rin ng mga pangunahing bahaging ito ngunit ang mga detalye ay nagbago. Ang mga insekto na nabubuhay ngayon ay iba na sa insekto noong sinaunang panahon dahil sa ebolusyon. Ang ebidensiya sa [[molekular na biolohiya]] ay sumusuporta sa pananaw na ito. Ang [[pentadactyl limb]] ay isang halimbawa ng mga istrukturang homologoso. Ito ay matatagpuan sa lahat ng mga klase ng mga [[tetrapod]] (''i.e.'' mula sa mga [[amphibian]] tungo sa mga [[mammal]]). Ito ay mababakas kahit sa mga [[palikpik]] ng ilang mga [[isdang fossil]] na ninuno ng mga unang amphibian. Ang limb ay isang butong proximal ([[humerus]]), dalawang butong ([[Radius (bone)|radius]] at [[ulna]]), at isang serye ng mga [[carpal]] (mga buto ng [[wrist]]) na sinundan ng limang serye ng mga metacarpal(mga butong [[palm]]) at mga [[phalange]](mga dailiri). Sa buong mga tetrapod, ang pundamental na istruktura ng mga pendactyl limb ay pareho na nagpapaktia ng karaniwang ninuno. Sa paglipas ng ebolusyon, ang mga pundamental na istrukturang ito ay nagbago. Ang mga ito ay nagkaroon ng iba't ibang mga silbi upang umangkop sa iba't ibang mga kapaligiran. Halimbawa, sa mga [[unggoy]], ang mga harapang limb ay mas mahaba upang bumuo ng humahawak na kamay para sa pag-akyat at pagduyan sa mga puno, sa [[baboy]], ang unang daliri ay nawala at ang ikalawa at ikalimang mga daliri ay lumiit. Ang dalawang mga natitirang daliri ay mas mahaba at mas malapad kesa sa iba pa. Ito ay may hoof para suportahan ang katawan. Sa kabayo, ang mga harapang limb ay umangkop para sa suporta at pagtakbo sa pamamagitan ng malaking paghaba ng ikatlong daliri na may hoof. Ang mga mole ay may isang pares ng maiikli na tulad ng spade na mga harapang limb para sa paglulungga, ang mga [[anteater]] ay may mahabang ikatlong daliri para sa gibain ang mga burol ng langgam at mga pugad ng mga anay, sa [[balyena]], ang mga harapang limb ay naging mga [[flipper]] para maglayag at magpanatili ng ekwilbriyum tuwing lumalangoy, sa paniki, ang mga harapang limb ay naging mga pakpak para sa paglipad sa pamamagitan ng pagpapahaba ng apat na daliri samantalang ang tulad ng kalawit na unang daliri ay nananatiling malaya para makabitin sa mga puno. ==== Mga atabismo ==== {{Main|Atavismo}} [[Talaksan:HindlegsOfHumpbackWhale.jpg|thumb|right|150px|Mga likurang hita ng [[balyena]]ng humpback na iniulat noong 1921 ng ]] Ang [[atavismo]] ang kagawian ng isang organismo na bumalik sa anyo ng ninuno nito. Ito ang pagbabalik o muling paglitaw sa organismo ng mga naglahong mga katangian nito.<ref name="talkorigins">{{cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/section2.html#atavisms|title=29+ Evidences for Macroevolution: Part 2|author=TalkOrigins Archive|authorlink=TalkOrigins Archive|accessdate=2006-11-08}}</ref> Ang mga atavismo ay nangyayari sa ilang paraan. Ang isang paraan ay kapag ang mga [[gene]] para sa nakaraang umiiral na mga katangian ay naingatan sa DNA at ang mga ito ay nahayag sa pamamagitan ng isang [[mutasyon]] na nag-alis ng nangingibabaw ng mga gene para sa bagong katangian o ang mga nakaraang katangian ay nangibabaw sa bagong katangian.<ref>Lambert, Katie. (2007-10-29) [http://animals.howstuffworks.com/animal-facts/atavism.htm HowStuffWorks "How Atavisms Work"]. Animals.howstuffworks.com. Retrieved on 2011-12-06.</ref> Ang ilang mga halimbawa nito ang mga [[ahas]] na may likurang hita,<ref name="universe-review.ca" >[http://universe-review.ca/I10-10-snake.jpg JPG image]</ref>, mga [[balyena]]ng may likurang hita<ref>[http://www.edwardtbabinski.us/whales/atavisms.html Evolutionary Atavisms]. Edwardtbabinski.us. Retrieved on 2011-12-06.</ref><ref>{{cite journal|title=A REMARKABLE CASE OF EXTERNAL HIND LIMBS IN A HUMPBACK WHALE|first=Roy Chapman|last=Andrews|date=3 Hunyo 1921|journal=American Museum Novitates|url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4849/1/N0009.pdf|ref=harv|access-date=20 Hunyo 2013|archive-date=13 Hunyo 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613050024/http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4849/1/N0009.pdf|url-status=dead}}</ref>, mga ekstrang daliri ng paa ng mga [[ungulate]] na hindi sumasayad sa lupa,<ref>{{Cite journal |title=Skeletal Atavism in a Miniature Horse |journal=Veterinary Radiology & Ultrasound |volume=45 |issue=4 |date=Hulyo 2004 |pages=315–317 |last1=Tyson |first1=Reid |last2=Graham |first2=John P. |last3=Colahan |first3=Patrick T. |last4=Berry |first4=Clifford R. |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |doi=10.1111/j.1740-8261.2004.04060.x |ref=harv}}</ref> mga ngipin ng [[manok]],<ref>{{Cite journal |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=mutant-chicken-grows-alli |title=Mutant Chicken Grows Alligatorlike Teeth |first=David |last=Biello |date=2006-02-22 |journal=[[Scientific American]] |accessdate=2009-03-08 |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |ref=harv}}</ref> muling paglitaw ng [[reproduksiyong seksuwal]] sa ''[[Hieracium pilosella]]'' at [[Crotoniidae]];<ref>{{Cite journal |title=Reevolution of sexuality breaks Dollo's law |first1=Katja |last1=Domes |first2=Roy A. |last2=Norton |first3=Mark |last3=Maraun |first4=Stefan |last4=Scheu |journal=[[PNAS]] |url=http://www.pnas.org/content/104/17/7139 |date=2007-04-24 |volume=104 |issue=17 |pages=7139–7144 |accessdate=2009-04-08 |pmid=17438282 |doi=10.1073/pnas.0700034104 |pmc=1855408 |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |bibcode=2007PNAS..104.7139D |ref=harv |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404042127/https://www.pnas.org/content/104/17/7139 |url-status=dead }}</ref> [[buntot sa tao]],<ref name="talkorigins" /> mga ekstrang [[utong]],<ref name="universe-review.ca" /> at malalaking ngiping [[canine tooth|canine]]. .<ref name="universe-review.ca" /> ==== Embriyolohiya ==== Mula ika-18 siglo, alam na ang mga [[embryo]] ng iba't ibang espesye ay pare pareho kesa sa mga matandang organismo ng mga ito. Sa partikular, ang ilang mga bahagi ng embryo ay nagpapakita ng ebolusyonaryong nakaraan. Halimbawa, ang embryo ng [[bertebrata]]ng pang-lupain ay lumilikha ng mga [[gill slit]] tulad ng mga embryo ng isda. Ang mga proto-gill slit ay bahagi ng mas komplikadong sistema ng pagbuo kaya ang mga ito ay nagpatuloy. Ang isa pang halimbawa ang mga ngiping embryonic ng mga [[baleen whale]]. Ang mga ito ay kalaunang nawala. Ang baleen filter ay nabubuo mula sa ibang tissue na tinatawag na keratin. Ang sinaunang [[fossil]] ng baleen whale ay may ngipin gayon din ang baleen. Ang isa pang halimbawa ang [[barnacle]]. Umabot sa napakaraming mga siglo bago natuklasan ng mga historian na ang barnacle ay mga [[crustacea]]. Ang mga matandang barnacle ay sobrang iba sa iba pang mga crustacea ngunit ang larvae(bata) ay labis na katulad ng ibang mga crustacea. ==== Mga istrukturang bestihiyal ==== Ang isang malakas na ebidensiya para sa karaniwang pinagmulan ang mga istrakturang [[bestihiyal]]. Ang mga walang silbing pakpak ng mga hindi lumilipad na [[beetle]] ay nakasara sa ilalim ng pinagsamang mga takip na pakpak. Ito ay maipapaliwanag na ang mga beetle ngayon ay nagmula sa mga sinaunang beetle na may pakpak na gumagana. Ang mga rudimentaryong bahagi ng katawan o mga bahaging mas maliit at mas simple sa katulad na bahagi sa mga sinaunang species ay tinatawag na mga istrakturang [[bestihiyal]]. Ang mga istrakturang ito ay may silbi sa sinaunang espesye ngunit ang mga ito ay wala ng silbi sa kasalukuyan o may bago ng silbi. Ang mga halimbawa nito ang mga pelvic girdle ng mga [[whale]], halteres(likod na pakpak) ng mga langaw, pakpak ng mga hindi lumilipad na ibon gaya ng [[ostrich]] at mga halaman ng ilang [[xerophyte]] gaya ng [[cactus]] at parasitikong mga halaman gaya ng [[dodder]]. Gayunpaman, maaring napalitan na ang kanilang orihinal na silbi ng mga istrakturang [[bestihiyal]] sa isang bagong silbi. Halimbawa ang mga halteres sa langaw ay nakakatulong sa pagbalanse ng mga insektong habang lumilipad at ang mga pakpak ng ostrich ay ginagamit sa mga ritual ng pakikipagtalik at pagpapakitang agresibo. Sa mga tao, ang mga istrakturang [[bestihiyal]] ay kinabibilangan ng [[appendix]] at [[wisdom teeth]]. Ang wisdom teeth ay wala ng silbi sa tao kaya ito ay karaniwang binubunot upang maibsan ang sakit na dulot nito sa isang tao. Ang mga istrakturang bestihiyal na ito ay minsan may seleksiyon laban sa mga ito. Ang mga orihinal na istraktura ay gumagamit ng napalaking pinagkukunan. Kung ang mga ito ay wala ng silbi, ang pagpapaliit ng mga sukat nito ay nagpapaigi ng paggamit nito. Ang ilan sa mga direktang ebidensiya nito ang ilang mga [[crustacean]] ma may mas maliit na mga mata ay tagumpay na nakakapagparami kesa sa mga may malalaking mata. Ito ay dahil ang [[tisyus]] ng [[sistemang nerbiyos]] na hinggil sa pagtingin ay mas naging magagamit para sa ibang mga sensory input. === Henetika === {{PhylomapB|caption=Isang [[punong pilohenetiko]] ng lahat ng mga nabubuhay na bagay batay sa datos ng kanilang [[rRNA]] [[gene]]. Ito ay nagpapakita ng paghihiwalay ng mga tatlong sakop na [[bacterium|bacteria]], [[archaea]], at [[eukaryote]]. Ang mga puno na nilikha gamit ang ibang mga gene ay pangkalahatang pareho bagaman ang mga ito ay maaaring maglagay ng isang mas maagang mga pangkat na sumanga nang napakaiba na pinagpapalagay na dahil sa mabilis na ebolusyon ng [[rRNA]].}} Ang isa pinakamatibay na ebidensiya ng ebolusyon mula sa karaniwang pinagmulan o common descent ang pag-aaral ng mga gene sequences. Ang pagsasaliksik na pagkukumpara ng mga sequence sa pagitan ng [[DNA]] ng iba't ibang mga species ay nagbigay ng sobrang tibay na ebidensiya para sa karaniwang pinagmulan common descent na iminungkahi ni [[Charles Darwin]]. Ito ay makikita sa pamamagitan ng pagmamana ng DNA sa ninuno ng mga inapo(descendant) nitong organismo. Ang mas malapit na magkakaugnay na mga species ay may mas malaking praksiyon ng magkatulad na sequence ng DNA at mayroong magkasalong substitusyon kesa sa mas malayong magkakaugnay na mga species. Ang pinakasimple at pinakamakapangyarihan ay ibinibigay ng rekonstruksiyong [[pilohenetika|pilohenetiko]]. Ang rekonstruksiyong ito kung isasagawa gamit ang mabagal na nag-eebolb na sekwensiyang protina ay maaaring gamitin upang muling likhain ang kasaysayang ebolusyonaryo ng mga modernong organismo at kahit ng mga ekstinto o hindi na umiiral na organismo gaya ng [[mammoth]], [[neandertal]], [[T.rex]] at iba pa. Ipinapakita ng mga muling nilikhang phylogenies ang relasyon na napatunayan sa mga morpolohikal at biokemikal na mga pag-aaral ng mga organismo. Ang pinakadetalyadong mga rekonstruksiyon ay isinagawa sa basehan ng mga mitochondrial genome na pinagsasaluhan ng lahat ng mga organismong [[eukaryote|eukaryotiko]] na mas maikli at mas madaling i-sekwensiya. Ang pinakamalawak na rekonstruksiyon ay isinagawa gamit ang mga sekwensiya ng ilang sinaunang mga protina o gamit ang ribosomal na sekwenisyang [[RNA]]. Ang mga relasyong pilohenetiko ay lumalapat din sa sobrang lawak na uri ng mga walang silbing elementong sekwensiya kabilang ang repeats, [[transposons]], [[pseudogene]], at mutasyon sa nakokodigo ng protinang mga sekwensiya na hindi nagreresulta sa sekwensiyang [[asidong amino]]. Bagamang ang maliit na mga elementong ito ay kalaunang natagpuang nagiingat ng silbi o tungkulin, sa pinagsama, ito ay nagpapakita ng identity na produkto ng common descent(karaniwang pinagmulan) kesa sa karaniwang tungkulin. ==== Unibersal na biokemikal na organisasyon ==== Lahat ng kilalang umiiral na mga organismo ay nakasalig sa isang parehong pundamental o pangunahing mga biokemikal na organisasyon. Ang mga ito ang henetikong impormasyon na nakokodigo sa [[asidong nukleyiko]]([[DNA]], o [[RNA]] para sa mga [[virus]]), naka-transkriba sa [[RNA]], at isinalin sa mga protina(mga polimero ng [[asidong amino]]) sa pamamagitan ng labis na naingatang [[ribosoma]]. Ang kodigong henetiko(ang tablang salin) sa pagitan ng DNA at asidong amino ay pareho sa halos lahat ng mga organismo na ang ibig sabihin ay ang piraso ng DNA sa isang [[bakterya]] ay nagkokodigo para sa parehong asidong amino na nasa tao(human). Ang [[ATP]] ay ginagamit bilang kurensiya ng enerhiya ng lahat ng mga nabubuhay na organismo. Ang isang malalim na pagkaunawa ng biolohiya ng pag-unlad ay nagpapakitang ang karaniwang [[morpolohiya]] ay produkto ng pinagsaluhang elementong henetiko. Halimbawa, ang isang sekwensiya ng DNA na nagkokodigo para sa [[insulin]] sa mga tao ay nagkokodigo rin ng insulin kapag ipinasok sa ibang mga organismo gaya ng mga halaman.<ref>[http://www.businessweek.com/magazine/content/07_33/b4046083.htm From SemBiosys, A New Kind Of Insulin] INSIDE WALL STREET By Gene G. Marcial(AUGUST 13, 2007)</ref> Bagaman ang mga matang tulad ng [[camera]] ay pinaniniwalaang nag-ebolb ng independyente sa maraming mga hiwalay na okasyon, ang mga ito ay nagsasalo ng isang karaniwang hanay ng mga nakakadama ng liwanag na mga protina (opsins) na nagpapakita ng karaniwang pinagmulan ng lahat ng mga may matang organismo. Ang isa pang halimbawa ang planong katawan ng [[bertebrata]] na ang istruktura ay kinokontrol ng pamilyang homeobox (Hox) ng mga [[gene]]. ==== Pagsisekwensiya ng DNA ==== Ang komparison ng sekwensiyang [[DNA]] ay nagbibigay ng kakayahan upang ang mga organismo ay mai-grupo sa pagkakatulad ng sekensiya at ang nagreresultang mga punong pilohenetiko ay tipikal na umaayon sa tradisyonal na [[taksonomiya]] at karaniwang ginagamit upang i-tama o palakasin ang mga klasipikasyong taksonomiko. Ang paghahambing ng sekwensiya ay tinuturing na sukat na sapat na mayaman upang i-tama ang mga maling asumpsiyon sa mga punong pilohenetiko sa mga instansiyang ang ibang mga ebidensiya ay kulang. Halimbawa, ang neutral na sekwensiyang DNA ng tao(human) ay tinatayang 1.2% na [[ebolusyong diberhente|diberhente]] o iba batay sa substitusyon mula sa pinakamalapit ng kamag-anak ng tao na [[chimpanzee]], 1.6% mula sa [[gorilla]], at 6.6% mula sa [[baboon]]. Sa ibang salita, ang [[tao]] at [[chimpanzee]] ay mayroong 98.8% na magkatulad na DNA, kumpara sa tao at gorilla na may 98.4% na magkatulad na DNA at sa pagitan ng tao at baboon na mayroong 93.4 % na magkatulad na DNA.<ref>http://www.livescience.com/1411-monkey-dna-points-common-human-ancestor.html</ref> Kaya ang ebidensiya ng sekwensiyang DNA ay pumapayag sa paghinuha at relasyong henetiko sa pagitan ng tao at ibang mga [[ape]]. Ang sequence ng 16S ribosomal RNA gene na isang mahalagang [[gene]] sa pagko-code ng isang bahagi ng [[ribosoma]] ay ginamit upang hanapin ang malawak ng relasyong phylogenetic sa pagitan ng mga nabubuhay na organismo. Ang analisis na orihinal na ginawa ni Carl Woese ay nagresulta sa sistemang tatlong sakop na naghihinuha para sa dalawang pangmalakihang paghihiwalay sa sinaunang ebolusyon ng buhay. Ang unang paghihiwalay ay nagdulot ng modernong bakterya at ang kalaunang paghihiwalay ay nagdulot ng modernong [[Arkeya]] at [[Eukaryote]]. ==== Mga endogenous retrovirus ==== Ang mga [[Endogenous retrovirus]] (ERV) ang mga labing sekwensiya ng [[genome]] na naiwan mula sa mga sinaunang impeksiyong pang-virus sa isang organismo. Ang mga retrovirus o virogene ay palaging naipapasa sa sumunod na henerasyon ng organismong na nakatanggap ng impeksiyon. Ito ay nag-iiwan sa virogene na maiwan sa genome. Dahil ang pangyayaring ito ay bihira at random, ang paghahanp ng mga magkatulad na mga posisyong kromosomal ng isang virogene sa dalawang magkaibang species ay nagmumungkahi ng karaniwang ninuno.<ref>{{cite web |url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/ |title=29+ Evidences for Macroevolution: The Scientific Case for Common Descent |accessdate=2011-03-10 |publisher= Theobald, Douglas }}</ref> === Mga protina === Ang ebidensiyang [[proteome|proteomiko]] ay sumusuporta sa pangkalahatang pinagmulang ninuno ng mga anyo ng buhay. Ang mga mahahalagang protina gaya ng [[ribosome]], [[DNA polymerase]], at [[RNA polymerase]] ay matatagpuan sa lahat ng mga organismo na may parehong mga tungkulin mula sa pinakasinaunang mga bakterya hanggang sa mga pinakamasalimuot na mga hayop. Ang mga mas maunlad na mga organismo ay nag-ebolb ng mga karagdagang mga [[protein subunit]] na malaking umaapketo sa regulasyon ng [[interaksiyong protina-sa-protina]] ng mga mahahalagang protina. Ang [[DNA]], [[RNA]], amino acids, at [[lipid bilayer]] na matatagpuan sa lahat ng mga umiiral na organismo ay sumusuporta sa karaniwang pinagmulang ninuno ng mga ito. Ang pagsisiyasat na pilohenetiko ng mga sekwensiya ng protina ay lumilikha ng mga parehong puno ng mga ugnayan sa pagitan ng lahat ng mga organismo.<ref>[http://phylointelligence.org/combined.html "Converging Evidence for Evolution."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727173947/http://phylointelligence.org/combined.html |date=2011-07-27 }} Phylointelligence: Evolution for Everyone. Web. 26 Nov. 2010.</ref> Ang [[chirality (chemistry)|chirality]] ng DNA, RNA, at mga amino acid ay naingatan sa lahat ng mga alam na buhay. Dahil walang kapakinabangang pantungkulin sa kaliwa o kanang panig na molecular chriality, ang pinakasimpleng hipotesis ay ang pagpipili ay ginawang random ng mas maagang mga organismo at ipinasa sa lahat ng mga umiiral na buhay sa pamamagitan ng karaniwang pinagmulang ninuno. Ang karagdagang ebidensiya para sa muling pagbuo ng mga angkang pangninuo ay nagmumula sa [[junk DNA]] gaya ng mga [[pseudogene]] na mga "patay" na [[gene]] na patuloy na nagtitipon ng mga [[mutasyon]].<ref>{{cite journal |author=Petrov DA, Hartl DL |title=Pseudogene evolution and natural selection for a compact genome |journal=J Hered. |volume=91 |issue=3 |pages=221–7 |year=2000 |pmid=10833048 |doi=10.1093/jhered/91.3.221 |ref=harv}}</ref> ==== Mga pseudogene ==== {{main|Pseudogene}} Ang mga [[pseudogene]] o [[noncoding DNA|hindi nagkokodigong DNA]] ang mga karagdagang [[DNA]] sa genome na hindi nata-transkriba tungo sa [[RNA]] upang magsynthesize ng mga [[protina]]. Ang ilan sa mga hindi nagkokodigong DNA na ito ay maaaring may ilang mga silbi ngunit ang karamihan sa mga ito ay walang silbi at tinatawag na "basurang DNA". Ito ay isang halimbawa, ng isang [[vestige]] dahil ang parereplika ng mga gene na ito ay gumagamit ng enerhiya na gumagawa ritong pagsasayang sa maraming mga kaso. Ang mga basurang DNA ay bumubuo ng 98% ng [[genome]] ng tao samantalang ang may silbing DNA ay bumubuo lamang ng 2% ng genome ng tao.<ref name=junkdna>http://www.livescience.com/31939-junk-dna-mystery-solved.html</ref> Ang isang pseudogene ay malilikha kapag ang isang nagkokodigong gene ay nagtitipon ng mga [[mutasyon]] na nagpipigil ritong matranskriba na gumagawa ritong walang silbi. Ngunit dahil hindi ito natatranskriba, ito ay walang epekto sa organismo.<ref name=junkdna/> Ang mga pinagsasaluhang mga sekwensiya ng mga hindi gumaganang DNA ay isang pangunahing ebidensiya para sa karaniwang ninuno sa pagitan ng mga organismo.<ref name=TO-FAQ>[http://www.talkorigins.org/faqs/molgen/ "Plagiarized Errors and Molecular Genetics"], [[talkorigins]], by Edward E. Max, M.D., Ph.D.</ref> === Artipisyal na seleksiyon === [[Talaksan:Maize-teosinte.jpg| thumb | right |100px | kanan: isang ligaw na halamang [[teosinte]] na ninuno ng modernong mais, kanan: modernong mais na [[domestikasyon|dinomestika]] mula sa teosinte, gitna: [[hybrid]] ng mais-teosinte]] {{main|Artipisyal na seleksiyon}} Tinalakay ni Darwin ang [[artipisyal na seleksiyon]] bilang isang modelo ng [[natural na seleksiyon]] noong 1859 sa unang edisyon ng kanyang aklat na [[On the Origin of Species]]: {{cquote|Bagaman mabagal ang proseso ng seleksiyon, kung ang mahinang tao ay makakagawa ng higit sa kanyang kapangyarihan ng artipisyal na seleksiyon, wala akong nakikitang limitasyon sa halaga ng pagbabago...na maaaring likhain sa mahabang kurso ng panahon sa pamamagitan ng kapangyarihan ng kalikasan ng seleksiyon.}} Si [[Charles Darwin]] ay nabuhay sa panahon na ang [[pagsasaka ng hayop]] at mga [[domestikasyon|domestikadong pananim]] ay napakahalaga. Sa [[artipisyal na seleksiyon]], pinagtatalik o pinaparami ng mga magsasaka ang dalawang hayop o halaman na may espesyal o kanais nais na mga katangian at iniiwasang paramihin ang mga hayop o halaman na may hindi magandang katangian. Ito ay nakita sa pagsasakang agrikultural noong ika-18 hanggang ika-19 siglo at ang artipisyal na pagpipili ng magtatalik na mga hayop o halaman ay bahagi nito. Walang tunay na pagkakaiba sa prosesong [[gene|henetiko]] na pinagsasaligan ng artipisyal at natural na seleksiyon. Ang pagkakaibang praktikal ang rate o bilis ng ebolusyon sa [[artipisyal na seleksiyon]] na kahit papaano ay dalawang order ng magnitudo(o 100 beses) na mas mabilis kesa sa rate na [[natural na seleksiyon|makikita sa kalikasan]]. === Ebidensiya mula sa mga napagmasdang pagbabago sa pamamagitan ng natural na seleksiyon === ==== Bakterya ==== ===== Bakteryang hindi tinatalaban ng antibiyotiko ===== Ang mga pagbabago ay mabilis na mangyayari sa mas maliit at simpleng mga organismo. Halimbawa, ang ilan sa mga [[bakterya]] na nagsasanhi ng sakit ay hindi na mapapatay gamit ang ilang mga [[antibiyotiko]]. Ang mga medisinang ito ay ginagamit pa lamang sa loob ng 89 taon at sa simula ay sobrang epektibo laban sa mga bakteryang ito. Ang mga bakterya ay nag-ebolb upang ang mga ito ay hindi na talaban ng mga antibiyotiko. Gayunpaman, ang mga antibiyotiko ay nakakapatay pa rin ng karamihan sa mga bakterya maliban sa mga bakteryang nagkamit ng resistansiya. ===== E.coli ===== Napagmasdan ni [[Richard Lenski]] na ang ilang mga strain ng ''[[E. coli]]'' ay nag-ebolb ng masalimuot na bagong kakayahan na mag-metabolisa ng [[citrate]] pagkatapos ng mga sampung mga libong henerasyon.<ref name="newscientist">{{cite web|last=Le Page|first=Michael|title=NS:bacteria make major evolutionary shift in the lab|url=http://www.newscientist.com/channel/life/dn14094-bacteria-make-major-evolutionary-shift-in-the-lab.htm|date=16 Abril 2008|publisher=New Scientist|accessdate=9 Hulyo 2012}}</ref> Ang bagong katangiang ito ay hindi umiiral sa lahat ng iba pang mag anyo ng E. Coli kabilang sa simulang strain na ginamit rito.<ref name=Lenski>{{cite journal|last=Blount|first=Z. D.|author2=Borland, C. Z.; Lenski, R. E.|title=Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=4|year=2008|month=June|volume=105|issue=23|pages=7899–7906|doi=10.1073/pnas.0803151105|url=http://www.pnas.org/content/105/23/7899|accessdate=9 Hulyo 2012|pmid=18524956|pmc=2430337|ref=harv}}</ref> ===== Bakteryang kumakain ng nylon ===== Ang [[bakteryang kumakain ng nylon]] ay isang strain ng ''[[Flavobacterium]]'' na makakapagdigest ng ilang mga byproduct ng manupakturang [[nylon 6]]. Ang nga substansiyang ito ay hindi alam na umiral bago ang imbensiyon ng [[nylon]] noong 1935. Ang karagdagang pag-aaral ay naghayag na ang mga tatlong [[ensima]] na ginagamit ng bakteriya upang idigest ang mga byproduct ng nylon ay malaking iba mula sa ibang mga ensima na nililikha ng ibang mga strain na ''Flavobacterium'' o iba pang mga bakterya. Ang mga ensima na ito ay hindi epektibo sa mga anumang materyal maliban sa mga byproduct ng ginawa ng tao na nylon.<ref>{{cite journal | author = Kinoshita, S. | author2 = Kageyama, S., Iba, K., Yamada, Y. and Okada, H. |title=Utilization of a cyclic dimer and linear oligomers of e-aminocaproic acid by Achromobacter guttatus |journal=Agricultural & Biological Chemistry |volume=39 |issue=6 |pages=1219−23 |year=1975 |issn=0002-1369 |doi=10.1271/bbb1961.39.1219}}</ref> Napagmasdan rin ng mga siyentipiko sa laboratoryo ang pag-eebolb ng parehong kakayahang ito na makapagdigest ng mga byproduct ng nylon sa ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' na inilagay sa isang kapaligiran na walang mga ibang mapagkukunan ng nutriyento. Ang strain na ''P. aeruginosa'' ay hindi gumamit ng parehong mga ensima na ginagamit ng strain na ''[[Flavobacterium]]''.<ref>{{cite journal |author=Prijambada ID, Negoro S, Yomo T, Urabe I |title=Emergence of nylon oligomer degradation enzymes in Pseudomonas aeruginosa PAO through experimental evolution |journal=Appl. Environ. Microbiol. |volume=61 |issue=5 |pages=2020–2 |year=1995 |month=May |pmid=7646041 |pmc=167468 |url=http://aem.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7646041 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nagawa rin ng ibang mga siyentipiko na mailipat ang kakayahang lumikha ng mga ensima na nagdidigest ng nylon mula sa strain ''Flavobacterium'' papunta sa strain ng bakteryang ''[[E. coli]]'' sa pamamagitan ng paglilipat ng [[plasmid]].<ref>{{cite journal |author=Negoro S, Taniguchi T, Kanaoka M, Kimura H, Okada H |title=Plasmid-determined enzymatic degradation of nylon oligomers |journal=J. Bacteriol. |volume=155 |issue=1 |pages=22–31 |year=1983 |month=July |pmid=6305910 |pmc=217646 |url=http://jb.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=6305910}}</ref> Ayon sa mga siyentipiko, ang kakayahang ito na magsynthesize ng [[nylonase]] ay pinakamalamang na umunlad bilang isang hakbang na [[mutasyon]] na nakapagpatuloy dahil sa napabuting pag-aangkop ng bakterya na nag-angkin ng mutasyon na ito.<ref>{{cite journal |author=Thwaites WM |title=New Proteins Without God's Help |journal=Creation Evolution Journal |volume=5 |issue=2 |pages=1–3 |date=Summer 1985 |publisher=National Center for Science Education (NCSE) |url=http://ncse.com/cej/5/2/new-proteins-without-gods-help |ref=harv}}</ref><ref>[http://www.nmsr.org/nylon.htm Evolution and Information: The Nylon Bug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215045214/http://www.nmsr.org/nylon.htm |date=2019-02-15 }}. Nmsr.org. Retrieved on 2011-12-06.</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/9452500/page/2/ Why scientists dismiss 'intelligent design'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023214217/http://www.msnbc.msn.com/id/9452500/page/2/ |date=2012-10-23 }}, Ker Than, [[MSNBC]], Sept. 23, 2005</ref><ref>Miller, Kenneth R. [[Only a Theory|''Only a Theory: Evolution and the Battle for America's Soul'']] (2008) pp. 80–82</ref> ==== Lamok ==== Lumitaw ang pagiging hindi tinatalaban ng [[DDT]] sa iba't ibang mga uri ng mga lamok na [[Anopheles mosquitoes]].<ref>{{Cite web |url=http://www.malariajournal.com/content/8/1/299 |title=Archive copy |access-date=2013-06-23 |archive-date=2014-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032058/http://www.malariajournal.com/content/8/1/299 |url-status=dead }}</ref> ==== Kuneho ==== Lumitaw ang pagiging hindi tinatalaban ng [[myxomatosis]] sa mga populasyon ng [[kuneho]] sa Australia.<ref>http://www.publish.csiro.au/paper/ZO9900697.htm</ref> ==== Beetle ==== Ang mga [[Colorado beetle]] ay kilala sa kakayahann nitong hindi talaban ng mga pesticide. Sa loob ng 50 taon, ito ay naging hindi tinatalaban ng 52 [[kompuwestong kimikal]] na ginagamit sa mga insecticide kabilang ang [[cyanide]]. Ang natural na seleksiyon na ito ay pinabilis ng mga artipisyal na kondisyon. Gayunpaman, ang ilang populasyon ng beetle ay tinatalaban sa bawat kemikal na ito. Ang mga populasyon ay naging hindi tinatalaban lamang sa kemikal na ginagamit sa kapaligiran ng mga ito.<ref>Alyokhin, A., M. Baker, D. Mota-Sanchez, G. Dively, and E. Grafius. 2008. Colorado potato beetle resistance to insecticides. American Journal of Potato Research 85: 395–413.</ref> ==== Langaw ==== Naipakita ng mga pag-aaral sa Estados Unidos, na ang mga langaw pamprutas na namemeste ng mga orange grove ay nagiging hindi tinatalaban ng [[malathion]] na pesticide na ginagamit upang patayin sila.<ref>Doris Stanley (Enero 1996), [https://web.archive.org/web/20071229112827/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3741/is_n1_v44/ai_18019289 Natural product outdoes malathion - alternative pest control strategy]. Retrieved on 15 Setyembre 2007.</ref> ==== Diamondback moth ==== Sa [[Hawaii]], [[Japan]] at [[Tennessee]], ang [[diamondback moth]] ay nagebolb ng hindi pagiging tinatalaban sa ''[[Bacillus thuringiensis]]'' na ginagamit na biolohikal na pesticide pagkatapos ng mga tatlong taon na gamitin ito.<ref>Daly H, Doyen JT, and Purcell AH III (1998), Introduction to insect biology and diversity, 2nd edition. Oxford University Press. New York, New York. Chapter 14, Pages 279-300.</ref> ==== Daga ==== Sa [[Inglatera]], ang mga daga sa ilang lugar ay nag-ebolb ng pagiging hindi tinatalaban ng [[lason para sa daga]] na nagawa nilang kainin ng kasing rami ng limang beses sa normal na daga nang hindi namamatay.<ref>http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/10/1/l_101_02.html</ref> ==== Amaranthus palmeri ==== Sa katimugang Estados Unidos, ang weed na [[Amaranthus palmeri]] na humahadlang sa produksiyon ng [[bulak]] ay nag-ebolb ng malawakang resistansiya sa herbicide na [[glyphosate]].<ref>{{Cite web |title=Andrew Leonard, "Monsanto's bane: The evil pigweed", &#91;&#91;Salon.com&#93;&#93;, Aug. 27, 2008. |url=http://www.salon.com/tech/htww/2008/08/27/monsantos_bane/index.html |access-date=2013-06-23 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910020017/http://www.salon.com/tech/htww/2008/08/27/monsantos_bane/index.html |url-status=dead }}</ref> ==== Tomcod ==== Pagkatapos nang pagtatapon ng [[General Electric]] ng mga [[polychlorinated biphenyls]] (PCB) sa [[Hudson River]] mula 1947 hanggang 1976, ang mga [[Microgadus tomcod|tomcod]] na nakatira sa ilog na ito ay natagpuang nag-ebolb ng hindi pagtalab sa mga epektong nakakalason ng kimikal na ito.<ref name="Welsh">{{cite web| last = Welsh| first = Jennifer | title = Fish Evolved to Survive GE Toxins in Hudson River| publisher = [[LiveScience]]| date = 17 Pebrero 2011 | url = http://www.livescience.com/12897-fish-evolved-survive-ge-toxins-hudson-110218.html | accessdate =2011-02-19 }}</ref> Sa simula, ang populasyon ng tomcod ay nawasak ngunit nakaahon. Natukoy ng mga siyentipiko ang [[mutasyon]] na nagkaloob ng kakayahang ito nang paging hindi tinatalaban. Ang anyong mutasyon ay umiiral sa 99&nbsp;ng mga nabubuhay na tomcod sa ilog na ito kumpara sa mas kaunti sa 10 porsiyento ng mga tomcod mula sa ibang mga katubigan.<ref name="Welsh"/> ==== Peppered moth ==== Ang isang klasikong halimbawa ng [[pag-aangkop]] bilang tugon sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] ang kaso ng peppered moth. Bago ang [[rebolusyong industriyal]], sa [[Inglatera]], ang mga [[peppered moth]] na makikita dito ay karamihang may kulay na maliwanag na gray na may kaunting mga itim na batik. Dahil dito, nagawa ng mga kulay maliwanag na moth na makapagtago sa mga lichen at bark ng puno na kulay maliwanag rin at makapagtago sa mga predator nitong [[ibon]]. Ang prekwensiya ng mga itim na [[allele]] ng moth sa panahong ito ay 0.01%. Noong mga maagang dekada ng rebolusyong industriyal sa Inglatera, ang countryside sa pagitan ng [[London]] at [[Manchester]] ay natakpan ng itim na [[soot]] mula sa mga pabrikang nagsusunog ng [[coal]]. Marami sa mga lichen na kulay maliwanag ay namatay mula sa mga emisyong [[sulfur dioxide|sulphur dioxide]] at ang mga puno ay natakpan ng itim na soot. Ito ay humantong sa pagtaas ng pagkain ng mga ibon sa mga moth na ''kulay maliwanag'' dahil sa hindi na nito kayang makapagtago sa mga itim na puno. Sa kabilang dako, ang mga itim na moth ay nakapagtago([[camouflage]]) sa mga itim na puno. Sa simula, bagaman ang karamihan ng mga moth na kulay maliwanag ay patuloy na nakakapagparami, ang karamihan sa kanila ay hindi nakaligtas samantalang ang mga moth na kulay itim ay patuloy na dumadami. Sa paglipas ng maraming mga henerasyon, ang prekwensiya ng [[allele]] ay unti unting lumilipat tungo sa ''kulay itim'' na nakakaligtas at nakakapagparami. Sa gitna ng ika-19 siglo, ang bilang ng mga moth na kulay itim ay tumaas at noong 1895, ang persentahe ng mga moth na kulay itim sa populasyon ng Manchester peppered moth ay iniulat na 98% na isang dramatikong pagbabago ng mga halos 1000% mula sa orihinal na prekwensiya.<ref name="miller">Miller, Ken (1999). ''[http://www.millerandlevine.com/km/evol/Moths/moths.html The Peppered Moth: An Update]''</ref> Ang nag-ebolb na pagiging kulay itim sa populasyon ng mga peppered moth noong [[industriyalisasyon]] ay nakilala bilang ''industrial [[melanism]]''. Gamit ang genetic analysis, iniulat noong 2011 na natukoy ng mga siyentipiko ang isang [[mutasyon]] sa isang ninuno na humantong paglitaw at pag-aangkop ng mga itim na moth noong mga 1840.<ref>http://www.nature.com/news/2011/110414/full/news.2011.238.html</ref><ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21493823</ref> ==== Radiotrophic fungus ==== Ang [[Radiotrophic fungi]] ang [[fungi]] na gumagamit ng pigment na [[melanin]] upang ikomberte ang [[radyasyong gamma]] tungo sa enerhiyang kimikal para sa paglago.<ref name="sciencenews.org">[http://www.sciencenews.org/articles/20070526/fob5.asp Science News, Dark Power: Pigment seems to put radiation to good use], Week of 26 Mayo 2007; Vol. 171, No. 21, p. 325 by Davide Castelvecchi</ref><ref>{{cite journal |title = Ionizing Radiation Changes the Electronic Properties of Melanin and Enhances the Growth of Melanized Fungi |author = Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A. |year = 2007 |journal = PLoS ONE |volume = 2 |pages = e457 |pmid = 17520016 |url = http://www.plosone.org/article/fetchArticle.action?articleURI=info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0000457 |doi =10.1371/journal.pone.0000457 |issue = 5 |pmc = 1866175 |editor1-last = Rutherford |editor1-first = Julian|bibcode = 2007PLoSO...2..457D |ref = harv }}</ref> Ito ay unang natuklasan noong 2007 bilang mga itim na [[mold]] na lumalago sa loob at palibot ng [[Chernobyl Nuclear Power Plant]].<ref name="sciencenews.org"/> Ang pagsasaliksik sa [[Albert Einstein College of Medicine]] ay nagpapakitang ang tatlong naglalaman ng melanin na fungi na ''[[Cladosporium sphaerospermum]]'', ''[[Wangiella dermatitidis]]'', at ''[[Cryptococcus neoformans]]'' ay tumaas sa [[biomassa]] at mas mabilis na nagtipon ng [[acetate]] sa kapiligiran na ang lebel ng [[radyasyon]] ay 500 beses na mas mataas kesa sa isang normal na kapaligiran. ==== Ibon ==== Ayon sa isang ulat noong Marso 2013, ang mga Cliff swallows (Petrochelidon pyrrhonota) ay nag-ebolb ng mas maikling mga pakpak upang makaligtas sa mga sasakyan sa lansangan.<ref>http://www.newscientist.com/article/dn23288-birds-evolve-shorter-wings-to-survive-on-roads.html#.UcEFS-cqYwQ</ref> ==== Tao ==== Ang [[natural na seleksiyon]] ay nangyayari sa mga kasalukuyang modernong populasyon ng tao.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |title=Darwin Lives! Modern Humans Are Still Evolving |access-date=2013-06-19 |archive-date=2013-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617124416/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |url-status=dead }}</ref> Halimbawa, ang populasyon na nanganganib sa malalang sakit na [[kuru (disease)|kuru]] ay may malaking sobrang representasyon ng anyo ng immune na [[prion protein]] gene G127V kesa sa hindi mga immune na allele. Ang prekwensiya ng [[mutasyon]] na ito ay sanhi ng survival ng mga taong immune.<ref>{{Cite news|last=Medical Research Council (UK)|title=Brain Disease 'Resistance Gene' evolves in Papua New Guinea community; could offer insights Into CJD|newspaper=Science Daily (online)|location=Science News|date=21 Nobyembre 2009|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|accessdate=2009-11-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uQpeiOxE?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|archivedate=2010-11-22|deadurl=no|url-status=live}}</ref><ref name="MeadWhitfield2009">{{cite journal|last1=Mead|first1=Simon|last2=Whitfield|first2=Jerome|last3=Poulter|first3=Mark|last4=Shah|first4=Paresh|last5=Uphill|first5=James|last6=Campbell|first6=Tracy|last7=Al-Dujaily|first7=Huda|last8=Hummerich|first8=Holger|last9=Beck|first9=Jon|last10=Mein|first10=Charles A.|last11=Verzilli|first11=Claudio|last12=Whittaker|first12=John|last13=Alpers|first13=Michael P.|last14=Collinge|first14=John|title=A Novel Protective Prion Protein Variant that Colocalizes with Kuru Exposure|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-11-19_361_21/page/2056|journal=New England Journal of Medicine|volume=361|issue=21|year=2009|pages=2056–2065|issn=0028-4793|doi=10.1056/NEJMoa0809716}}</ref> Ang ibang mga direksiyong pang-ebolusyon sa ibang mga populasyon ng tao ay kinabibilangan ng paghaba ng panahong reproduktibo, pagbawas sa mga lebel ng cholesterol, blood glucose at blood pressure.<ref name="ByarsEwbank2009">{{cite journal|last1=Byars|first1=S. G.|last2=Ewbank|first2=D.|last3=Govindaraju|first3=D. R.|last4=Stearns|first4=S. C.|title=Natural selection in a contemporary human population|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=suppl_1|year=2009|pages=1787–1792|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0906199106}}</ref> Ang [[Lactose intolerance]] ang kawalang kakayahan sa isang tao na i-[[metabolismo|metabolisa]] ang [[lactose]] dahil sa kawalan ng kailangang ensima na [[lactase]] sa [[sistemang dihestibo]] nito. Ang normal na kondisyon sa mga mammal ay ang isang bata ng species nito na makaranas ng nabawasang produksiyon ng [[lactase]] sa dulo ng panahong [[weaning]]. Sa mga tao, ang produksiyon ng lactase ay bumabagsak ng mga 90% sa tuwing unang apat na taon ng buhay nito bagaman ang eksaktong pagbagsak sa paglipas ng panahon ay iba iba.<ref name=soy>[https://web.archive.org/web/20071215230655/http://www.soynutrition.com/SoyHealth/SoyLactoseIntolerance.aspx Soy and Lactose Intolerance] Wayback: Soy Nutrition</ref> Ang ilang mga populasyon ng tao ay nag-aangkin ng [[mutasyon]] sa [[kromosoma 2]] na nag-aalis ng pagtigil ng produksiyon ng lactase na gumagawa sa mga taong ito na patuloy na makainom ng hilaw na gatas at iba pang mga permentadong mga produktong gatas sa kanilang buong buhay. Ito ay isang kamakailang pag-aangkop na ebolusyonaryo sa ilang populasyon ng tao na nangyari ng independiyente sa parehong hilagang Europa at silangang Aprika sa mga populasyong may pamumuhay sa kasaysayan ng pagpapastol ng mga hayop.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTX038968.html |author=Coles Harriet |title=The lactase gene in Africa: Do you take milk? |publisher=The Human Genome, Wellcome Trust |date=2007-01-20 |accessdate=2008-07-18 |archive-date=2008-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929134018/http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTX038968.html |url-status=dead }}</ref> === Ebidensiya mula sa mga napagmasdang paglitaw ng bagong species === Ang [[speciation]] ang proseso ng ebolusyon ng paglitaw ng mga bagong species. Ang speciation ay maaaring mangyari na mula sa iba't ibang mga sanhi at inuuri sa mga iba't ibang anyo nito (e.g. allopatric, sympatric, polyploidization, etc.). Napagmasdan ng mga siyentipiko ang maraming mga halimbawa ng speciation sa laboratoryo at sa kalikasan. ==== Blackcap ==== Ang species ng ibon na ''[[Blackcap|Sylvia atricapilla]]'' na mas kilala bilang mga Blackcap ay nakatira sa [[Alemanya]] at lumilipad patimog-kanluran sa [[Espanya]] samantalang ang isang maliit na pangkat nito ay lumilipad pahilagang-kanluran sa [[Gran Britanya]] tuwing taglamig. Natagpuan ni Gregor Rolshausen mula sa [[University of Freiburg]] na ang paghihiwalay sa [[gene]] ng dalawang mga populasyon ng parehong species ay umuunlad na. Ang mga pagkakaiba ay natagpuang lumitaw sa loob ng mga 30 henerasyon. Sa pagsisikwensiya ng [[DNA]], ang mga indibidwal ay matutukoy sa kinabibilangang pangkat ng species na ito na may akurasyang 85%. Ayon kay Stuart Bearhop ng [[University of Exeter]], ang mga ibon na lumilipad tuwing taglamig sa Inglatera ay nakikipagtalik lamang sa mga sarili nito at sa mga lumilipad tuwing taglamig sa Mediterranean.<ref>{{cite journal | year = 2005 | title = Assortative mating as a mechanism for rapid evolution of a migratory divide | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-10-21_310_5747/page/502 | journal = Science | volume = 310 | issue = 5747| pages = 502–504 | doi = 10.1126/science.1115661 | pmid = 16239479 | last1 = Bearhop | first1 = S. | last2 = Fiedler | first2 = W | last3 = Furness | first3 = RW | last4 = Votier | first4 = SC | last5 = Waldron | first5 = S | last6 = Newton | first6 = J | last7 = Bowen | first7 = GJ | last8 = Berthold | first8 = P | last9 = Farnsworth | first9 = K |bibcode = 2005Sci...310..502B | ref = harv }} [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/sci;310/5747/502/DC1 Supporting Online Material]</ref><ref>{{cite web |url=http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/12/british_birdfeeders_split_blackcaps_into_two_genetically_dis.php |title=British birdfeeders split blackcaps into two genetically distinct groups : Not Exactly Rocket Science |author=Ed Yong |date=3 Disyembre 2009 |publisher=[[ScienceBlogs]] |accessdate=2010-05-21 |archive-date=2010-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608112332/http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/12/british_birdfeeders_split_blackcaps_into_two_genetically_dis.php |url-status=dead }}</ref> ==== ''Drosophila melanogaster'' ==== [[Talaksan:Drosophila speciation experiment.svg|thumb|200px|right|Eksperimentong Drosophila melanogaster]] Ang pina-dokumentadong bagong espesye ay nagmula sa mga eksperimentong laboratoryo noong mga 1980. Ipinagtalik nina William Rice at G.W. Salt ang mga langaw pamprutas na [[Drosophila melanogaster]] gamit ang [[maze]] na may tatlong iba't ibang mapagpipilian gaya ng liwanag/dilim at basa/tuyo. Ang bawat henerasyon ay inilagay sa maze at ang mga grupo ng langaw na lumabas sa dalawa sa walong labasan ay inihiwalay upang makipagtalik sa kanilang mga respektibong grupo. Pagkatapos ng tatlumput-limang henerasyon, ang dalawang mga grupo at ang mga supling nito ay inihiwalay sa pakikipagtalik dahil sa kanilang malakas na preperensiya ng habitat o kapaligiran. Ang mga ito ay nakipagtalik lamang sa mga kapaligiran na kanilang gusto at hindi nakipagtalik sa mga langaw na iba ang kapaligiran na gusto.<ref>{{cite journal | title=The Evolution of Reproductive Isolation as a Correlated Character Under Sympatric Conditions: Experimental Evidence| author=William R. Rice, George W. Salt| journal=Evolution, Society for the Study of Evolution| year=1990| volume=44 | ref=harv}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.lifesci.ucsb.edu/eemb/faculty/rice/publications/pdf/25.pdf |title=he Evolution of Reproductive Isolation as a Correlated Character Under Sympatric Conditions: Experimental Evidence |accessdate=2010-05-23 |publisher= William R. Rice, George W. Salt}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html |title= Observed Instances of Speciation, 5.3.5 Sympatric Speciation in Drosophila melanogaster |accessdate=2010-05-23 |publisher= Joseph Boxhorn }}</ref> Naipakita rin ni Diane Dodd na ang paghihilaway reproduktibo ay mabubuo mula sa preperensiya ng pakikipagtalik sa langaw na Drosophila pseudoobscura pagkatapos lamang ng walong mga henerasyon gamit ang iba't ibang uri ng pagkain, starch at maltose. ==== Langaw na Hawthorn ==== Ang langaw na hawthorn na ''[[Rhagoletis pomonella]]'' na kilala rin bilang maggot fly ay sumasailalim sa isang [[sympatric speciation]].<ref>{{cite journal |author=Feder JL, Roethele JB, Filchak K, Niedbalski J, Romero-Severson J |title=Evidence for inversion polymorphism related to sympatric host race formation in the apple maggot fly, Rhagoletis pomonella |url=https://archive.org/details/sim_genetics_2003-03_163_3/page/939 |journal=Genetics |volume=163 |issue=3 |pages=939–53 |date=1 Marso 2003|pmid=12663534 |pmc=1462491 |ref=harv }}</ref> Ang mga magkakaibang populasyon ng langaw na hawthorn ay kumakain ng mga iba't ibang prutas. Ang isang natatanging populasyon ay lumitaw sa Hilagang Amerika noong ika-19 siglo pagkatapos na ang [[mansanas]] na hindi isang katutubong species sa Hilagang Amerika ay ipinakilala rito. Ang mga populasyon ng langaw na kumakain lamang ng mga mansanas ay hindi kumakain ng kinakain sa kasaysyan ng species na ito na mga [[Crataegus|hawthorn]]. Ang kasalukuyang populasyon naman na kumakain ng hawthorn ay hindi kumakain ng mga mansanas. Ang ilang ebidensiya ng pagkakaiba sa dalawang populasyon ng species na ito ang pagkakaiba sa 6 sa 13 na [[allozyme]] loci, ang mga langaw na hawthorn ay mas huling tumatanda sa panahon, mas matagal na tumatanda kesa sa mga langaw na kumakain ng mansanas at may kaunting ebidensiya ng pagtatalik sa pagitan ng dalawang populasyong ito.<ref>{{cite journal |author=Berlocher SH, Bush GL |title=An electrophoretic analysis of Rhagoletis (Diptera: Tephritidae) phylogeny |journal=Systematic Zoology |volume=31 |issue= 2|pages=136–55 |year=1982 |doi=10.2307/2413033 |jstor=2413033 |ref=harv}}<br /> {{cite journal |author=Berlocher SH, Feder JL |title=Sympatric speciation in phytophagous insects: moving beyond controversy? |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_2002_47/page/773 |journal=Annu Rev Entomol. |volume=47 |pages=773–815 |year=2002 |pmid=11729091 |doi=10.1146/annurev.ento.47.091201.145312 |ref=harv }}<br /> {{cite journal |author=Bush GL |title=Sympatric host race formation and speciation in frugivorous flies of the genus Rhagoletis (Diptera: Tephritidae) |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1969-06_23_2/page/237 |journal=Evolution |volume=23 |issue= 2|pages=237–51 |year=1969 |doi=10.2307/2406788 |jstor=2406788 |ref=harv}}<br /> {{cite journal |author=Prokopy RJ, Diehl SR, Cooley SS |title=Behavioral evidence for host races in Rhagoletis pomonella flies |jstor=4218647 |journal=[[Oecologia]] |volume=76 |issue=1 |pages=138–47 |year=1988 |url=http://www.springerlink.com/content/p1716r36n2164855/?p=d8018d5a59294c2984f253b7152445b7&pi=20 |doi=10.1007/BF00379612 |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2020-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410162914/http://www.springerlink.com/content/p1716r36n2164855/?p=d8018d5a59294c2984f253b7152445b7&pi=20 |url-status=dead }}<br /> {{cite journal |author=Feder JL, Roethele JB, Wlazlo B, Berlocher SH |title=Selective maintenance of allozyme differences among sympatric host races of the apple maggot fly |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-10-14_94_21/page/11417 |journal=Proc Natl Acad Sci USA. |volume=94 |issue=21 |pages=11417–21 |year=1997 |pmid=11038585 |pmc=23485 |doi=10.1073/pnas.94.21.11417|bibcode = 1997PNAS...9411417F |ref=harv }}</ref> ==== Lamok na London Underground ==== Ang [[lamok na London Underground]] ay isang species ng lamok sa henus na ''[[Culex]]'' na matatagpuan sa [[London Underground]]. Ito ay nagebolb mula sa species sa overground na ''Culex pipiens''. Bagaman ang lamok na ito ay unang natuklasan sa sistemang London Underground, ito ay natagpuan sa mga sistemang underground sa buong mundo. Ito ay nagmumungkahing ito ay umangkop sa mga sistemang underground na gawa ng tao simula sa huling siglo mula sa local na above-ground na ''Culex pipiens'',<ref name="Times"/>. Gayunpaman, may mas kamakailang ebidensiya na ito ay uring katimugang lamok na nauugnay sa Culex pipiens na umangkop sa mainit na mga lugar na underground ng mga hilagaang siyudad.<ref name="Fonseca"/> Ang species na ito ay may napakaibang mga pag-aasal,<ref name="Burdick">{{cite journal |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_1_110/ai_70770157 |title=Insect From the Underground&nbsp;— London, England Underground home to different species of mosquitos |journal=[[Natural History (magazine)|Natural History]] |year=2001 |author=Alan Burdick |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2004-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041110194241/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_1_110/ai_70770157 |url-status=dead }}</ref> labis na mahirap na makatalik,<ref name="Times">{{cite news |url=http://www.gene.ch/gentech/1998/Jul-Sep/msg00188.html |publisher=The Times |date=1998-08-26 |title=London underground source of new insect forms |access-date=2013-06-19 |archive-date=2016-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026192922/http://www.gene.ch/gentech/1998/Jul-Sep/msg00188.html |url-status=dead }}</ref> at may ibang prekwensiya ng allele na umaayon sagenetic drift noong [[founder event]].<ref>{{cite journal |author=Byrne K, Nichols RA |title=Culex pipiens in London Underground tunnels: differentiation between surface and subterranean populations |url=https://archive.org/details/sim_heredity_1999-01_82_1/page/7 |journal=Heredity |volume=82 |issue=1 |pages=7–15 |year=1999 |pmid=10200079 |doi=10.1038/sj.hdy.6884120 |ref=harv}}</ref> Ang lamok na ''Culex pipiens molestus'' ay nagtatalik at nagpaparami sa buong taon, hindi pwede sa malalamig na lugar at kumakagat ng mga daga, mga tao. Ito ay taliwas sa species na above ground na ''Culex pipiens'' na pwede sa malalamig na lugar, nag hihibernate sa taglamig at kumakagat lamang ng mga ibon. Kapag ang dalawang uri ay pinagtalik, ang mga itlog ay hindi makakabuo ng supling na nagmumungkahin may paghihiwalay na reproduktibo.<ref name="Times"/><ref name="Burdick"/> Ang henetikong mga datos ay nagpapakitang ang molestus na lamok na London Underground ay may isang karaniwang ninuno sa halip na ang populasyon sa bawat estasyon ay nauugnay sa pinakamalapit na populasyong above-ground population (i.e. anyong ''pipiens'' ). Ang malawakang mga magkahiwalay na populasyong ito ay natatangi ng napakaliit na mga pagkakaibang henetiko na nagmumungkahing ang anyong molestus ay nabuo: ang isang pagkakaibang [[mtDNA]] na pinagsasaluhan sa mga populasyong underground sa 10 siyudad ng Rusya<ref>{{cite journal|author=Vinogradova EB and Shaikevich EV |title=Morphometric, physiological and molecular characteristics of underground populations of the urban mosquito Culex pipiens Linnaeus f. molestus Forskål (Diptera: Culicidae) from several areas of Russia|url=http://e-m-b.org/sites/e-m-b.org/files/European_Mosquito_Bulletin_Publications811/EMB22/EMB22_04.pdf |journal=European Mosquito Bulletin|volume= 22|year=2007|pages=17–24|ref=harv}}</ref> at isang pagkakaibang [[Microsatellite (genetics)|microsatellite]] sa mga populasyon sa Europe, Japan, Australia, middle East at Atlantic islands.<ref name = "Fonseca">{{cite journal |title=Emerging vectors in the Culex pipiens complex |journal=Science |volume=303 |issue=5663 |pages=1535–8 |year=2004 |pmid=15001783 |doi=10.1126/science.1094247 |url=http://www.mosquitocatalog.org/files/pdfs/wr380.pdf |last1=Fonseca |first1=D. M. |last2=Keyghobadi |first2=N |last3=Malcolm |first3=CA |last4=Mehmet |first4=C |last5=Schaffner |first5=F |last6=Mogi |first6=M |last7=Fleischer |first7=RC |last8=Wilkerson |first8=RC |bibcode=2004Sci...303.1535F |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723204249/http://www.mosquitocatalog.org/files/pdfs/wr380.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== Dagang pambahay na Madeira ==== Ang mga dagang madeira ang species ng daga na nagmula sa dagang pambahay(''Mus musculus''). Ito ay sumailalim sa speciation pagkatapos ng kolonisasyon ng islang [[Madeira]] noong mga 1400. Ang mga anim na natatanging species ay umiiral na sanhi ng mga translokasyong Robertsonian na pagsasanib ng mga magkakaibang ibang bilang mga kromosoma.<ref>{{cite journal|doi=10.1038/35003116|year=2000|last1=Britton-Davidian|first1=Janice|last2=Catalan|first2=Josette|last3=Da Graça Ramalhinho|first3=Maria|last4=Ganem|first4=Guila|last5=Auffray|first5=Jean-Christophe|last6=Capela|first6=Ruben|last7=Biscoito|first7=Manuel|last8=Searle|first8=Jeremy B.|last9=Da Luz Mathias|first9=Maria|journal=Nature|volume=403|issue=6766|page=158|pmid=10646592|title=Rapid chromosomal evolution in island mice|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-01-13_403_6766/page/n63|bibcode = 2000Natur.403..158B|ref=harv }}</ref> Ang mga populasyon ng dagang Madeira ay mayroong kromosoma sa pagitan ng 22 at 30 bagaman ang kanilang ninuno na unang dumating sa isla ay may 40 kromosoma. Ang bawat pangkat ay mayroon ng sarili nitong species. Ito ay nangyari sa loob lamang ng mga 500 taon sa pagitan ng 1,500 hanggang 2,000 henerasyon. Sa karagdagan, ang malaking pagkakaiba ng mga kromosoma ay tanging nag-ebolb mula sa isolasyong heograpiko sa halip na pag-aangkop sa iba't ibang mga kapaligiran. Wala sa mga dagang ito ay mga [[hybrid]] ng anuman sa anim na pangkat ng daga.<ref>http://www.genomenewsnetwork.org/articles/04_00/island_mice.shtml</ref> ==== Mga ''Molly'' ==== Ang Shortfin Molly (''[[Poecilia|Poecilia mexicana]]'') ay isang maliit na isda na nakatira sa mga [[Lechuguilla Cave|kwebang sulfur]] ng [[Mehiko]]. Natagpuan ng maraming taon ng pag-aaral ng species na ito na ang dalawang mga natatanging populasyon ng mga molly, na may loob na madilim at maliwanag na tubig pang-ibabaw ay nagiging magkahiwalay na [[gene|henetiko]].<ref>Tobler, Micheal (2009). Does a predatory insect contribute to the divergence between cave- and surface-adapted fish populations? Biology Letters {{doi|10.1098/rsbl.2009.0272}}</ref> Ang mga populasyon ay walang hadlang sa pagitan ng dalawa ngunit natagpuan ng mga siyentipiko na ang mga molly ay hinuhuli ng isang malaking bug na pantubig na (''[[Belostomatidae|Belostoma spp]]''). Tinipon ni Tobler ang bug at parehong mga uri ng molly at inilagay ang mga ito sa malalaking mga bote at muling inilagay sa kweba. Pagkatapos ng isang araw, natagpua nna sa liwanag, ang umangkop sa kwebang isa ay dumanas ng pinakapinsala na apat kada limang mga sugat na pagtusok mula sa mga bug. Sa kadiliman, ang sitwasyon ay kabaligtaran. Ang mga pandama ng molly ay makakadetekta ng banta ng bug sa kabilang sariling habitat ngunit hindi sa iba pa. Ang paglipat mula sa isang habitat tungo sa iba pa ay malaking nagpapataas ng panganib ng kamatayan ng mga ito. Pinaplano ni Tobler ang mga karagdagang eksperimento ngunit naniniwala siyang ito ay isang magandang halimbaw ng paglitaw ng isang bagong species.<ref>{{cite web |url= http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/05/giant_insect_splits_cavefish_into_distinct_populations.php |title= Giant insect splits cavefish into distinct populations |accessdate= 2010-05-22 |publisher= Ed Yong |archive-date= 2010-02-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100201061035/http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/05/giant_insect_splits_cavefish_into_distinct_populations.php |url-status= dead }}</ref> ==== Osong polar ==== Ang isang spesipikong halimbawa ng malakihang iskalang ebolusyon ang [[osong polar]] (''Ursus maritimus''). Ito ay nauugnay sa [[brown bear]] (''Ursus arctos''). Ang dalawang ito ay makakapagtalik at makakalikha pa rin ng supling na [[Grizzly–polar bear hybrid]].<ref>[http://www.scienceray.com/Biology/Zoology/Adaptive-Traits-of-the-Polar-Bear-Ursus-Maritimus.207777 Adaptive Traits of the Polar Bear (Ursus Maritimus)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810000309/http://scienceray.com/biology/zoology/adaptive-traits-of-the-polar-bear-ursus-maritimus/ |date=2011-08-10 }}. Scienceray.com (2008-08-13). Retrieved on 2011-12-06.</ref> Bagaman malapit na magkaugnay, ang polar bear ay nagkamit ng malalaking mga pagkakaiba mula sa brown bear. Ang mga pagkakaibang ito ay pumayag sa polar bear na makaligtas sa mga kondisyon na hindi magagawa ng mga brown bear. Kabilang dito ang kakayahang makalangoy ng 60 na milya sa mga ma-yelong katubigan, manatiling mainit sa mga kapaligirang maginaw na [[Arktiko]], mahabang leeg na gumagawang madali na panatilihin ang kanilang ulo sa ibabaw ng tubig samantalang lumalangoy, labis na malalaking mga may web na mga paa na nagsisilbing mga paddle kapag lumalanngoy, ang nag-ebolb na maliliit na papillae, ang tulad ng vauole na mga suction cup sa talampakan ng kanilang mga paa na gumagawa sa kanilang hindi madulas sa yelo, kanilang paa na natatakpan ng labis na matting upang ingatan ang mga ito sa masidhing lamig at magbigay traksiyon, ang kanilang mas maliliit na mga tenga ay nagbabawas ng pagkawala ng init, ang kanilang mga talukap ng mata na nagsisilbing mga sunglass, ang mga akomodasyon para sa kanilang diyetang karne, isang malaking tiyan upang payagan ang oportunistikong pagkain at kakayahan na [[mag-ayuno]] hanggang 9 na buwan habang nireresiklo ang kanilang urea.<ref>[http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/polar-bear-evolution/ Polar Bear Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810000926/http://www.polarbearsinternational.org/polar-bears/bear-essentials-polar-style/adaptation/evolution |date=2011-08-10 }}. Polarbearsinternational.org (2011-12-01). Retrieved on 2011-12-06.</ref><ref>{{Cite web |title=Ron Rayborne Accepts Hovind's Challenge |url=http://www.kent-hovind.com/250K/ron.htm |access-date=2013-06-20 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6158s8XO5?url=http://www.kent-hovind.com/250K/ron.htm |url-status=dead }}</ref> ==== Hibridisasyon ==== {{main|Hybrid}} Ang mga bagong species ay nalilikha sa pamamagitan ng [[domestikasyon]] ng mga hayop. Halimbawa, ang mga [[domestikasyon|domestikadong tupa]](''ovis aries'') ay nilikha sa pamamagitan ng [[hybridisasyon]] at hindi na pwede pang magkaanak sa pakikipagtalik sa isang species ng tupa na ''Ovis orientalis'' na pinagmulan nito. Ang mga [[domestikadong baka]] ay maaaring ituring na parehong espesye ng ilang mga uri wild ox, gaur, yak, etc., dahil ang mga ito ay maaaring magkaanak sa pakikipagtalik sa mga ito. Ang ''[[Raphanobrassica]]'' ay kinabibilangan ng lahat ng mga [[intergeneric hybrid]] sa pagitan ng henera na ''[[Raphanus]]'' (labanos) and ''[[Brassica]]'' (repolyo, etc.).<ref>[[Georgii Karpechenko|Karpechenko, G.D.]], Polyploid hybrids of ''Raphanus sativus'' X ''Brassica oleracea'' L., Bull. Appl. Bot. 17:305–408 (1927).</ref><ref>Terasawa, Y. Crossing between ''Brassico-raphanus'' and ''B. chinensis'' and ''Raphanus sativus''. Japanese Journal of Genetics. 8(4): 229–230 (1933).</ref> Ang ''Raphanobrassica'' ay isang [[allopolyploid]] sa pagitan ng [[labanos]] (''Raphanus sativus'') at [[repolyo]] (''Brassica oleracea''). Ang mga halaman ng angkang ito ay kilala bilang mga radiocole. Ang ibang mga anyo ng ''Raphanobrassica'' ay alam din. Ang Raparadish na isang allopolyploid hybrid sa pagitan ng ''Raphanus sativus'' at ''Brassica rapa'' ay pinapalago bilang isang pananim na fodder. Ang "Raphanofortii" ang allopolyploid hybrid sa pagitan ng ''[[Brassica tournefortii]]'' at ''[[Raphanus caudatus]]''. Ang mga [[salsify]] ay isang halimbawa ng napagmasdang [[hybrid speciation]]. Noong ika-20 siglo, ipinakilala ng mga tao ang tatlong species ng goatsbeard sa Hilagang Amerika. Ang mga species na ito na western salsify (''Tragopogon dubius''), meadow salsify (''Tragopogon pratensis''), at [[Tragopogon porrifolius|oyster plant]] (''Tragopogon porrifolius'') ay mga karaniwang weed na ngayon sa mga urban wasteland. Noong mga 1950, natagpuan ng mga botanista ang dalawang mga bagong species sa mga rehiyon ng [[Idaho]] at [[Washington (estado)|Washington]] na sabay na pinaglalaguan ng ng tatlong species. Ang isang bagong species na ''[[Tragopogon miscellus]]'' ay isang [[tetraploid]] hybrid ng ''T. dubius'' at ''T. pratensis''. Ang isa pang bagong species na ''[[Tragopogon mirus]]'' ay isa ring allopolyploid ngunit ang mga ninuno nito ang ''T. dubius'' at ''T. porrifolius''. Ang mga bagong species na ito ay karaniwang tinatawag na "mga Ownbey hybrid" na ipinangalan sa botanistang unang naglarawan nito. Ang populasyong''T. mirus'' ay pangunahing lumalago sa pamamagitan ng reproduksiyon ng sarili nitong mga kasapi ngunit ang karagdagang mga episodyo ng [[hybrid]]ization ay patuloy na nagdadagdag ng populasyong ''T. mirus''.<ref>{{cite book | title= Life, the science of biology | url= https://archive.org/details/lifescienceofbio0007unse | edition=7| author= William Kirkwood Purves, David E. Sadava, Gordon H. Orians, and H. Craig Heller| year=2006| page=[https://archive.org/details/lifescienceofbio0007unse/page/487 487]| publisher=Sinaur Associates, Inc.| isbn=0-7167-9856-5}}</ref> Ang ''T. dubius'' at ''T. pratensis'' ay nagtalik sa [[Europa]] ngunit hindi nagawang makabuo ng supling. Natagpuan ng isang pag-aaral noong Marso 2011 na nang ipakilala ang mga dalawang halamang ito sa Hilagang Amerika noong mga 1920, ang mga ito ay nagtalik at dumoble ang bilang ng mga kromosoma sa kanilang hybrid ''Tragopogon miscellus'' na pumapayag ng isang rest ng kanilang mga gene na pumayag naman sa mas malaking bariasyong henetiko. Ayon kay Propesor Doug Soltis ng [[University of Florida]], "aming nahuli ang ebolusyon sa akto...ang mga bago at iba ibang mga pattern ng ekspresyon ng gene ay pumapayag sa mga bagong species na mabilis na umangkop sa mga bagong kapaligiran".<ref>{{cite news| url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-03/uof-urf031611.php| title=UF researcher: Flowering plant study 'catches evolution in the act'| author=Pam Soltis| publisher=EurekAlert, American Association for the Advancement of Science| date=2011-03-17| accessdate=2011-03-28| archive-date=2018-01-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020339/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-03/uof-urf031611.php| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal | title=Transcriptomic Shock Generates Evolutionary Novelty in a Newly Formed, Natural Allopolyploid Plant| journal=Current Biology| year=2011| volume=21| pages=551–6| doi=10.1016/j.cub.2011.02.016| pmid=21419627 | issue=7 | last1=Buggs | first1=Richard J.A. | last2=Zhang | first2=Linjing | last3=Miles | first3=Nicholas | last4=Tate | first4=Jennifer A. | last5=Gao | first5=Lu | last6=Wei | first6=Wu | last7=Schnable | first7=Patrick S. | last8=Barbazuk | first8=W. Brad | last9=Soltis | first9=Pamela S. | ref=harv}}</ref> Ang napagmasdang pangyayaring ito sa pamamagitan ng [[hybrid]]ization ay karagdagang nagpasulong ng ebidensiya ng karaniwang pinagmulan ng mga organismo. Ang mga [[hybrid]]ization na ito ay artipisyal na isinasagawa sa mga laboratoryo mula 2004 hanggang sa kasaulukuyan. == Mga maling paniniwala tungkol sa ebolusyon == * Ang ebolusyon ay hindi totoo dahil ito ay isa lamang [[teoriya]]. Sagot: Ang miskonsepsiyong ito ay nagmula sa hindi siyentipikong kahulugan ng salitang "teoriya". Para sa mga pang-araw araw na gamit ng salitang teoriya, ito ay nagpapahiwatig ng mga bagay na "walang ebidensiya". Ang isa pang nagpapakomplikado dito ang kilalang miskonsepsiyon na kung ang isang [[teoriya]] ay may sapat na ebidensiya, ito ay nagiging batas na nagpapahiwatig na ang mga teoriyang siyentipiko ay mas mababa sa mga [[batas ng agham]]. Dapat maunawaan na ang teoriya ay may ibang kahulugan sa agham dahil sa agham ang mga teoriya ang pinakamahalagang lebel ng pang-unawa at hindi lamang mga "paghula"(guess). Sa wastong paglalarawan, ang teoriyang siyentipiko ay tumutukoy sa mga paliwanag ng mga penomena na mahigpit na nasubok samantalang ang mga batas ay paglalarawang pangkalahatan ng mga penonomena. Kabilang sa mga siyentipikong teoriya na may matibay na mga ebidensiya at nakapasa sa mga eksperimentong siyentipiko ang [[Pangkalahatang relatibidad|Teoriyang Pangkalatang Relatibidad]] ni [[Einstein]] at [[Mekaniks na Kwantum|Teoriyang Mekaniks na Kwantum]] na dalawang pundamental na saligan ng [[pisika]]. * Ang mga tao ay hindi nag-ebolb mula sa mga [[unggoy]] dahil ang mga unggoy ay umiiral pa rin. Sagot: Isang maling paniniwala na ang tao ay nag-ebolb mula sa mga kasalukuyang nabubuhay na [[unggoy]]. Inaangkin ng mga ''hindi naniniwala'' sa ebolusyon na kung ang tao ay nag-ebolb mula sa mga unggoy, dapat ang lahat ng unggoy ay naging tao na. Ang ebolusyon ay isang proseso ng pagsasanga kung saan ang isang species ay maaaring magpalitaw sa dalawa o higit pang mga species.<ref name=abc>http://www.abc.net.au/science/articles/2011/10/04/3331957.htm</ref> Ang tao ay nagmula sa isang karaniwang ninuno na ninuno rin ng ibang mga ''[[dakilang bakulaw]]''<ref>http://www.livescience.com/7929-human-evolution-closest-living-relatives-chimps.html</ref> at ang pinakamalapit na nabubuhay na kamag-anak ng mga tao ang ''[[dakilang bakulaw]]'' na [[chimpanzee]] na nagsasalo ng ''karaniwang ninuno'' sa tao na nabuhay noong mga 5-8 milyong taong nakakaraan.<ref>http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/faq/cat02.html</ref> Ang mga organismong ''[[primado]]'' ay nag-ebolb mula sa mga ''[[mamalya]]'' noong mga 65 milyong taong nakakaraan. Ang mga sinaunang primado ay nag-ebolb at naghiwalay tungo sa mga pangkat na [[Haplorhini]] at [[Strepsirrhini]] noong mga 63 milyong taong nakakaraan. Noong mga 58 milyong taong nakakaraan, ang mga tarsier ay humiwalay mula sa mga ibang [[Haplorhini]]. Ang natitirang Haplorhini na [[Simian]] ay naghiwalay sa mga pangkat na [[Catarrhini]] at [[Platyrrhini]]. Ang linyang Platyrrihni([[Bagong Daigdig na unggoy]]) ay humiwalay mula sa linyang [[Catarrhini]]([[bakulaw]] at mga [[Lumang Daigdig na unggoy]]) noong mga 40 milyong taong nakakaraan. Pagkatapos nito, ang Catarrhini ay naghiwalay sa mga pangkat na [[bakulaw]] at [[Lumang Daigdig na unggoy]] noong mga 25-30 milyong taong nakakaraan batay sa mga [[orasang molekular]].<ref>http://www.nature.com/news/fossils-indicate-common-ancestor-for-two-primate-groups-1.12997</ref> Ang linyang [[bakulaw]] ay naghiwalay sa [[gibbon]] at [[dakilang bakulaw]] noong mga 15-20 milyong taong nakakaraan. Ang Ponginae(mga orangutan) ay humiwalay mula sa [[dakilang bakulaw]] noong mga 12 milyong taong nakakaraan. Ang mga gorilya ay humiwalay mula sa mga [[dakilang bakulaw]] na linyang tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](chimpanzee at bonobo) at tao noong mga 10 milyong taong nakakaraan. Ang tao at chimpanzee ay naghiwalay noong 5-8 milyong taong nakakaraan. Ang linyang [[Pan (hayop)|Pan]] ay naghiwalay sa [[chimpanzee]] at [[bonobo]] noong 1 milyong taong nakakaraan. Ang linyang tumutungo sa tao ay nagpalitaw sa genus na [[australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakaraan na kalaunan namang nagebolb sa genus na [[Homo]] noong 2 milyong nakakaraan na kalaunan namang nag-ebolb sa species na [[homo sapiens]] o tao noong mga 200,000 taong nakakaraan. Ang pinakamatandang natuklasang mga fossil ng mga ''[[homo sapiens]]'' ang mga [[labing Omo]] na may edad na 195,000 (±5,000) taong gulang.<ref>{{cite journal|date=17 Pebrero 2005|title=Fossil Reanalysis Pushes Back Origin of Homo sapiens|journal=[[Scientific American]]|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=fossil-reanalysis-pushes}}</ref><ref>{{cite journal|last=McDougall|first=Ian|author2=Brown, Francis H.; Fleagle, John G.|title=Stratigraphic placement and age of modern humans from Kibish, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-02-17_433_7027/page/733|journal=Nature|date=17 Pebrero 2005|volume=433|issue=7027|pages=733–736|doi=10.1038/nature03258|pmid=15716951}}</ref> * Ang natural na seleksiyon ay kinasasangkutan ng mga organismong nagtatangka o nagsisikap na makaangkop sa kanilang kapaligiran. Sagot: Ang [[natural na seleksiyon]] ay humahantong sa pag-aangkop ng species sa paglipas ng panahon ngunit hindi kinasasangkutan ng pagtatangka, pagsisikap o pagnanais ng organismo. Ang natural na seleksiyon ay nagreresulta mula sa bariasyon o pagkakaiba-ibang henetiko sa isang populasyon. Ang bariasyong ito ay nalilika ng random na [[mutasyon]] na isang prosesong hindi naaapektuhan sa pagsisikap ng isang oragnismo. Ang isang indibidwal ay maaaring may [[gene]] para sa katangiang sapat na mabuti upang makapagpatuloy at makapagparami o wala nito. Halimbawa, ang bakterya ay hindi nagebolb ng resistansiya o hindi pagtalab ng antibiyotiko dahil tinangka nila. Sa halip, ang resistansiya ay nag-ebolb dahil sa random na mutasyon na gumawa sa ilang mga indibidwal na bakterya na hindi talaban ng antibiyotiko at makapagparami at sa gayon makapag-iwan ng mga supling na hindi rin tinatalaban ng antibiyotiko.<ref>http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a2</ref> * Ang ebolusyon ay palaging nagsasanhi sa mga organismo na maging mas mabuti. Sagot: Ang natural na seleksiyon ay nagreresulta sa bumuting mga kakayahan ng organismo na makaangkop at makapagparami. Gayunpaman, hindi ito nangangahulugang pagsulong. Ang natural na seleksiyon ay hindi lumilikha ng mga organismo na perpektong umangkop sa kanilang kapaligiran. Ito ay kadalasang pumapayag sa pagpapatuloy ng mga indibidwal na may isang saklaw ng mga katangian na sapat na mabuti upang makapagpatuloy. Sa isang hindi nagbabagong kapaligiran, ang natural na seleksiyon ay nagpapanatili sa isang organismo na hindi nagbabago. May iba ring mga mekanismo ng ebolusyon na hindi nagsasanhi ng pagbabagong pag-aangkop ng organismo. Ang mutasyon, migrasyon, at genetic drift ay maaaring magsanhi sa mga populasyon na mag-ebolb sa mga paraang mapanganib o mas hindi angkop sa kapaligiran. Halimbawa, ang populasyong [[Afrikaner]] ay may hindi karaniwang mataas na prekwensiya ng [[gene]] na responsable sa [[sakit ni Huntington]] dahil ang bersiyon ng gene ay lumipat sa mataas na prekwensiya habang ang populasyon ay lumalago mula sa isang simulang maliit na populasyon.<ref>http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a3</ref> * Ang ebolusyon ay lumalabag sa ikalawang batas ng termodinamika. Sagot:Ang pag-aangkin na ang ebolusyon ay lumalabag sa batas ng [[termodinamika]] ay batay sa maling pagkaunawa ng [[ikalawang batas ng termodinamika]] na nagsasaad na ang anumang hiwalay na sistema ay magpapataas ng kabuuang entropiya nito sa paglipas na panahon. Ang isang hiwalay na sistema ay inilalarawan na sistemang walang anumang input ng labas na enerhiya. Ang batas na ito ay lumalapat sa [[uniberso]] dahil isa itong hiwalay na sistema. Gayunpaman, dahil sa ang daigdig ay hindi isang hiwalay na sistema, ang kaayusan sa daigdig ay maaaring mangyari at magpalitaw ng mga komplikadong organismo hangga't may input ng enerhiya gaya ng liwanag ng araw. Ang proseso ng natural na seleksiyon na responsable sa gayong lokal na pagtaas ng kaayusan ay maaaring mahango ng matematikal mula sa ekspresyon ng ekwasyon ng ikalawang batas para sa magkaugnay na hindi-ekwilibrium na mga bukas na sistema.<ref>{{Cite journal|doi=10.1098/rspa.2008.0178 |title=Natural selection for least action |author=Kaila, V. R. and Annila, A.|journal=Proceedings of the Royal Society A |date=8 Nobyembre 2008 |volume=464 |issue=2099 |pages=3055–3070|bibcode = 2008RSPSA.464.3055K }}</ref> * Ang mga komplikadong anyo ng buhay ay biglaang lumitaw sa pagsabog na Cambrian. Sagot: Ang tinatawag na pagsabog na Cambrian ang tila biglaang paglitaw ng mga maraming mga phyla ng hayop noong mga 543 milyong taon ang nakakalipas. Ang kasalukuyang ebidensiya ay nagpapakitang ang "pagsabog" ay nangyari sa loob ng mga 20 milyong taon hanggang 40 milyong taon. Ayon sa mga siyentipiko, ang pagsabog na Cambrian ay hindi pinagmulan ng komplikadong buhay sa mundo. Ang ebidensiya ng buhay [[multiselular]] ay lumitaw sa pagkakabuong Doushantuo sa Tsina noong bago ang Cambrian noong mga 590 hanggang 560 milyong taong nakakalipas. Ang mga iba ibang mga fossil ay lumitaw bago ang 555 milyong taong nakakalipas.<ref>{{Cite web |url=http://talkorigins.org/indexcc/CC/CC300.html |title=Archive copy |access-date=2013-06-24 |archive-date=2013-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130807224131/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC300.html |url-status=dead }}</ref> Ayon sa mga kritiko, mali na angkining ang lahat ng mga phyla ng mga hayop ay lumitaw sa Cambrian. Ang molekular na ebidensiya ay nagpapakitang ang hindi bababa sa mga anim na phyla ng hayop ay lumitaw bago ang panahong Cambrian. Ang mga plano ng katawan ng hayop na lumitaw sa Cambrian ay hindi rin kinabibilangan ng mga modernong pangkat ng mga hayop gaya ng mga [[starfish]], mga talangka, mga insekto, mga isda, mga butiki at mga [[mammal]] na kalaunang lumitaw sa fossil record. Ang mga anyo ng hayop na lumitaw sa "pagsabog na Cambrian" ay mas primitibo kesa sa mga kalaunang lumitaw na hayop na ito at ang karamihan sa mga hayop sa Cambrian ay may malalambot na katawan. Ang mga hayop na lumitaw sa Cambrian ay kinabilangan rin ng mga ilang transisyonal na fossil kabilang ang Hallucigenia at Anomalocaris. * Ang Piltdown Man at Nebraska Man ay mga pandaraya ng ebolusyon. Sagot: Noong 1912, itinanghal nina [[Charles Dawson]] at [[Arthur Smith Woodward]] ang buto ng panga at isang bungo na kanilang inangking 500,000 taong gulang. Gayunpaman, hindi lahat ng mga siyentipiko ay tumanggap sa pagiging tunay ng mga butong ito. Pagkatapos ng 40 taon, ito ay napatunayang pineke. Bagaman ang [[Nebraska man]] ay hindi isang sinadyang pandaraya, ang orihinal na pag-uuri ay napatunayang mali. Inaangkin ng mga anti-ebolusyonista na ang pagiging pandaraya ng [[Piltdown man]] ay nagpapamali sa kabuuan ng ebolusyon. Gayunpaman, ang Piltdown man ay hindi kailanmang ginamit na ebidensiya para sa ebolusyon at ang isang pandaraya ay hindi rin nagpapataob sa mga aktuwal na ebidensiya na umiiral at hindi pandaraya. Ang Piltdown man ay nagsisilbi ngayong isang mahusay na halimbawa ng mga katangiang pagtutuwid sa sarili ng agham. == Mga pananaw panrelihiyon == === Pagtanggap sa ebolusyon === {{bar box |title=Mga pagkakaiba sa mga relihiyon tungkol sa tanong ng Ebolusyon sa Estados Unidos<br />Ang persentahe ng mga relihiyoso na umaayon na ang ebolusyon ang pinakamahusay na paliwanag ng pinagmulan ng tao sa mundo |caption=Kabuuang persentahe ng populasyon ng Estados Unidos:48%<br />Sanggunian: [[Pew Forum]]<ref>[http://pewforum.org/Science-and-Bioethics/Religious-Differences-on-the-Question-of-Evolution.aspx Religious Groups: Opinions of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730045010/http://www.pewforum.org/Science-and-Bioethics/Religious-Differences-on-the-Question-of-Evolution.aspx |date=2013-07-30 }}, [[Pew Forum]] (Isinagawa noong 2007, inilabas noong 2008)</ref> |float=center |bars= {{bar pixel|[[Budismo|Budista]]|silver|405||81%}} {{bar pixel|[[Hindu]]|black|400||80%}} {{bar pixel|[[Hudaismo|Hudyo]]|silver|385||77%}} {{bar pixel|Walang kinabibilangang denominasyon|black|360||72%}} {{bar pixel|[[Simbahang Katoliko Romano|Romano Katoliko]]|silver|290||58%}} {{bar pixel|[[Silangang Ortodokso|Ortodokso]]|black|270||54%}} {{bar pixel|Nananaig na Protestantismo|silver|255||51%}} {{bar pixel|[[Islam|Muslim]]|black|225||45%}} {{bar pixel|Hist. na Itim na Protestante|silver|190||38%}} {{bar pixel|Ebanghelikal na Protestante|black|120||24%}} {{bar pixel|[[Mormon]]|silver|110||22%}} {{bar pixel|[[Mga Saksi ni Jehova]]|black|40||8%}} }} May mga [[relihiyon]] na naniniwalang ang ebolusyon ay ''hindi'' sumasalungat sa kanilang pananampalataya. Ang pananaw na ito ay karaniwang tinatawag na mga [[theistic evolution]]. Halimbawa, ang mga 12 na nagsakdal laban sa pagtuturo ng [[kreasyonismo]] sa Estados Unidos sa kaso ng korte na ''[[McLean v. Arkansas]]'' ay binubuo ng mga klero at [[mangangaral]] na kumakatawan sa mga pangkat na Methodist, Episcopal, African Methodist Episcopal, Katoliko, Southern Baptist, Reform Jewish, at Presbyterian.<ref>[http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=2243 McLean v Arkansas, Encyclopedia of Arkansas]</ref><ref>[http://ncse.com/media/voices/religion ''Defending the teaching of evolution in public education, Statements from Religious Organizations'']</ref> Ang [[Arsobispo ng Canterbury]], Dr. [[Rowan Williams]], ay naglabas ng mga pahayag na sumusuporta sa ebolusyon noong 2006.<ref>[http://www.theregister.co.uk/2006/03/21/archbishop_backs_evolution/ ''Archbishop of Canterbury backs evolution: Well, he is a Primate,'' Chris Williams, The Register, Tuesday 21 Marso 2006]</ref> Natagpuan ni Molleen Matsumura ng [[National Center for Science Education]] na sa mga Amerikano sa 12 pinakamalalaking mga denominasyong Kristiayno, ang hindi bababa sa 77% ay kabilang sa mga denominasyong sumusuporta sa pagtuturo ng ebolusyon.<ref>{{harvnb|Matsumura|1998|p=9}} notes that, "''Table 1 demonstrates that Americans in the 12 largest Christian denominations, 89.6% belong to churches that support evolution education! Indeed, many of the statements in ''Voices'' insist quite strongly that evolution must be included in science education and "creation science" must be excluded. Even if we subtract the [[Southern Baptist Convention]], which has changed its view of evolution since [[McLean v Arkansas]] and might take a different position now, the percentage those in denominations supporting evolution is still a substantial 77%. Furthermore, many other Christian and non-Christian denominations, including the [[United Church of Christ]] and the National Sikh Center, have shown some degree of support for evolution education (as defined by inclusion in 'Voices' or the "Joint Statement").''" Matsumura produced her table from a June, 1998 article titled ''Believers: Dynamic Dozen'' put out by Religion News Services which in turn cites the ''1998 Yearbook of American and Canadian Churches''. Matsurmura's calculations include the [[Southern Baptist Convention|SBC]] based on a brief they filed in [[McLean v. Arkansas]], where the SBC took a position it has since changed, according to Matsurmura. See also {{harvnb|NCSE|2002}}.</ref> Ang mga pangkat na ito ay kinabibilangan ng [[Simbahang Katoliko Romano]], Protestantism, kabilang [[United Methodist Church]], [[National Baptist Convention, USA, Inc.|National Baptist Convention, USA]], [[Evangelical Lutheran Church in America]], [[Presbyterian Church (USA)]], [[National Baptist Convention of America]], [[African Methodist Episcopal Church]], the [[Episcopal Church in the United States of America|Episcopal Church]], at iba pa.<ref>[http://www.emporia.edu/biosci/schrock/docs/Eagle-25.pdf ''Christianity, Evolution Not in Conflict'', John Richard Schrock, Wichita Eagle 17 Mayo 2005 page 17A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927061932/http://www.emporia.edu/biosci/schrock/docs/Eagle-25.pdf |date=2011-09-27 }}<!-- This editorial mischaracterizes the Matsurmura|1998 article--></ref><ref>{{harvnb|Matsumura|1998|p=9}}</ref> Ang isang bilang na mas malapit sa mga 71% ay itinanghal ng pagsisiyasat nina Walter B. Murfin at David F. Beck.<ref>[http://www.cesame-nm.org/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=43&page=4 ''The Bible: Is it a True and Accurate Account of Creation? (Part 2): The Position of Major Christian Denominations on Creation and Inerrancy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015234023/http://www.cesame-nm.org/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=43&page=4 |date=2007-10-15 }}, Walter B. Murfin, David F. Beck, 13 Abril 1998, hosted on [http://www.cesame-nm.org/index.php Coalition for Excellence in Science and Math Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015233002/http://www.cesame-nm.org/index.php |date=2007-10-15 }} website</ref> Ang [[Simbahang Katoliko Romano]] ay tumatanggap rin sa ebolusyon.<ref name="Alberta">{{cite web|url = http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|title = Evolutionary Creation|quote = Evolutionary creation best describes the official position of the Roman Catholic Church, though it is often referred to in this tradition as 'theistic evolution.'|publisher = [[University of Alberta]]|accessdate = 2007-10-18|archive-date = 2012-01-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20120104203221/http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|url-status = dead}}</ref><ref> {{quote|[Theistic evolutionism] is the official position of the Catholic church. In 1996, Pope John Paul VI reiterated the Catholic TE position, according to which God created, evolution occurred, human beings may indeed have been descended from more primitive forms, and the Hand of God was required for the production of the human soul", |[[Eugenie Scott]], Director of the US [[National Center for Science Education]]}}</ref> Ang Kilusang [[Ahmadiyya]] ay tumatanggap sa ebolusyon at aktibo itong itinataguyod. Isinaad ni [[Mirza Tahir Ahmad]], ang ikaapat na [[Khalifatul Masih|kalipa]] ng kilusang [[Ahmadiyya]] na ang ebolusyon ay nangyari ngunit sa pamamagitan lamang ng diyos na nagpangyari nito. Hindi sila naniniwala na si [[Adan at Eba|Adan]] ang unang tao sa mundo ngunit isa lamang propeta na tumanggap ng pahayag ng diyos sa mundo. Ang pundamental na bahagi ng mga katuruan ni [[`Abdul-Bahá]] tungkol sa ebolusyon ang paniniwal ana ang lahat ng mga buhay ay nagmula sa parehong pinagmulan.<ref>{{harvnb|Effendi|1912|p=350}}</ref><ref>{{harvnb|`Abdu'l-Bahá|1912|pp= 51–52}}</ref> Ang mga [[Hindu]] ay naniniwala sa konsepto ng ebolusyon ng buhay sa mundo.<ref>[http://www.msu.edu/~hernan94] Dave Hernandez - Michigan State University</ref> Ang mga konsepto ng [[Dashavatara]] na mga iba ibang [[inkarnasyon]] ng diyos mula sa mga simpleng organismo at patuloy na nagiging mas komplikado gayundin ang araw at gabi ni [[Braham]] ay pangkalahatang nakikita bilang mga instansiya ng pagtanggap ng Hinduismo sa ebolusyon. Kabilang din sa mga siyentipikong relihiyoso na naniniwala sa ebolusyon si [[Francis Collins]] na dating direktor ng [[Human Genome Project]].<ref>http://discovermagazine.com/2007/feb/interview-francis-collins</ref> === Pagtutol sa ebolusyon === {{main|Kreasyonismo|Argumento mula sa palpak na disenyo|Intelihenteng disenyo|Mito ng paglikha|Unang tao}} Ayon sa ilang mga [[teista]] partikular ang mga pundamentalista o literal na naniniwala sa [[Bibliya]], ang tao ay hindi nag-ebolb dahil ayon sa kanilang interpretasyon ng [[Bibliya]], ang unang taong si [[Adan at Eba|Adan]] ay literal na nilikha ng [[diyos]] mula sa alikabok ng lupa. Para sa mga pundamentalista, ang pananaw ng agham na ang modernong tao ay nagebolb mula sa sinaunang ninuno(common ancestor) na ninuno rin ng mga [[ape]] gaya ng [[chimpanzee]], [[gorilla]] at iba pa ay pagsasalungat o pagmamali sa kanilang interpretasyon na ang tao ay espesyal na nilikha ng diyos. Ayon sa mga siyentipiko, ang paniniwalang ang tao ay nagmula sa [[unang tao|isang babae at lalake]] na tinawag na [[Adan at Eba]] ay sinasalungat ng mga ebidensiyang [[henetiko]]. Imposibleng ang tao ay nagmula sa dalawang tao lamang dahil ayon sa ebidensiyang henetiko, ang mga modernong tao ay nagmula sa isang pangkat ng hindi bababa sa 10,000 mga ninuno o indibidwal.<ref name=npr/> Imposibleng ang mga tao sa kasalukuyan ay magmula lamang sa dalawa lamang tao dahil ito ay mangangailangan ng imposibleng sobrang taas na rate ng [[mutasyon]] upang mangyari ang mga bariasyon sa mga kasalukuyang tao.<ref name="npr">{{cite news |title=Evangelicals Question The Existence Of Adam And Eve |author=Barbara Bradley Hagerty |newspaper=[[All Things Considered]] |date=9 Agosto 2011 |url=http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve}} [http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve Transcript]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} == Mga kawing na panlabas == * [http://evolution.berkeley.edu/ Understanding Evolution] * [http://www.talkorigins.org/ Talk Origins] {{Biology nav}} [[Kategorya:Mga teoriyang pambiyolohiya]] [[Kategorya:Biyolohiyang ebolutiba]] fa2lkbkevqvdjw7c7n4d1bjzpvafvfs 2020 0 26077 2236588 2219051 2026-10-24T08:06:18Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236588 wikitext text/x-wiki {{year nav|2020}} Ang '''2020''' (MMXX) ay isang [[taong bisyesto]] na nagsisimula sa [[Miyerkules]] sa [[kalendaryong Gregoryano]], ang ika-2020 taon sa mga pagtatalagang [[Karaniwang Panahon]] at [[Anno Domini]] (AD), ang ika-20 taon ng [[ika-3 milenyo]], ang ika-20 taon ng [[ika-20 dantaon]], at ang unang taon ng [[dekada 2020]]. Mabigat na nabibigyan kahulugan ang 2020 ng [[pandemyang COVID-19]], na nagdulot ng pandaigdigang paggambala sa lipunan at ekonomiya, ang maramihang pagkansela at pagbinbin ng mga kaganapan, at ang pinakamalaking ekonomikong [[resesyon]] simula noong [[Ang Dakilang Depresyon|Dakilang Depresyon]] ng [[dekada 1930]].<ref>{{Cite web|last=IMFBlog|title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression|url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/|access-date=2021-03-23|website=IMF Blog|language=en}}</ref> Tinawag din ng ''Geospatial World'' ito bilang "ang pinakamalalang taon ayon sa [[pagbabago ng klima]] na bahagiang dahil sa pangunahing mga sakuna sa buong mundo, kabilang ang mga malaking sunog sa kagubatan ng [[Australya]] at sa kanlurang [[Estados Unidos]], gayon din ang matinding aktibidad ng mga tropikal na bagyo na nakaapekto sa malaking bahagi ng [[Hilagang Amerika]].<ref>{{Cite web|last=Datta|first=Anusuya|date=2020-10-11|title=Here's why 2020 is the worst year so far in terms of Climate Change|url=https://www.geospatialworld.net/blogs/heres-why-2020-is-the-worst-year-so-far-in-terms-of-climate-change/|access-date=2020-11-14|website=Geospatial World|language=en-US}}</ref> Ipinahawatag ng isang progresong ulat na nilathala ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]] noong Disyembre 2020 na walang natamo sa mga Layunin ng Napapanatiling Pag-unlad para sa 2020.<ref>{{cite web |title=2020 Report: Progress towards the Sustainable Development Goals {{!}} Knowledge for policy |url=https://knowledge4policy.ec.europa.eu/publication/2020-report-progress-towards-sustainable-development-goals_en |access-date=7 Disyembre 2020 |language=en |archive-date=8 Marso 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072844/https://knowledge4policy.ec.europa.eu/publication/2020-report-progress-towards-sustainable-development-goals_en |url-status=dead }}</ref> Idineklera ang 2020 bilang ang "Internasyunal na Taon ng Kalusugan ng Halaman" ng Mga Nagkakaisang Bansa<ref>{{Cite web|title=International Year of Plant Health 2020|url=http://www.fao.org/plant-health-2020/home/en/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200110174810/http://www.fao.org/plant-health-2020/home/en/|archive-date=Enero 10, 2020|access-date=Enero 18, 2020|website=Food and Agriculture Organization of the United Nations|language=en}}</ref> at "Taon ng mga Nars at Komadrona" ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]].<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/campaigns/year-of-the-nurse-and-the-midwife-2020|title=2020 - Year of the Nurse and the Midwife|website=who.int|language=en|access-date=Enero 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120165338/https://www.who.int/campaigns/year-of-the-nurse-and-the-midwife-2020|archive-date=Enero 20, 2020|url-status=live}}</ref> {{TOC limit|2}} == Kaganapan == === Enero === [[Talaksan:UR-PSR (B738) at Ben Gurion Airport.jpg|thumb|200x200px|Sasakyang-panghimpapawid na Lipad 752 ng UIA]] [[Talaksan:Taal Volcano - 12 January 2020.jpg|thumb|200x200px|Pumutok ang Bulkang Taal.]] * [[Enero 1]] – Ang mga sunog sa kagubatan ng [[Australya]] ng 2019, o ''Black Summer'' (Itim na Tag-init), na pinatay ng tinatayang 500 milyong hayop sa ngayon ay nagpatuloy sa bagong taon habang ang ''Royal Australian Air Force'' (RAAF) ay nagpakalat ng mga sundalo sa [[New South Wales|Bagong Timog Wales]] upang tumulong sa mga pagsusumikap sa maramihang paglikas.<ref>{{Cite news|title=Military moves in to help mass evacuation from Australian bushfires |language=en-US|work=CBC News|url=https://www.cbc.ca/news/world/australia-wildfires-jan1-1.5412274|access-date=2020-11-15|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Marnie |first1=O'Neill |title=Half a billion animals perish in bushfires |url=https://www.news.com.au/technology/science/animals/half-a-billion-animals-perish-in-bushfires/news-story/b316adb4f3af7b1c8464cf186ab9f52c |access-date=Enero 3, 2020 |work=News.com.au |date=Enero 1, 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103031916/https://www.news.com.au/technology/science/animals/half-a-billion-animals-perish-in-bushfires/news-story/b316adb4f3af7b1c8464cf186ab9f52c |archive-date=Enero 3, 2020 |url-status=live }}</ref> * [[Enero 8]] **Krisis sa Gulpo ng Persa ng 2019–21: Naglunsad ang [[Iran]] balistikong misil sa dalawang base militar sa Iraq na binabahay ang mga sundalong Amerikano, na sinugatan ang maraming tauhan.<ref>{{cite news|url=http://news.trust.org/item/20200117170342-xr08c|title=Pentagon denies trying to underplay injuries from Iran attack|agency=Reuters|date=Enero 17, 2020|access-date=Enero 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118042701/http://news.trust.org/item/20200117170342-xr08c|archive-date=Enero 18, 2020|url-status=live}}</ref> **Krisis sa Gulpo ng Persa ng 2019–21: Nagkamaling pinabagsak ang [[Lipad 752 ng Ukraine International Airlines]] ng hukbong sandantahan ng Iran dagliang pagkatapos ng unang pagtaas nito mula sa Paliparan ng Tehran Imam Khomeini, na pinatay ang lahat ng 176 tao na sakay nito.<ref>{{cite news |date=Enero 8, 2020 |title=Boeing 737 plane crashes in Iran |url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/iran-plane-crash-live-intl-hnk/index.html |work=CNN |access-date=Enero 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108104442/https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/iran-plane-crash-live-intl-hnk/index.html |archive-date=Enero 8, 2020 |url-status=live |language=en }}</ref> * [[Enero 9]] – Natuklasan ang isang pambihirang sirkumbinaryong [[planeta]] na tinawag na TOI 1338-b.<ref>[https://abcnews.go.com/US/york-teen-discovers-planet-interning-nasa/story?id=68169897 New York teen discovers new planet while interning with NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110164740/https://abcnews.go.com/US/york-teen-discovers-planet-interning-nasa/story?id=68169897 |date=2020-01-10 }} ABC News, Enero 9, 2020 (sa Ingles)</ref> * [[Enero 12]] – [[Pagputok ng Bulkang Taal ng 2020|Pumutok]] ang [[Bulkang Taal]] sa Pilipinas na nagdulot ng paglikas ng mga residente na nasa 14-kilometro (8.7 milya) na radyos mula sa bunganga ng [[bulkan]].<ref name="taal">{{Cite web|date=2020-01-12|title=PHIVOLCS warns of ‘hazardous explosive eruption’ of Taal Volcano soon|url=https://cnnphilippines.com/news/2020/1/12/PHIVOLCS-Taal-Volcano-explosion.html|url-status=dead|access-date=2021-03-26|website=CNN Philippines|language=en|archive-date=2022-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118182537/https://cnnphilippines.com/news/2020/1/12/PHIVOLCS-Taal-Volcano-explosion.html}}</ref> Ito ang unang pangunahing pagputok ng bulkan simula noong 1977.<ref name="taal /> * [[Enero 16]] – Nagsimula ang [[Senado ng Estados Unidos]] sa unang [[paglilitis]] ng [[pagsasakdal]] kay [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulong]] [[Donald Trump]] ng Estados Unidos. Napawalang-sala siya noong Pebrero 5.<ref name="NPR impeachment">[https://www.npr.org/2020/02/05/801429948/not-guilty-trump-acquitted-on-2-articles-of-impeachment-as-historic-trial-closes 'Not Guilty': Trump Acquitted On 2 Articles Of Impeachment As Historic Trial Closes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206152432/https://www.npr.org/2020/02/05/801429948/not-guilty-trump-acquitted-on-2-articles-of-impeachment-as-historic-trial-closes|date=2020-02-06|language=en}} ni Philip Ewing, [[NPR]], Pebrero 5, 20204:33 PM ET (sa Ingles)</ref> * [[Enero 20]] – [[Pandemya ng COVID-19]]: Unang kinumpirma ng mga awtoridad sa [[Tsina]] sa publiko ang tao-sa-tao na transmisyon ng //[[severe acute respiratory syndrome coronavirus 2]]''.<ref>{{cite web|title=Covid-19: Five days that shaped the outbreak|first=Jane|last=McMullen|work=BBC News|publisher=BBC|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-55756452|date=Enero 25, 2021|access-date=Enero 25, 2021|language=en}}</ref> * [[Enero 23]] – [[Pandemya ng COVID-19]]: Nakuwarantenas ang lungsod ng [[Wuhan]] sa [[Tsina]], ang episentro ng inisyal na pagsiklab ng COVID-19 na hininto ang lahat na nakatakdang serbisyong publikong transporyasyon at mga lipad sa mga lungsod ng Tsina.<ref name=":7">{{cite web|url=https://view.inews.qq.com/w/WXN2020012301001306?uid=&devid=A55D8C74-EEF2-420C-8182-21F1D43348CF&qimei=34ae00a5-9e85-4f82-9afa-3c7ccb6d36d5|title=直击武汉天河机场："封城"前有96架航班飞往全国|access-date=23 Enero 2020|language=Tsino}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Chinazzi|first1=Matteo|last2=Davis|first2=Jessica T.|last3=Ajelli|first3=Marco|last4=Gioannini|first4=Corrado|last5=Litvinova|first5=Maria|last6=Merler|first6=Stefano|last7=Piontti|first7=Ana Pastore y|last8=Mu|first8=Kunpeng|last9=Rossi|first9=Luca|last10=Sun|first10=Kaiyuan|last11=Viboud|first11=Cécile|date=6 Marso 2020|title=The effect of travel restrictions on the spread of the 2019 novel coronavirus (COVID-19) outbreak|url=https://archive.org/details/science_2020-04-24_368_6489/page/395|journal=Science|volume=368|issue=6489|pages=395–400|doi=10.1126/science.aba9757|issn=0036-8075|pmid=32144116|pmc=7164386|bibcode=2020Sci...368..395C|doi-access=free|language=en}}</ref> * [[Enero 31]] – Pormal na tumiwalag ang [[Reino Unido]] at [[Gibraltar]] mula sa [[Unyong Europeo]], na sinumulan ang 11-buwang panahon ng trasisyon.<ref>{{Cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51287430| title=European Parliament approves Brexit agreement| work=BBC News| date=Enero 29, 2020| access-date=Enero 29, 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200129175943/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-51287430| archive-date=Enero 29, 2020| language=en| url-status=live}}</ref> === Pebrero === * [[Pebrero 11]] – Pandemya ng COVID-19: Ibinigay ng [[Pandaigdigang Organisasyon ng Kalusugan]] ang pangalan sa sakit bilang [[Coronavirus disease 2019|COVID-19]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-51466362|title=Coronavirus disease named Covid-19|website=BBC|access-date=Pebrero 11, 2020|date=Pebrero 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200211155539/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-51466362|archive-date=Pebrero 11, 2020|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Pebrero 13]] – Naglathala ang [[NASA]] ng isang detalyadong pag-aaral ng Arrokoth, ang pinakamalayong bagay na nagalugad ng isang sasakyang-pangkalawakan, na dinaanan ng ''New Horizons'' nang lumakbay ito sa [[sinturon ng Kuiper]].<ref>{{cite web |title='Not just a space potato': Nasa unveils 'astonishing' details of most distant object ever visited |url=https://www.theguardian.com/science/2020/feb/13/not-just-a-space-potato-nasa-unveils-astonishing-details-of-most-distant-object-ever-visited-arrokoth |date=February 13, 2020 |work=The Guardian |access-date=Pebrero 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200213192141/https://www.theguardian.com/science/2020/feb/13/not-just-a-space-potato-nasa-unveils-astonishing-details-of-most-distant-object-ever-visited-arrokoth |archive-date=Pebrero 13, 2020 |url-status=live | language=en }}</ref> * [[Pebrero 24]] – Bumagsak ang Pakatan Harapan na koalisyong pamahalaan ng [[Malaysia]] at pinalitan ito ng koalisyong Perikatan Nasional. Noong Marso 1, 2020, nanumpa si Muhyiddin Yassin bilang ika-8 Punong Ministro ng Malaysia.<ref>{{Cite web|title=Pakatan Harapan govt collapses|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2020/02/24/pakatan-harapan-govt-collapses|access-date=2020-10-16|website=The Star|language=en}}</ref> * [[Pebrero 27]] – Pagbagsak ng merkado ng sapi ng 2020: Bumagsak ang ''Dow Jones Industrial Average'' (DJIA) sa 1,190.95 puntos, o 4.4%, na nagsara sa 25,766.64, ang pinakamalaki nitong isang-araw na puntos na paghina noong panahon na iyon. Sinundan ito ng ilang araw na malaking pagbagsak, na minarkahan ang pinakamalalang linggo para sa indeks simula noong [[Pandaigdigang krisis sa pananalapi ng 2007-2008|2008]], na dulot ng takot sa pagkalat ng COVID-19.<ref>{{cite web|title=Dow plunges 1,100 points as the coronavirus sends the market tumbling into correction territory|url=https://www.cnbc.com/2020/02/26/dow-futures-fall-after-microsoft-issues-coronavirus-warning.html|publisher=CNBC|date=February 27, 2020|access-date=Pebrero 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226233042/https://www.cnbc.com/2020/02/26/dow-futures-fall-after-microsoft-issues-coronavirus-warning.html|archive-date=Pebrero 26, 2020|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Pebrero 29]] – Pinirmahan ang isang kondisyonal na kasunduan sa kapayapaan sa pagitan ng [[Estados Unidos]] at [[Taliban]] sa [[Doha]], [[Qatar]], na nagdulot sa pagsisimula ng Estados Unidos na unti-unting paalisisn ang mga tropa nito mula sa [[Afghanistan]] noong Marso 10.<ref>{{cite web|date=Pebrero 21, 2020|title=US, Taliban truce takes effect, setting stage for peace deal|url=https://www.thedenverchannel.com/news/national-politics/us-taliban-truce-takes-effect-setting-stage-for-peace-deal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222004514/https://www.thedenverchannel.com/news/national-politics/us-taliban-truce-takes-effect-setting-stage-for-peace-deal|archive-date=Pebrero 22, 2020|access-date=Pebrero 22, 2020|website=The Denver Channel|publisher=The Denver Channel|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-51810498|work=BBC|title=Afghanistan conflict: US begins withdrawing troops|date=Marso 9, 2020|access-date=Marso 10, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200310030404/https://www.bbc.com/news/world-asia-51810498|archive-date=Marso 10, 2020|url-status=live|language=en}}</ref> === Marso === [[File:PNP PRO 3 Checkpoints COVID 19 2.jpg|thumb|Isang ''checkpoint'' o lugar na pagsisiyasat na isinagawa ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] sa hangganan ng [[Lungsod ng Valenzuela|Valenzuela]]-[[Meycauayan]] noong ipinatupad ang [[Pinag-ibayong kuwarentenang pampamayanan sa Luzon|pinag-ibayong pampamayanang kuwarantenas]] upang pigilan ang pagkalat ng COVID-19]] * [[Marso 5]] – Inawtorisa ng Internasyunal na Korteng Pang-krimen ang pagsisiyasat sa mga Krimen sa Digmaan sa [[Afghanistan]] na magpatuloy, na naiulat na pinapahintulot sa unang pagkakataon na maimbestiga ang mga mamamayan ng Estados Unidos.<ref>{{Cite news|last1=Peltier|first1=Elian|url=https://www.nytimes.com/2020/03/05/world/europe/afghanistan-war-crimes-icc.html|title=I.C.C. Allows Afghanistan War Crimes Inquiry to Proceed, Angering U.S.|date=Marso 5, 2020|work=The New York Times|access-date=March 6, 2020|last2=Faizi|first2=Fatima|language=en-US|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306033317/https://www.nytimes.com/2020/03/05/world/europe/afghanistan-war-crimes-icc.html|archive-date=Marso 6, 2020|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Marso 9]] ** Pandemya ng COVID-19: Ang [[Italya]] ay naging unang bansa na magpatupad ng isang kuwarantenas sa buong bansa upang itigil ang pagkalat ng COVID-19.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/08/coronavirus-italy-quarantine-virus-reaches-washington-dc|title=Coronavirus: quarter of Italy's population put in quarantine as virus reaches Washington DC|website=The Guardian|language=en|date=Marso 8, 2020|access-date=Marso 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308060523/https://www.theguardian.com/world/2020/mar/08/coronavirus-italy-quarantine-virus-reaches-washington-dc|archive-date=Marso 8, 2020|language=en|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.wsj.com/articles/italy-bolsters-quarantine-checks-after-initial-lockdown-confusion-11583756737 |work=The Wall Street Journal |access-date=10 Marso 2020 |date=9 Marso 2020 |title=As Virus Spreads, Italy Locks Down Country|quote=Italy is the world's first country to place its entire territory under quarantine |author1=Eric Sylvers |author2=Giovanni Legorano|language=en}}</ref> ** Bumagsak ng matindi ang mga presyo ng internasyunal na bahagi o ''share'' bilang tugon sa sa digmaan sa presyo ng [[langis]] ng Ruso-Saudi at ang epekto ng COVID-19. Bumagsak ang ''Dow Jones Industrial Average'' (DJIA) sa higit sa 2,000 puntos, ang pinakamalaking pagbagsak sa kasaysayan nito sa puntong iyon.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-51796806|title=Black Monday: Shares face biggest fall since financial crisis|website=BBC News|language=en|date=Marso 9, 2020|access-date=Marso 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309034201/https://www.bbc.co.uk/news/business-51796806|archive-date=Marso 9, 2020|url-status=live|language=en}}</ref> Lumulob din ang presyo ng langis ng hanggang sa 30% sa maagang kalakalan, ang pinakamalaking pagbagsak simula noong 1991.<ref>{{cite news |title=Oil prices plunge as much as 30% after OPEC deal failure sparks price war |url=https://www.cnbc.com/2020/03/08/oil-plummets-30percent-as-opec-deal-failure-sparks-price-war-fears.html |access-date=Marso 9, 2020 |agency=CNBC |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309000012/https://www.cnbc.com/2020/03/08/oil-plummets-30percent-as-opec-deal-failure-sparks-price-war-fears.html |archive-date=Marso 9, 2020 |language=en |url-status=live }}</ref> ** Sa [[Pilipinas]], pinirmahan ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Rodrigo Duterte|Duterte]] ang Proklamasyon Blg. 922, na ipinapahayag ang isang publikong emerhensiya sa kalusugan dahil sa pagdami ng bilang ng kaso ng [[COVID-19]] sa bansa.<ref>{{cite news | url=https://www.gmanetwork.com/news/news/nation/728861/duterte-signs-eo-declare-public-health-emergency/story/ | title=Duterte signs proclamation declaring public health emergency |work=GMA News| date=Marso 9, 2020 | access-date=Marso 9, 2020|language=en}}</ref> * [[Marso 11]] – Pandemya ng COVID-19: Idineklera ng [[Pandaigdigang Organisasyon ng Kalusugan]] ang pagsiklab ng COVID-19 bilang isang [[pandemya]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-51839944|title=Coronavirus confirmed as pandemic by World Health Organization|website=BBC News|language=en|date=Marso 11, 2020|access-date=Marso 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311174102/https://www.bbc.co.uk/news/world-51839944|archive-date=March 11, 2020|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Marso 12]] – Bumagsak ang pandaigdigang merkado ng sapi dahil sa patuloy na alalahanin sa COVID-19 at ang mga pagbawal sa paglalakbay ng Estados Unidos sa [[Pook na Schengen]]. Napunta ang DJIA sa malayang pagbagsak, na nagsara sa higit sa &minus;2,300 puntos, ang pinakamalalang pagkalugi para sa indeks simula noong 1987.<ref>{{Cite news|last1=Wearden (earlier)|first1=Graeme|url=https://www.theguardian.com/business/live/2020/mar/12/stock-markets-tumble-trump-europe-travel-ban-ecb-christine-lagarde-business-live|title=Wall Street and FTSE 100 plunge on worst day since 1987 – as it happened|date=Marso 12, 2020|work=The Guardian|access-date=Marso 13, 2020|last2=Jolly (now)|first2=Jasper|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312093531/https://www.theguardian.com/business/live/2020/mar/12/stock-markets-tumble-trump-europe-travel-ban-ecb-christine-lagarde-business-live|archive-date=Marso 12, 2020|url-status=live}}</ref> * [[Marso 17]] – Sumailalim ang [[Luzon]] sa [[Pinag-ibayong kuwarentenang pampamayanan sa Luzon|pinag-ibayong pampamayanang kuwarantenas]] dahil sa pandemya ng coronavirus sa Pilipinas na ipinabatid ng Pangulong Duterte sa kanyang talumpati noong gabi ng Marso 16.<ref>{{cite news |url=https://news.abs-cbn.com/news/03/16/20/duterte-places-luzon-under-enhanced-community-quarantine-to-fight-covid-19 | title=Luzon under enhanced community quarantine as COVID-19 cases rise |work=ABS-CBN News| date=Marso 16, 2020 | access-date=Marso 16, 2020|language=en}}</ref> Pinalawak nito ang pampamayanang kuwarantenas sa [[Kalakhang Maynila]] noong Marso 15.<ref>{{cite news |url=https://news.abs-cbn.com/news/03/13/20/what-is-community-quarantine-lockdown-metro-manila-philippines | title=What you need to know about the Metro Manila 'community quarantine' |work=ABS-CBN News| date=Marso 13, 2020 | access-date=Marso 13, 2020|language=en}}</ref> Nagpataw ng kuwarantenas sa ibang bahagi ng bansa sa iba't ibang antas sa mga sumunod na mga buwan.<ref>{{cite news |url=https://www.onenews.ph/106-days-and-counting-duterte-to-announce-new-quarantine-classifications-by-tuesday-june-30 | title=106 Days And Counting: Duterte To Announce New Quarantine Classifications By Tuesday, June 30 |work=ONE News | date=Hunyo 29, 2020 | access-date=Setyembre 14, 2020|language=en}}</ref> * [[Marso 27]] – Ang [[Hilagang Macedonia]] ay naging ika-30 bansa na sumanib sa [[NATO]].<ref>{{cite web |url=https://www.defensenews.com/global/europe/2020/03/24/north-macedonia-expected-to-join-nato-within-days/ |title=North Macedonia to officially join NATO on Friday |first=Aaron |last=Mehta |date=Marso 24, 2020 |website=Defense News |access-date=Marso 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404234353/https://www.defensenews.com/global/europe/2020/03/24/north-macedonia-expected-to-join-nato-within-days/ |archive-date=Abril 4, 2020 |url-status=live |language=en}}</ref> === Abril === * [[Abril 2]] – Pandemya ng COVID-19: Ang bilang ng kumpirmadong kaso ng COVID-19 ay umabot na sa 1 milyon sa buong mundo.<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-52144390| title=Coronavirus: Confirmed global cases pass one million| work=BBC News| date=3 Abril 2010| access-date=3 Abril 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200403082750/https://www.bbc.co.uk/news/world-52144390| archive-date=Abril 3, 2020| url-status=live| language=en}}</ref> * [[Abril 12]] ** Pandemya ng COVID-19: Nag-''livestream'' si [[Papa Francisco]] at binigay ang ''Urbi et Orbi'' na pagbasbas para sa [[Pasko ng Muling Pagkabuhay]]; ito ang ikalawang pagbasbas sa isang buwan, na ang una ay naganap noong Marso 27 nang ginawa ang isang natatanging serbisyong panalangin upang matapos ang pandemya.<ref>{{Cite web|url=https://cruxnow.com/vatican/2020/04/on-an-easter-under-quarantine-pope-calls-resurrection-a-contagion-of-hope/|title=On an Easter under quarantine, Pope calls resurrection a 'contagion of hope'|access-date=2020-06-03|website=cruxnow.com|language=en}}</ref> ** Nagkasundo ang [[OPEC]] at mga kakampi nito na bawasan ang produksyon ng langis ng 9.7 milyong bariles bawat araw, ang pinakamababang pagbawas na napagkasunduan, na magsisimula sa Mayo 1.<ref>{{Cite news|date=2020-04-12|title=Record deal to cut oil output ends price war|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-52264546|access-date=2020-06-03}}</ref> * [[Abril 19]] **Kinundina ng [[Vietnam]] ang nakaraang pasya ng [[Tsina]] na magtatag ng administratibong distrito sa pinagtatalunang Kapuluan ng Paracel at [[Kapuluang Spratly|Spratly]] bilang isang paglabag sa kalayaan nito.<ref>{{Cite news|date=2020-04-19|title=Vietnam protests Beijing's expansion in disputed South China Sea|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-vietnam-china-southchinasea-idUSKBN2210M7|access-date=2020-06-03|language=en}}</ref> **Pandemya ng COVID-19: Sumiklab ang mga kaguluhan sa [[Paris]], [[Berlin]] at [[Vladikavkaz]] bilang oposisyon sa patuloy na mga pagkakandado o ''lockdown'' dulot ng COVID-19.<ref>{{Cite news|last=Harding|first=Luke|date=2020-04-20|title=Germany opens some shops as Merkel warns of second wave of coronavirus|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/20/german-shops-open-angela-merkel-warns-second-wave-coronavirus|access-date=2020-06-03|issn=0261-3077|language=en}}</ref> * [[Abril 27]] &ndash; Pandemya ng COVID-19: Umabot na ang bilang ng mga kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 3 milyon sa buong mundo, habang umabot na sa 1 milyon sa [[Estados Unidos]].<ref>{{cite news |last1=Salo |first1=Jackie |title=3 million coronavirus cases have now been reported worldwide |url=https://nypost.com/2020/04/27/3-million-coronavirus-cases-have-been-reported-worldwide/ |access-date=28 Abril 2020 |agency=New York Post |date=27 Abril 2020|language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Oliviera |first1=Nelson |title=U.S. set to become first country with 1 million reported coronavirus cases |url=https://www.nydailynews.com/coronavirus/ny-coronavirus-united-states-first-country-one-million-cases-20200427-ndgyccahcbgyplrawxkc23pgfa-story.html |access-date=28 Abril 2020 |publisher=NY Daily News |date=27 Abril 2020|language=en}}</ref> === Mayo === *[[Mayo 1]] &ndash; Pandemya ng COVID-19: Umabot na 1 milyon ang kabuuang bilang ng gumaling na pasyente ng COVID-19 sa buong mundo, sang-ayon sa datos mula sa [[Pamantasang Johns Hopkins]].<ref>{{cite news |last1=Horn |first1=Austin |title=More Than 1 Million People Have Recovered From COVID-19 Worldwide |url=https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/05/01/849065983/more-than-1-million-people-have-recovered-from-covid-19-worldwide |access-date=3 Mayo 2020 |publisher=[[NPR]] |date=1 Mayo 2020|language=en}}</ref> *[[Mayo 3]]&ndash;[[Mayo 4|4]] &ndash; Hindi matagumpay ang mga tumututol na taga-[[Venezuela]] at isang pribadong kompanyang militar na nakabase sa Amerika na pasukin ang Venezuela at puwersahang tanggalin si Pangulong [[Nicolás Maduro]] sa puwesto.<ref>{{Cite web|title=From a Miami condo to the Venezuelan coast, how a plan to 'capture' Maduro went rogue|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/from-a-miami-condo-to-the-venezuelan-coast-how-a-plan-to-capture-maduro-went-rogue/2020/05/06/046222bc-8e4a-11ea-9322-a29e75effc93_story.html|last1=Faiola|first1=Anthony|last2=DeYoung|first2=Karen|last3=Herrero|first3=Ana Vanessa|date=2020-05-06|work=The Washington Post|language=en|access-date=2020-05-30}}</ref> *[[Mayo 4]] &ndash; Ipinabatid ng isang pangkat ng [[United Kingdom|Britaniko]] at [[Kenya|Keniyanong]] siyentipiko ang pagkakatulas ng Microsporidia MB, isang parasitikong mikrobyo sa pangkat na Microsporidia na [[Fungus|fungi]] na hinaharang ang mga [[lamok]] sa pagdala ng [[malaria]], na potensyal na binibigay daan ang paraan na pigilan ang malaria.<ref>{{Cite journal|last1=Herren|first1=Jeremy K.|last2=Mbaisi|first2=Lilian|last3=Mararo|first3=Enock|last4=Makhulu|first4=Edward E.|last5=Mobegi|first5=Victor A.|last6=Butungi|first6=Hellen|last7=Mancini|first7=Maria Vittoria|last8=Oundo|first8=Joseph W.|last9=Teal|first9=Evan T.|last10=Pinaud|first10=Silvain|last11=Lawniczak|first11=Mara K. N.|date=2020-05-04|title=A microsporidian impairs Plasmodium falciparum transmission in Anopheles arabiensis mosquitoes|journal=Nature Communications|language=en|volume=11|issue=1|page=2187|doi=10.1038/s41467-020-16121-y|pmid=32366903|pmc=7198529|bibcode=2020NatCo..11.2187H|issn=2041-1723|language=en}}</ref> *[[May 5]] **Pandemya ng COVID-19: Naging pinakamataas sa [[Europa]] ang mga namatay sa [[Reino Unido]] na umabot sa 32,313 pagkatapos malagpasan ang bilang na mga namatay sa Italya na 29,029.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/05/uk-coronavirus-death-toll-rises-above-32000-to-highest-in-europe |title=UK coronavirus death toll rises above 32,000 to highest in Europe |work=The Guardian |date=5 Mayo 2020 |access-date=5 Mayo 2020}}</ref> **Nagpalabas ang [[Pambansang Komisyon sa Telekomunikasyon|Pambansang Komisyon sa Telekomunikasyon ng Pilipinas]] ng isang kautusang pagtapos at pagtigil sa operasyon ng pagsasahimpapawid ng [[ABS-CBN Corporation|ABS-CBN]], ang pinakamalaking himpilang midya sa [[Pilipinas]], habang hindi matagumpay na mapanibago ang prangkisa nito sa [[Kongreso ng Pilipinas|Kongreso]] na huling binigay noong Marso 30, 1995.<ref>{{cite news | url=https://www.cnn.ph/news/2020/5/5/ABS-CBN-off-air-NTC.html | title=ABS-CBN goes off air following NTC order | work=CNN Philippines | date=Mayo 5, 2020 | access-date=Mayo 5, 2020 | archive-date=Mayo 18, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200518223700/https://www.cnn.ph/news/2020/5/5/ABS-CBN-off-air-NTC.html | url-status=dead }}</ref> Ang huling pagkakataon na pinasara ang himpilan ay noong [[Proclamation No. 1081|pagdeklera ng batas militar]] ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Ferdinand Marcos]] noong [[1972]].<ref>{{cite news | url=https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/736932/abs-cbn-ordered-to-cease-operations-due-to-expired-franchise/story/ | title=ABS-CBN ordered to cease operations due to expired franchise | work=GMA News | date=Mayo 5, 2020 | access-date=Mayo 5, 2020|language=en}}</ref> Noong Hulyo 10, bumoto ang mga kasapi ng Komite sa Kongreso para sa Lehislatibong Prangkisa laban sa pagpapanibago ng prangkisa ng ABS-CBN.<ref>{{cite news | url=https://news.abs-cbn.com/news/07/10/20/house-committee-denies-abs-cbn-a-new-franchise | title=House committee denies ABS-CBN a new franchise | work=ABS CBN News | date=Hulyo 10, 2020 | access-date=Hulyo 10, 2020|language=en}}</ref> *[[Mayo 6]] &ndash; Ipinabatid ng mga astronomo ang pagkakatuklas ng unang [[itim na butas]] na matatagpuan sa isang sistema ng bituin na maaring makita ng mata lamang.<ref>{{Cite web|title=ESO Instrument Finds Closest Black Hole to Earth - Invisible object has two companion stars visible to the naked eye|url=https://www.eso.org/public/news/eso2007/|last=information@eso.org|website=eso.org|language=en|access-date=2020-05-12|language=en}}</ref> * [[Mayo 26]] **Sumiklab ang mga protesta dulot ng [[Pagkamatay ni George Floyd|pagpatay kay George Floyd]] sa daan-daang mga lungsod sa Estados Unidos<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2020/may/29/george-floyd-killing-protests-minneapolis-minnesota-us-twitter-donald-trump-latest-news-live|title=George Floyd protests: man killed in Detroit as demonstrations rage across US – as it happened|date=Mayo 30, 2020|work=The Guardian|language=en}}</ref> at sa buong sanlibutan.<ref>{{cite web |title=From Murals To Tweets: The Global South Shows Solidarity With George Floyd Protests |url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2020/06/06/871010812/from-murals-to-tweets-the-global-south-shows-solidarity-with-george-floyd-protes |website=NPR.org |access-date=9 Hunyo 2020 |language=en}}</ref> Sinundan pa ito ng karagdagang mga protesta at rali laban sa [[rasismo]] at kalupitan ng pulis sa buong mundo.<ref>{{Cite news|date=7 June 2020|title=As George Floyd is mourned, the world stops to say 'enough'|language=en|work=Sydney Morning Herald|url=https://www.smh.com.au/world/north-america/as-george-floyd-is-mourned-the-world-stops-to-say-enough-20200607-p5507f.html|access-date=7 Hunyo 2020|language=en}}</ref> ** Ang [[Costa Rica]] ay naging unang bansa sa [[Gitnang Amerika]] na ginawang ligal ang [[kasalan ng magkaparehong kasarian]].<ref>{{Cite web|title=Costa Rica latest country to legalize same-sex marriage|url=https://www.wral.com/costa-rica-latest-country-to-legalize-same-sex-marriage/19114023/|date=2020-05-26|website=WRAL.com|language=en|access-date=2020-05-26|archive-date=Hunyo 4, 2020|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604200859/https://www.wral.com/costa-rica-latest-country-to-legalize-same-sex-marriage/19114023/|url-status=dead}}</ref> ** Naghain ang LATAM Airlines, ang pinakamalaking kompanya ng sasakyang panghimpapawid sa [[Latino Amerika]], ng Kabanata II na pagkalugi.<ref>{{Cite web|date=2020-05-26|title=Latam Air Files Chapter 11 Bankruptcy, Stymied by Lockdowns|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-05-26/latam-airlines-files-chapter-11-bankruptcy-stymied-by-lockdowns|access-date=2020-06-03|website=Bloomberg.com|language=en}}</ref> ===Hunyo=== * [[Hunyo 1]] &ndash; Epidemya ng Kivu: Iniulat ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] ang anim na bagong kaso ng [[Ebola]], at inulat ng [[UNICEF]] ang limang patay, sa isang panibagong pagsiklab ng sakit sa [[Mbandaka]], Lalawigan ng Équateur, [[Demokratikong Republika ng Congo]].<ref>{{Cite web|first=Maggie |last=Fox|title=Five dead in newest Ebola outbreak in Congo, UNICEF says|url=https://www.cnn.com/2020/06/01/health/ebola-outbreak-congo-intl/index.html|access-date=2020-06-03|website=CNN}}</ref> * [[Hunyo 2]] &ndash; Naghain ng isang [[Dolyar ng Estados Unidos|$]]5 bilyong klaseng aksyon na demanda laban sa Alphabet Inc. at [[Google]], na inakusahan ang kompanya sa paglabag sa karapatan ng pribasiya ng mga tagagamit sa pamamagitan ng pagsubaybay sa kanila gamit ang ''incognito mode'' ng [[Google Chrome|Chrome]].<ref>{{Cite news|date=2020-06-03|title=Google in $5bn lawsuit for tracking in 'private' mode|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-52887340|access-date=2020-06-03|language=en}}</ref> * [[Hunyo 4]] ** Sinabi ng Pamahalaan ng Pambansang Kasunduan ng [[Libya]] na kontrolado nila ng buo ang kabisera, ang [[Tripoli]], pagkatapos umurong ang Pambansang Hukbo ng Libya mula sa teritoryo kasunod ng ilang buwan ng matinding labanan sa lungsod.<ref>{{Cite news|date=2020-06-04|title=Eastern forces quit Libyan capital after year-long assault|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKBN23B1PN|access-date=2020-06-04|language=en}}</ref> ** Nagpasa ang lehislatibong konseho ng [[Hong Kong]] ng kontrobersyal na Ordinansa ng Pambansang Awit.<ref>{{Cite news|date=2020-06-04|title=Hong Kong passes controversial bill to make disrespecting China's national anthem a crime|language=en|work=Business Insider|url=https://www.businessinsider.com/hong-kong-passes-china-national-anthem-law-explainer-2020-6|access-date=2020-06-04}}</ref> * [[Hunyo 7]] &ndash; Pandemya ng COVID-19: Lumagpas na ang pandaigdigang bilang ng namatay sa COVID-19 sa 400,000.<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/world/global-coronavirus-death-toll-tops-400-000-protesters-continue-defy-n1226951|title=Global coronavirus death toll tops 400,000 as protesters continue to defy lockdowns|work=NBC|access-date=Hunyo 7, 2020|date=Hunyo 7, 2020|language=en}}</ref> * [[Hunyo 8]] &ndash; Pandemya ng COVID-19: Umabot na ang bilang ng kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 7 milyon sa buong mundo.<ref>{{cite news|title=Coronavirus latest: Global infections top 7 million|url=https://www.dw.com/en/coronavirus-latest-global-infections-top-7-million/a-53722461|access-date=8 Hunyo 2020|date=8 Hunyo 2020|work=DW|language=en}}</ref> * [[Hunyo 9]] &ndash; Pandemya ng COVID-19: Isang pag-aaral ng [[Pamantasang Harvard]] ang nagmumungkahi na maaring kumalat ang COVID-19 sa [[Tsina]] noon pang [[2019#August|Agosto 2019]], batay sa paggamit ng paradahan sa ospital at sa nauusong paghahanap sa web.<ref>{{cite news |title=Coronavirus may have been in Wuhan in August, study suggests |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/09/coronavirus-may-have-been-in-wuhan-in-august-study-suggests|access-date=15 Hunyo 2020|date=9 Hunyo 2020|language=en}}</ref> * [[Hunyo 14]] &ndash; Isang tanker na trak ng gas ang sumabog sa lalawigang [[Zhejiang]], [[Tsina]] na bumabaybay sa labasan ng lansangang-bayan sa Wenlin.<ref>{{Cite web |date=2020-06-14 |title=19 Dead, 172 Injured in Gas Tanker Explosion in China |url=https://www.voanews.com/a/east-asia-pacific_voa-news-china_19-dead-172-injured-gas-tanker-explosion-china/6191085.html |access-date=2024-06-08 |website=Voice of America |language=en}}</ref> * [[Hunyo 16]] **Pandemya ng COVID-19: Umabot na ang bilang ng mga kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 8 milyon sa buong mundo.<ref>{{Cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-16/global-coronavirus-cases-more-than-8-million-as-outbreak-expands/12359162|title=Global coronavirus cases pass 8 million as outbreak expands in Latin America|date=Hunyo 16, 2020|website=www.abc.net.au|language=en}}</ref> ** Giniba ng [[Hilagang Korea]] ang Tanggapan ng Inter-Koreanong Pag-uugnayan sa [[Kaesong]], na itinatatag noong [[2018]] upang mapabuti ang mga relasyon.<ref>{{Cite web|title=North Korea blows up liaison office as tensions rise with South|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/06/south-korea-north-blew-liaison-office-tensions-rise-200616071045580.html|access-date=2020-06-17|website=aljazeera.com|language=en}}</ref> * [[Hunyo 21]] &ndash; Nangyari ang isang anular na [[eklipse ng araw]].<ref>{{Cite web|date=13 Hulyo 2020|title=21 June 2020 Annular Solar Eclipse|url=https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2020-june-21|language=en}}</ref> * [[Hunyo 30]] &ndash; Ipinasa ng Tsina ang kontrobersyal na pambansang batas ng seguridad sa Hong Kong, na pinapahintulot ang Tsina na paghigpitan ang mga oposisyon sa [[Beijing]] sa loob o sa labas ng bansa.<ref>{{cite news |last1=Buckley |first1=Chris |last2=Bradsher |first2=Keith |last3=May |first3=Tiffany |title=New Security Law Gives China Sweeping Powers Over Hong Kong |url=https://www.nytimes.com/2020/06/29/world/asia/china-hong-kong-security-law-rules.html |access-date=2 Hulyo 2020 |agency=The New York Times |date=29 Hunyo 2020|language=en}}</ref> ===Hulyo=== * [[Hulyo 1]] &ndash; Sinuportahan ng mga Rusong botante ang isang amyenda sa konstitusyon na, bukod sa ibang pang mga bagay, ginagawang puwedeng maghanap muli si [[Vladimir Putin]] ng dalawang anim-na-taong termino kapag natapos na ang kanyang termino sa 2024, na potensyal na pinapahintulot siya na manatili sa kapangyarihan hanggang 2036.<ref>{{cite news|work=CNN|title=Russian voters overwhelmingly back a ploy by President Vladimir Putin to rule until 2036|url=https://edition.cnn.com/2020/07/01/europe/russia-referendum-putin-power-2036-intl/index.html|date=1 Hulyo 2020|access-date=1 Hulyo 2020|language=en}}</ref> * [[Hulyo 15]] &ndash; Na-''hack'' ang mga akawnt sa [[Twitter]] ng mga prominenteng tao sa politika, at kilalang tao upang ianunsyo ang iskam sa [[bitcoin]].<ref>{{cite web |title=Major US Twitter accounts hacked in Bitcoin scam |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-53425822 |website=bbc.co.uk |date=16 Hulyo 2020 |access-date=16 Hulyo 2020|language=en}}</ref> * [[Hulyo 22]] &ndash; Pandemya ng COVID-19: Umabot na ang bilang ng mga kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 15 milyon sa buong mundo.<ref>{{cite web |title=Global coronavirus cases exceed 15 million: Reuters tally |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-global-cases/global-coronavirus-cases-exceed-15-million-reuters-tally-idUSKCN24N0KK |website=Reuters|date=22 Hulyo 2020 |access-date=22 Hulyo 2020}}</ref> ===Agosto=== * [[Agosto 4]] &ndash; Isang pagsabog na dulot ng hindi ligtas na inimbak na ammonium nitrate ang kinitil ang higit sa 220 katao, sinugtan ang libo-libo, at malubhang winasak ang daungan sa [[Beirut]], [[Lebanon]]. Tinatayang nasa $10–15 bilyon ang pinsala, at tinatayang nasa 300,000 tao ang walang tirahan. Noong sumunod na araw, idineklara ng pamahalaan ng Lebanon ang isang dalawang-linggong estado ng emerhensiya.<ref>{{cite web |title=Beirut blast: Explosion rocks city injuring many and made over 300,000 people homeless |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53656220|website=BBC|date=4 Agosto 2020|access-date=4 Agosto 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Sullivan|first1=Oliver Holmes (now); Helen|last2=Ratcliffe (earlier)|first2=Rebecca|last3=Holmes|first3=Oliver|last4=Elgot|first4=Jessica|last5=Borger|first5=Julian|last6=Blackall|first6=Molly|last7=Bramley|first7=Ellie Violet|date=2020-08-05|title=Beirut explosion: death toll rises to 135 as about 5,000 people are wounded – as it happened|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/live/2020/aug/04/beirut-explosion-huge-blast-port-lebanon-capital|access-date=2020-08-05|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web|title=Lebanon gov't declares emergency in Beirut after deadly explosion|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/lebanon-gov-declares-emergency-beirut-deadly-explosion-200805150901897.html|access-date=2020-08-19|website=aljazeera.com|language=en}}</ref> * [[Agosto 5]] &ndash; Naglakbay ang Kalihim ng Kalusugan at Serbisyon sa Tao ng Estados Unidos na si Alex Azar sa [[Taiwan]], ang pinakamataas na opisyal sa Estados Unidos na bumisita sa bansa sa loob ng 40 taon. Kinondena ng [[Tsina|PRC]] ang pagbisita.<ref>{{Cite news|date=2020-08-05|title=U.S. health chief to be highest-ranking official in decades to visit Taiwan, angering China|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-taiwan-usa-idUSKCN25105B|access-date=2020-08-05|language=en}}</ref> * [[Agosto 10]] &ndash; Pandemya ng COVID-19: Umabot na ang bilang ng kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 20 milyon sa buong mundo.<ref>{{cite news |title=Global report: coronavirus cases pass 20m as WHO points to 'green shoots of hope' |url=https://www.theguardian.com/world/2020/aug/11/global-report-coronavirus-cases-pass-20m-as-who-points-to-green-shoots-of-hope |access-date=11 Agosto 2020 |agency=The Guardian |date=11 Agosto 2020|language=en}}</ref> * [[Agosto 11]] &ndash; Pandemya ng COVID-19: Ipinabatid ni Pangulong [[Vladimir Putin]] ng [[Rusya]] na inaprubahan na ng Rusya ang pinakaunang [[bakuna]] sa mundo para sa COVID-19.<ref>{{cite news |title=Coronavirus: Putin says vaccine has been approved for use|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53735718|access-date=11 Agosto 2020 |agency=BBC News |date=11 Agosto 2020|language=en}}</ref> * [[Agosto 25]] &ndash; Idineklera ang [[Aprika]] bilang malaya na sa mabangis na [[polio]], ang ikalawang bayrus na napuksa sa [[lupalop]] simula noong napuksa ang [[bulutong]] noong nakalipas na 40 taon.<ref>{{cite news|title=Africa declared free of wild polio in 'milestone'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-53887947|access-date=25 August 2020 |agency=BBC News |date=25 August 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Africa eradicates wild poliovirus |url=https://www.afro.who.int/news/africa-eradicates-wild-poliovirus|access-date=25 Agosto 2020 |agency=WHO |date=25 Agosto 2020|language=en}}</ref> * [[Agosto 26]] &ndash; Ang CEO ng Amazon na si Jeff Bezos ay naging unang tao sa kasaysayan na magakaroon ng ''net worth'' (halagang neto) na lumabis sa [[Dolyar ng Estados Unidos|$]] 200 bilyon, sang-ayon sa ''[[Forbes]]''.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/jonathanponciano/2020/08/26/worlds-richest-billionaire-jeff-bezos-first-200-billion/#43bc304c4db7|work=Forbes|title=Jeff Bezos Becomes The First Person Ever Worth $200 Billion|date=Agosto 26, 2020|access-date=Agosto 28, 2020|language=en}}</ref> * [[Agosto 28]] &ndash; Ipinabatid ang pagbibitiw ni Punong Ministro [[Shinzo Abe]] ng [[Hapon]] sa kanyang puwesto, na binanggit ang kanyang masamang kalusugan.<ref>{{cite news|title=Japan PM Abe announces his resignation at press conference|url=https://english.kyodonews.net/news/2020/08/49143d2e31c6-breaking-news-abes-health-status-remains-unchanged-top-govt-spokesman.html|newspaper=Kyodo News|date=28 Agosto 2020|access-date=28 Agosto 2020|language=en}}</ref> * [[Agosto 30]] &ndash; Pandemya ng COVID-19: Umabot na ang mga kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 25 milyon sa buong mundo. Nagpatuloy ang [[Indya]] na magtala ng pinakamataas na arawang pagtala ng mga kaso.<ref>{{cite news |last1=Dellanna |first1=Alessio |title=Coronavirus: Global cases pass 25 million as India records record spike |url=https://www.euronews.com/2020/08/30/coronavirus-india-reports-worst-single-day-spike-in-the-world-with-over-78-000-new-cases |access-date=1 Setyembre 2020 |agency=Euronews |date=30 Agosto 2020}}</ref> ===Setyembre=== *[[Setyembre 4]] &ndash; Si [[Papa Benedicto XVI]] ang naging [[papa]] na may pinakamahabang-buhay sa gulang na 93 taon, apat na buwan, at 16 na araw, na nilagpasan ang tala ni [[Papa Leo XIII]], na namatay noong 1903.<ref>{{cite web |title=Benedicto XVI es ya el papa más anciano de toda la historia |url=https://www.msn.com/es-mx/news/other/benedicto-xvi-es-ya-el-papa-m%C3%A1s-anciano-de-toda-la-historia/ar-BB18IsG8?ocid=msedgdhp |website=www.msn.com |publisher=DW News |access-date=Setyembre 3, 2020 |language=es|language=en}}</ref> *[[Setyembre 6]] &ndash; Dumaan sa kalupaan ang Bagyong Haishen sa Hapon at pagkatapos sa [[Timog Korea]] bilang isang malakas na kategorya 2 na katumbas na bagyo.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-54046150|title=Typhoon Haishen batters South Korea after slamming Japan|date=Setyembre 7, 2020|website=BBC News|language=en}}</ref> Sa kalaunan, dumaan ito sa kalupaan ng [[Hilagang Korea]] kung saan nagkaroon ng malawakang baha.<ref name="Nikkei">{{cite news |title=North Korea dispatches troops to rebuild after Typhoon Haishen |url=https://asia.nikkei.com/Economy/Natural-disasters/North-Korea-dispatches-troops-to-rebuild-after-Typhoon-Haishen |access-date=8 Setyembre 2020|language=en |work=Nikkei Asian Review |date=8 Setyembre 2020}}</ref> *[[Setyembre 17]] **Naglabas ang [[Pransya]], [[Alemanya]], at ang [[Reino Unido]] ng pinagsamang diplomatikong sulat sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]] na tinatanggihan ang pag-angkin ng Tsina sa [[Dagat Timog Tsina]], at sinusuporta ang pasya sa ''[[Pilipinas v. Tsina]]'' na binabanggit ang makasaysayang karapatan ayon sa [[siyam na gatlang na guhit]] na sinsalungat ang [[Kumbensiyon ukol sa Batas ng Dagat ng Mga Nagkakaisang Bansa]]. Bagaman, sinasabi ng pahayag na sa "soberanyang panteritoryo," "wala silang kinukuhang posisyon."<ref>{{Cite web|title=France, Germany, UK recognize PH win vs. China in South China Sea row|url=https://www.cnnphilippines.com/news/2020/9/18/France-Germany-United-Kingdom-reject-China-South-China-Sea.html|access-date=2020-09-22|website=cnn|language=en|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406032453/https://www.cnnphilippines.com/news/2020/9/18/France-Germany-United-Kingdom-reject-China-South-China-Sea.html|url-status=dead}}</ref> **Pandemya ng COVID-19: Umabot na ang bilang ng mga kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 30 milyon sa buong mundo.<ref>{{Cite web|date=Setyembre 17, 2020|title=Coronavirus cases top 30 million worldwide|url=https://medicalxpress.com/news/2020-09-coronavirus-cases-million-worldwide.html|access-date=Nobyembre 7, 2020|website=Medical Xpress|language=en-US}}</ref> ===Oktubre=== * [[Oktubre 10]] – Nagkasundo ang [[Armenia]] at [[Azerbaijan]] sa isang tigil putukan sa patuloy na labanang Nagorno-Karabakh.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54488386|title=Nagorno-Karabakh: Armenia and Azerbaijan agree ceasefire|publisher=[[BBC]]|date=9 Oktubre 2020|language=en}}</ref> * [[Oktubre 15]]: **Mga protesta sa Thailand ng 2020: Nagdeklera ang Pamahalaan ng [[Thailand]] ng isang "matinding" estado ng emerhensiya na ipinagbawal ang pagtitipon ng lima o higit pa na mga tao, na sinimulan ang pagpipigil sa mga demonstrasyon at sa pagpataw ng pagsensura sa midya.<ref>{{Cite web|title=Twenty protesters arrested, planned Thursday rally prohibited|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/politics/2002603/twenty-protesters-arrested-planned-thursday-rally-prohibited|access-date=2020-10-15|website=Bangkok Post|language=en}}</ref> **Nagbitiw ang Pangulo ng [[Kyrgyzstan]] na si Sooronbay Jeenbekov mula sa kanyang puwesto pagkatapos ng mga linggo ng maramihang protesta sa kalagayan ng halalang parliyamentaryo ng Oktubre 2020; humalili ang pinuno ng oposisyon na si Sadyr Japarov sa parehong umaaktong Pangulo at Punong Ministro ng Kyrgyzstan.<ref>{{Cite news|last=Merz|first=Theo|date=16 October 2020|title=Ex-prisoner Sadyr Japarov confirmed as Kyrgyzstan president|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/16/kyrgyzstan-parliament-confirms-sadyr-japarov-new-president|access-date=18 Oktubre 2020|language=en}}</ref> *[[Oktubre 30]] **[[Lindol sa Dagat Egeo ng 2020]]: Isang lindol na nasa 7.0 magnitud ang tumama sa [[Turkey]] at [[Gresya]], na pinatay ang 119 katao at sinugatan ang higit sa 1,000.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54759443|title=Turkey-Greece quake: Search for survivors under rubble|date=Oktubre 31, 2020|access-date=Oktubre 31, 2020|work=BBC News|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2020/10/30/europe/earthquake-greece-turkey-aegean-intl/index.html|title=Powerful earthquake jolts Turkey and Greece, killing at least 27|date=Oktubre 31, 2020|access-date=Oktubre 31, 2020|work=CNN|language=en}}</ref> **Pandemya ng COVID-18: Umabot ang bilang ng kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 45 milyon sa buong mundo.<ref>{{cite web|url=https://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/10/who-extends-covid-19-emergency-global-total-tops-45-million|title=WHO extends COVID-19 emergency as global total tops 45 million|website=CIDRAP|date=Oktubre 30, 2020|access-date=Nobyembre 7, 2020|author=Schnirring, Lisa|language=en}}</ref> * [[Oktubre 31]] &ndash; Dumaan sa kalupaan ng Pilipinas ang [[Super Bagyong Rolly|Bagyong Rolly]] (internasyunal na pangalan: Goni), na naging ang pinakamalakas na tropikal na bagyo na dumaan sa kalupaan sa kasaysayan, na pinaalis ang mga daang-libong tao at kinitil ang mga dosenang katao sa rehiyon.<ref>{{cite news|url=https://weather.com/storms/hurricane/news/2020-10-31-super-typhoon-goni-philippines-vietnam-haiyan|title=Super Typhoon Goni Kills 10 in the Philippines|date=Oktubre 31, 2020|access-date=Nobyembre 3, 2020|work=Weather.com|language=en}}</ref> ===Nobyembre=== *[[Nobyembre 3]]–[[Nobyembre 7|7]] – Halalang pampanguluhan sa Estados Unidos ng 2020: Nahalal si [[Joe Biden]] bilang ang ika-46 na [[Pangulo ng Estados Unidos]], pagkatapos dumating ang mga natitirang mga bilang ng boto (Nobyembre 7) mula sa mga susing estado na nabinbin sa pagdagsa ng mga balotang dinaan sa [[koreo]] na dulot ng [[pandemya]], na tinalo ang kasalukuyang nakaupong Pangulong [[Donald Trump]].<ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/politics/live-news/trump-biden-election-results-11-07-20/index.html |title=Joe Biden elected president |work=CNN|date=7 Nobyembre 2020 |access-date=7 Nobyembre 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/election-us-2020-54836636 |title=US Election 2020: Joe Biden wins the presidency |work=BBC News|date=7 November 2020 |access-date=7 November 2020}}</ref> *[[Nobyembre 4]] – Pormal na umalis ang Estados Unidos sa Kasundang [[Paris]] sa [[pag-init ng daigdig|pagbabago ng klima]].<ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2020/11/03/930312701/u-s-officially-leaving-paris-climate-agreement?t=1604493348832 |title=U.S. Officially Leaving Paris Climate Agreement |work=NPR|date=3 Nobyembre 2020 |access-date=4 Nobyembre 2020|language=en}}</ref> *[[Nobyembre 8]] &ndash; Pandemya ng COVID-19: Umaabot na ang kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 50 milyon sa buong mundo.<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-54867793 |title=Covid-19: Global coronavirus cases pass 50 million |work=BBC News |date=Nobyembre 8, 2020 |access-date=Nobyembre 8, 2020|language=en}}</ref> *[[Nobyembre 9]] – Pandemya ng COVID-19: Ang unang matagumpay na pagsubok ng yugto III ng isang bakuna ng COVID-19 ay ipinabatid ng mga kompanya ng gamot na [[Pfizer]] at BioNTech, na 90% epektibo sang-ayon sa pansamantalang resulta.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/health-54873105|work=BBC News|title=Covid vaccine: First vaccine offers 90% protection|date=9 Nobyembre 2020|access-date=9 Nobyembre 2020|language=en}}</ref> *[[Nobyembre 25]] &ndash; Pandemya ng COVID-19: Umabot na ang bilang ng kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 60 milyon sa buong mundo.<ref>{{cite web |last=Schirring |first=Lisa |title=Pace of global COVID-19 rise slows, but deaths still climbing |url=https://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/11/pace-global-covid-19-rise-slows-deaths-still-climbing |website=CIDRAP |access-date=Nobyembre 25, 2020 |date=Nobyembre 26, 2020|language=en}}</ref> *[[Nobyembre 27]] &ndash; Pinaslang ang pinakataas ng siyentipiko sa [[Iran]], si Mohsen Fakhrizadeh, malapit sa [[Tehran]].<ref>{{cite web |title=Iran's top nuclear scientist killed in apparent assassination, state media reports |url=https://edition.cnn.com/2020/11/27/middleeast/iran-top-nuclear-scientist-killed-intl/index.html |website=CNN |access-date=27 Nobyembre 2020 |date=27 Nobyembre 2020|language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Mohsen Fakhrizadeh, Iran's top nuclear scientist, assassinated near Tehran |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-55105934 |website=BBC News|access-date=27 Nobyembre 2020 |date=27 Nobyembre 2020|language=en}}</ref> * [[Nobyembre 30]] **Nangyari ang isang penumbral na [[eklipse ng buwan]]; ang huli sa apat na eklipse ng buwan ng 2020.<ref>{{Cite web|date=Nobyembre 30, 2020|title=Lunar eclipse will be visible during the full beaver moon on November 30, 2020|url=https://edition.cnn.com/2020/11/29/world/lunar-eclipse-full-beaver-moon-2020-scn-trnd/index.html|author=Strickland, Ashley|language=en}}</ref> **Ang pagtitiklop ng [[protina]], isa sa mga pinakamalaking misteryo sa [[biyolohiya]],<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-55133972|work=BBC News|title=One of biology's biggest mysteries 'largely solved' by AI|date=30 Nobyembre 2020|access-date=30 Nobyembre 2020|language=en}}</ref> ay nalutas ng AlphaFold, isang [[Intelihensiyang artipisyal|artipisyal na intelihensys]] na [[algoritmo]] na ginawa ng DeepMind.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2020/nov/30/deepmind-ai-cracks-50-year-old-problem-of-biology-research|work=The Guardian|title=DeepMind AI cracks 50-year-old problem of protein folding|date=30 Nobyembre 2020|access-date=30 Nobyembre 2020|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://deepmind.com/blog/article/alphafold-a-solution-to-a-50-year-old-grand-challenge-in-biology|work=DeepMind|title=AlphaFold: a solution to a 50-year-old grand challenge in biology |date=30 Nobyembre 2020|access-date=30 Nobyembre 2020|language=en}}</ref> ===Disyembre=== * [[Disyembre 2]] ** Pandemya ng COVID-19: Inaprubahan ng [[Reino Unido]] ang bakuna ng [[Pfizer]]-BioNTech na BNT162b2, na naging unang bansa sa mundo na ginawa ito.<ref>{{Cite news|date=2 Disyembre 2020|title=Covid Pfizer vaccine approved for use next week in UK|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/health-55145696|access-date=2 Disyembre 2020}}</ref> ** Nakulong ang tatlong aktibista sa Hong Kong para sa kanilang ginampanan sa mga prostesta sa [[Hong Kong]] noong 2019–20. Si Joshua Wong ang nakakuha ng matagal na pagkakulong sa 13.5 buwan.<ref>{{cite web |title=Hong Kong activist Joshua Wong jailed for 13 and a half months for 2019 anti-government protest |url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/hong-kong-activist-joshua-wong-jailed-for-13-and-a-half-months-13684048 |website=CNA |access-date=8 Disyembre 2020 |date=2 Disyembre 2020 |language=en |archive-date=9 Disyembre 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209071412/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/hong-kong-activist-joshua-wong-jailed-for-13-and-a-half-months-13684048 |url-status=dead }}</ref> * [[Disyembre 4]] ** Pandemya ng COVID-19: Umabot na ang bilang ng kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 65 milyon sa buong mundo, na may pandaigdigang bilang ng patay sa 1.5 milyon. Sinasalamin ng datos, sa huling linggo, na higit sa 10,000 tao sa buong mundo ay namatay sa katamtaman sa bawat araw, na may isang patay sa bawat siyam na segundo. Sang-ayon sa [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nagdulot ang [[Coronavirus disease 2019|COVID-19]] ng mas maraming patay noong 2020 kaysa [[tuberculosis]] noong 2019, gayon din, apat na beses ang bilang ng namatay kaysa [[malaria]].<ref>{{cite web |last=Campbell |first=Lucy |title=Covid: 1.5 million dead globally as vaccination schemes set to begin |url=https://www.theguardian.com/world/2020/dec/03/covid-15-million-dead-globally-as-vaccination-schemes-set-to-begin |website=The Guardian |date=Disyembre 4, 2020 |access-date=Disyembre 4, 2020|language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Linnane |first=Ciara |title=Coronavirus tally: Global cases of COVID-19 top 65 million, U.S. adds 216,548 new cases in a single day |url=https://www.marketwatch.com/story/coronavirus-tally-global-cases-of-covid-19-top-65-million-us-adds-216548-new-cases-in-a-single-day-2020-12-04 |website=MarketWatch |date=Disyembre 4, 2020 |access-date=Disyembre 4, 2020|language=en}}</ref> ** Digmaang Sibil ng Somalia: Ipinabatid ng Estados Unidos ang pag-alis nito mula sa labanan sa susunod na buwan.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-55196130 |title=Trump orders withdrawal of US troops from Somalia |website=BBC |date=5 Disyembre 2020 |access-date=6 Disyembre 2020|language=en}}</ref> * [[Disyembre 5]] – Pandemya ng COVID-19: Nagsimula na ang [[Rusya]] sa maramihang pagbabakuna laban sa COVID-19 gamit ang kandidatong [[Sputnik V]].<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/12/5/moscow-starts-mass-covid-19-vaccination-with-its-sputnik-v-shot |website=Al-Jazeera |title=COVID-19: Moscow starts mass vaccination amid record cases |date=5 Disyembre 2020 |access-date=6 Disyembre 2020|language=en}}</ref> * [[Disyembre 6]] – Naganap ang parliyamentaryong halalan sa [[Venezuela]] ng 2020.<ref>{{Cite web|title=Venezuela to hold parliamentary elections in December|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/07/venezuela-hold-parliamentary-elections-december-200701060140227.html|access-date=2020-07-25|website=aljazeera.com|language=en}}</ref> * [[Disyembre 8]] ** Pandemya ng COVID-19: Ang [[Reino Unido]] ay naging unang bansa na nagsimula ng kampanyang maramihang inokulasyon gamit ang klinikal na awtorisado at buong subok na bakuna, ang bakunang Pfizer–BioNTech.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2020/12/07/world/britain-rolls-out-the-pfizer-vaccine-a-huge-task-but-a-sign-of-hope.html|title=Britain rolls out the Pfizer vaccine, a huge task but a sign of hope. |date=8 Disyembre 2020|access-date=8 Disyembre 2020|website=The New York Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uk.reuters.com/article/us-health-coronavirus-britain-idUKKBN28I0OM|title='Go for it,' says grandmother who got world's first Pfizer COVID vaccine in Britain|date=8 Disyembre 2020|access-date=8 Disyembre 2020|work=Reuters|language=en|archive-date=8 Disyembre 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208074543/https://uk.reuters.com/article/us-health-coronavirus-britain-idUKKBN28I0OM|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/science-and-disease/coronavirus-news-covid-tier-system-lockdown-new-rules-vaccine/#update-20201202-1343|title= Covid will be with us forever despite Pfizer vaccine, claims Van-Tam |date=8 December 2020|access-date=8 Disyembre 2020|website=The Telegraph|language=en}}</ref> ** Opisyal na nagkasundo ang [[Nepal]] at Tsina sa aktuwal na taas ng [[Bundok Everest]] na nasa 8,848.86 metro.<ref>{{cite web |last1=Singh |first1=Navin Khadka |title=Mt Everest grows by nearly a metre to new height |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55218443 |website=BBC |access-date=8 Disyembre 2020 |date=8 Disyembre 2020|language=en}}</ref> * [[Disyembre 12]] ** Pandemya ng COVID-19: Umabot na ang kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 70 milyon sa buong mundo.<ref>{{cite web |title=Global Covid-19 cases cross 70 million mark: Johns Hopkins |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/global-covid-19-cases-cross-70-million-mark-johns-hopkins/articleshow/79690083.cms |website=The Economic Times |access-date=Disyembre 12, 2020 |date=Disyembre 12, 2020|language=en}}</ref> ** Nagnormalisado ang [[Bhutan]] at [[Israel]] ng kanilang mga diplomatikong ugnayan.<ref>{{Cite web |url=https://www.jpost.com/international/israel-normalizes-ties-with-bhutan-651904 |last=Harkov |first=Lahav |website=The Jerusalem Post |title=Israel normalizes ties with Bhutan |date=12 Disyembre 2020 |access-date=13 Disyembre 2020|language=en}}</ref> * [[Disyembre 15]] – Inakusahan ng Internasyunal na Korte para sa Krimen ang [[Pilipinas]] ng krimen laban sa sangkatauhan dahil sa [[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|digmaan nito laban sa droga]].<ref>{{Cite web |url=https://www.washingtonpost.com/world/2020/12/15/philippines-drug-war-icc-crimes-against-humanity/ |last=O'Grady |first=Siobhan |website=The Washington Post |title=In Philippines drug war, ICC sees 'reasonable basis' for crimes against humanity |date=16 Disyembre 2020 |access-date=17 Disyembre 2020|language=en}}</ref> * [[Disyembre 20]] – Pandemya ng COVID-19: Isang mataas na nakakahawang [[Lineage B.1.1.7|bagong baryante ng SARS-CoV-2]] ang kumakalat sa [[Europa]] at [[Australya]] na nagdulot ng internasyunal na pagsasara ng mga hangganan.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-55382212 |work=BBC News |title=Covid: WHO in 'close contact' with UK over new virus variant |date=21 Disyembre 2020 |access-date=22 Disyembre 2020}}</ref> * [[Disyembre 21]] ** Pandemya ng COVID-19: 36 kaso ang naiulat sa Base General Bernardo O'Higgins Riquelme sa Teritoryong Antartiko ng [[Chile]], na minamarkahan ang unang impeksyon sa [[Antartika]], ang huling [[lupalop]] na naiulat ang impeksyon.<ref>{{Cite web |url=https://www.infobae.com/america/agencias/2020/12/21/reportan-brote-de-coronavirus-en-base-chilena-en-la-antartida/ |website=Infobae |title=Reportan brote de coronavirus en base chilena en la Antartida |date=21 Disyembre 2020 |access-date=22 Disyembre 2020}}</ref> ** Isang dakilang pagdidikit ng [[Hupiter]] at [[Saturno]] ang nangyari, na nahiwalay ang dalawang [[planeta]] sa kalangitan sa 0.1 digri. Iro ang pinakamalapit na pagdidikit sa pagitan ng dalawang planeta simula noong [[1623]].<ref>{{Cite web|title=See the Great Conjunction of Jupiter and Saturn, 21 Disyembre 2020|url=https://www.skyatnightmagazine.com/advice/skills/great-conjunction-jupiter-saturn|access-date=2020-11-29|website=BBC Sky at Night Magazine|language=en}}</ref> * [[Disyembre 27]] – Pandemya ng COVID-19: Umabot na ang bilang ng kumpirmadong kaso ng COVID-19 sa 80 milyon sa buong mundo.<ref>{{cite web |url= https://edition.cnn.com/world/live-news/coronavirus-pandemic-vaccine-updates-12-26-20/h_b63ee60dff49ed562b974b304b8f885b |title=December 26 coronavirus news |website=CNN |date=Disyembre 26, 2020 |access-date=Disyembre 27, 2020|language=en}}</ref> == Kamatayan == [[Talaksan:Kobe_Bryant_2015_(cropped).jpg|thumb|137x137px|[[Kobe Bryant]]]] [[Talaksan:Hosni_Mubarak_ritratto.jpg|thumb|138x138px|[[Hosni Mubarak]]]] [[Talaksan:Mahmoud_Jibril_(World_Economic_Forum_Special_Meeting_2011).jpg|thumb|136x136px|[[Mahmoud Jibril]]]] [[File:Heherson Alvarez.jpg|thumb|127x127px|[[Heherson Alvarez]]]] [[Talaksan:Florian_Schneider_headshot.JPG|thumb|117x117px|[[Florian Schneider]]]] [[File:Teresa Aquino-Oreta - 2008 (cropped).jpg|thumb|157x157px|[[Teresa Aquino-Oreta]]]] [[File:Former Sen. Eddie Ilarde - 2019.jpg|thumb|137x137px|[[Eddie Ilarde]]]] [[File:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|thumb|147x147px|[[Alfredo Lim]]]] [[Talaksan:Chadwick_Boseman_by_Gage_Skidmore_July_2017_(cropped).jpg|thumb|146x146px|[[Chadwick Boseman]]]] [[Talaksan:Pranab_Mukherjee_Portrait_(cropped).jpg|thumb|142x142px|[[Pranab Mukherjee]]]] [[Talaksan:Diana_Rigg_1973.jpg|thumb|141x141px|[[Diana Rigg]]]] [[Talaksan:Ruth_Bader_Ginsburg_2016_portrait.jpg|thumb|138x138px|[[Ruth Bader Ginsburg]]]] [[File:Mila del Sol.JPG|thumb|157x157px|[[Mila del Sol]]]] [[File:Jamir Garcia 20111112 0671.jpg|thumb|157x157px|[[Jamir Garcia]]]] * [[Enero 26]] &ndash; [[Kobe Bryant]], Amerikanong propesyunal na manlalaro ng basketbol (ipinanganak [[1978]])<ref>{{Cite web|url=https://www.tmz.com/2020/01/26/kobe-bryant-killed-dead-helicopter-crash-in-calabasas/|title=Kobe Bryant Dead, Dies in Helicopter Crash|website=TMZ|language=en|access-date=Enero 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126195700/https://www.tmz.com/2020/01/26/kobe-bryant-killed-dead-helicopter-crash-in-calabasas/|archive-date=Enero 26, 2020|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Pebrero 24]] &ndash; [[Diana Serra Cary]], Amerikanong batang aktres (ipinangnak [[1918]])<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2020/film/news/baby-peggy-diana-serra-cary-dies-dead-1203514069/|title=Diana Serra Cary, Child Star Known as Baby Peggy, Dies at 101|access-date=Pebrero 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225040141/https://variety.com/2020/film/news/baby-peggy-diana-serra-cary-dies-dead-1203514069/|archive-date=Pebrero 25, 2020|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Pebrero 25]] &ndash; [[Hosni Mubarak]], ika-41 Punong Ministro at ika-4 na Pangulo ng Ehipto (ipinangank [[1928]])<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51630142|title=Hosni Mubarak: Former Egyptian President dies aged 91|access-date=Pebrero 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225120131/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51630142|archive-date=Pebrero 25, 2020|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Marso 20]] &ndash; [[Kenny Rogers]], Amerikanong mang-aawit ng ''country'' at manunulat ng awitin (ipinanganak [[1938]])<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2020/music/obituaries-people-news/kenny-rogers-dead-dies-1203541233/|title=Country Music Icon Kenny Rogers Dies at 81|date=Marso 21, 2020|access-date=Marso 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321120143/https://variety.com/2020/music/obituaries-people-news/kenny-rogers-dead-dies-1203541233/|archive-date=Marso 21, 2020|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Abril 5]] &ndash; [[Mahmoud Jibril]], dating Punong Ministro ng Libya (ipinanganak [[1952]])<ref>{{Cite web|url=http://en.alwasat.ly/news/libya/279080|title=Former Libyan PM Mahmoud Jibril has died from complications related to coronavirus|website=Alwasat News|access-date=2021-03-29|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411050406/http://en.alwasat.ly/news/libya/279080|url-status=dead}}</ref> *[[Abril 20]] – [[Heherson Alvarez]] Pilipinong politiko, dating senador, kongresista at Ministro ng Repormang Pansakahan (ipinanganak 1939)<ref>{{cite news|url=https://www.gmanetwork.com/news/news/nation/734782/ex-sen-heherson-alvarez-reported-to-have-covid-19-dies/story/|title=Ex-Sen. Heherson Alvarez, reported to have COVID-19, dies|work=GMA News|date=Abril 20, 2020|access-date=Abril 20, 2020|language=en}}</ref> * [[Abril 21|April 21]] – [[Florian Schneider]], Alemang elektronikong musikero (ipinanganak [[1947]])<ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/articles/news/obituary/9372433/florian-schneider-dead-kraftwerk-co-founder-dies|title=Kraftwerk Co-Founder Florian Schneider Dies at Age 73|website=Billboard|language=en}}</ref> * [[Mayo 8]] – [[Siegfried & Roy|Roy Horn]], Aleman-Amerikanong salamangkero (ipinanganak [[1944]])<ref>{{cite news|title=Roy Horn, Illusionist Who Dazzled Audiences as Half of Siegfried & Roy, Dies at 75|url=https://www.nytimes.com/2020/05/08/obituaries/roy-horn-dead-covid.html|first=Robert D.|last=McFadden|date=Mayo 8, 2020|access-date=Mayo 8, 2020|newspaper=The New York Times|language=en}}</ref> * [[Mayo 14]] – [[Teresa Aquino-Oreta]] Pilipinong politiko, dating kongresista at senador (ipinanganak 1944)<ref>{{cite news | url=https://www.gmanetwork.com/news/news/nation/738335/former-senator-tessie-aquino-oreta-passes-away/story/ | title=Former Senator Tessie Aquino-Oreta passes away |work=GMA News| date=Mayo 15, 2020 | access-date=Mayo 15, 2020|language=en}}</ref> * [[Hunyo 29]] – [[Carl Reiner]], Amerikanong aktor, direktor ng pelikul at komedyante (ipinanganak[[1922]])<ref>{{Cite web|url=https://www.tmz.com/2020/06/30/carl-reiner-dead-dies-98-dick-van-dyke-show/|title=Carl Reiner Dead at 98, Mel Brooks Pays Tribute to His Best Friend|website=TMZ|language=en}}</ref> * [[Hulyo 24]] – [[Regis Philbin]], Amerikanong punong-abala ng usapang palabas (ipinanganak [[1931]])<ref>{{cite web|url=https://people.com/tv/regis-philbin-dead/|title=Regis Philbin, Legendary Television Host, Dies at 88|last1=King|first1=Benjamin|last2=Leonard|first2=Elizabeth|date=Hulyo 25, 2020|access-date=Enero 11, 2021|work=People.com}}</ref> * [[Hulyo 30]] – [[Lee Teng-hui]], ika-13 Pangulo ng Republika ng Tsina (ipinanganak [[1923]])<ref>{{Cite news|date=Hulyo 30, 2020|url=https://www.nytimes.com/2020/07/30/world/asia/lee-teng-hui-dead.html|title=Lee Teng-hui, 97, Taiwan's First Democratically Elected President, Dies|newspaper=The New York Times|access-date=Hulyo 30, 2020|language=en}}</ref> * [[Agosto 4]] – [[Eddie Ilarde]] Pilipinong punong-abala sa radyo at telebisyon at dating mambabatas (ipinanganak [[1934]])<ref>{{cite news | url=https://www.manilatimes.net/2020/08/04/news/latest-stories/broadcaster-former-senator-eddie-ilarde-85/750806/ | title=Broadcaster, former senator Eddie Ilarde, 85 | work=The Manila Times | date=Agosto 4, 2020 | access-date=Agosto 4, 2020 | language=en | archive-date=Agosto 13, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200813061052/https://www.manilatimes.net/2020/08/04/news/latest-stories/broadcaster-former-senator-eddie-ilarde-85/750806/ | url-status=dead }}</ref> * [[Agosto 8]] – [[Alfredo Lim]], Pilipinong politiko, dating direktor ng Pambansang Kawanihan ng Pagsisiyasat, senador, at alkalde ng Maynila (ipinanganak [[1929]]) * [[Agosto 28]] – [[Chadwick Boseman]], Amerikanong aktor at mandudula (ipinanganak [[1976]])<ref>{{Cite news|last1=Ugwu|first1=Reggie|last2=Levenson|first2=Michael|date=2020-08-28|title='Black Panther' Star Chadwick Boseman Dies of Cancer at 43|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/08/28/movies/chadwick-boseman-dead.html|access-date=2020-08-31|issn=0362-4331|language=en}}</ref> * [[Agosto 31]] – [[Pranab Mukherjee]], ika-13 Pangulo ng Indya (ipinanganak [[1935]])<ref>{{Cite news|last=Singh|first=Karan Deep|date=2020-08-31|title=Pranab Mukherjee, Indispensable Man of Indian Politics, Dies at 84|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/08/31/world/asia/pranab-mukherjee-dead.html|access-date=2020-08-31|issn=0362-4331|language=en}}</ref> * [[Setyembre 10]] – [[Diana Rigg]], Ingles na aktres (ipinanganak [[1938]])<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-54106509|title=Dame Diana Rigg: Actress dies aged 82|website=BBC News|access-date=10 Setyembre 2020|language=en}}</ref> * [[Setyembre 18]] – [[Ruth Bader Ginsburg]], Amerikanong hurado, at tagapanguna ng pagkakapantay ng kasarian (ipinanganak [[1933]])<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/09/ruth-bader-ginsburg-dead-1234579867/|title=Ruth Bader Ginsburg Dies: Supreme Court Justice Was 87|first1=Ted|last1=Johnson|date=Setyembre 18, 2020|language=en}}</ref> * [[Nobyembre 10]] – [[Mila del Sol]], Pilipinong artista, negosyante at pilantropo (ipinanganak [[1923]])<ref>{{cite news | url=https://mb.com.ph/2020/11/10/mila-del-sol-queen-of-golden-age-ph-cinema-dies/ | title=Mila del Sol, Queen of Golden Age PH Cinema, dies |work=Manila Bulletin| date=Nobyembre 10, 2020 | access-date=Nobyembre 10, 2020|language=en}}</ref> * [[Nobyembre 26]] – [[Jamir Garcia]], Pilipinong musikero at bokalista ng Slapshock (ipinanganak [[1978]])<ref>{{Cite news|title=Slapshock frontman Jamir Garcia dies|url=https://www.rappler.com/entertainment/music/slapshock-frontman-jamir-garcia-dies|access-date=2020-11-26|work=Rappler|language=en}}</ref> * [[Nobyembre 29]] – [[April Boy Regino]], Pilipinong mang-aawit (ipinanganak [[1961]])<ref>{{Cite news|title=April Boy Regino passes away at 51|url=https://entertainment.inquirer.net/397699/april-boy-regino-passes-away-at-51| date=Nobyembre 20, 2020 | access-date=Nobyembre 29, 2020|work=Philippine Daily Inquirer|language=en}}</ref> * [[Disyembre 2]] – [[Valéry Giscard d'Estaing]], ika-20 Pangulo ng Pransya (ipinanganak [[1926]])<ref>{{Cite web|url=https://www.europe1.fr/politique/lancien-president-valery-giscard-destaing-est-mort-4009616|title=L'ancien président Valéry Giscard d'Estaing est mort des suites du Covid|website=Europe 1|language=en|access-date=2021-03-29|archive-date=2020-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202215626/https://www.europe1.fr/politique/lancien-president-valery-giscard-destaing-est-mort-4009616|url-status=dead}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} [[Kategorya:2020]] [[Kategorya:Taon]] auid2t1hfkpdnft3mwviq6it7nprymc Aman 0 31857 2236383 2228822 2026-10-23T22:05:39Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236383 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement/Wikidata}} Ang '''Aman''' ({{IPAc-en|lang|pron|ə|ˈ|m|ɑː|n}}; {{lang-ar|عَمّان}} ''{{transl|ar|ʻammān}}'' {{IPA-ar|ʕamːaːn|pron}}) ay ang [[kabisera]] at ang pinakamalaking lungsod sa [[Jordan]] at ito ang sento ng bansa sa [[ekonomiya]], [[politika]] at [[kalinangan]].<ref>{{cite web |url= http://www.arabianbusiness.com/revealed--20-cities-uae-residents-visit-most-590870.html |title= Revealed: the 20 cities UAE residents visit most |publisher= Arabian Business Publishing Ltd |date=2015-05-01 |accessdate= 2015-09-21|language=en}}</ref> May [[populasyon]] na 4,007,526, ang Amman ay ang pinakamalaking lungsod sa rehiyon ng [[Lebante]] at ang ika-6 na pinakamalaking lungsod sa mundong [[Mga Arabe|Arabe]].<ref name="ReferenceC">{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/population-stands-around-95-million-including-29-million-guests|title=Population stands at around 9.5&nbsp;million, including 2.9&nbsp;million guests|accessdate=2016-01-22|work=The Jordan Times|publisher=The Jordan News|date=2016-01-22|language=en}}</ref> Ang unang ebidensya ng paninirahan sa Aman ay sa isang Neolitikong lugar na kilala bilang 'Ain Ghazal, kung saan narito ang mga pinakalumang mga estatwang tao na natagpuan, na pinepetsa sa 7250 BC. Noong [[Panahon ng Bakal]], kilala ang lungsod bilang ''[[Amon]]'', tahanan ng Kaharian ng mga Amonita. Pinangalan itong ''Filadelfia'' noong mga panahon ng Griyego at Romano nito, at sa wakas, tinawag itong ''Aman'' noong panahong Islamiko. Sa karamihan ng maaga at gitnang panahong Islamiko ([[Ika-7 dantaon|ika-7]]–[[ika-14 na dantaon]]), nagsisilbi itong isang sentro para distrito ng Balqa ng [[Sirya]]. Pagkatapos, karamihang abandunado ang lugar hanggang noong huling bahagi ng [[ika-19 na siglo]] nang nanirahan ang mga imigranteng Sirkasiyano doon sa pamamagitan ng [[Imperyong Otomano]] noong 1878. Naitatag ang unang pambayang konseho noong 1909.<ref name="Reference12" /> Nasaksihan ng Aman ang mabilis na paglago pagkatapos maitalaga ito bilang kabisera ng Transjordan noong 1921, at pagkatapos ng ilang sunod-sunod na mga pagdating mga takas o ''refurgee'': mga [[Mga Palestino|Palestino]] noong 1948 at 1967; mga taga-[[Iraq]] noong 1990 at 2003; at Siryano simula pa noong 2011. Una itong naitayo sa pitong [[burol]] ngunit ngayon ay lumawak na sa 19 na burol na pinagsama ang 22 lugar,<ref name="Reference12">{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA35| title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|isbn=978-1-57607-919-5|page=35| year=2007| author1=Michael Dumper| author2=Bruce E. Stanley| publisher=ABC-CLIO|language=en}}</ref> na pinamamahalaanan ng Kalakhang Munisipalidad ng Aman na pinamumunuan ng Alkalde nito na si Yousef Shawarbeh.<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930055247/http://www.jordantimes.com/news/local/aqel-biltaji-appointed-amman-mayor |url-status=dead |archive-date=2015-09-30 |title=Aqel Biltaji appointed as Amman mayor |publisher=The Jordan News |work=The Jordan Times |date=2013-09-08 |accessdate=2015-09-21 |language=en}}</ref> Nakuha ang pangalan ng mga lugar sa Aman mula sa alinman sa burol (Jabal) o sa [[lambak]] na kanilang nasasakop, tulad ng Jabal Lweibdeh at Wadi Abdoun.<ref name="Reference12"/> Puno ng makasaysayang lugar ang silangang Aman na madalas na nagpapasinaya ng mga pangkalinangang aktibidad, habang nagsisilbi naman ang makabagong Kanlurang Aman bilang sentrong pang-ekonomiya ng lungsod.<ref>{{cite web| url=http://www.jordantimes.com/news/local/west-amman-furnished-apartments-cashing-tourist-influx| title=West Amman furnished apartments cashing in on tour| date=2014-08-12| publisher=The Jordan News| work=The Jordan Times| accessdate=2015-09-21| language=en| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072858/http://www.jordantimes.com/news/local/west-amman-furnished-apartments-cashing-tourist-influx| archive-date=2016-03-04| url-status=dead}}</ref> Tinatayang na sa dalawang milyon ang bumusita sa Aman noong 2014, na ginawa itong ika-93 na lungsod na pinakabinibisita sa mundo at ikalima na pinakabinibisitang lungsod na Arabe.<ref>{{cite web| url=http://go.euromonitor.com/rs/805-KOK-719/images/TCD-presentation_FINAL.pdf|title=Top 100 International Tourist Destination Cities by Country|accessdate=2015-10-05|work=Euromonitor|publisher=Euromonitor/| date=2015-01-24|language=en}}</ref> Medyo mabilis ang paglago ng ekonomiya,<ref>{{cite web| url=https://www.forbes.com/sites/elizabethmacbride/2014/12/31/how-a-startup-from-amman-grew-to-1b-views-on-youtube/| title=How a Startup from the Arab World Grabs 1B Views on YouTube| accessdate=2015-09-29|date=2014-12-31| work=Forbes| publisher=Forbes|language=en}}</ref> at nakaranggo ito bilang isang Beta− pandaigdigang lungsod ng ''Globalization and World Cities Research Network''.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities |accessdate=31 Agosto 2020 |language=en |archive-date=24 Agosto 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=dead }}</ref> Bukod dito, ipinangalan ito bilang isa sa mga pinakamagaling na lungsod sa [[Gitnang Silangan]] at [[Hilagang Aprika]] ayon sa mga kadahilanang ekonomiko, [[paggawa]], [[kalikasan|pangkalikasan]], at sosyo-kultural.<ref>{{cite news| title=Abu Dhab duke City' in MENA region| author=IANS/WAM| newspaper=sify news| date=2010-11-26| url=http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html| accessdate=2015-09-22| language=en| archive-date=2010-11-30| archive-url=https://web.archive.org/web/20101130082450/http://sify.com/news/abu-dhabi-voted-best-city-in-mena-region-news-international-kl0wuhjcbdc.html| url-status=dead}}</ref> Pinakasikat ang lungsod bilang lokasyon sa mundong Arabe para sa mga korporasyong multinasyunal upang itayo ang kanilang pangrehiyon na tanggapan, sa tabi [[Doha]] at nasa likod lamang ng [[Dubai]]. Inaasahan na ang tatlong lungsod na ito ay lalago upang maging sentro ng mga aktibidad ng mga korporasyong multinasyunal sa rehiyon.<ref name="duniafrontier.com">{{cite web| url=http://duniafrontier.com/research/doha-amman |title=Dunia Frontier Consultants " Doha, Amman Favored by MNCs as New Regional Hubs |publisher=Duniafrontier.com |date=2012-01-25 |accessdate=2012-11-28|language=en}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kabisera sa Asya]] [[Kategorya:Jordan]] 641k19ip721hnfljk7u56bh83jiczkn Sigarilyas 0 40775 2236571 2235803 2026-10-24T07:39:04Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236571 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Sigarilyas | image = Psophocarpus_tetragonolobus_Blanco2.293.png | image_caption = Mga bulaklak, dahon at buto ng sigarilyas | genus = Psophocarpus | species = tetragonolobus | authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Augustin Pyramus de Candolle|D.C.]] }} Ang '''sigarilyas''' ('''''Psophocarpus tetragonolobus''''') ay isang uri ng [[gulay]] na kamukha ng [[prutas]] na [[balimbing]]. Kilala din ito sa tawag na '''sitaw na may pakpak''', '''sitaw ng Goa''', '''sitaw na may apat na anggulo''', '''sitaw na may apat na sulok''', '''sitaw ng Maynila''', '''sitaw na prinsesa''', '''sitaw na bituin''', '''sitaw na kamrangi''', '''gisantes''', o '''sitaw na dragon''', isa itong tropikal na halamang-gulay na kabilang sa mga halamang buto-legumbre. Malawak na kinikilala ng mga mamimili at [[magsasaka]] sa [[Timog Asya]] at [[Timog-silangang Asya]] ang sigarilyas dahil sa iba't ibang gamit nito at paglaban sa mga [[sakit]]. Mayaman ito sa mga sustansiya at maaaring kainin ang lahat ng bahagi ng halaman. Maaaring kainin ang mga [[Dahon (halaman)|dahon]] nito gaya ng [[kangkong]] o iba pang madahong gulay, maaaring gamitin ang mga [[bulaklak]] sa mga [[ensalada]], maaaring kainin nang hilaw o lutuin ang mga lamang-ugat, at maaaring gamitin ang mga [[Buto ng halaman|buto]] sa mga paraang katulad ng paggamit sa [[utaw]]. Hindi pa gaanong ginagamit ang sigarilyas, subalit may kakayahan itong maging isang mahalagang pananim na pagkain na maraming gamit sa mga tropikal na bahagi ng [[Asya]], [[Aprika]], at [[Amerikang Latino]].<ref name="Khan">{{cite book |last=Khan |first=T. |title=Winged Bean Production in the Tropics |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=1982 |page=1 |language=en}}</ref>[[File:Psophocarpus tetragonolobus 01.JPG|thumb|Bunga ng sigarilyas]] == Paglalarawan == Ang halamang sigarilyas ay tumutubo bilang baging na may mga gumagapang na tangkay at dahon, na may taas na {{cvt|3-4|m|ft|abbr=off|frac=2}}. Isa itong mala-damo na pangmatagalang [[halaman]], subalit maaari ring palaguin bilang halamang taunang halaman. Karaniwan itong mas mataas at kapansin-pansing mas malaki kaysa sa karaniwang sitaw. Maaaring umabot sa {{cvt|15|cm|abbr=on|frac=4}} ang haba ng mga dahon.<ref name=":0">{{Cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |url=https://archive.org/details/completeguidetoe0000unse_h5r2 |publisher=Skyhorse Publishing |others=United States Department of the Army |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/completeguidetoe0000unse_h5r2/page/57 57] |language=en-US |oclc=277203364}}</ref> Nag-iiba ang hugis ng mga dahon mula sa obado hanggang deltoide, obado-lansetado, lansetado, at mahabang lansetado.<ref name="Khan" /> Nag-iiba rin ang berdeng kulay ng mga dahon. Karaniwang berde ang tangkay, subalit kung minsan ay [[Lila|kulay-lila]]. Mapusyaw na asul ang malaki nitong [[bulaklak]]. Maaaring makinis o magaspang ang supot ng buto, depende sa [[genotype|henotipo]]. Karaniwan itong may habang {{cvt|15|–|22|cm|in|frac=2}}, parihaba ang krus-seksiyon nito<ref name=":0" /> (bagaman kung minsan ay tila patag), at may apat na pakpak na may kulubot na mga gilid na pahaba ang pagkakaayos. Waksin ang balat at bahagyang malinaw ang laman ng mga batang supot. Maaaring kulay krema, [[berde]], rosas, o lila ang mga supot. Kapag ganap nang hinog, nagiging kulay abo-kayumanggi ang supot at bumibiyak upang pakawalan ang mga buto. Karaniwang bilog ang hugis ng mga buto; mayroon ding mga butong obado at parihaba. Maaaring puti, krema, matingkad na kayumanggi, o kayumanggi ang mga buto, depende sa mga kondisyon ng pagtatanim at pag-iimbak.<ref name="Khan" /> Ang mga buto mismo ay katulad ng [[soybean|balatong]] kapwa sa gamit at nilalamang [[nutrisyon]] (29.8% hanggang 39% na [[protina]]). == Taksonomiya == Ang sigarilyas ay kabilang sa [[genus]] na ''Psophocarpus'', na bahagi ng pamilya ng mga legumbre na [[Fabaceae]].<ref name="Khan" /> Ang mga espesye sa genus na ''Psophocarpus'' ay mga halamang mala-damo na pangmatagalan subalit itinatanim bilang mga halamang taunang.<ref name="Hym">{{cite journal |last=Hymowitz |first=T |author2=Boyd, J. |year=1977 |title=Ethnobotany and Agriculture Potential of the Winged Bean |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_april-june-1977_31_2/page/180 |journal=Economic Botany |volume=31 |issue=2 |pages=180–188 |doi=10.1007/bf02866589 |s2cid=5944034|doi-access=free |language=en}}</ref> Ang mga [[espesye]] ng ''Psophocarpus'' ay may mga tuberong ugat at mga supot na may mga pakpak.<ref name="NRC1975">{{Cite book |last=Council |first=National Research |url=https://books.google.com/books?id=K52Gcxkzk4EC |title=Underexploited Tropical Plants with Promising Economic Value |date=Hunyo 2002 |publisher=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-0-89499-186-8 |language=en}}</ref> Nakakapanik ang mga ito sa pamamagitan ng pag-ikot ng kanilang mga tangkay sa isang suporta. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Gulay]] [[Kategorya:Halaman]] hk33ytn1wwxobavegqgggom2gy0n96o Dinosauro 0 61855 2236636 2219839 2026-10-24T09:33:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236636 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |name = Mga dinosauro |fossil_range = Huling [[Triassic]]—Kasalukuyan <br /> {{fossilrange|231.4|0}} |image = Various dinosaurs.png |image_width = 285px |image_caption = Ang mga kalansay ng ibat ibang mga hindi-ibong dinosauro na ang bawat isa ay mula sa ibat ibang pangkat. Direksiyong-orasan mula itaas na kaliwa ang mga kalansay: isang maninilang [[theropoda]] (''[[Tyrannosaurus|Tyrannosaurus Rex]]''), isang malaking [[sauropoda]] (''[[Diplodocus]]''), may nguso ng pato na [[ornithopoda]] (''[[Parasaurolophus]]''), tulad ng ibaong [[dromaeosaurid]] (''[[Deinonychus]]''), at sinaunang [[ceratopsian]] (''[[Protoceratops]]''), at may platong [[thyreophora]] (''[[Stegosaurus]]''). |authority = [[Richard Owen|Owen]], 1842 |subdivision_ranks = Major groups |subdivision = * {{extinct}}'''[[Ornithischia]]''' ** {{extinct}}[[Stegosauria]] ** {{extinct}}[[Ankylosauria]] ** {{extinct}}[[Ornithopoda]] ** {{extinct}}[[Ceratopsia]] * '''[[Saurischia]]''' ** {{extinct}}[[Sauropodomorpha]] ** [[Theropoda]] }} Ang mga '''dinosauro''', '''bayawak-kilabot''', '''daynosor''', o '''dinasawro''' ([[wikang Ingles|Ingles]]: ''dinosaur''<ref name=Gabby>[http://www.gabbydictionary.com/home.asp ''Dinosaur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711062445/http://www.gabbydictionary.com/home.asp |date=2011-07-11 }}, Gabby's Dictionary, GabbyDictionary.com</ref>, pangalang pang-agham: ''Dinosauria'') ay mga sinaunang [[reptilya]] o bayabag namuhay noong matagal nang panahon ang nakalilipas. Nagmula ang pangalang ''dinosauro'' mula sa isang salitang [[wikang Griyego|Griyegong]] nangangahulugang "nakapanghihilakbot na butiki". Naniniwala ang mga dalubhasa sa agham na unang lumitaw ang mga dinosauro noong mga 230 [[milyon]]g taon na ang nakararaan sa panahong [[Triassiko]] at umiral sa loob ng 140 milyong taon. Noong 65 milyong taon sa nakaraan, naglaho ang mga dinosauro dahil sa pagbagsak ng isang [[asteroid]] sa mundo na bumago ng [[klima]] sa [[mundo]] noong [[ekstinksiyon]] sa panahong [[kretaseyoso]] . Ang ilan sa mga dinosauro ay mga [[herbiboro]] at ang ilan ay mga [[karniboro]]. Ang mga [[ibon]] ay mga inapo ng mga dinosauro na nag-[[ebolb]] mula sa mga [[theropod]]. Maraming mga uri ng mga dinosauro. Ngayon, may mga isang daang iba't ibang uri ng dinosaurong nakikilala ang mga siyentipiko. May ilang herbiboro o kumakain ng mga halaman, at mayroong mga karniboro o kumakain ng mga karne. Mga kumakain ng mga halaman ang pinakamalalaking mga dinosauro, katulad ng ''[[Apatosaurus]]'' at ''[[Brachiosaurus]]''. Sila ang pinakamalaking mga [[hayop]] na naglakad sa ibabaw ng tuyong lupa. May mga natatanging mga sandata ang ibang mga dinosaurong kumakaing ng mga halaman, na nakakatulong sa pakikipaglaban nila sa mga dinosaurong kumakain ng mga karne. Katulad ng ''[[Triceratops]]'' na may tatlong sungay sa mukha. Nababalutan naman ang ''[[Ankylosaurus]]'' ng mga butong-baluti. At may mga tulis sa buntot ang ''[[Stegosaurus]]''. May mainam na diwa sa kanilang mga isip ang mga dalubhasa sa agham kung ano ang itsura ng mga dinosaurong ito dahil sa mga butong natagpuan. Karamihan sa mga kumakain ng karne ang tumatakbo sa pamamagitan ng kanilang mga panlikod na mga paa. May ilang lubhang napakalalaki, katulad ng ''[[Tyrannosaurus rex|Tyrannosaurus]]'', ngunit may ilan din namang maliit, tulad ng ''[[Compsognathus]]''. Ang mga mas maliliit na mga kumakain ng karne ang siyang mga naging mga [[ebolusyon|nagbago't]] naging mga ibon. Isa sa mga unang ibon ang ''[[Archaeopteryx]]'', ngunit mas kahawig ito ng isang dinosauro. Mayroon mga malalaking nakalilipad na mga reptilyang namuhay ding kasabayan ng mga dinosauro, at tinatawag na mga Piterosauro o ''[[Pterosaur]]'', ngunit hindi sila malapit na kaugnay ng mga dinosauro o mga ibon. Marami ring mga uri ng mga malalaking reptilyang nakalalangoy, katulad ng mga ''[[Ichthyosaur]]'' at ''[[Plesiosaur]]'', ngunit hindi rin sila kalapit na kamag-anak ng mga dinosauro. [[Talaksan:Trex1.png|thumb|right|Paghahambing ng laki ng isang ''Tyrannosaurus'' at isang [[tao]].]] ==Pinagmulan at ebolusyon ng mga dinosauro== [[File:Evolution of dinosaurs EN.svg|thumb|right|450px|[[Ebolusyon]] at klasipikasyon ng mga dinosauro]] [[File:Herrerasaurusskeleton.jpg|thumb|alt=Full skeleton of an early carnivorous dinosaur, displayed in a glass case in a museum|Ang mga maagang dinosauro na ''[[Herrerasaurus]]'' (malaki), ''[[Eoraptor]]'' (maliit) at isang bungo ng ''[[Plateosaurus]]'' mula sa panahong Triassiko.]] [[File:Neognathae.jpg|thumb|Ang mga [[ibon]] ay mga inapo ng mga dinosauro na nag-[[ebolb]] mula sa mga [[theropod]] at kabilang sa pangkat na Dinaosauria.]] Ang mga dinosauro ay humiwalay sa kanilang mga ninunong [[archosaur]] noong panahong [[Triassico]] mga 20 milyong taon pagkatapos ng [[ekstinksiyong Permiyano-Trriasiko]] na pumatay sa 96 porsiyentoo ng lahat ng mga espesyesyeng pandagat at 70 porsiyento ng mga espesyeng [[bertebrado]] noong 252 milyong taon ang nakakalipas. Ang [[pagpepetsang radyometriko]] ng [[pormasyong Ischigualasto Formation]] sa [[Argentina]] kung saan ang maagang genus ng dinosaurong ''[[Eoraptor]]'' na natagpuan ay may edad na 231.4&nbsp;milyong taon.<ref name="OARM2010">{{cite journal |last1=Alcober |first1=Oscar A.|last2=Martinez |first2=Ricardo N. |year=2010 |title=A new herrerasaurid (Dinosauria, Saurischia) from the Upper Triassic Ischigualasto Formation of northwestern Argentina |journal=[[ZooKeys]] |location=[[Sofia]] |publisher=[[Pensoft Publishers]] |issue=63 |pages=55–81 |doi=10.3897/zookeys.63.550 |pmc=3088398 |issn=1313-2989 |pmid=21594020|doi-access=free}}</ref> Ang ''Eoraptor'' ay pinaniniwalaang kamukha ng karaniwang ninuno ng lahat ng mga dinosauro. Kung ito ay totoo, ang mga katangian nito ay nagmumungkahing ang mga unang dinosauro ay maliliit at [[bipedal]] na mga [[predator]].<ref name="Daemonosaurus">{{cite journal |last1=Nesbitt |first1=Sterling J |last2=Sues |first2=Hans-Dieter |title=The osteology of the early-diverging dinosaur ''Daemonosaurus chauliodus'' (Archosauria: Dinosauria) from the Coelophysis Quarry (Triassic: Rhaetian) of New Mexico and its relationships to other early dinosaurs |journal=Zoological Journal of the Linnean Society |date=2021 |volume=191 |issue=1 |pages=150–179 |doi=10.1093/zoolinnean/zlaa080}}</ref> Ang pagkakatuklas sa isang primitibo na tulad ng dinosaurong ornithodariano gaya ng ''[[Lagosuchus]]'' at ''[[Lagerpeton]]'' sa [[Argentina]] noong panahong [[Carniyano]] ng [[Triassiko]] mga 233&nbsp;milyong taon ang nakakalipas<ref name="mariscano2016">{{cite journal |last1=Marsicano |first1=C.A. |last2=Irmis |first2=R.B. |last3=Mancuso |first3=A.C. |last4=Mundil |first4=R. |last5=Chemale |first5=F. |year=2016 |title=The precise temporal calibration of dinosaur origins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=113 |issue=3 |pages=509–513 |doi=10.1073/pnas.1512541112|pmid=26644579 |pmc=4725541 |bibcode=2016PNAS..113..509M |doi-access=free }}</ref> ay sumusuporta sa pananaw na ito. Ang analisis ng mga nakuhang [[fossil]] ay nagmumungkahing ang mga [[hayop]] na ito ay maliliit at naglalakad na may dalawang hita. Ang mga dinosauro ay lumitaw noong panahong [[Anisiyano]] ng Triassiko mga 245 milyong taon ang nakakalipas gaya ng mga natagpuang labi ng genus na ''[[Nyasasaurus]]'' sa panahong ito gayunpaman, ang mga fossil ay pragmentaryo upang sabihing ito ay isang dinosauro o isang malapit na kamag-anak nito.<ref name=nyasasaurus>{{cite journal |last1=Nesbitt |first1=Sterling J. |last2=Barrett |first2=Paul M. |last3=Werning |first3=Sarah |last4=Sidor |first4=Christian A. |author-link4=Christian Sidor |last5=Charig |first5=Alan J. |author-link5=Alan J. Charig |display-authors=3 |year=2012 |title=The oldest dinosaur? A Middle Triassic dinosauriform from Tanzania |journal=[[Biology Letters]] |volume=9 |issue=1 |page=20120949 |location=London |publisher=Royal Society |doi=10.1098/rsbl.2012.0949 |issn=1744-9561 |pmc=3565515 |pmid=23221875}}</ref> Natukoy ng paleontologong si sina Max C. Langer ''et al.'' (2018) na ang ''[[Staurikosaurus]]'' mula sa [[pormasyong Santa Maria]] ay mula 233.23&nbsp;milyong taon ang nakakalipas na gumagawa ritong mas matanda sa edad heolohiko ''Eoraptor''.<ref name=langer18>{{cite journal |last1=Langer |first1=Max C.|last2=Ramezani |first2=Jahandar |last3=Da Rosa |first3=Átila A.S. |title=U-Pb age constraints on dinosaur rise from south Brazil |date=May 2018 |journal=[[Gondwana Research]] |location=Amsterdam |publisher=Elsevier |volume=57 |pages=133–140 |doi=10.1016/j.gr.2018.01.005 |bibcode=2018GondR..57..133L |issn=1342-937X}}</ref> Nang lumitaw ang mga dinosauro, ang mga ito ay hindi ang nanaig ng mga hayop sa lupain. Ang mga lupain ay tinirhan ng mga iba't ibang uri ng mga [[Archosauromorpha|archosauromorph]] at [[therapsid]] gaya ng mga [[cynodont]] at mga [[rhynchosaur]]. Ang kanilang mga pangunahing katunggali ang mga [[pseudosuchians]] gaya ng mga [[aetosauro]], [[ornithosuchidae|ornithosuchid]] at mga rauisuchian na naging mas matagumpay sa mga dinasauro.<ref>{{cite journal |last1=Brusatte |first1=Stephen L. |author-link1=Stephen L. Brusatte |last2=Benton |first2=Michael J. |last3=Ruta |first3=Marcello |author-link3=Marcello Ruta |last4=Lloyd |first4=Graeme T. |year=2008 |title=Superiority, Competition, and Opportunism in the Evolutionary Radiation of Dinosaurs |url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/8232088/PDF_Brusatteetal2008SuperiorityCompetition.pdf |journal=Science |location=Washington, D.C. |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=321 |issue=5895 |pages=1485–1488 |doi=10.1126/science.1161833 |bibcode=2008Sci...321.1485B |issn=0036-8075 |pmid=18787166 |access-date=October 22, 2019|hdl=20.500.11820/00556baf-6575-44d9-af39-bdd0b072ad2b |s2cid=13393888 }}</ref> Ang karamihan sa mga hayop na ito ay naging ektinkt noong panahong triassiko sa dalawang pangyayari. Ang una ay noong 215 milyong taon ang nakakalip kung saan ang uri ng isang basalyong mga archousomorph kabilang ang [[Protosauria]] ay naging ekstinkt. Ito ay sinundan ng isang pangyayaring ekstinksiiyon ng Triassiko-[[Hurasiko]] noong 201 milyong taon ang nakakalips na nagpalaho sa mga maagang archosauro tulad ng [[artesauro]], [[ornithosauchid]], [[phytosauro]] at mga [[rausichiano]]. Ang mga Rhynchosauro at mga [[dicynodont]] ay nakaligtas sa ilang mga lugar noong gitna at huling [[Noriyano]] o pinakamaagang panahong [[Rhaetian]].<ref>{{harvnb|Tanner|Spielmann|Lucas|2013|pp=[https://econtent.unm.edu/digital/collection/bulletins/id/1688 562–566]|loc="The first Norian (Revueltian) rhynchosaur: Bull Canyon Formation, New Mexico, U.S.A." by Justin A. Spielmann, Spencer G. Lucas and Adrian P. Hunt.}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sulej |first1=Tomasz |last2=Niedźwiedzki |first2=Grzegorz |year=2019 |title=An elephant-sized Late Triassic synapsid with erect limbs |url=https://archive.org/details/science_2019-01-04_363_6422/page/78 |journal=Science |location=Washington, D.C. |publisher=American Association for the Advancement of Science |volume=363 |issue=6422 |pages=78–80 |doi=10.1126/science.aal4853 |issn=0036-8075 |pmid=30467179|bibcode=2019Sci...363...78S |s2cid=53716186 |doi-access=free }}</ref> Ang mga paglahong ito ay nagiwan ng mga lupaing fauna sa mga [[crocodylomorpha]], dinosauro, [[mamalya]], [[pterosauriano]] at mga [[pagong]]. Ang mga unang linya ng mga maagang dinosauro ay dumami sa Carniyano at Noriyano noong Triassiko sa pagtira sa mga tirahan ng mga grupong naging ekstinkt. Nagkaroon rin ng tumaas na antas ng ekstinksiyon noong pangyayaring pluvial na Carniyano.<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=April 19, 2018 |title=Fossil tracks in the Alps help explain dinosaur evolution |url=https://www.economist.com/science-and-technology/2018/04/19/fossil-tracks-in-the-alps-help-explain-dinosaur-evolution |url-access=registration |department=Science and Technology |newspaper=[[The Economist]] |location=London |issn=0013-0613 |access-date=May 24, 2018}}</ref> ==Kasaysayan ng pagaaral== === Mga pagaaral bago ang agham === Nalalaman na ang mga kusilba ng dinosauro sa ilang libong taon, bagama't ang kanilang tunay na katangian ay hindi nakilala. Tinuri at itinala ng mga Intsik na mga buto ng dragon ang mga ito. Halimbawa, ang ''Huayang Guo Zhi'' (華陽國志), isang pahayagang pinagsama-sama ni Chang Qu (常璩) sa panahon ng Dinastiya ng Kanluraning Jin (265–316), ay nag-ulat ng pagtuklas ng mga buto ng dragon sa Wucheng sa Lalawigan ng Sichuan.{{fact}} Ang mga taganayon sa gitnang Tsina ay matagal nang nakahukay ng mga nakusilbang "butong-dragon" para magamit sa mga nkaugaliang mga gamot.{{fact}} Sa Europa, ang mga kusilba ng dinosauro ay karaniwang pinaniniwalaan na mga labi ng mga higante at iba pang nilalang sa Bibliya.<ref name=benton2000>{{harvnb|Paul|2000|pp=10–44|loc=chpt. 1: "A Brief History of Dinosaur Paleontology" by Michael J. Benton.}}</ref> === Naunang pananaliksik === Unang nagpakita ang mga pandalubhasang paglalarawan ng kung ano ang makikilala ngayon bilang mga buto ng dinosauro noong huling bahagi ng ika-17 siglo sa Inglatera. Bahagi ng buto, na kilala ngayon bilang buto sa bintgi ng ''Megalosaurus'',{{fact}} ay nahukay sa isang patibagan ng apog sa Cornwell malapit sa Chipping Norton, Oxfordshire, noong 1676. Ipinadala ang pamantingin kay Robert Plot, Propesor ng Kimika sa Pamantasan ng Oxford at unang tagapangasiwa ng Ashmolean Museum, na naglathala ng paglalarawan sa kanyang ''The Natural History ng Oxford-shire'' (1677). Natukoy niya ang buto bilang ang ibabang bahagi ng femur ng isang malaking hayop, at nakilala na ito ay masyadong malaki upang mapabilang sa anumang kilalang species. Siya, samakatuwid, ay nagpasiya na ito ay ang butong mula binti ng isang malaking tao, marahil isang Titan o isa pang uri ng higanteng itinampok sa mga alamat.<ref>{{harvnb|Plot|1677|p=[https://archive.org/details/naturalhistoryo00plot/page/131/mode/1up]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.oum.ox.ac.uk/learning/pdfs/plot.pdf |title=Robert Plot |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |year=2006 |website=Learning more |publisher=[[Oxford University Museum of Natural History]] |location=Oxford |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001094736/http://www.oum.ox.ac.uk/learning/pdfs/plot.pdf |archive-date=October 1, 2006 |access-date=November 14, 2019}}</ref> ==Klasipikasyon== === Orden Saurischia === * '''Suborden [[Theropoda]]''' ** †Impraorden [[Herrerasauria]] ** †Impraorden [[Coelophysoidea]] ** †Impraorden [[Ceratosauria]]+ *** †Dibisyon [[Neoceratosauria]]+ **** †Subdibisyon [[Abelisauroidea]] ***** †Pamilya [[Abelisauridae]] ***** †Pamilya [[Noasauridae]] **** †Subdibisyon [[Ceratosauridae]] ** Impraorden [[Tetanurae]] *** †Dibisyon [[Megalosauria]] **** †Subdibisyon [[Spinosauroidea]] ***** †Pamilya [[Megalosauridae]] ***** †Pamilya [[Spinosauridae]] *** †Dibisyon [[Carnosauria]] **** †Subdibisyon [[Allosauroidea]] ***** †Pamilya [[Allosauridae]] ***** †Pamilya [[Carcharodontosauridae]] ***** †Pamilya [[Neovenatoridae]] ***** †Pamilya [[Metriacanthosauridae]] *** Dibisyon [[Coelurosauria]] **** †Pamilya [[Coeluridae]] **** Subdibisyon [[Maniraptoriformes]] ***** †Pamilya [[Tyrannosauridae]] ***** †Pamilya [[Ornithomimidae]] ***** Impradibisyon [[Maniraptora]] ****** †Pamilya [[Alvarezsauridae]] ****** †Pamilya [[Therizinosauridae]] ****** †Cohort [[Deinonychosauria]] ******* †Pamilya [[Troodontidae]] ******* †Pamilya [[Dromaeosauridae]] ******* Class [[Aves]] * †'''Suborden [[Sauropodomorpha]]''' ** †''[[Thecodontosaurus]]'' ** †Pamilya [[Plateosauridae]] ** †''[[Riojasaurus]]'' ** †Pamilya [[Massospondylidae]] ** †Impraorden [[Sauropoda]] *** †Pamilya [[Vulcanodontidae]] *** †Pamilya [[Omeisauridae]] *** †Dibisyon [[Neosauropoda]] **** †Pamilya [[Cetiosauridae]] **** †Pamilya [[Diplodocidae]] **** †Subdibisyon [[Macronaria]] ***** †Pamilya [[Camarasauridae]] ***** †Impradibisyon [[Titanosauriformes]] ****** †Pamilya [[Brachiosauridae]] ****** †Cohort [[Somphospondyli]] ******* †Pamilya [[Euhelopodidae]] ******* †Pamilya [[Titanosauridae]] ===†Orden Ornithischia [[File:Ornithischia pelvis structure.svg|frameless|40x40px]]=== * †Pamilya [[Pisanosauridae]] * †Pamilya [[Fabrosauridae]] * '''†Suborden [[Thyreophora]]''' ** †Pamilya [[Scelidosauridae]] ** †Infraorder [[Stegosauria]] ** †Infraorder [[Ankylosauria]] *** †Pamilya [[Nodosauridae]] *** †Pamilya [[Ankylosauridae]] * '''†Suborden [[Cerapoda]]''' ** †Infraorder [[Pachycephalosauria]] ** †Infraorder [[Ceratopsia]] *** †Pamilya [[Psittacosauridae]] *** †Pamilya [[Protoceratopsidae]] *** †Pamilya [[Ceratopsidae]] ** †Infraorder [[Ornithopoda]] *** †Pamilya [[Heterodontosauridae]] *** †Pamilya [[Hypsilophodontidae]] *** †Pamilya [[Iguanodontidae]] [[Paraphyletic|*]] *** †Pamilya [[Hadrosauridae]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{wikispecies|Dinosauria}} {{commonscat|Dinosauria}} [[Kategorya:Dinosauro| ]] {{stub|Hayop}} <!-- interwiki --> d9f9pau3ej2rf43r3fmt7ehubamrsb6 Sayaw sa Obando 0 62229 2236372 2234769 2026-10-23T12:01:28Z ~2026-56679-69 167919 /* San Pascual Baylon */ 2236372 wikitext text/x-wiki {{main|Obando, Bulacan}} [[Talaksan:The Town of Obando historical marker and Obando Fertility Rite sculpture at the town hall in 2012.jpg|thumb|right|250px|Ang bantayog ng Sayaw sa Obando na nasa [[Obando, Bulacan]].]] Ang '''Sayaw sa Obando'''<ref name=Obando>"Sayaw Obando." (''Fertility Dance''), Obando, Bayang Pinagpala!, Pamahalaang Bayan ng Obando, 2006/2007</ref> ay isang pasayaw na pagdiriwang ng mga Pilipinong isinasagawa sa [[Obando, Bulacan]], [[Pilipinas]], sa pangunguna ng mga [[Obandenyo]]. Bawat taon, sa buwan ng Mayo, sa saliw ng tugtugin ng mga instrumentong yari sa [[kawayan]], nagsusuot ang mga kalalakihan, kababaihan, at mga kabataan ng Obando ng mga tradisyonal na kasuotan upang sumayaw sa kalsadang sinusundan ng mga wangis ng kanilang mga pinipintakasing santo: sina San Pascual Baylon, [[Santa Clara]] at ''Nuestra Señora de Salambao'' (Ang Senyora ng Salambaw), habang umaawit ng kantang ''Santa Clara Pinung-Pino''. ==Kapistahan== Kabilang sa mga nagsasayaw ng sayaw ng kasiglahan at pangkasaganahan ang mga dayuhan mula sa ibang mga bayan sa Pilipinas, na humihiling ang karamihan ng anak na lalaki o babae mula sa mga pintakasing santo, ng asawang lalaki o babae, o kasaganahan sa buhay. Nagsasayaw silang lahat bilang isang panatang prusisyon pangunahing na ang upang pumasok sa mga sinapupunan ng mga kababaihan ang espiritu ng buhay. Ito ang Hiwaga at misteryo ng Obando, Bulacan, Ginaganap ang kapistahan kasama ang pagsasayaw sa sunud-sunod na tatlong araw Ika 17 ng Mayo para kay San Pascual Baylon, Ika 18 ng Mayo para kay Santa Clara ng Asissi, at Ika 19 ng Mayo para sa Mahal na Birhen ng Salambao. Binanggit ang pagdiriwang ng pambansang bayani na si Dr.Jose Rizal sa kaniyang nobelang Isinulat sa Wikang Kastila ang ''Noli Me Tangere'' Noong 1887 na nasa Kabanatang 6 Ipinayo ni Pari Damaso sa Mag asawang sina Pia Alba at Don Santiago Delos Santos na kilala natin bilang Kapitan Tiyago na magtungo sa Bayan ng Obando at magsayaw ng Fandanggo sa tatlong araw na Kapistahan dito. Karaniwang nag uumpisa ang pista sa umaga ng Ika 17 ng Mayo sa pagmimisa ng kura paroko. Pagkaraan, magkakaroon ng isang prusisyong May sayaw bilang parangal sa tatlong pintakasing santo Na sinusundan ng mga deboto at musikong bumbong, sa tugtuging Imno kay Santa Clara at Himig sa Mahal na Birhen ng Salambao: ganito ang awit pasasalamat ng mga mananampalatayang Obandenyo, Santa Clarang Pinung Pino ang Panata ko ay ganito, pagdating ko sa Obando ay magsasayaw ng Pandanggo: Mahal naming Birhen ng Salambao, Kami Iyong Tulungan, sala namin ay pawiin ni Jesus na ginigiliw Bayan naming hirang sa iyo'y nagdarasal may awitan, may tugtugan, mayroon pang sayawan Ika'y Dinarayo ng lahat ng dako Pinupuring Pintakasi Birhen ng Salambao, Pinupuring Pintakasi Birhen Ng Salambao. kasunod nito ay ang karo ng wangis na mga pintakasing santong sina San Pascual, Santa Clara, at ang Mahal na Birhen ng Salambao: ==Kasaysayan== Dating nagsasagawa ang mga sinaunang mga Pilipino ng isang ritwal na kilala bilang ''Kasilonawan'' at pinamumunuan ng isang ''katalonan'', o babaeng pari. Karaniwang tumatagal ang ritwal nang may siyam na araw at kinasasangkutan ng pag-inom ng mga nakalalasing na mga inumin, pagaawitan, at sayawan. Ginagawa ang mga ito sa tahanan ng isang [[datu]] o pinuno ng [[barangay]]. Naging mahalag ang ritwal na ito para sa mga sinaunang mga Pilipino dahil pinahahalagahan nila ang kasiglahan at kasaganahan na may kaugnayan din sa pagkakaroon ng kayamanan ng bawat tao. Dating itinuturing na isang miyembro ng mababang antas sa lipunang Pilipino ang isang babaeng baog o hindi magkaanak, at nagdurusa sa pangungutya at panghahamak ng ibang mamamayan. Dahil dito, naging mahalaga ang pagsasagawa ng mga ritong may kaugnayan sa pertilidad upang magkaroon ng anak ang mga kababaihan. Pinagtuonan ng pansin sa pagdiriwan ng ''Kasilonawan'' ang diyos na may pangalang ''Linga'', isang puwersa ng kalikasan. Magsasama-sama ang mga kasapi ng pamayanan para isagawa ang ''Kasilonawan'' sa isang kapatagang nasa gitna ng masukal na kagubatan na gumagamit ng masining na sagisag ng [[ari ng lalaki]]ng nakalagay sa gitna na pook na pinagdarausan ng pagdiriwang. Maingat na nakalagak ang apoy na nagbibigay ng liwanag upang kumatawan sa araw na tagapag-bigay ng buhay, ang tagapagbasbas sa lahat ng mga nakikiisa sa ritwal. Sa pagdating ng mga misyonerong [[Pransiskano]] sa Pilipinas, nagtayo ang mga ito ng mga simbahan upang palaganapin ang [[Kristiyanismo]] at nagpakilala ang mga [[santo]]ng [[Katoliko]]. Sa Obando, Bulakan, ipinakilala ng mga Pransiskanong pari ang isang pangkat ng tatlong mga santo: sina Santa Clara, San Pascual at ang Ina ng Salambaw, upang palitan ang tradisyonal na mga paganong diyos. Mga replika na lamang (hindi na orihinal) ang pangkasalukuyang mga imahen ng mga santong nasa altar ng [[Simbahan ng Obando]], na nililok na binigyan ng suportang pananalapi ng mga mamamayan ng Obando. Natupok ang mga orihinal noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. ==Mga pintakasing santo== ===Santa Clara ng Assisi=== {{pangunahin|Santa Clara}} Si [[Santa Clara ng Assisi]] ang pinakamatanda o pinakaunang patrong santo ng Obando, Bulacan. Siya ang unang santong dinambana sa [[kapilya]]ng itinayo ng mga misyonerong Pransiskano sa [[Catanghalan]], ang dating pangalan ng bayan ng Obando. Isang madre si Santa Clara sa [[Assisi, Italya]] noong ika-13 daantaon, na nagtatag ng kongregasyong Mga Clarang Mahihirap na nakabatay sa makadebotong pagtuturo ni [[San Francisco ng Assisi]]. Itinuturing si Santa Clara bilang patron ng mainam na klima dahil sa nangangahulugang pagliliwanag o pag-aliwalas ng kalangitan pagkaraan ng panahon ng mga bagyo ang kaniyang pangalan sa Kastila, na naging batayan ng kaugaliang pag-aalay ng mga itlog ng mga Obandenyo sa paanan ng kaniyang dambana para magdasal at humiling pagkakaroon ng mabuting klima. Inihahain ang mga itlog kay Santa Clara sapagkat nangangahulugan ''claro'' o [[albumen]] ang pangalan ng santa. Nagbunga ang pagpapakilalang ginawa ng mga misyonerong Pransiskano ng santang si Santa Clara, bilang kapalit ng mga diyos na pampagano, sa pagbabago ng matandang ritwal na Kasilonawan, na naging [[pandango]] (''[[fandango]]'') o sayaw para kay Santa Clara, upang maiwasan ang pagkabaog ng mga kababaihan. Dahil sa transpormasyong ito, napadali ang pagbabagong-loob at pagtanggap ng mga Pilipino sa [[Katolisismo]]. Sa kalaunan, naging pintakasing santo si Santa Clara ng isang debotong dumudulog at humihingi ng mapapangasawa at humihiling na mga anak, partikular na ang babaeng supling. ====Panitik ng awitin o nobena para kay Santa Clara==== Ito ang liriko sa awitin o nobena para kay Santa Clara: *Unang bersyon: ''Santa Clarang pinong-pino'' / ''Ako po ay bigyan mo'' / ''Ng asawang labintatlo'' / ''Sa gastos ay walang reklamo!'' *Ikalawang bersyon: ''Santa Clarang pinong-pino'' / ''Ang pangako ko ay ganito'' / ''Pagdating ko sa Obando'' / ''Sasayaw ako ng pandanggo.'' *Ikatlong Bersyon: Maningning ka sa pangalan, lalo na sa kabanalan, Santa Clara Ng Assisi, Ikaw ay aming tutularan. ===San Pascual Baylon=== {{pangunahin|San Pascual}} Noong ika-18 daantaon, pagkaraan ng pagkakatatag ng Obando, Bulacan bilang isang Kastilang munisipalidad, nagtayo ang mga misyonerong Pransiskano ng isang simbahan. Noong mga panahong iyon, ipinakilala si [[San Pascual]] Baylon sa mga mamamayan ng Obando, Bulacan. Katulad ni Santa Clara, naging santo rin siya ng pertilidad, kayamanan at kasaganahan. Nangangahulugang "isang taong mahilig sumayaw" ang apelyido ni San Pascual, na hinango mula sa salitang Kastilang ''baile'' Mayroong isang kuwento o [[anekdota]] tungkol sa mga milagrong ginawa ni San Pascual. Sinasabi sa kuwento ng Obando na mayroong mag-asawang walang anak mula sa kalapit na bayang [[Hagonoy, Bulacan]] na nakatagpo ng isang lalaking nagtitinda ng mga [[alimango]]. Inanyayahan ng lalaking iyon ang mag-asawang pumunta sa Obando, Bulacan upang makilahok sa pagsasayaw tuwing kalagitnaan ng buwan ng Mayo. At nang bisitahin nga ng mag-asawa ang Simbahan ng Obando, nagulat sila nang matuklasang kahawig ang mukha ng wangis ni San Pascual na nasa loob ng simbahan ang mukha ng lalaking nagbibili ng alimango at nakahulibilo nila. Naging patrong santo rin sa paghiling ng mga anak si San Pascual, partikular na ang mga sanggol na lalaki. ===Ang Mahal na Birhen ng Kalinislinisang Paglilihi Ng Salambao=== {{pangunahin|Ina ng Salambaw}} Noong [[Hunyo 19]], [[1763]], ipinakilala rin ang [[Ina ng Salambaw]]<ref name=Salambao>[http://members.chello.nl/~l.de.bondt/LadySalambao.htm Our Lady of Salambao, ''Nuestra Señora de Salambao''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014214905/http://members.chello.nl/~l.de.bondt/LadySalambao.htm |date=2008-10-14 }}, Chello.nl</ref> sa Obando, Bulacan, na kilala rin bilang [[Ina ng Malinis na Paglilihi]] (''Nuestra Señora de la Imaculada Concepción de Salambao'' sa (Wikang Kastila). Batay sa alamat sa Obando, may tatlong mangingisda, sina Juan, Julian at Diego dela Cruz na nakahuli sa imahen ng Birheng Maria sa pamamagitan ng kanilang [[salambaw]], isang lambat na tinatanganan ng pinagkrus na bahaging kawayan at nakalagay sa isang [[balsa]]. Nahagip nila ang imahen habang sila ay nangingisda sa isang pook na kilala bilang Hulingduong, Binwangan sa bayan ng [[Tambobong]] o Malabon. Nang ginustong dalhin ng mga mangingisda ang imahen ng Mahal na Birhen sa katabing bayang Navotas, bumigat ang kanilang salambaw at hindi sila makasagwan patungong Navotas. Ngunit nang inibig nilang dalhin ang imahen patungong Obando, gumaan sa pag usad ang kanilang sasakyan pantubig at naging madali ang pagsagwan, Dahil dito nadagdag ang imahen ng Birhen ng Salambao sa dambana ng simbahan ng Obando, Bulacan. Sa kalaunan, naging pintakasing santo ng mga mangingisda at mabuting ani ang Mahal na Birhen ng Salambao ==Pagbabalik pagkaraan ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig== Noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, nasira ang simbahan ng Obando at isang malaking bahagi ng bayan ng Obando, kabilang ang tatlong imahen ng mga santong pintakasi. Ilang taon makalipas ang pagtatapos ng digmaan, ipinagbawal ng arsobispo ng Maynila at ng isang kura paroko sa Obando ang pagsasagawa ng pagdiriwang ng sayaw ng kasaganahan dahil sa pinag-ugatan nitong kaugaliang pagano. Sa panahong ito ng pagbabawal, nagkakaroon pa rin ng mga prosisyong pampananampalatayanan ngunit wala ang masiglang pagsasayaw sa tarangkahan. Subalit, noong [[1972]], binuhay muli ng bagong kura parokong si Reb. Pr. Rome R. Fernandez at ng Komisyon ng Kalinangan ng Obando ang dating natutulog ng tradisyon. ==Mga sanggunian== ===Talababa=== {{reflist}} {{English2|Obando Fertility Rites}} ===Bibliyograpiya=== *[https://web.archive.org/web/20090728150955/http://www.geocities.com/obando81/ Reyes, R. delos, E. de Guzman at J. Lozano. Obando: Alamat ng Isang Sayaw (''Obando: The Legend of a Dance''), mga wika: Tagalog, Ingles at Kastila, Geocites.com, Pebrero 24, 2005], nakuha noong: 09 Hunyo 2007. *[http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Cynthia/festivals/obando.htm Hernandez, Jose W. ''Obando Fertility Rites, Fiesta'', Seasite.Niu.edu, 1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006121155/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Cynthia/festivals/obando.htm |date=2008-10-06 }}, retrieved on: 09 Hunyo 2007 *[http://www.lakbaypilipinas.com/festivals/obando_fertility_rites.html ''Obando Fertility Rites'', "''Fertility Dance''", Mayo 17-19/Obando, Bulacan, LakbayPilipinas.com, 2002], nakuha noong: 09 Hunyo 2007 *[http://events.britishairways.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=7272 ''British Airways Event Details: Obando Fertility Rites'', BritishAirWays.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928003654/http://events.britishairways.com/sisp/index.htm?fx=event&event_id=7272 |date=2007-09-28 }}, nakuha noong: 09 Hunyo 2007 *[http://www.inq7.net/globalnation/sec_phe/2005/may/11-04.htm Philippine Daily Inquirer. Obando, Bulacan, Philippine Daily Inquirer, Inq7.net, 2005] *[http://www.tsinoy.com/article_item.php?articleid=433 Liong, Ricardo. ''Obando Church - For Those Who Hope, The Beaten Path'', Tsinoy.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071112150937/http://www.tsinoy.com/article_item.php?articleid=433 |date=2007-11-12 }}, nakuha noong: 09 Hunyo 2007 *[http://www.teleguam.net/~ewebpro/gallery-asian/churches/churches-06.htm ''Philippines: Obando Church Interior'', Obando, Bulacan (maagang ca. 1900), EWebPro at Teleguam.net, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106014324/http://www.teleguam.net/~ewebpro/gallery-asian/churches/churches-06.htm |date=2009-01-06 }}, nakuha noong: 09 Hunyo 2007 *[http://www.newsflash.org/199805/tl/tl000346.htm ''Obando's Sta. Clara Fertility Festival Begins, Travel and Leisure, Philippine Headline News Online'', NewsFlash.org, 1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927201611/http://www.newsflash.org/199805/tl/tl000346.htm |date=2007-09-27 }}, nakuha noong: 09 Hunyo 2007 *[http://www.ph.net/htdocs/tourism/philfest.htm ''World Fair Philippine Festivals, The Internet 1996 World Exposition, No. 9: Obando Fertility Rites'', Ph.net, 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216235805/http://www.ph.net/htdocs/tourism/philfest.htm |date=2006-02-16 }}, nakuha noong: 09 Hunyo 2007 *[http://www.webmanila.com/nolimetangere/06.html Noli Me Tangere ni Jose Rizal, Kabanata 6: Kapitan Tiago, ''Study Notes Online'', WebManila.com], nakuha noong: 08 Hunyo 2007 *[http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=es&u=http://www.gutenberg.org/files/20228/20228-h/20228-h.htm&sa=X&oi=translate&resnum=8&ct=result&prev=/search%3Fq%3DObando%2BNoli%2BMe%2BTangere%26hl%3Den Camacho Tamiko I., Pilar Somoza, at ''Online Distributed Proofreading Team'', Proyektong Gutenberg ''EBook'' ng Noli Me Tangere ni Jose Rizal, at Propesor Michael S. Hart, Gutenberg.org, Pgdp.net, at Gutenberg.ph], nakuha noong: 08 Hunyo 2007. *[https://web.archive.org/web/20091021124839/http://geocities.com/albinoski/obando.html Claridades, Alvin. Obando: Alamat ng Isang Sayaw (''Obando: The Legend of the Fertility Dance''), wika: Tagalog, Geocities.com], nakuha noong: 10 Hunyo 2007 == Tingnan din== *[[Obando, Bulacan]] *[[Colegio de San Pascual Baylon]] ==Mga kawing panlabas== *[http://obandenyo.com OBANDEYO.COM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100815060517/http://obandenyo.com/ |date=2010-08-15 }} ===Mga babasahin=== *[http://www.pia.gov.ph/philtoday/pt03/pt0309.htm Laya, Jaime C. at Michael Van D. Yonzon. ''Through the Years, Brightly: The Tadtarin'', at Joaquin, Nick. ''The Summer Solstice'', PIA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428090159/http://www.pia.gov.ph/philtoday/pt03/pt0309.htm |date=2010-04-28 }}, nakuha noong: 09 Hunyo 2007 ===Mga panoorin=== *[http://www.youtube.com/watch?v=yOn4iNCmZXc&feature=related Sayaw sa Obando], mula sa [[YouTube.com]] *[http://www.youtube.com/watch?v=-5zTZ3ImQ-4&feature=related Sayaw sa Obando, Mayo 18, 2008], mula sa YouTube.com ===Mga larawan=== *[http://members.chello.nl/~l.de.bondt/LadySalambao.htm Larawan ng Ina ng Salambaw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014214905/http://members.chello.nl/~l.de.bondt/LadySalambao.htm |date=2008-10-14 }}, sa Chello.nl *[http://www.flickr.com/photos/50833310@N00/2497991121/ Larawan ng patron ng Obando], sa Flickr.com {{Bulacan}} [[Kaurian:Sayaw sa Pilipinas]] 3ih1nvb8o7by1923crnlgxvjnv676ud HIV 0 65859 2236618 2228552 2026-10-24T08:54:51Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236618 wikitext text/x-wiki {{for|salitang balbal na HIV|Pagpapakalbo#Salitang balbal}} {{Infobox sakit | Name = HIV | Image = HI-virion-structure en.svg | Caption = Diagrama ng HIV | Width = 190 | ICD10 = B20-B24 | ICD9 = {{ICD9|042}}-{{ICD9|044}} | DiseasesDB = | MedlinePlus = 000602 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 783434 | eMedicine_mult = | MeshID = D006678 | OMIM = 609423 }} Ang '''Human immunodeficiency virus''' ('''HIV''') ay isang [[lentivirus]] na kasapi ng mag-anak na [[retrovirus]] na nagsasanhi ng nahahawang karamdaman na tumatapyas ng panangga ng katawan o ''[[AIDS|acquired immunodeficiency syndrome]]'' (AIDS),<ref name="pmid8493571">{{cite journal |author=Weiss RA |title=How does HIV cause AIDS? |journal=Science |volume=260 |issue=5112 |pages=1273–9 |year=1993 |month=May |pmid=8493571 |doi= 10.1126/science.8493571|url=https://archive.org/details/sim_science_1993-05-28_260_5112/page/1272|bibcode = 1993Sci...260.1273W }}</ref><ref name="pmid18947296">{{cite journal |author=Douek DC, Roederer M, Koup RA |title=Emerging Concepts in the Immunopathogenesis of AIDS |journal=Annu. Rev. Med. |volume=60 |issue= |pages=471–84 |year=2009 |pmid=18947296 |pmc=2716400 |doi=10.1146/annurev.med.60.041807.123549}}</ref>. Ang [[AIDS]] ay isang kalagayan sa mga tao kung saan ang patuloy ng paghina ng panangga ng katawan ay pumapayag sa mga mapanganib na mga [[oportunistikong mga impeksiyon]] na manaig. Ang pagsakop ng HIV ay nangyayari sa pamamagitan ng paglipat ng [[dugo]], [[semilya]], [[pluido ng puke]], [[bagong paglabas]] sa mga lalake, o [[gatas ng suso]] sa mga mga babae. Sa loob ng mga bantu, ang HIV ay umiiral bilang malayang mga partikulong [[virus]] at virus sa loob ng nadamay na [[puting dugo]]. Ang apat na pangunahing mga paraan ng pagkahawa ang [[hindi ligtas na pakikipagtalik]], nadapuang karayom na itinurok sa isang nasakop na tao, sa gatas ng suso ng ina at pagkahawa mula sa nasakop ina sa kaniyang sanggol na ipinanganak. Ang pagsala (Ingles: screening) sa mga produktong dugo para sa HIV ay malaking nakabawas o nag-alis ng pagpasa sa pamamagitan ng mga [[pagsasalin ng dugo]] o mga impektadong produktong dugo sa mga [[papaunlad na bansa]]. Ang pagsakop ng HIV sa mga tao ay itinuturing na isang [[pandemiko ng AIDS|salot]] ng [[Pandaigdigang Organisasyon ng Kalusugan]] (World Health Organization o WHO). Gayunpaman, ang pagkawalang bahala sa HIV ay gumagampan ng mahalagang papel sa panganib ng HIV.<ref name="cdc1">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/hiv/resources/reports/hiv_prev_us.htm |title=CDC&nbsp;– HIV/AIDS&nbsp;– Resources&nbsp;– HIV Prevention in the United States at a Critical Crossroads |publisher=Cdc.gov |date= |accessdate=2010-07-28}}</ref><ref name=cdc2>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/FastFacts-MSM-FINAL508COMP.pdf |title=HIV and AIDS among Gay and Bisexual Men |format=PDF |date= |accessdate=2010-07-28}}</ref> Mula sa pagkakatuklas nito noong 1981 hanggang 2006, ang AIDS ay pumatay ng higit sa 25 milyong katao sa buong mundo.<ref name="UNAIDS2006"/> Ang HIV ay humahawa sa mga 0.6% ng [[populasyon ng mundo]].<ref name="UNAIDS2006">{{cite book | author =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] | year = 2006 | title = 2006 Report on the global AIDS epidemic | chapter = Overview of the global AIDS epidemic | chapterurl = http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH02_en.pdf | accessdate = 2006-06-08 | format= PDF | isbn =9291734799 }}</ref> Noong 2009, ang AIDS ay pumatay ng mga tinatayang 1.9 milyong mga katao na mas mababa sa kasukdulang pandaigdigang 2.1 milyon noong 2004.<ref name="UNAIDS2010">{{cite book | author =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] | year = 2010 | title = UN report on the global AIDS epidemic 2010 | chapter = Overview of the global AIDS epidemic | chapterurl = http://www.unaids.org/globalreport/Global_report.htm | accessdate = | format= | isbn =978-92-9173-871-7 }}</ref> Ang tinatayang mga 260,000 bata ay namatay sa AIDS noong 2009.<ref name=UNAIDS2010/> Ang hindi pantay na bilang ng mga kamatayan na sanhi ng AIDS ay nangyayari sa [[Sub-Saharan Aprika]] na nagpapaantala ng paglagong [[ekonomiko]] at nagpapalala ng bigat ng kahirapan sa mga bansang ito.<ref name=Greener>{{cite book | author = Greener, R. | year = 2002 | title = State of The Art: AIDS and Economics | chapter = AIDS and macroeconomic impact | chapterurl = http://db.jhuccp.org/ics-wpd/exec/icswppro.dll?BU=http://db.jhuccp.org/ics-wpd/exec/icswppro.dll&QF0=DocNo&QI0=285428&TN=Popline&AC=QBE_QUERY&MR=30%25DL=1&&RL=1&&RF=LongRecordDisplay&DF=LongRecordDisplay | editor = S, Forsyth (ed.) | edition = | pages = 49–55 | publisher = IAEN | access-date = 2021-08-07 | archive-date = 2010-01-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100131090753/http://db.jhuccp.org/ics-wpd/exec/icswppro.dll?BU=http%3A%2F%2Fdb.jhuccp.org%2Fics-wpd%2Fexec%2Ficswppro.dll&QF0=DocNo&QI0=285428&TN=Popline&AC=QBE_QUERY&MR=30%25DL%3D1&&RL=1&&RF=LongRecordDisplay&DF=LongRecordDisplay | url-status = dead }}</ref> Tinatayang ang 22.5 milyong mga katao o 68% ng kabuuang pandaigdigang kaso ng HIV ay nakatira sa sub-Saharan Aprika na tirahan rin ng 90% ng pandaigdigang 16.6 milyong mga bata na naulila ng HIV.<ref name=UNAIDS2010/> Ang paggamot gamit ang [[drogang antiretroviral]] ay nagpapabawas ng rate ng kamatayan at at mga karamdaman sa impeksiyong HIV.<ref name=Palella>{{cite journal | author=Palella, F. J. Jr, Delaney, K. M., Moorman, A. C., Loveless, M. O., Fuhrer, J., Satten, G. A., Aschman and D. J., Holmberg, S. D. | title=Declining morbidity and mortality among patients with advanced human immunodeficiency virus infection. HIV Outpatient Study Investigators | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1998-03-26_338_13/page/n37 | journal=N. Engl. J. Med. | year=1998 | pages=853–860 | volume=338 | issue=13 | pmid=9516219 | doi=10.1056/NEJM199803263381301 }}</ref> Bagaman ang mga gamot na antiretroviral ay hindi pa pangkalahatang makukuha (available), ang pagpapalawig ng mga programang terapiyang antiretroviral mula 2004 ay tumulong sa pagbabaligtad ng mga kamatayang sanhi ng AIDS at mga bagong impeksiyon sa maraming mga bahagi ng mundo.<ref name="UNAIDS2010"/> Ang pinatinding kamalayan at mga paraang pang-iwas gayundin ang natural na takbo ng epidemiko ay gumampan rin ng papel. Gayunpaman, ang tinatayang 2.6 milyong katao ay bagong nahawaan noong 2009.<ref name="UNAIDS2010"/> Ang HIV ay humahawa sa mga mahalagang [[selula]] sa [[sistemang immuno]] gaya ng [[nakatutulong na selulang T]] (na spesipiko rito ang mga selulang T na [[CD4]]<SUP>+</SUP>), [[macrophage]], at [[selulang dendritiko]].<ref>{{cite pmid | 20598938 }}</ref> Ang impeksiyong HIV ay nagdudulot ng mababang mga lebel o bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na mga [[selulang T]] sa pamamagitan ng tatlong mga pangunahing mekanismo: Una, ang direktang pagpatay ng mga impektadong selula; ikalawa, pagpapadami ng rate ng [[apoptosis]] sa mga impektadong selula; at ikatlo, pagpatay ng impektadong CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T sa pamamagitan ng [[CD8 cytotoxic lymphocyte]] na kumikilala ng mga impektadong selula. Kapag ang bilang ng mga CD4<SUP>+</SUP> na selulang T ay bumagsak ng mababa sa kritikal (mahalagang) na lebel, ang [[pinapamagitan ng selulang immunidad]] ay nawawala at ang katawan ay nagiging patuloy na mas marupok sa mga oportunistikong mga impeksiyon. Ang karamihan sa mga taong impektadong ng HIV-1 ay kalaunang tumutungo sa [[AIDS]].<ref>{{cite pmid | 20628133 }}</ref> Ang mga indibidwal na ito ay karamihang namamatay mula sa mga oportunistikong mga impeksiyon o mga [[malignansiya]] na kaugnay ng progresibong pagkabigo ng [[sistemang immuno]].<ref name=Lawn>{{ cite journal | author=Lawn SD | title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection | journal=J. Infect. Dis. | year=2004 | pages=1–12 | volume=48 | issue=1 | pmid=14667787 | doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001 }}</ref> Ang HIV ay nagpapatuloy sa AIDS sa isang nagbabagong rate na apektado ng viral, hosto (host) at mga paktor pang-kapaligiran. Ang karamihan ay tumutungo sa AIDS sa loob ng 10 taon pagkatapos mahawaan ng HIV. Ang iba ay mas tutuloy sa AIDS ng mas mabilis samatalang para sa ilan ay mas matagal ang pagtuloy sa AIDS.<ref name=Buchbinder>{{cite journal | author=Buchbinder SP, Katz MH, Hessol NA, O'Malley PM, Holmberg SD. | title=Long-term HIV-1 infection without immunologic progression | journal=AIDS | year=1994 | pages=1123–8 | volume=8 | issue=8 | pmid=7986410 | doi=10.1097/00002030-199408000-00014 }}</ref><ref name=CGAIHS>{{cite journal | title=Time from HIV-1 seroconversion to AIDS and death before widespread use of highly active antiretroviral therapy: a collaborative re-analysis. Collaborative Group on AIDS Incubation and HIV Survival including the CASCADE EU Concerted Action. Concerted Action on SeroConversion to AIDS and Death in Europe | url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2000-04-01_355_9210/page/1130 | journal=Lancet | volume=355 | issue=9210 | pages=1131–7 | year=2000 | month=April | pmid=10791375 | doi=10.1016/S0140-6736(00)02061-4 }}</ref> Ang paggamot gamit ang mga [[medikasyong anti-retroviral]] ay nagpapadagdag ng [[ekspektansiya ng buhay]] ng mga taong nahawaan ng HIV. Kahit pa ang HIV ay nagpatuloy sa AIDS, ang [[aberahe]]ng panahon ng pagpapatuloy (survival) sa terapiyang antiretroviral ay tinatayang higit sa 5 taon.<ref name=Schneider>{{ cite journal | author=Schneider MF, Gange SJ, Williams CM, Anastos K, Greenblatt RM, Kingsley L, Detels R, Munoz A | title=Patterns of the hazard of death after AIDS through the evolution of antiretroviral therapy: 1984–2004 | journal=AIDS | year=2005 | pages=2009–18 | volume=19 | issue=17 | pmid=16260908 | doi=10.1097/01.aids.0000189864.90053.22 }}</ref> Kung ito ay hindi nagamot ng terapiyang antiretroviral, ang indibidwal na may AIDS ay namamatay sa loob ng isang taon.<ref name=Morgan2>{{ cite journal | author=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA | title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries? | journal=AIDS | year=2002 | pages=597–632 | volume=16 | issue=4 | pmid=11873003 | doi=10.1097/00002030-200203080-00011 }}</ref> == Klasipikasyon == {{see also|Mga pangilalim na uri ng HIV}} {| class="wikitable" border="1" style="float:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |+Paghahambing ng mga [[species]] ng HIV |- ! Species !! [[Birulensiya]] !! [[Paghawa]] !! Paglaganap !! Pinagpalagay na pinagmulan |- ! HIV-1 | Mataas || Mataas || Pandaigdigan || [[Chimpanzee]] |- ! HIV-2 | Mababa || Mababa || Kanlurang Aprika || [[Sooty Mangabey]] |} Ang HIV ay kasapi ng [[genus]] na ''[[Lentivirus]]'',<ref name=ICTV61.0.6>{{cite web | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]] | publisher=[[National Institutes of Health]] | year=2002 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm | title=61.0.6. Lentivirus | accessdate=2006-02-28 }}</ref> na kasapi ng pamilyang [[Retroviridae]].<ref name=ICTV61.>{{cite web | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]] | publisher=[[National Institutes of Health]] | year=2002 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm | title=61. Retroviridae | accessdate=2006-02-28 }}</ref> Ang mga Lentiviruse ay nag-aangkin ng maraming mga karaniwang mga katangiang [[morpolohiya|morpolohikal]] at [[biolohikal]]. Maraming mga espesye ay nahahawaan ng lentivirus na mailalarawang responsable sa pangmatagalang mga sakit na may mahabang [[yugtong inkubasyon]].<ref name=Levy>{{cite journal | author=Lévy, J. A. | title=HIV pathogenesis and long-term survival | journal=AIDS | year=1993 | pages=1401–10 | volume=7 | issue=11 | pmid=8280406 | doi=10.1097/00002030-199311000-00001 }}</ref> Ang mga Lentivirus ay naipapasa bilang may isang-hibla, positibong-[[senso (molekular na biolohiya)|senso]] na nakatakip na mga [[virus na RNA]]. Sa pagpasok sa inaasintang [[selula]], ang viral na [[genome]] ng [[RNA]] ay kinokonberte ([[kabaligtarang transkripsiyon]]) sa dalawang-hiblang [[DNA]] ng isang kinokodigong viral na [[kabaligtarang transcriptase]] na inihahatid sa kahabaan ng viral genome sa partikulong virus. Ang nagreresultang viral DNA ay ipinapasok naman sa [[nucleus ng selula]] at isinasama sa selular na DNA ng kinokodigong viral na [[integrase]] at mga kapwa-paktor na hosto.<ref name="JASmith">{{cite journal | author= Smith, Johanna A.; Daniel, René (Division of Infectious Diseases, Center for Human Virology, Thomas Jefferson University, Philadelphia) |title= Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses |journal=ACS Chem Biol|volume=1|issue=4 |pages= 217–26 | year= 2006 |pmid= 17163676 |doi=10.1021/cb600131q |url= }}</ref> Kapag ito ay naisama na, ang virus ay maaaring maging [[yugtong inkubasyon|latento]] na pumapayag sa virus at mga selulang hosto nito na makaiwas sa pagkakatuklas (detection) ng [[sistemang immuno]]. Sa alternatibong paraan, ang virus ay maaring [[transkripsiyon (henetika)|tinranskriba]] na lumilikha ng bagong mga genome na RNA at mga protinang viral na kinakahon at inilalabas mula sa selula habang ang mga bagong partikulong virus na nagpasimula ng [[replikasyon]] (pagkopya) ay bagong [[siklo|sumiklo]]. Ang dalawang mga uri ng HIV ay inilalarawan na: [[HIV-1]] at [[HIV-2]]. Ang HIV-1 ang virus na naunang natuklasan at pinangalanang LAV at HTLV-III. Ito ay mas [[birulente]], mas nakahahawa,<ref>{{cite journal | title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal | url=https://archive.org/details/sim_statistics-in-medicine_2003-02-28_22_4/page/573 | last=Gilbert | first=PB et al | journal=Statistics in Medicine | date=28 Pebrero 2003| volume=22 | issue=4 | pages=573–593 | pmid=12590415 | doi=10.1002/sim.1342 | last2=McKeague | first2=IW | last3=Eisen | first3=G | last4=Mullins | first4=C | last5=Guéye-Ndiaye | first5=A | last6=Mboup | first6=S | last7=Kanki | first7=PJ}}</ref> at ang sanhi ng karamihan sa mga impeksiyong HIV sa buong mundo. Ang mas mababang nakakahawang HIV-2 kumpara sa HIV-1 ay nagpapahiwatig na ang mas kaunti sa mga nalantad sa HIV ay mahahawaan kada paglalantad. Dahil sa relatibong mahinang kakayahan nito sa pagpasa, ang HIV-2 ay karamihang nakalagak lamang sa [[Kanlurang Aprika]].<ref name=Reeves>{{cite journal | author=Reeves, J. D. and Doms, R. W | title=Human Immunodeficiency Virus Type 2 | journal=J. Gen. Virol. | year=2002 | pages=1253–65 | volume=83 | issue=Pt 6 | pmid=12029140 | doi=10.1099/vir.0.18253-0 }}</ref> == Mga tanda at sintomas == [[Talaksan:Hiv-timecourse copy.svg|300px|thumb|right|Isang nilahat na [[grapo]] ng ugnayan sa pagitan ng mga kopya ng HIV (bigat na viral) at mga bilang ng CD4 sa [[aberahe]]ng panahon ng hindi nagamot na impeksiyon ng HIV. Ang anumang kurso ng sakit ng isang partikular na indibiwal maaaring may malaking pagkakaiba.{{legend-line|blue solid 2px|CD4<sup>+</sup> T cell count (cells per µL)}} {{legend-line|red solid 2px|HIV RNA copies per&nbsp;mL of plasma}}]] Ang impeksiyon o pagkahawa ng HIV-1 ay kaugnay ng patuloy na pagbaba ng bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na [[selulang T]] at pagdagdag ng [[bigat na viral]] na lebel ng HIV sa [[dugo]]. Ang yugto ng impeksiyon ay maaaring matukoy sa pamamagitan ng pagsukat ng bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na selulang T at bigat na viral ng pasyente. Ang mga yugto ng impeksiyong HIV ay [[Acute (medical)|impeksiyong acute]] (na kilala rin bilang pangunahing impeksiyon), [[latensiya]] at [[AIDS]]. Ang impeksiyong acute ay tumatagal ng ilang mga linggo at maaaring kabilangan ng mga sintomas gaya ng [[lagnat]] (fever), [[lymphadenopathy]]&nbsp; (pamamaga ng [[kulani]]), [[pharyngitis]]&nbsp; (masakit na lalamunan o sore throat), [[rash]], [[myalgia]]&nbsp; (kirot sa masel), [[malaise]], at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamuna. Ang yugtong latensiya ay sumasangkot sa kaunti o walang mga sintomas at maaaring tumagal mula 2 linggo hanggang 20 taon o higit pa depende sa indibidwal. Ang panghuling yugto ng pagkahawa ng HIV ang AIDS. Ito ay inilalarawan ng mababang bilang ng CD4+ na selulang T (mas kaunti sa 200 kada mikrolitro) at paglitaw ng iba't ibang mga [[oportunistikong impeksiyon]], [[kanser]] at iba pang mga kondisyon. Ang maliit na lebel ng mga impektado ng HIV-1 na indibidwal ay nagpapanatili ng mataas na lebel ng mga CD4+ na selulang T nang walang [[terapiyang antiretroviral]]. Gayunpaman, ang karamihan sa mga ito ay may natutuklasan (detectable) na bigat na viral at kalaunan ay tumutuloy sa AIDS nang walang paggamot bagaman mas mabagal sa iba. Ang mga indibidwal na ito ay inuuri bilang kontroler ng HIV o [[pangmatagalang hindi tagatuloy]] (long-term nonprogressors o LTNP). Ang mga indibiwal na nagpapanataili ng bilang ng CD4+ ng selulang T at mayroon ring mababa at hindi matutuklasang bigat na viral nang walang paggamot ng antiretroviral ay tinatawag na mga elitistang kontrol o mga elitistang tagasupil (ES).<ref name=Grabar>{{cite journal | author=Grabar, S., Selinger-Leneman, H., Abgrall, S., Pialoux, G., Weiss, L., Costagliola, D. | title=Prevalence and comparative characteristics of long-term nonprogressors and HIV controller patients in the French Hospital Database on HIV |journal=AIDS | year=2009 | pages=1163–1169 | volume=23 | issue=9 | pmid=19444075 |doi=10.1097/QAD.0b013e32832b44c8}}</ref><ref>{{Cite pmid|20350494}}</ref> === Impeksiyong acute === {{Main|Acute HIV infection}} [[Talaksan:Symptoms of acute HIV infection.png|thumb|right|300px|Mga pangunahing sintomas ng impeksiyong HIV]] Ang impeksiyong HIV ay pangkalahatang nangyayari sa pagpapakilala ng mga [[pluidong pangkatawan]] mula sa impektado indibidwal (''indibidwal na may HIV'') tungo sa katawan ng isang indibidwal na hindi impektado (''indibidwal na walang HIV''). Ang isang yugto ng mabilisang [[replikasyong viral]] ay nagreresulta, na nagdudulot sa pagsagana ng virus sa [[periperal na dugo]]. Sa yugto ng pangunahing impeksiyon, ang lebel ng HIV ay maaaring umabot ng ilang mga milyong partikulo ng virus kada mililitro ng dugo.<ref name=Piatak>{{cite journal | author=Piatak, M., Jr, Saag, M. S., Yang, L. C., Clark, S. J., Kappes, J. C., Luk, K. C., Hahn, B. H., Shaw, G. M. and Lifson, J.D. | title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-03-19_259_5102/page/1748 | journal=Science | year=1993 | pages=1749–1754 |volume=259 | issue=5102 | pmid=8096089 | doi=10.1126/science.8096089|bibcode = 1993Sci...259.1749P }}</ref> Ang dugong ito ay sinasamahan ng maliwanag na pagbagsak ng bilang ng mga sumisirkulong CD4<sup>+</sup> na selulang T. Ang acute na viremia na ito ay iniuugnay sa halos lahat ng mga pasyente sa aktibasyon (pagpapagana) ng [[cytotoxic T cell|CD8<sup>+</sup> na mga selulang T]] na pumapatay ng mga selulang impektado ng HIV at kalaunan ng produksiyon ng [[antibody]] o [[seroconversion]]. Ang dugong CD8<sup>+</sup> na selulang T ay ipinagpapalagay na mahalaga sa pagkokontrol ng mga lebel ng virus na sumusukdol (peak) at pagkatapos ay bumabagsak habang ang bilang ng CD4<sup>+</sup> selulang T ay muling tumataas. Ang isang mabuting dugong CD8<sup>+</sup> na selulang T ay inigunay sa mas mabagal na pagpapatuloy ng sakit at isang mas mabuting [[prognosis]] bagaman ito ay hindi nagtatanggal ng virus.<ref name=Pantaleo1998> {{cite journal | author=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS. | title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia | journal=Proc Natl Acad Sci U S A. | year=1997 | pages=254–258 | volume=94 | issue=1 | pmid=8990195 | doi=10.1073/pnas.94.1.254 | pmc=19306 |bibcode = 1997PNAS...94..254P }}</ref> Sa yugtong ito (na karaniwang ay 2–4 linggo pagkatapos ng pagkakalantad), maraming mga indibidwal ay nagkakaroon ng [[influenza]] o tulad ng [[mononucleosis]] na sakit na tinataag na [[acute HIV infection]] na ang pinakaraniwang mga sintomas ay kinabibilangan ng [[lagnat]][[lymphadenopathy]], [[pharyngitis]], [[rash]], [[myalgia]], [[malaise]] at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamunan, at maaari ring kabilangan ng mas hindi karaniwang [[sakit sa ulo]], [[nausea]], at [[pagsusuka]], lumaking [[atay]]/[[spleen]], [[pagbawas ng timbang]], [[Candidiasis|thrush]], at mga [[neurolohikal]] na sintomas. Ang mga impektadong indibidwal ay maaaring makaranas ng lahat o ilan o wala sa mga sintomas na ito. Ang tagal ng mga sintomas ay nag-iiba iba na ang aberahe ay 28 araw at karaniwan ay tumatagal ng hindi bababa sa isang linggo.<ref name=Kahn> {{cite journal | author=Kahn, J. O. and Walker, B. D. | title=Acute Human Immunodeficiency Virus type 1 infection | journal=N. Engl. J. Med. | year=1998 | pages=33–39 | volume=331 | issue=1 | pmid=9647878 | doi=10.1056/NEJM199807023390107 }}</ref> Dahil sa mga hindi spesipikong kalikasan ng mga sintomas na ito, ang mga ito ay kadalasang hindi nakikilala bilang mga tanda ng impeksiyong HIV. Kahit pa ang mga pasyente ay pumunta sa kanilang mga doktor o hospital, ang mga ito ay kadalasang nabibigyan ng maling [[diagnosis]] na merong may isa sa mas karaniwang mga [[nakahahawang sakit]] na may parehong mga sintomas. Dahil dito, ang mga pangunahing sintomas na ito ay hindi ginagamit sa pagda-diagnos ng impeksiyong HIV dahil ang mga ito ay hindi nakikita sa lahat ng mga kaso at dahil sa marami sa mga ito ay sinasanhi ng ibang mas karaniwang mga sakit. Gayunpaman, ang pagkilala ng sindroma ay mahalaga dahil ang pasyente ay mas nakahahawa sa yugtong ito. <ref name="pmid11187417">{{cite journal |author=Daar ES, Little S, Pitt J, ''et al.'' |title=Diagnosis of primary HIV-1 infection. Los Angeles County Primary HIV Infection Recruitment Network |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2001-01-02_134_1/page/n64 |journal=Ann. Intern. Med. |volume=134 |issue=1 |pages=25–9 |year=2001 |pmid=11187417 |doi=}}</ref> === Impeksiyong kroniko === Ang isang malakas ng pagtatanggol ng [[sistemang immuno]] ay nagbabawas ng mga partikulong virus sa [[daluyang ng dugo]] na naghuhudyat ng pagsisimula ng pangalawa o kronikong (chronic) impeksiyong HIV. Ang pangalawang yugto ng impeksiyong HIV ay iba iba mula 2 linggo hanggang 20 taon. Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang HIV ay aktibo sa mga [[kulani]] na karaniwan ay patuloy ang pamamaga bilang tugon sa malaking mga halaga ng virus na nabitag (trapped) sa follicular na [[dendritikong selula]]ng network.<ref name=burton> {{cite journal | author=Burton GF, Keele BF, Estes JD, Thacker TC, Gartner S. | title=Follicular dendritic cell contributions to HIV pathogenesis | journal=Semin Immunol. | year=2002 | pages=275–284 | volume=14 | issue=4 | pmid=12163303 | doi=10.1016/S1044-5323(02)00060-X }} </ref> Ang mga nakapaligid na [[tisyu]] na mayaman sa CD4<SUP>+</SUP> na selulang T ay maaari ring maging impektado at ang mga partikulong viral ay natitipon sa parehong mga impektadong selula at bilang malayang virus. Ang mga indibidwal na nasa yugtong ito ay nakahahawa pa rin. Sa panahong ito, ang [[Helper T cell|CD4<SUP>+</SUP> CD45RO<SUP>+</SUP> na selulang T]] ay nagdadala ng karamihan sa mga bigat na proviral.<ref name=clapham> {{cite journal | author=Clapham PR, McKnight A. | title=HIV-1 receptors and cell tropism | journal=Br Med Bull. | year=2001 | pages=43–59 | volume=58 | issue=4 | pmid=11714623 | doi=10.1093/bmb/58.1.43 }}</ref> Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang unang pagsisimula ng terapiyang [[antiretroviral]] ay malaking nagpapaigi ng pagpapatuloy (survival) ng buhay ng indibidwal na may HIV kumpara sa mga indibidwal na may ipinagpalibang terapiya. === AIDS === Kapag ang bilang ng CD4<sup>+</sup> na selulang T ay bumagsak na mas mababa sa kritikal na antas ng 200 selula kada mililitro, ang pinamamagitang selulang [[immunidad]] ay nawawala at ang mga impeksiyon na may iba ibang oportunistikong [[mikrobyo]] ay lumilitaw. Ang unang mga sintomas ay karaniwang kinabibilangan ng katamtaman at hindi maipaliwanag na [[pagbawas ng timbang]], paulit ulit na impeksiyon sa [[traktong respiratoryo]] (gaya ng [[sinusitis]], [[bronchitis]], [[otitis media]], [[pharyngitis]]), [[prostatitis]], skin rashes, at mga singaw sa bibig. Ang mga karaniwang oportunistikong mga impeksiyon at [[tumor]] na ang ang karamihan ay kinokontrol ng masaganang CD4<sup>+</sup> ang pinamamagitan ng selulang T na immunidad ay nagsisimulang makaapekto sa pasyente. Sa karaniwang ang [[resistansiya]] ay nawawala sa simula sa pambibig na espesye ng [[Candida]] at ''Mycobacterium tuberculosis'', na tumutungo sa karagdagang pagiging marupok sa [[pambibig na candiasis]] (thrush) at [[tubercolosis]]. Sa kalaunan, ang muling pagpapagana ng latentong [[Herpesviridae|herpes viruses]] ay maaaring magsanhi ng paglala ng muling paglitaw ng [[herpes simplex]] eruptions, [[shingles]], [[Epstein-Barr virus]]-induced [[Lymphoma|B-cell lymphomas]], o [[Kaposi's sarcoma]]. Ang [[Pneumonia]] na sanhi ng [[fungus]] na ''[[Pneumocystis jirovecii]]'' ay karaniwan at kalimitang nakamamatay. Sa mga huling yugto ng AIDS, ang impeksiyon sa [[cytomegalovirus]] (na isa pang [[Herpesviridae|herpes virus]]) o [[Mycobacterium avium complex]] ay mas nakikita. Hindi lahat ng mga pasyenteng may AIDS ay nakakakuha ng lahat ng mga impeksiyong ito o tumor at mayroong mga ibang tumor at impeksiyon na hindi gaanong makikita ngunit mahalaga pa rin. == Transmisyon (Pagpasa) == {| class="wikitable" style="float:center; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef;" |+ Tinatantiyang kada aktong panganib ng pagkakamit ng HIV sa rutang paglalantad dito<ref name=MMWR3>{{ cite journal |author=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, ''et al.'' |title=Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services |journal=MMWR Recomm Rep |volume=54 |issue=RR–2 |pages=1–20 |year=2005 |month=January |pmid=15660015 |doi= |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5402a1.htm#tab1 | accessdate=2009-03-31 }}</ref><ref name=Jin_et_al>{{ cite journal |author=Jin F ''et al.'' |title=Per-contact probability of HIV transmission in homosexual men in Sydney in the era of HAART|journal=AIDS |volume=24 |issue=6 |pages=907–913 |year=2010 |month=March |pmid=20139750 |doi= 10.1097/QAD.0b013e3283372d90 |pmc=2852627 }}</ref> |- style="background:#efefef;" ! abbr="Ruta" | Ruta ng kalantaran ! abbr="Mga impeksiyon" | Tinatantiyang mga impeksiyon kada 10,000<br /> na kalantaran sa impektado o may sakit na indibidwal |- | style="text-align:left"| Transpusyon o pagsasalin ng dugo | 9,000 (90%)<ref name=Donegan>{{ cite journal | author=Donegan E, Stuart M, Niland JC, et al. | title=Infection with human immunodeficiency virus type 1 (HIV-1) among recipients of antibody-positive blood donations | url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1990-11-15_113_10/page/732 | journal=Ann. Intern. Med. | year=1990 | pages=733–739 | volume=113 | issue=10 | pmid=2240875 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang walang paggamot sa HIV) | 2,500 (25%)<ref name=Coovadia>{{ cite journal | author=Coovadia H | title=Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-07-15_351_3/page/288 | journal=N. Engl. J. Med. | year=2004 | pages=289–292 | volume=351 | issue=3 | pmid=15247337 | doi=10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang may kanais nais na paggamot sa HIV) | 100–200 (1%–2%)<ref name=Coovadia/> |- | style="text-align:left"| Pagsasalo sa paggamit sa [[karayom]] o [[siringhe]] sa paggamit ng [[droga]]. | 67 (0.67%)<ref name=Kaplan>{{ cite journal | author=Kaplan EH, Heimer R | title=HIV incidence among New Haven needle exchange participants: updated estimates from syringe tracking and testing data | journal=J. Acquir. Immune Defic. Syndr. Hum. Retrovirol. | year=1995 | pages=175–176 | volume=10 | issue=2 | pmid=7552482 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Percutaneous (o pambalat) na pagtusok ng impektadong karayom | 30 (0.30%)<ref name=Bell>{{ cite journal | author=Bell DM | title=Occupational risk of human immunodeficiency virus infection in healthcare workers: an overview | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_1997-05-19_102_5b/page/n19 | journal=Am. J. Med. | year=1997 | pages=9–15 | volume=102 | issue=5B | pmid=9845490 | doi=10.1016/S0002-9343(97)89441-7 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (2009 at 2010 na mga pag-aaral) | 170 (1.7%)<sup>‡</sup> [30–890]<ref name=Boily_et_al/> / 143 [48–285]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa data ng 1992 na pag-aaral) | 50 (0.5%)<ref name=ESG>{{ cite journal | author=European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | title=Comparison of female to male and male to female transmission of HIV in 563 stable couples. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=BMJ. | year=1992 | pages=809–813 | volume=304 | issue=6830 | pmid=1392708 | pmc=1881672 | doi=10.1136/bmj.304.6830.809 }}</ref><ref name=Varghese>{{ cite journal | author=Varghese B, Maher JE, Peterman TA, Branson BM,Steketee RW | title=Reducing the risk of sexual HIV transmission: quantifying the per-act risk for HIV on the basis of choice of partner, sex act, and condom use | url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2002-01_29_1/page/38 | journal=Sex. Transm. Dis. | year=2002 | pages=38–43 | volume=29 | issue=1 | pmid=11773877 | doi=10.1097/00007435-200201000-00007 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga hindi [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) | 62 (0.62%)<sup>a</sup> [7–168]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) | 11 (0.11%)<sup>a</sup> [2–24]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa 1992 pag-aaral) | 6.5(0.065%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| Mababang-sahod na bansa babae-sa-lalake | 38 (0.38%)<sup>‡</sup> [13–110]<ref name=Boily_et_al/> |- | style="text-align:left"| Mababang-sahod na bansa lalake-sa-babae | 30 (0.3%)<sup>‡</sup> [14–63]<ref name=Boily_et_al/> |- | style="text-align:left"| Babaeng tumatanggap ng [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] | 10 (0.1%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /><ref name=Leynaert>{{ cite journal | author=Leynaert B, Downs AM, de Vincenzi I | title=Heterosexual transmission of human immunodeficiency virus: variability of infectivity throughout the course of infection. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=Am. J. Epidemiol. | year=1998 | pages=88–96 | volume=148 | issue=1 | pmid=9663408 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Lalakeng nagpasok ng titi nito sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] | 5 (0.05%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| [[Fellatio|Paggamit ng bibig sa titi ng lalake]] | 1 (0.01%)<sup>†</sup><sup>b</sup><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| Lalakeng [[fellatio|ginamitan ng bibig sa titi nito]] | 0.5 (0.005%)<sup>†</sup><sup>b</sup><ref name=Varghese /> |- |} :<sup>a</sup> Natuklasan ng ilang pag-aaral ang hindi sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta sa impeksiyong HIV sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]].<ref name=Millett_et_al>{{cite journal |author=Millett GA, Flores SA, Marks G, Reed JB, Herbst JH |title=Circumcision status and risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men: a meta-analysis |journal=The Journal of American Medical Association |volume=300 |issue=14 |pages=1674–1684 |year=2009 |month=October |pmid=18840841 |doi= 10.1001/jama.300.14.1674|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/short/300/14/1674 | accessdate=2010-04-11}}</ref><ref name=Millett_et_al2>Correction about the values although "the pattern of nonsignificant findings remains consistent with the originally published article"[http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama;301/11/1126] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515011914/http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama |date=2007-05-15 }}</ref> :<sup>b</sup> Ang [[trauma]] o pinsala sa [[bibig]], mga [[Singaw (sakit)|singaw]], pamamaga, sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], [[ehakulasyon]] sa bibig at sistemikong pagsupil ng [[immuno]] ay maaaring magpadagdag ng rate ng pagpasa ng HIV.<ref>{{cite web |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |title=Public Health Agency of Canada |publisher=Phac-aspc.gc.ca |date=2004-12-01 |accessdate=2010-07-28 |archive-date=2012-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623172006/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |url-status=dead }}</ref> :<sup>†</sup> "pinakamahusay na hulang pagtatantiya" :<sup>‡</sup> Tinipong [[probabilidad]] na pagtatantiya ng pagpasa. :Ang naka-bracket na mga halaga ay kumakatawan sa 95% na [[konpidensiyang interbal]]. Ang datos na ipinapakita sa itaas ay kumakatawan sa transmisyon (pagpasa) nang walang gamit na [[kondom]]. Ang panganib ay malaking dumadagdag sa presensiya ng mga [[ulcer]] sa [[ari]] (genital), mga hiwa sa [[mukosa]], sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], o pakikipagtalik sa [[katalik]] na may may taas na [[bigat na viral]] ng HIV. <ref>{{cite web |url=http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |title=University of Hartford |publisher=uhavax.hartford.edu/ |date=2002-03-19 |accessdate=2011-08-14 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930090600/http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |url-status=dead }}</ref> Ang pagkakalantad sa [[prostitusyon]] at ang antas ng pambansang kita ay maaaring makaapekto sa panganib.<ref name=Boily_et_al>{{ cite journal |author=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M |title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=9 |issue=2 |pages=118–129 |year=2009 |month=February |pmid=19179227 |doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Ang tatlong pangunahing mga ruta ng transmisyon ng HIV ay natukoy. Ang HIV-2 ay naipapasa ng hindi gaanong kadalas sa pamamagitan ng rutang ina-sa-anak at rutang [[pakikipagtalik]] kesa sa HIV-1. === Seksuwal === [[Talaksan:2007 HIV STATISTICS.jpg|thumb|HIV statistics 2007]] Ang karamihan sa mga impeksiyong HIV ay nakukuha sa pamamagitan ng [[hindi ligtas o hindi protektadong pakikipagtalik]] (hindi paggamit ng [[kondom]]). Ang pagkawalang bahala sa HIV ay gumagampan ng mahalagang papel sa panganib ng pagkuha ng HIV.<ref name="cdc1"/><ref name=cdc2/> Ang transmisyon sa pakikipagtalik ay nangyayari kung ang isang impektado ng HIV na mga pluidong inilalabas sa katawan ng isang impektado ng HIV na indibidwal ay dumikit o napunta sa mga [[membrano]] ng [[ari]] (sex organ), [[bibig]] o [[rectum]] ng taong katalik nito na walang sakit na HIV. Sa mga may mataas na sahod na bansa, ang panganib sa babae-sa-lalakeng transmisyon ay 0.04% kada akto ng pakikipagtalik at 0.08% transmisyon kada akto ng pakikipagtalik sa lalake-sa-babae. Sa iba't ibang mga dahilan, ang mga rate na ito ay 4 hanggang 10 mga beses na mas mataas sa may mababang-sahod na mga bansa.<ref name="Boily_et_al"/> Ang rate para sa tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] ay mas matas na 1.7% kada akto ng pakikipagtalik.<ref name=Boily_et_al/> Ang isang 1999 na meta-analisis ng mga pag-aaral ng paggamit ng [[kondom]] ay nagpakitang ang konsistenteng paggamit ng [[latex]] na kondom ay nagbabawas ng panganib ng transmisyong seksuwal ng HIV na mga 85%.<ref name="workshop">{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |coauthors=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |format=PDF |accessdate=2009-01-08 |archive-date=2010-03-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/5oFAVQUhH?url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, ang [[spermicide]] ay maaaring aktuwal na magpadagdag ng rate ng transmisyon.<ref name="spermicide">{{cite web|url=http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|title=Should spermicides be used with condoms?|publisher=[[United States Food and Drug Administration]]|date=2009-04-30|accessdate=2009-07-23|work=Condoms and Sexually Transmitted Diseases, Brochure|archive-date=2013-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213061836/http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal Global Campaign for Microbicides : Rectal Use of N-9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821185718/http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22</ref><ref>[http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf Nonoxynol-9 Spermicide on HIV Risk List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821194706/http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22</ref> Ang mga [[randoma]]ng kinontrol na mga [[pagsubok medikal]] kung saan ang mga hindi [[tuli]]ng lalake ay randomang itinakda na tuliin sa mga kondisyong malinis at binigyan ng pagpapayo at ibang mga lalakeng hindi natuli ay isinagawa sa [[Timog Aprika]],<ref name=Williams>{{cite journal | author=Williams BG, Lloyd-Smith JO, Gouws E, Hankins C, Getz WM, Hargrove J, de Zoysa I, Dye C, Auvert B. | title=The Potential Impact of Male Circumcision on HIV in Sub-Saharan Africa | journal=PLoS Med | year=2006 | pages=e262 | volume=3 | issue=7 | pmid=16822094 | doi=10.1371/journal.pmed.0030262 | pmc=1489185 }}</ref> [[Kenya]],<ref>{{cite journal |author=Bailey RC, Moses S, Parker CB, ''et al.'' |title=Male circumcision for HIV prevention in young men in Kisumu, Kenya: a randomised controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/643 |journal=Lancet |volume=369 |issue=9562 |pages=643–56 |year=2007 |pmid=17321310|doi=10.1016/S0140-6736(07)60312-2}}</ref> and [[Uganda]]<ref>{{cite journal | author = Gray RH et al. | date = 24 Pebrero 2007 | title = Male circumcision for HIV prevention in men in Rakai, Uganda: a randomised trial | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/657 | journal = Lancet | volume = 369 | issue = 9562 | pages = 657–66 | pmid = 17321311 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60313-4 | quote = }}</ref> na nagpapakita ng pagbabawas ng transmisyon ng HIV sa babae-sa-lalakeng pakikipagtalik na mga respektibong 60%, 53%, at 51%. Bilang resulta nito, ang isang lupon ng mga eksperto ng [[World Health Organization]] (WHO) at [[UNAIDS]] Secretariat ay "''nagrekomiyenda na ang pagtutuli sa mga kalalakihan ay makilala bilang karagdagang mahalagang interbensiyon sa pagbabawas ng panganib ng nakukuhang HIV sa pakikipagtalik na [[heteroseksuwal]] sa mga lalake.''"<ref name=WHOUNAIDScircum>{{cite web | author=WHO | publisher=WHO.int | year=2007 | url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/news68/en/index.html | title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention | accessdate=2007-07-13 }}</ref> Sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]], walang sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta laban sa impeksiyong HIV o iba pang mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]].<ref name="Millett_et_al"/> Ang mga pag-aaral ng HIV sa mga babaeng sumailalim sa [[pagputol ng pambabaeng ari]] ay nag-ulat ng magkahalong mga resulta na ang ilang ebidensiya ay nagpapakita ng dumagdag na panganib ng transmisyon.<ref name="maslovskayahiv">{{Cite journal|author=Maslovskaya O, Brown JJ, Padmadas SS |title=Disentangling the complex association between female genital cutting and HIV among Kenyan women |journal=J Biosoc Sci |volume=41 |issue=6 |pages=815–30 |year=2009 |month=November |pmid=19607733 |doi=10.1017/S0021932009990150 |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Utz-Billing I, Kentenich H |title=Female genital mutilation: an injury, physical and mental harm |journal=J Psychosom Obstet Gynaecol |volume=29 |issue=4 |pages=225–9 |year=2008 |month=December |pmid=19065392 |doi=10.1080/01674820802547087 |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Nyindo M |title=Complementary factors contributing to the rapid spread of HIV-I in sub-Saharan Africa: a review |journal=East Afr Med J |volume=82 |issue=1 |pages=40–6 |year=2005 |month=January |pmid=16122111 |doi= |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Mboto CI, Fielder M, Davies-Russell A, Jewell AP |title=Prevalence of HIV-1, HIV-2, hepatitis C and co-infection in The Gambia |journal=West Afr J Med |volume=28 |issue=1 |pages=16–9 |year=2009 |month=January |pmid=19662739 |doi= |url=}}</ref> Ang mga programang naglalayon na humikayat ng [[pangingilin]] (abstinence) sa pakikipagtalik samantalang humihikayat at nagtuturo ng mga stratehiya ng [[ligtas na pakikipagtalik]] para sa mga aktibong seksuwal na indibidwal ay maaaring magbawas ng panandalian o pangmatagalang pag-aasal na nakapapanganib sa HIV sa mga kabataan sa may mataas-na-sahod na mga bansa ayon sa 2007 pag-aaral na [[Cochrane Collaboration|Cochrane Review]].<ref>{{cite journal |author= Underhill K, Operario D, Montgomery P |title= Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |pages= CD005421 |year=2008 |pmid= 17943855 |doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html |editor1-last= Operario |editor1-first= Don}}</ref> === Mga produkto ng dugo === Sa pangkalahatan, kung ang isang impektado ng HIV na [[dugo]] ay dumikit o tumungo sa anumang bukas na [[sugat]], ang HIV ay maaaring maipasa sa indibidwal na walang HIV. Ang rutang ito ng transmisyon ay sumasaalang alang sa mga impeksiyon sa mga tagagamit ng [[itinuturok na droga]], at tumatanggap ng [[pagsasalin ng dugo]] (bagaman ang karamihan sa mga pagsasalin ng dugo ay sinusuri para sa HIV sa mga maunlad na bansa) at mga produkto ng dugo. Ito ay ikinababahala rin para sa mga taong tumatanggap ng pangangalagang medikal sa mga rehiyong kung saan may laganap na mababang uring [[kalinisan ng katawan]] (hygiene) sa paggamit ng panturok na mga kasangkapan gaya ng muling paggamit ng mga karayom sa mga bansang [[Ikatlong Daigdig]] (third world). Ang mga manggagawa ng [[pangangalagang kalusugan]] gaya ng mga [[nars]], manggagawa ng laboratoryo at doktor ay nahawaan din bagaman ito ay bihirang mangyari. Simula na makikilala ang transmisyon ng HIV sa pamamagitan ng dugo, ang mga personnel na medikal ay inaatasang magprotekta sa kanilang mga sarili mula sa pagdikit o paglapit sa mga dugo sa pamamagitan ng [[pangkalahatang mga pag-iingat]]. Ang mga taong nagbibigay at tumatanggap ng [[tato]] (tattoo), mga [[pagtuturok sa katawan]] (body piercing) at [[pagsusugat sa katawan]] (scarification) ay maaaring manganib sa impeksiyong HIV. Natagpuan ang HIV na mababa ang konsentransiyon sa [[laway]], [[luha]] at [[ihi]] ng mga impektado ng HIV na indibidwal ngunit walang mga naitalang kaso ng impeksiyon sa mga pluidong inilalabas na ito at ang potensiyonal ng transmisyon ay hindi mahalaga.<ref name="pmid2963151">{{cite journal |author=Lifson AR |title=Do alternate modes for transmission of human immunodeficiency virus exist? A review |url=https://archive.org/details/sim_jama_1988-03-04_259_9/page/1352 |journal=JAMA |volume=259 |issue=9 |pages=1353–6 |year=1988 |pmid=2963151 |doi=10.1001/jama.259.9.1353 }}</ref> Hindi posible para sa mga [[lamok]] na magpasa ng HIV.<ref>{{cite web |url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm |title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS [HIV virus&#93; |publisher=Rci.rutgers.edu |date= |accessdate=2010-07-28 |archive-date=2014-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm |url-status=dead }}</ref> === Ina-sa-anak === Ang transmisyon ng HIV virus mula sa ina sa anak ay maaaring mangyari ''[[in utero]]'' (habang nagbubuntis), ''intrapartum'' (sa [[panganganak]]), o sa pamamagitan ng [[pagpapasuso]]. Sa kawalan ng paggamot, ang rate ng transmisyon hanggang sa kapanganakan ng sanggol mula ina hanggang sa sanggol ay 25%.<ref name="Coovadia"/> Gayunpaman, kung may makukuhang kombinasyon ng paggamot ng [[drogang antiretroviral]] at [[seksiyong Caesarian]] ay magbabawas ng panganib sa HIV na kasingbaba ng isang porsiyento.<ref name=Coovadia /> Ang pagkatapos ng kapangakang transmisyon mula sa ina tungo sa anak ay malaking maiiwasan sa pamamagitan ng kumpletong pag-iwas sa [[pagpapasuso]] sa sanggol. Gayunpaman, ang paraang ito ay may malaking kaugnayan sa [[morbidad]] (pagkakaroon ng sakit). Ang eksklusibong pagpapasuso at ang probisyon ng pinalawig na antiretroviral prophylaxis sa sanggol ay epektibo rin sa pag-iwas ng transmisyon.<ref>Cochrane Systematic Review on interventions for prevention of late postnatal mother-to-child transmission of HIV http://www.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104195014/http://www2.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html |date=2011-11-04 }}</ref> Ang UNAIDS ay nagtantiyang ang mga 430,000 bata ay nahawaan ng HIV sa buong mundo noong 2008(19% ng lahat ng mga bagong impeksiyon) na pangunahin sa rutang ito at ang karagdagang mga 65,000 na impeksiyon ay naiwasan sa pamamagitan ng pagbibigay ng antiretroviral prophylaxis sa mga kababaihang positibo-sa-HIV .<ref name=UNAIDS2009>{{Cite web | title=2009 AIDS Epidemic Update | url=http://data.unaids.org/pub/Report/2009/JC1700_Epi_Update_2009_en.pdf |author=UNAIDS |accessdate=2010-10-24 | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref> === Pangmaramihang impeksiyon === {{Main|Superimpeksiyong HIV}} Hindi tulad ng ilang mga virus, ang impeksiyong HIV ay hindi nagbibigay ng karagdagang [[immunidad]] laban sa mga karagdagang impeksiyon, sa partikular ay sa kaso ng mga virus na may mas malayong pagkakatulad sa [[gene]] . Ang parehong inter- at intra-clade na pangmaramihang mga impeksiyon ay naiulat,<ref name='pmid15995957'>{{cite journal |author=Smith D, Richman D, Little S |title=HIV Superinfection |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2005-08-01_192_3/page/438 |journal=Journal of Infectious Diseases |volume=192 |pages=438–44 |year=2005 |pmid=15995957 |doi=10.1086/431682 |issue=3 }}</ref> at naiugnay pa sa mas mabilis na pagpapatuloy ng sakit.<ref> {{cite journal |pmid=14987889 |title=Dual HIV-1 infection associated with rapid disease progression |author=Gottlieb, et al. |journal=Lancet |year=2004 |volume=363 |issue=9049 |pages=619–22 |doi=10.1016/S0140-6736(04)15596-7 |last2=Nickle |first2=DC |last3=Jensen |first3=MA |last4=Wong |first4=KG |last5=Grobler |first5=J |last6=Li |first6=F |last7=Liu |first7=SL |last8=Rademeyer |first8=C |last9=Learn |first9=GH }} </ref> Ang pangmaramihang mga impeksiyon ay mahahati sa dalawang mga kategorya na batay sa panahon ng pagkakamit ng ikalawang [[strain]]. Ang [[kapwa impeksiyon]] (coinfection) ay tumutukoy sa dalawang mga strain na lumalabas na nakuha sa parehong panahon (o kasing magkatulad upang makilala ng hiwalay). Ang muling impeksiyon (o [[superimpeksiyon]]) ang impeksiyong may ikalawang strain sa isang masusukat na panahong pagkatapos ng unang strain. Ang parehong mga anyo ay naiulat para sa HIV sa parehong acute at kronikong impeksiyon sa buong mundo.<ref>{{cite journal |url=https://archive.org/details/sim_jama_2004-09-08_292_10/page/1176 |pmid=15353529 |title=Incidence of HIV superinfection following primary infection |author=Smith et al. |journal=JAMA |volume=292 |issue=10 |pages=1177–8 |year=2004 |doi=10.1001/jama.292.10.1177 |last2=Wong |first2=JK |last3=Hightower |first3=GK |last4=Ignacio |first4=CC |last5=Koelsch |first5=KK |last6=Daar |first6=ES |last7=Richman |first7=DD |last8=Little |first8=SJ }}</ref><ref>{{cite journal |author=Chohan B, Lavreys L, Rainwater SM, Overbaugh J |title=Evidence for Frequent Reinfection with Human Immunodeficiency Virus Type 1 of a Different Subtype |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2005-08_79_16/page/10700 |journal=J. Virol. |volume=79 |issue=16 |pages=10701–8 |year=2005 |month=August |pmid=16051862 |pmc=1182664 |doi=10.1128/JVI.79.16.10701-10708.2005 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Piantadosi A, Chohan B, Chohan V, McClelland RS, Overbaugh J |title=Chronic HIV-1 Infection Frequently Fails to Protect against Superinfection |journal=PLoS Pathog. |volume=3 |issue=11 |pages=e177 |year=2007 |month=November |pmid=18020705 |pmc=2077901 |doi=10.1371/journal.ppat.0030177 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Hu DJ, Subbarao S, Vanichseni S, ''et al.'' |title=Frequency of HIV-1 dual subtype infections, including intersubtype superinfections, among injection drug users in Bangkok, Thailand |journal=AIDS |volume=19 |issue=3 |pages=303–8 |year=2005 |month=February |pmid=15718841 |doi= |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |accessdate=2009-03-31 |archive-date=2013-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916123825/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |url-status=dead }}</ref> === Pag-iwas === Ang isang kurso ng paggamot na [[antiretroviral]] na agad na nilapat pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay tumutukoy sa [[pagkatapos ng pagkalantad na prophylaxis]] ay nagpapabawas ng panganib ng impeksiyon kung sinimulan nang mabilis hangga't maaari.<ref name=Fan>{{cite book | author = | year = 2005 | title = AIDS : science and society | url =https://archive.org/details/aidssciencesocie0000fanh_t0s5| chapter = | editor = Fan, H., Conner, R. F. and Villarreal, L. P. eds | edition = 4th | pages = | publisher = Jones and Bartlett Publishers | location = [[Boston|Boston, MA]] | isbn = 0-7637-0086-X}}</ref> Noong Hulyo 2010, ang isang gel na pang-[[puke ng tao]] na naglalaman ng [[tenofovir]] na isang [[tagapigil ng baliktad na transcriptase]] ay naipakitang nagpabawas ng rate ng impeksiyon ng HIV ng 39 porsiyento sa isang pagsubok na isinagawa sa Timog Aprika.<ref name=Karim>{{cite journal | author=Karim, Q. A., Karim, S. S. A., Frolich, J. A., Grobler, A. C., Baxter, C., Mansoor, L. E., Kharsany, A. B. M., Sibeko, S., Mlisana, K. P., Omar, Z., Gengiah, T. N., Maarschalk, S., Arulappan, N., Mlotshwa, M., Morris, L., and Taylor, D. | title=Effectiveness and Safety of Tenofovir Gel, an Antiretroviral Microbicide, for the Prevention of HIV Infection in Women | url=https://archive.org/details/sim_science_2010-09-03_329_5996/page/1168 | journal=Science | volume=329 | issue=5996 | pages=1168–74 | date=19 Hulyo 2010 |pmid=20643915 | pmc=3001187| doi=10.1126/science.1193748|bibcode = 2010Sci...329.1168A }}</ref> Ang simulang paggamot gamit ang terapiyang antiretroviral ng mga taong nahawaan ng HIV ay pumrotekta sa 96% ng mga partner nito mula sa impeksiyon.<ref>National Institute of Allergy and Infectious Diseases (NIAID), [http://www.niaid.nih.gov/news/newsreleases/2011/Pages/HPTN052.aspx "Treating HIV-infected People with Antiretrovirals Protects Partners from Infection"], NIH News, 2011 May</ref> Ang pagsusuring pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay nirerekomiyenda sa pasimula, sa ika-anim na linggo, ikatlong buwan at ika-anim na buwan.<ref name=PEP10>{{cite journal|last=Tolle|first=MA|author2=Schwarzwald, HL|title=Postexposure prophylaxis against human immunodeficiency virus|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2010-07-15_82_2/page/161|journal=American family physician|date=2010 Hulyo 15|volume=82|issue=2|pages=161–6|pmid=20642270}}</ref> Sa kasalukuyan ay walang alam na makukuha ng publikong [[bakuna ng HIV]] para sa HIV o AIDS.<ref>{{cite web |author=Los Alamos National Laboratory • Established 1943 |url=http://www.lanl.gov/discover/curing_aids |title=Fighting the world's most dangerous disease::Los Alamos Lab |publisher=Lanl.gov |date= |accessdate=2010-07-28 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203034757/http://lanl.gov/discover/curing_aids |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Robb ML|title=Failure of the Merck HIV vaccine: an uncertain step forward |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_november-29-december-5-2008_372_9653/page/1857|journal=Lancet |volume=372 |issue=9653 |pages=1857–1858 |doi=10.1016/S0140-6736(08)61593-7 |pmid=19012958|year=2008}}</ref><ref name="Gray2011">{{cite journal | author = Gray GE, Allen M, Moodie Z, ''et al.'' | title = Safety and efficacy of the HVTN 503/Phambili Study of a clade-B-based HIV-1 vaccine in South Africa: a double-blind, randomised, placebo-controlled test-of-concept phase 2b study | journal = Lancet Infect Dis | year = 2011 | volume = 11 | issue = 7 | pages = 507–515 | doi=10.1016/S1473-3099(11)70098-6 | pmid = 21570355 }}</ref> Gayunpaman, ang isang bakuna na kombinasyon ng dalawang nakaraang hindi matagumpay na mga kandidatong bakuna na [[ALVAC-HIV]] at [[AIDSVAX]] ay iniulat noong Seytembre 2009 na nagresulta sa 30% pagbabawas sa mga impeksiyon sa isang [[pagsubok medikal]] na isinagawa sa [[Thailand]].<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8272113.stm | work=BBC News | title=HIV vaccine 'reduces infection' | date=24 Setyembre 2009 | accessdate=30 Marso 2010}}</ref><ref>{{cite journal | title = A (prime) boost for HIV vaccine research? | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-3-9-2009_374_9696/page/1119 | journal = Lancet | year= 2009 | volume = 374 | issue = 9696 | page = 1119 | doi = 10.1016/S0140-6736(09)61720-7 | last1 = The Lancet }}</ref> Ang mga karagdagang pagsubok ng bakuna ay nagpapatuloy sa kasalukuyan.<ref>{{cite web | author = U.S. Army Office of the Surgeon General | title = HIV Vaccine Trial in Thai Adults | publisher = ClinicalTrials.gov | date = 21 Marso 2011 | accessdate = 28 Hunyo 2011 | url = http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080}}</ref><ref>{{cite web | author = U.S. Army Office of the Surgeon General | title = Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial | publisher = ClinicalTrials.gov | date = 2 Hunyo 2010 | url = http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181}}</ref> == Virolohiya == === Istraktura at Genome === {{Main|Istraktura at genome ng HIV}} {{Taxobox| | color = violet | name = ''Human immunodeficiency virus'' | image = HIV-budding-Color.jpg | image_width = 190px | image_caption = Electron micrograp ng HIV-1 (sa berde) na umuusbong mula sa kulturadong lymphocyte. Ang maraming mga bilog na bukol sa ibabaw ng selula ay kumakatawan sa mga lugar ng pagtitipon at pag-usbong nga mga virion. | virus_group = vi | familia = ''[[Retroviridae]]'' | genus = ''[[Lentivirus]]'' | subdivision_ranks = Species | subdivision = * '''''Human immunodeficiency virus 1''''' * '''''Human immunodeficiency virus 2''''' }} Ang HIV ay iba sa istraktura sa iba pang mga [[retrovirus]]. Ito ay tinatayang [[sperikal]]<ref name=McGovern>{{ cite journal | author=McGovern SL, Caselli E, Grigorieff N, Shoichet BK | title=A common mechanism underlying promiscuous inhibitors from virtual and high-throughput screening | journal=J Med Chem | year=2002 | pages=1712–22 | volume=45 | issue=8 | pmid=11931626 | doi=10.1021/jm010533y }}</ref> na may [[diametro]]ng mga 120&nbsp;[[Nanometro|nm]] na mga 60&nbsp;beses na mas maliit sa [[selulang pulang dugo]] ngunit malaki para sa isang [[virus]].<ref name=Microbiology3>Compared with overview in: {{cite book|author=Fisher, Bruce; Harvey, Richard P.; Champe, Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |url=https://archive.org/details/microbiology0000harv |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstown, MD |year= 2007|pages= |isbn=0-7817-8215-5 |oclc= |doi=}} Page 3</ref> Ito ay binubuo ng dalawang mga kopya ng positibong isang-hiblang [[RNA]] na nagkokodigo para sa siyam na [[gene]] ng virus na sinarhan ng [[kono|konikal]] na [[capsid]] na binubuo ng 2,000 mga kopya ng [[protina]]ng viral na [[HIV structure and genome|p24]].<ref name=compendia>{{cite book |author = Various |year = 2008 |title = HIV Sequence Compendium 2008 Introduction |url = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf |format = PDF |accessdate = 2009-03-31 |archive-date = 2017-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171124115738/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf |url-status = dead }}</ref> Ang isang-hiblang RNA ay masikip na binibigkis sa mga protinang nucleocapsid na p7 at mga [[ensaym]] na kailangan sa kaunlaran ng virion gaya ng [[baliktad na transcriptase]], [[aspartyl protease|proteases]], [[ribonuclease]] at [[integrase]]. Ang isang [[matriks]] na binubuo ng protinang viral na p17 ay pumapaligid sa capsid na sumisiguro sa integridad o kabuuan ng partikulong virion.<ref name=compendia/> Ito naman ay napapaligiran ng [[viral na envelope]] na binubuo ng dalawang mga patong ng matabang mga [[molekula]]ng tinatawag na [[phospholipid]] na kinuha mula sa [[membrano ng selula]] ng tao kung ang bagong nabuong partikulong virus ay sumanga mula sa [[selula]]. Ang nakabigkis sa mga viral envelope ang mga protina mula sa selula ng [[hosto]] at mga 70 kopya ng kompleks na protinang HIV na umuungas sa ibabaw ng partikulong virus.<ref name=compendia/> Ang protinang ito na kilala bilang Env, ay binubuo ng isang cap na gawa sa tatlong mga molekulang tinatawag na [[gp120|glycoprotein (gp) 120]], at isang sangang binubuo ng tatlong mga molekulang [[gp41]] na kumakabit sa istraktura ng viral envelope.<ref name=Chan>{{ cite journal | author=Chan, DC., Fass, D., Berger, JM., Kim, PS. | title=Core Structure of gp41 from the HIV Envelope Glycoprotein | journal=Cell | year=1997 | pages=263–73 | volume=89 | pmid=9108481 |format=PDF |url=http://www.its.caltech.edu/~chanlab/PDFs/Chan_Cell_1997.pdf|accessdate=2009-03-31 | doi=10.1016/S0092-8674(00)80205-6 | issue=2}}</ref> Ang kompleks na glycoprotein na ito ay pumapayag sa virus na kumabit at sumanib sa mga inaasintang selula upang magpasimula ng nakahahawang [[siklo]].<ref name=Chan/> Ang parehong mga pang-ibabaw na protinang ito lalo na ang gp120 ay itinuturing na mga inaasinta (targets) ng panghinaharap na paggamot o mga bakuna laban sa HIV.<ref name=nih1998>{{cite news | author=National Institute of Health | title=Crystal Structure of Key HIV Protein Reveals New Prevention, Treatment Targets | date=17 Hunyo 1998 | url=http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | accessdate=2006-09-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060219112450/http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | archivedate=2006-02-19 | url-status=live }}</ref> Ang genome na [[RNA]] ay binubo ng hindi bababa sa mga pitong istraktural na tanda ([[Long terminal repeat|LTR]], [[Trans-activation response element (TAR)|TAR]], [[HIV Rev response element|RRE]], PE, SLIP, CRS, and INS), at siyam na [[gene]] na (''gag'', ''pol'', at ''env'', ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', ''vpu'', at misan ay pangsampung ''tev'', na pagsasanib ng tat env and rev) na nagkokodigo sa 19 mga [[protina]]. Tatlo sa mga gene na ito na ''gag'', ''pol'', at ''env'' ay naglalaman ng impormasyon na kailangan upang gumawa ng mga istraktural na protina para sa mga bagong partikulong virus.<ref name=compendia/> Halambawa, ang ''env'' ay nagkokodigo para sa protinang tinatawag na gp160 na sinisira ng viral na ensaym upang bumuo ng gp120 at gp41. Ang mga anim na natitirang gene na ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', at ''vpu'' (o ''vpx'' sa kaso ng HIV-2) ay mga regulatoryong gene para sa mga protinang kumokontrol sa kakayahan ng HIV na makahawa ng mga selula, lumikha ng mga bagong kopya ng virus ([[replikasyon]]) o magsanhi ng sakit.<ref name=compendia/> Ang dalawang mga protinang Tat (p16 ay p14) ang mga [[Tagapagpagana (henetika)|transkripsiyonal na transaktibidator]] para sa tagataguyod na LTR na kumikilos sa pamamagitan ng pagbibigkis ng elementong TAR RNA. Ang TAR ay maaari ring iproseso sa [[microRNA]] na rumiregula sa mga gene ng [[apoptosis]] na [[ERCC1]] at [[IER3]].<ref name="pmid18299284">{{cite journal|author=Ouellet DL, Plante I, Landry P, ''et al.'' |title=Identification of functional microRNAs released through asymmetrical processing of HIV-1 TAR element |journal=Nucleic Acids Res. |volume=36 |issue=7 |pages=2353–65 |year=2008 |month=April |pmid=18299284 |pmc=2367715 |doi=10.1093/nar/gkn076 |url=http://nar.oxfordjournals.org/cgi/content/full/36/7/2353}}</ref><ref name="pmid19220914">{{cite journal |author=Klase Z, Winograd R, Davis J, ''et al.'' |title=HIV-1 TAR miRNA protects against apoptosis by altering cellular gene expression |journal=Retrovirology |volume=6 |issue=1 |page=18 |year=2009 |pmid=19220914 |pmc=2654423 |doi=10.1186/1742-4690-6-18 |url=http://www.retrovirology.com/content/6/1/18 |access-date=2011-12-28 |archive-date=2013-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130404030636/http://www.retrovirology.com/content/6/1/18 |url-status=dead }}</ref> Ang protinang [[Rev (HIV)|Rev]] (p19) ay sangkot sa paglilipat ng RNA mula sa [[nucleus ng selula]] at [[cytoplasmo]] sa pamamagitan ng pagbibigkis ng [[HIV Rev response element|RRE]] elementong RNA. Ang protinang Vif (p23) ay pumipigil sa aksiyon ng [[APOBEC3G]] (na isang protinang selula na nagde-[[deaminasyon|deaminado]] ng DNA: mga hybrid na RNA at/o nanghihimasok sa protinang Pol). Ang protinang Vpr (p14) ay pumipigil sa [[paghahati ng selula]] sa G2/M. Ang protinang Nef (p27) ay babang-nagreregula ng [[CD4]] (ang pangunahing reseptor na viral) gayundin ang mga molekulang [[MHC class I]] at [[MHC class II|class II]].<ref name="pmid2014052">{{cite journal |author=Garcia JV, Miller AD |title=Serine phosphorylation-independent downregulation of cell-surface CD4 by nef |journal=Nature |volume=350|issue=6318 |pages=508–11 |year=1991 |month=April |pmid=2014052 |doi=10.1038/350508a0|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-04-11_350_6318/page/508|bibcode = 1991Natur.350..508G }}</ref><ref name="pmid8612235">{{cite journal |author=Schwartz O, Maréchal V, Le Gall S, Lemonnier F, Heard JM |title=Endocytosis of major histocompatibility complex class I molecules is induced by the HIV-1 Nef protein |journal=Nat. Med. |volume=2 |issue=3 |pages=338–42 |year=1996|month=March |pmid=8612235 |doi= 10.1038/nm0396-338|url=}}</ref><ref name="pmid11593029">{{cite journal |author=Stumptner-Cuvelette P, Morchoisne S, Dugast M, ''et al.'' |title=HIV-1 Nef impairs MHC class II antigen presentation and surface expression |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=98 |issue=21 |pages=12144–9 |year=2001 |month=October |pmid=11593029 |pmc=59782|doi=10.1073/pnas.221256498 |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-10-09_98_21/page/12144|bibcode = 2001PNAS...9812144S }}</ref> Ang Nef ay nakikipag-ugnayan rin sa mga sakop na SH3. Ang protinang Vpu (p16) ay umiimpluwensiya sa paglabas ng bagong mga partikulong virus mula sa mga impektadong selula.<ref name=compendia/> Ang mga dulo ng bawat hibla ng HIV RNA ay naglalaman ng sekwensiyang [[RNA]] na tinatawag na [[mahabang terminal na pag-ulit]] (long terminal repeat o LTR). Ang mga rehiyon sa LTR ay kumikilos na mga [[switch]] upang kontrolin ang produksiyon ng mga bagong virus at maaaring pumukaw ng mga proteina mula sa HIV o sa selulang hosto. Ang [[Retroviral Psi na nagkakahong elemento|elementong Psi]] ay sangkot sa pagkakahon ng viral genome at nakikilala ng mga protinang Gag at Rev. Ang elementong SLIP (TTTTTT) ay sangkot sa [[paglipatbalangkas]] sa Gag-Pol na bumabasa ng balangkas na kailangan upang makagawa ng gumaganang Pol.<ref name=compendia/> === Tropismo === {{Main|HIV tropism}} [[Talaksan:HIV Mature and Immature.PNG|thumb|right|Diagram of the immature and mature forms of HIV]] Ang terminong [[tropismong viral]] ay tumutukoy sa kung aling mga uri ng [[selula]] ang nahahawaan ng HIV. Ang HIV ay maaaring humawa sa iba't ibang uri ng mga selulang [[immuno]] gaya ng [[Tagatulong na selulang T|CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T]], [[macrophage]], at [[microglial]]. Ang pagpasok ng HIV-1 sa mga macrophage at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T ay pinamamagitan sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan ng mga virion envelope glycoprotein (gp120) sa molekulang CD4 sa inaasintang mga selula gayundin sa mga kapwa reseptor na [[chemokine]].<ref name=Chan/> Ang mga strain na macrophage ng HIV-1, o hindi-[[syncitia]]-na pumupukaw na mga strain (NSI) ay gumagamit ng reseptor na ''β''-chemokine na [[CCR5]] para sa pagpasok at kaya ay may kakayahang magreplika sa mga macrophage at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T.<ref name=Coakley>{{ cite journal | author=Coakley, E., Petropoulos, C. J. and Whitcomb, J. M. | title=Assessing ch vbgemokine co-receptor usage in HIV | journal=Curr. Opin. Infect. Dis. | year=2005 | pages=9–15 | volume=18 | issue=1 | pmid=15647694 |format= | doi=10.1097/00001432-200502000-00003 }}</ref> Ang ''α''-chemokine SDF-1 na [[ligando]] CXCR4 ay sumusupil ng [[replikasyon]] ng mga [[henetikong hiwalay|hiwalay]] na T-tropic HIV-1. Ginagawa nito ito sa pamamagitan ng [[ilalim-na-regulasyon|ilalim-na-pagreregula]] ng [[ekspresyon (heneteika)|ekspresyon]] ng CXCR4 sa ibabaw ng mga [[selula]]ng ito. Ang HIV na tanging gumagamit ng reseptor na CCR5 ay tinatawag [[HIV tropism|R5]]; ang mga tanging gumagamit ng CXCR4 ay tinatawag na [[HIV tropism|X4]], at ang gumagamit ng parehong ito ay tinatawag na X4R5. Gayunpaman, ang tanging paggamit ng kapwa reseptor ay hindi nagpapaliwanag ng tropismong viral dahil hindi lahat ng virus na R5 ay nakagagamit ng CCR5 sa mga macrophage para sa isang produktibong impeksiyon<ref name=Coakley /> at ang HIV ay maaari ring makahawa ng pangilalim na uri ng [[myeloid na dendritikong mga selula]],<ref name=Knight> {{cite journal | author=Knight, S. C., Macatonia, S. E. and Patterson, S. | title=HIV I infection of dendritic cells | journal=Int. Rev. Immunol. | year=1990 | pages=163–75 | volume=6 | issue=2–3 | pmid=2152500 | doi=10.3109/08830189009056627 }}</ref> na malamang ay bumubuo ng imbakan na nagpapanatili ng impeksiyon kapag ang bilang ng CD4<SUP>+</SUP> mga selulang T ay labis na bumagsak sa mababang mga lebel. Ang ilang mga tao ay hindi tinatablan o nahahawaan ng ilang mga strain ng HIV.<ref name=Tang>{{ cite journal | author=Tang, J. and Kaslow, R. A. | title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy | journal=AIDS | year=2003 | pages=S51–S60 | volume=17 | issue=Suppl 4 | pmid=15080180 | doi=10.1097/00002030-200317004-00006 }}</ref> Halimbawa, ang mga taong may [[mutasyon]]g [[CCR5-Δ32]] ay resistante (hindi tinatablan) ng impeksiyon ng virus na R5 dahil ang mutasyon ay pumipigil sa HIV na magbigkis sa kapwa reseptor na ito na nagbabawas ng kakahayan nito na humawa ng mga inaasintang selula. Ang [[pakikipagtalik]] ang pangunahing paraan ng transmisyon ng HIV. Ang HIV na X4 at R5 ay makikita sa [[semilya]] na ipinapasa mula sa lalake sa katalik nito (babae o lalake). Ang virion ay maaaring humawa ng maraming mga inaasintang selula at kumalat sa buong organismo. Gayunpaman, ang proseso ng pagpili ay tumutungo sa nananaig na transmisyon ng virus na R5 sa daanang ito.<ref name=Zhu1993> {{cite journal | author=Zhu T, Mo H, Wang N, Nam DS, Cao Y, Koup RA, Ho DD. | title=Genotypic and phenotypic characterization of HIV-1 patients with primary infection | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-08-27_261_5125/page/1178 | journal=Science | year=1993 | pages=1179–81 | volume=261 | issue=5125 | pmid=8356453 | doi=10.1126/science.8356453 |bibcode = 1993Sci...261.1179Z }}</ref><ref name=Wout> {{cite journal | author=van’t Wout AB, Kootstra NA, Mulder-Kampinga GA, Albrecht-van Lent N, Scherpbier HJ, Veenstra J, Boer K, Coutinho RA, Miedema F, Schuitemaker H. | title=Macrophage-tropic variants initiate human immunodeficiency virus type 1 infection after sexual, parenteral, and vertical transmission | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1994-11_94_5/page/2060 | journal=J Clin Invest | year=1994 | pages=2060–7 | volume=94 | issue=5 | pmid=7962552 | doi=10.1172/JCI117560 | pmc=294642 }}</ref><ref name=Zhu1996> {{cite journal | author=Zhu T, Wang N, Carr A, Nam DS, Moor-Jankowski R, Cooper DA, Ho DD. | title=Genetic characterization of human immunodeficiency virus type 1 in blood and genital secretions: evidence for viral compartmentalization and selection during sexual transmission | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_1996-05_70_5/page/3098 | journal=J Virol | year=1996 | pages=3098–107 | volume=70 | issue=5 | pmid=8627789 | pmc=190172 }}</ref> Kung paanong ang selektibong prosesong ito ay kumikilos ay nasa ilalim pa rin ng pagsisiyasat ngunit ang isang modelo ay ang [[spermatozoa]] ay maaaring selektibong magdala ng R5 HIV habang kanilang inaangkin ang parehong CCR3 at CCR5 ngunit hindi ang CXCR4 sa kanilang ibabaw<ref name=Muciaccia> {{cite journal | author=Muciaccia B, Padula F, Vicini E, Gandini L, Lenzi A, Stefanini M. | title=Beta-chemokine receptors 5 and 3 are expressed on the head region of human spermatozoon | url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_2005-12_19_14/page/2048 | journal=FASEB J | year=2005 | pages=2048–50 | volume=19 | issue=14 | pmid=16174786 | doi=10.1096/fj.05-3962fje }}</ref> at ang [[selulang epithelial]] sa [[ari]] (genital) ay may kinikilingang sumasamsam sa virus na X4.<ref name=Berlier> {{cite journal | author=Berlier W, Bourlet T, Lawrence P, Hamzeh H, Lambert C, Genin C, Verrier B, Dieu-Nosjean MC, Pozzetto B, Delezay O. | title=Selective sequestration of X4 isolates by human genital epithelial cells: Implication for virus tropism selection process during sexual transmission of HIV | journal=J Med Virol. | year=2005 | pages=465–74 | volume=77 | issue=4 | pmid=16254974 | doi=10.1002/jmv.20478 }}</ref> Sa mga pasyenteng nahawaan ng pangilalim na uri ng B HIV-1, kadalasan ay mayroong switch na kapwa reseptor sa huling yugto ng sakit at ang mga barianto (uri) ng T-tropic ay lumilitaw na maaaring makahawa sa iba ibang mga selulang T sa pamamagitan ng CXCR4.<ref name=Clevestig> {{cite journal | author=Clevestig P, Maljkovic I, Casper C, Carlenor E, Lindgren S, Naver L, Bohlin AB, Fenyo EM, Leitner T, Ehrnst A. | title=The X4 phenotype of HIV type 1 evolves from R5 in two children of mothers, carrying X4, and is not linked to transmission | journal=AIDS Res Hum Retroviruses | year=2005 | pages=371–8 | volume=5 | issue=21 | pmid=15929699 | doi=10.1089/aid.2005.21.371 }}</ref> Ang mga uring ito ay nagrereplika naman nang mas agresibo na may tumaas na [[birulensiya]] na nagsasanhi ng mabilisang pagkaubos ng selulang T, pagbagsak ng [[sistemang immuno]] at mga paglitaw ng mga oportunistikong impeksiyon na naghuhudyat ng pagsisimula ng [[AIDS]].<ref name=Moore> {{cite journal | author=Moore JP.| title=Coreceptors: implications for HIV pathogenesis and therapy | url=https://archive.org/details/sim_science_1997-04-04_276_5309/page/50| journal=Science | year=1997 | pages=51–2 | volume=276 | issue=5309 | pmid=9122710 | doi=10.1126/science.276.5309.51 }}</ref> Kaya sa kurso ng impeksiyon, ang pag-aangkop na viral sa paggamit ng CXCR4 imbis ng CCR5 ay maaaring isang mahalagang hakbang sa pagtungo sa AIDS. Ang ilang mga bilang ng pag-aaral ng mga indibidwal na nahawaan ng pang ilalim na uring B ay natukoy na sa pagitan ng 40 at 50% ng mga pasyente ng AIDS ay maaaring magpatira ng mga virus ng SI at ipinagpapalagay ng phenotipong X4.<ref name=Karlsson> {{cite journal | author=Karlsson A, Parsmyr K, Aperia K, Sandstrom E, Fenyo EM, Albert J.| title=MT-2 cell tropism of human immunodeficiency virus type 1 isolates as a marker for response to treatment and development of drug resistance | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1994-12_170_6/page/1367| journal=J Infect Dis. | year=1994 | pages=1367–75 | volume=170 | issue=6 | pmid=7995974 | doi=10.1093/infdis/170.6.1367 }}</ref><ref name=Koot> {{cite journal | author=Koot M, van 't Wout AB, Kootstra NA, de Goede RE, Tersmette M, Schuitemaker H.| title=Relation between changes in cellular load, evolution of viral phenotype, and the clonal composition of virus populations in the course of human immunodeficiency virus type 1 infection | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1996-02_173_2/page/349| journal=J Infect Dis. | year=1996 | pages=349–54 | volume=173 | issue=2 | pmid=8568295 | doi=10.1093/infdis/173.2.349 }}</ref> Ang HIV-2 ay mas hindi gaanong [[patoheniko]] kesa sa HIV-1 at mas limitado sa pamamahaging pandaigdigan nito. Ang pagkuha ng mga "kasamang genes" ng HIV-2 at ang mas maraming mga parteno ng paggamit ng kapwa reseptor (kabilang ang independiyenteng CD4) ay maaaring makatulong sa virus sa pag-aangkop nito upang makaaiwas sa likas na restriksiyong mga paktor na makikita sa mga selulang hosto. Ang pag-aangkop sa paggamit ng normal na makinaryang selular upang magkaroon ng kakayahang makapagpasa at produktibong impeksiyon ay nakatulong rin sa paglikha ng replikasyon ng HIV-2 sa mga tao. Ang isang stratehiya ng pagpapatuloy (survival) para sa anumang nakahahawang ahente ay hindi pagpatay ng hosto nito kundi sa huli ang pagiging isang [[commensal]] na organismo. Sa pagkakamit ng mababang patohenisidad sa paglipas ng panahon, ang mga barianto na mas matagumpay sa pagpasa ay mapipili.<ref name= CheneyandMcKnight>{{cite book |author= Cheney, K and McKnight, A|chapter=HIV-2 Tropism and Disease | year=2010 |title=Lentiviruses and Macrophages: Molecular and Cellular Interactions |url= https://archive.org/details/lentivirusesmacr0000unse| publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-60-8}}</ref> === Siklo ng Replikasyon === [[Talaksan:HIV gross cycle only.png|thumb|Siklo ng replikasyon ng HIV]] ==== Pagpasok sa selula ==== Ang HIV ay pumapasok sa [[macrophage]]s at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T sa pamamagitan ng [[adsorpsiyon]] ng mga [[glycoprotein]] sa ibabaw sa mga reseptor sa inaasintang selula na sinundan ng pagsasanib ng [[viral envelope]] sa [[membrano ng selula]] at paglabas ng HIV capsid sa selula.<ref name=Chan2>{{cite journal |author=Chan D, Kim P |title=HIV entry and its inhibition |url=https://archive.org/details/cell_1998-05-29_93_5/page/681 |journal=Cell |volume=93 |issue=5 |pages=681–4 |year=1998 |pmid=9630213 |doi=10.1016/S0092-8674(00)81430-0}}</ref><ref name=Wyatt>{{cite journal |author=Wyatt R, Sodroski J |title=The HIV-1 envelope glycoproteins: fusogens, antigens, and immunogens |url=https://archive.org/details/sim_science_1998-06-19_280_5371/page/1884 |journal=Science |volume=280 |issue=5371 |pages=1884–8 |year=1998 | doi=10.1126/science.280.5371.1884 |pmid=9632381|bibcode = 1998Sci...280.1884W }}</ref> Ang pagpasok sa selula ay nagmumula sa pamamagitan ng interaksiyon ng trimeric envelope complex ([[gp160]] spike) at parehong [[CD4]] at reseptor na chemokine (na pangkalahatan ay [[CCR5]] o [[CXCR4]] ngunit ang iba ay alam na nakikipag-ugnayan) sa ibabaw ng selula.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang gp120 bumibigkis sa [[integrin]] α<sub>4</sub>β<sub>7</sub> na nagpapagana ng [[LFA-1]] na sentral na integrin na sangkot sa paglikha ng mga [[sinapse]]ng virolohikal na nangangasiwa ng mahusay na selula-sa-selulang pagkalat ng HIV-1.<ref name=Arthos>{{cite journal |author=Arthos J, Cicala C, Martinelli E, Macleod K, Van Ryk D, Wei D, Xiao Z, Veenstra TD, Conrad TP, Lempicki RA, McLaughlin S, Pascuccio M, Gopaul R, McNally J, Cruz CC, Censoplano N, Chung E, Reitano KN, Kottilil S, Goode DJ, Fauci AS. |title=HIV-1 envelope protein binds to and signals through integrin alpha (4)beta (7), the gut mucosal homing receptor for peripheral T cells |journal=Nature Immunol. |volume=In Press |issue= 3|year=2008|pmid=18264102 |doi=10.1038/ni1566 |pages=301–9}}</ref> Ang gp160 spike ay naglalaman ng mga nagbibigkis na mga sakop (domains) para sa parehong mga reseptor na CD4 at chemokine.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang unang hakbang sa pagsasanib ay kinasasangkutan ng mataas na apinidad ng pagkakabit ng mga nagbibigkis na sakop (domains) na CD4 ng [[gp120]] sa CD4. Kapag ang gp120 ay nakabigkis na sa protinang CD4, ang envelope complex ay sumasailalim sa isang istraktural na pagbabago na naglalantad ng mga chemokine na nagbibigkis sa mga sakop ng gp120 at pumapayag sa mga ito na makipag-ugnayan sa mga inaasintang reseptor na chemokine.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ito ay pumapayag para sa mas matatag na dalawang-umuungos na pagkakabit na pumapayag sa N-terminal na nagsasanib na [[peptide]] na gp41 upang makatagos sa membrano ng selula.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang inulit na mga sekwensiya sa gp41, HR1, at HR2 ay nakikipag-ugnayan naman na nagsasanhi ng pagbagsak ng ektraselular na bahagi ng gp41 sa isang hairpin. Ang pulupot na istrakturang ito ay nagpapalapit sa virus at mga membrano ng selula na pumapayag sa pagsasanib ng mga membrano at kalaunang pagpasok ng viral capsid.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Pagkatapos ang HIV ay bumigkis sa inaasintang selula, ang [[RNA]] ng HIV at iba't ibang mga [[ensaym]] kabilang ang baligtad na transcriptrase, integrase, ribonuclease, and protease, ay itinutusok (injected) sa loob ng selula.<ref name=Chan2/> Habang isinasagawa ang batay sa microtubule na paghahatid sa nucleus, ang viral na isang hiblang RNA genome ay [[transkipsiyon|tinranskriba]] sa dalawang-hibang DNA na isinasama naman sa [[kromosoma]] ng hosto. Ang HIV ay maaaring humawa ng mga [[selulang dendritiko]] (DC) sa pamamagitan ng rutang CD4-[[CCR5]] na ito, ngunit ang isa pang ruta gamit ang spesipiko sa mannose na C-uring lectin na mga reseptor gaya ng [[DC-SIGN]] ay maaari ring gamitin.<ref name=Pope_2003>{{cite journal |author=Pope M, Haase A |title=Transmission, acute HIV-1 infection and the quest for strategies to prevent infection |journal=Nat Med |volume=9 |issue=7 |pages=847–52 |year=2003 |pmid=12835704 |doi=10.1038/nm0703-847}}</ref> Ang mga DC ang isa sa mga unang selula na naeenkwentro ng virus sa pagpasang nangyayari sa [[pakikipagtalik]]. Ang mga ito ay kasalukuyang ipinagpapalagay na gumagampan ng mahalagang papel sa pamamaigtan ng pagpasa ng HIV sa mga selulang T kapag ang virus ay nabitig sa [[mukosa]] ng mga DC.<ref name=Pope_2003 /> Ang presensiya ng [[FEZ-1]] na natural na umiiral sa mga [[neuron]] ay pinaniniwalaang nagpapaiwas sa impeksiyon ng mga selula ng HIV.<ref name="HaedickeBrown2009">{{cite journal|last1=Haedicke|first1=J.|last2=Brown|first2=C.|last3=Naghavi|first3=M. H.|title=The brain-specific factor FEZ1 is a determinant of neuronal susceptibility to HIV-1 infection|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-08-18_106_33/page/14040|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=33|year=2009|pages=14040–14045|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0900502106}}</ref> ==== Replikasyon at transkripsiyon ==== Sa madaling panahong pagkatapos na ang viral capsid ay pumasok sa selula, ang isang [[ensaym]] na tinatawag na [[baligtad na transcriptase]]'' ay nagpapalaya ng isang-hiblang (+)[[RNA]] na genome mula sa ikinabit na mga protinang viral at kumokopya nito sa molekulang [[cDNA|complementary DNA (cDNA)]].<ref name=Zheng>{{cite journal | author=Zheng, Y. H., Lovsin, N. and Peterlin, B. M. | title=Newly identified host factors modulate HIV replication | journal=Immunol. Lett. | year=2005 | pages=225–34 | volume=97 | issue=2 | pmid=15752562 | doi=10.1016/j.imlet.2004.11.026}}</ref> Ang proseso ng baligtad na transkripisyon ay labis na nagagawi sa pagkakamali at ang mga nagreresultang [[mutasyon]] ay maaaring magsanhi ng [[resistansiya sa mga drogang antiviral|resistansiya]] (hindi pagtalab sa droga) o pumayag sa virus na sumakop sa [[sistemang immuno]] ng katawan. Ang baligtad na transcriptase ay mayroon ring aktibidad na ribonuclease na sumisira sa viral RNA habang isinasagawa ang [[biosintesis|sintesis]] ng cDNA gayundin ng independiyente sa DNA na aktibidad na DNA polymerase na lumilikha ng [[senso (molekula na biolohiya)|sensong]] DNA mula sa ''antisensong'' cDNA.<ref>[http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html Doc Kaiser's Microbiology Home Page > IV. VIRUSES > F. ANIMAL VIRUS LIFE CYCLES > 3. The Life Cycle of HIV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726222939/http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html |date=2010-07-26 }} Community College of Baltimore County. Updated: Jan., 2008</ref> Sa pagiging magkasama, ang cDNA at ang komplementong anyo nito ay bumubuo ng dalawang-hiblang viral DNA na inihahatid naman sa [[nucleus ng selula]]. Ang pagsasama ng viral DNA sa [[genome]] ng selula ng hosto ay isinasagawa ng isa pang ensaym na viral na tinatawag na ''[[integrase]]''.<ref name=Zheng/> [[Talaksan:Reverse Transcription.png|thumb|Ang baligtad na transkipsiyon ng genome ng HIV sa dalawang hiblang DNA]] Ang isinamang viral DNA na ito ay maaaring humimlay ng hindi aktibo sa latentong yugto ng impeksiyong HIV.<ref name=Zheng/> Upang aktibong lumikha ng virus, ang ilang mga selular na [[paktor ng transkipsiyon]] ay hindi kinakailangang umiiral, na ang pinakamahalaga ang [[NF-κB|NF-''κ''B]] (NF kappa&nbsp;B) na [[taas na regulasyon|taas-na-nireregula]] kapag ang mga selulang T ay naging aktibo.<ref name=Hiscott>{{cite journal | author=Hiscott J, Kwon H, Genin P. | title=Hostile takeovers: viral appropriation of the NF-kB pathway | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2001-01_107_2/page/143 | journal=J Clin Invest. | year=2001 | pages=143–151 | volume=107 | issue=2 | pmid=11160127 | doi=10.1172/JCI11918 | pmc=199181 }}</ref> Ang ibig sabihin nito, ang mga selulang malamang na mapatay ng HIV ang mga kasalukuyang lumalaban sa impeksiyon. Habang nangyayari ang repklikasyon ng virus, ang isinamang DNA [[provirus]] ay [[transkripsiyon (henetika)|tintranskriba]] sa [[Messenger RNA|mRNA]] na [[pagpuputol (henetika)|pinutol]] (spliced) sa mas maliit na mga piraso. Ang mga maliit na mga pirasong ito ay inilalabas mula sa nucleus patungo sa [[cytoplasma]] kung saan ang mga ito ay [[pagsasalin (henetika)|isinasalin]] sa mga regulatoryong protinang [[Tat (HIV)|Tat]] (na humihikayat ng bagong produksiyon ng virus) at [[Rev (HIV)|Rev]]. Habang ang bagong nalikhang protinang Rev ay nagtitipon sa nucleus, ito ay bumibigkis sa viral mRNAs at pumapayag sa mga hindi naputol (unspliced) RNA na umalis sa nucleus kung saan ang ito ay napananatili hanggang sa maputol.<ref name=Pollard> {{cite journal | author=Pollard, V. W. and Malim, M. H. | title=The HIV-1 Rev protein | url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_1998_52/page/491 | journal=Annu. Rev. Microbiol. | year=1998 | pages=491–532 | volume=52 | issue= | pmid=9891806 | doi=10.1146/annurev.micro.52.1.491 }}</ref> Sa yugtong ito, ang mga istraktural na protinang Gag at Env ay nalilikha mula sa buong habang mRNA. Ang buong-habang RNA ay aktwal na genome ng virus; ito ay nagbibigkis sa protinang Gag at ikinakahon sa mga bagong partikulong virus. Ang HIV-1 at HIV-2 ay lumalabas na nagkakahong ng kanilang RNA nang magkaiba. Ang HIV-1 ay nagbibigkis sa anumang angkop na RNA samantalang ang HIV-2 ay may kinikilangang nagbibigkis sa mRNA na ginamit upang lumikha ng mismong protinang Gag. Ito ay maaaring mangahulugang ang HIV-1 ay may mas mabuting kakayahan na sumailalim sa [[mutasyon]]. Ang impeksiyong HIV-1 ay tumutuloy sa AIDS nang mas mabilis kesa sa impeksiyong HIV-2 at ang ==== Pagtitipon at paglabas ==== Ang huling hakbang ng siklong viral na pagtitipon ng mga bagong viron na HIV-1, ay nagsisimula sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto. Ang poliprotinang Env (gp160) ay dumadaan sa [[endoplasmikong retikulum]] at inihahahatid sa kompleks na [[Aparatong Golgi|Golgi]] kung saan ito ay pinaghihiwalay ng [[HIV-1 protease|protease]] at pinoproseso sa dalawang HIV envelope na mga glycoprotein na gp41 at gp120. Ang mga ito ay inihahatid sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto kung saan ang gp41 ay nagkakabit sa gp120 sa membrano ng impektadong selula. Ang Gag (p55) at Gag-Pol (p160) na mga polyprotein ay umuugnay rin sa panloob na ibabaw ng membranong plasma kasama ang genomikong RNA ng HIV habang ang nabubuong virion ay nagsisimulang sumanga mula sa selula ng hosto. Ang maturasyon (pagiging hinog o ganap) ay nangyayari sa bumubuong sanga o sa hindi hinog na viron pagkatapos itong sumanga mula sa selula ng hosto. Sa maturasyon, ang HIV proteases ay naghihiwalay ng mga polyprotein sa mga indibidwal na gumaganang protina at ensaym ng HIV. Ang iba't ibang mga istraktural na bahagi ay nagtitipon naman upang lumikha ng hinog (mature) na HIV virion.<ref name=Gelderblom>{{cite book | last = Gelderblom | first = H. R | year = 1997 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Fine structure of HIV and SIV | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1997/partIII/Gelderblom.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory (ed.) | edition = | pages = 31–44 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF}}</ref> Ang hakbang na ito ng paghihiwalay ay maaaring mapigil ng mga tagapigil ng protease. Ang hinog (mature) na virus ay may kakayahan namang makahawa ng iba pang selula. === Pagkakaibang henetiko === {{See|Mga pangilalim na uri ng HIV}} [[Talaksan:HIV-SIV-phylogenetic-tree.svg|thumb|Ang [[phylohenetikong puno]] ng [[SIV]] at HIV]] Ang HIV ay iba sa maraming mga virus dahil ito ay may napakataas na [[henetikong pagkakaiba]]. Ang pagkakaibang ito o dibersidad ay resulta ng mabilis na replikasyong siklo na may paglikha ng 10<sup>10</sup> kada arawa ksasama ng mataas na rate ng [[mutasyon]] na mga tinatayang 3 x 10<sup>−5</sup> kada nucleotide base kada siklo ng replikasyon at [[henetikong rekombinasyon|muling pagsasamang]] mga katangian ng baligtad na transcriptase.<ref name=RobertsonDL>{{cite journal | author=Robertson DL, Hahn BH, Sharp PM. | title=Recombination in AIDS viruses | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1995-03_40_3/page/249 | journal=J Mol Evol. | year=1995 | pages=249–59 | volume=40 | issue=3 | pmid=7723052 | doi=10.1007/BF00163230}}</ref><ref name="Rambaut_2004">{{cite journal | title=The causes and consequences of HIV evolution | last=Rambaut | first=A et al | journal=Nature Reviews Genetics | volume=5 | year=2004 | month=January | doi=10.1038/nrg1246 | pmid=14708016 | url=http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | issue=52–61 | last2=Posada | first2=D | last3=Crandall | first3=KA | last4=Holmes | first4=EC | pages=52–61 | access-date=2011-12-29 | archive-date=2019-11-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191109035127/http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | url-status=dead }}</ref><ref name="pmid17960579">{{cite journal |author=Perelson AS, Ribeiro RM |title=Estimating drug efficacy and viral dynamic parameters: HIV and HCV |journal=Stat Med |volume=27 |issue=23 |pages=4647–57 |year=2008 |month=October |pmid=17960579 |doi=10.1002/sim.3116 |url=}}</ref> Ang masalimuot na senaryong ito ay tumutungo sa paglikha ng maraming mga barianto (uri) ng HIV sa isang impektadong pasyente sa kurso ng isang araw.<ref name=RobertsonDL/> Ang pagiging iba iba nito ay dinagdagan kapag ang isang selula ay sabay na nahawaan ng dalawa o mas maraming mga iba ibang strain ng HIV. Kapag ang sabay sabay na pagkahawa ay nangyari, ang genome ng progeny virion ay maaaring binubuo ng mga hiblang RNA mula sa dalawang magkaibang strain. Ang hybrid na virion ay humahawa naman sa bagong selula kung saan ito sumasailalim sa isang replikasyon. Habang nangyayari ito, ang baligtad na transcriptase sa pamamagitan ng pagtalon ng paurong sulon sa pagitan ng dalawang magkaibang suleras (template) na RNA ay lilikha ng bagong na-[[biosintesis|sintesis]] na retroviral [[sekwensiyang DNA]] na muling pagsasama sa pagitan ng dalawang mga magulang na genome.<ref name=RobertsonDL/> Ang muling pagsasamang ito ay pinakahalata kapag ito ay nangyayari sa pagitan ng mga pangilalim na uri.<ref name=RobertsonDL/> Ang malapit na kaugnay na [[simian immunodeficiency virus]] (SIV) ay nag-[[ebolusyon|ebolve]] sa maraming mga strain na inuri sa mga natural na [[species]] ng hosto. Ang mga SIV strain ng [[Aprikanong berdeng unggoy]] (SIVagm) at [[sooty mangabey]] (SIVsmm) ay pinaniniwalaang may mahabang kasaysayang [[ebolusyon]]aryo sa mga hosto nito. Ang mga hostong ito ay naka-angkop sa presensiya ng virus<ref name=pmid19661993>{{Cite pmid|19661993}}</ref> na makikita sa mataas na mga lebel sa dugo ng hosto ngunit nagpupukaw lamang ng isang katamtamang tugon ng [[immuno]],<ref>{{cite journal |author=Holzammer S, Holznagel E, Kaul A, Kurth R, Norley S |title=High virus loads in naturally and experimentally SIVagm-infected African green monkeys |url=https://archive.org/details/virology_2001-05-10_283_2/page/324 |journal=Virology |volume=283 |issue=2 |pages=324–31 |year=2001 |pmid=11336557 |doi=10.1006/viro.2001.0870}}</ref> does not cause the development of simian AIDS,<ref>{{Cite journal | author = Kurth, R. and Norley, S. | year = 1996 | title = Why don't the natural hosts of SIV develop simian AIDS? | url = | journal = J. NIH Res. | volume = 8 | issue = | pages = 33–37 }}</ref> at hindi sumasailalim sa labis na [[mutasyon]] at muling pagsasamang tipikal sa impeksiyong HIV sa mga tao.<ref>{{cite journal |author=Baier M, Dittmar MT, Cichutek K, Kurth R |title=Development of vivo of genetic variability of simian immunodeficiency virus |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1991-09-15_88_18/page/8126 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=88 |issue=18 |pages=8126–30 |year=1991 |pmid=1896460 |doi=10.1073/pnas.88.18.8126 |pmc=52459|bibcode = 1991PNAS...88.8126B }}</ref> Salungat dito, kapag ang mga strain ay nakahawa sa mga [[species]] ng hayop na hindi naka-angkop sa HIV (mga hostong "heterologous" gaya ng [[rhesus]] o cynomologus [[macaques]]), ang mga hayop ay bumubuo ng AIDS at ang virus ay lumilikha ng pagkakaiba ibang henetiko katulad ng nakikita sa impeksiyon ng HIV sa tao.<ref>{{cite journal |author=Daniel MD, King NW, Letvin NL, Hunt RD, Sehgal PK, Desrosiers RC |title=A new type D retrovirus isolated from macaques with an immunodeficiency syndrome |url=https://archive.org/details/sim_science_1984-02-10_223_4636/page/602 |journal=Science |volume=223 |issue=4636 |pages=602–5 |year=1984 |pmid=6695172 |doi=10.1126/science.6695172|bibcode = 1984Sci...223..602D }}</ref> Ang Chimpanzee SIV (SIVcpz) na pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-1 ay kaugnay ng dumagdag na mortalidad (kamatayan) at tulad ng AIDS na mga sintomas sa mga natural na hosto nito.<ref name=pmid19626114>{{Cite pmid|19626114}}</ref> Ang SIVcpz ay lumalabas na naipasa na relatibong kamakailan lamang sa mga chimpanzee at tao kaya ang mga hosto nito ay hindi pa naka-angkop sa virus.<ref name=pmid19661993/> Ang virus na ito ay nakawala rin ng tungkulin ng gene na [[Nef (protein)|Nef]] na makikita sa karamihan ng SIV. Kung wala ang tungkuling ito, ang pagkaubos ng selulang T ay mas malamang na tumutuloy sa [[kawalang immuno]] (immunodeficiency).<ref name=pmid19626114/> Ang tatlong mga pangkat ng HIV-1 ay natukoy sa basehan ng mga pagkakaiba sa rehiyong envelope (''env'') na M, N, and O.<ref name=Thomson> {{cite journal | author=Thomson, M. M., Perez-Alvarez, L. and Najera, R. | title=Molecular epidemiology of HIV-1 genetic forms and its significance for vaccine development and therapy | journal=Lancet Infect. Dis. | year=2002 | pages=461–471 | volume=2 | issue=8 | pmid=12150845 | doi=10.1016/S1473-3099(02)00343-2 }}</ref> Ang pangkat M ang pinakalaganap at nahahati sa walang mga pang-ilalim na uri (o [[clade]] batay sa buong genome na heograpikong walang katulad.<ref name=Carr>{{cite book | last = Carr | first = J. K. | author2 = Foley, B. T., Leitner, T., Salminen, M., Korber, B. and McCutchan, F. | year = 1998 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Reference Sequences Representing the Principal Genetic Diversity of HIV-1 in the Pandemic | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory (ed.) | edition = | pages = 10–19 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF | access-date = 2011-12-29 | archive-date = 2021-12-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211205021433/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | url-status = dead }}</ref> Ang pinakalaganap ang pangilalim na uring B (na natagpuan ng pangunahin sa Hilagang Amerika at Europa), A at D (na pangunahing natagpuan Aprika) at C (na pangunahing natagpuan sa Aprika at Asya). Ang mga pangilalim na uring ito ay bumubuo ng mga sanga sa phylohenetikong puno na kumakatawan sa angkan ng pangkat M ng HIV-1. Ang kapwa impeksiyon sa mga walang katulad na pangilalim na uri ay nagpapalitawa ng sumisirkulang muling pinagsamang mga anyo (CRF). Noong 2000, ang huling taon kung saan ang analisis ng pandaigdigan paglaganap ng pangilalim ng uri ay nagawa, 47.2% ng pandaigdigang mga impeksiyon ay ng pangilalim na uring C, 26.7% ay ng pangilalim na uring A/CRF02_AG, 12.3% ay ng pangilalim na uring B, 5.3% way ng pangilalim na uring D, 3.2% ay ng pangilalim na uring CRF_AE, at ang natitirang 5.3% at binubuo ng mga ibang pangilalim na uri at CRF.<ref name=Osmanov> {{cite journal | author=Osmanov S, Pattou C, Walker N, Schwardlander B, Esparza J; WHO-UNAIDS Network for HIV Isolation and Characterization. | title=Estimated global distribution and regional spread of HIV-1 genetic subtypes in the year 2000 | journal=Acquir. Immune. Defic. Syndr. | year=2002 | pages=184–190 | volume=29 | issue=2 | pmid=11832690 }}</ref> Ang karamihan sa mga pagsasaliksik sa HIV-1 ay nakapokus sa pangilalim na uring B. Kaunting mga laboratoryo lamang ang nakapokus sa ibang mga pangilalim na uri nito.<ref name=Perrin> {{cite journal | author=Perrin L, Kaiser L, Yerly S. | title=Travel and the spread of HIV-1 genetic variants | journal=Lancet Infect Dis. | year=2003 | pages=22–27 | volume=3 | issue=1 | pmid=12505029 | doi=10.1016/S1473-3099(03)00484-5 }}</ref> Ang pag-iral ng ika-apat na pangkat na "P" ay [[hipotesis|hinipotesis]] batay sa virus na naihiwalay noong 2009.<ref name="Plantier_2009">{{cite journal |author=Plantier JC, Leoz M, Dickerson JE, ''et al.'' |title=A new human immunodeficiency virus derived from gorillas |journal=Nat. Med. |volume=15 |issue=8 |pages=871–2 |year=2009 |month=August |pmid=19648927 |doi=10.1038/nm.2016 |url= }}</ref><ref name="Smith_2009">{{cite news | url=http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | title=Woman found carrying new strain of HIV from gorillas | last=Smith | first=L | date=2009-08-03 | accessdate=2009-08-04 | publisher=The Independent | location=London | archive-date=2012-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121224174120/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | url-status=dead }}</ref><ref name="Reuters_2009">{{cite news | url=http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | title=Gorillas may be a source of AIDS, researchers find | date=2009-08-03 | accessdate=2009-08-04 | publisher=Reuters India | archive-date=2009-09-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090909195051/http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | url-status=dead }}</ref> Ang strain na ito ay maliwanag na hango mula sa [[Gorilla gorilla|gorilla]] SIV (SIVgor) na unang naihiwalay mula sa [[western lowland gorilla]] noong 2006.<ref name="Plantier_2009"/> Ang henetikong sekwensiya ng HIV-2 ay isang bahagi lamang na [[homologo]] sa HIV-1 at mas malapit na katulad ng SIVsmm. == Diagnosis == Maraming positibo sa HIV na mga tao ang walang alam na sila ay nahawaan (infected) ng HIV virus. Halimbawa, mababa sa 1% ng mga aktibong seksuwal na populasyong pangsiyudad sa [[Aprika]] ang nasubok (tested) at ang proporsiyon na ito ay mas mababasa sa mga rural na populasyon. Sa karagdagan, ang tanging 0.5% ng mga buntis na babaeng pumpupunta sa mga pasilidad pangkalusugan ang napayuhan, nasubok, o nakatanggap ng mga resulta ng pagsubok. Muli, ang proporsiyon na ito ay mas mababa sa mga rural na pasilidad pangkalusugan. Dahil sa ang mga donor ay hindi alam ang kanilang impeksiyon, ang dugo ng donor (nagbigay) at mga produkto ng dugong ginagamit sa medisina at pananaliksik medikal ay rutinang (routinely) ini-screen para sa HIV. Ang pagsubok (testing) ng HIV-1 ay binubuo ng inisyal na screening sa isang enzyme-linked immunosorbent assay (ELISA) upang matukoy ang mga [[antibody]] sa HIV-1. Ang mga specimen na may hindi reaktibong resulta mula sa inisyal na ELISA ay tinuturing na negatibo sa HIV malibang ang bagong pagkakalantad sa isang impektadong katalik na hindi alam na may HIV ay nangyari. Ang mga specimen na may reaktibong resulta ng ELISA, ang resulta ay muling sinusubok (retested) sa duplika (duplicate) Kung ang resulta ng pagsubok na duplika ay reaktibo, ang specimen ay inuulat na paulit ulit na reaktibo at sumasailalim sa isang pagsubok ng pagkokompirma na may spesipikong karagdagang pagsubok, halimbawa ang Western blot o ang hindi mas karaniwang immunofluorescence assay (IFA)). Ang mga tanging specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA at positibo sa IFA o reaktibo sa Western blot ay itinuturing na positibo sa HIV at indikatibo ng impeksiyon ng HIV. Ang mga specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA ay paminsan minsang nagbibgay ng hindi matukoy na resulta ng Western blot na maaaring hindi kompletong tugon ng antibody sa HIV ng isang impektadong indibidwal o mga hindi spesipikong raksiyon sa isang hindi impektadong indibidwal. Bagaman ang IFA ay maaaring gamitin upang kompirmahin ang impeksiyon sa mga ambiguosong (malabong) mga kasong ito, ang assay na ito ay hindi malawak na ginagamit. Sa pangkalahatan, ang ikalawang specimen ay dapat kolektahin ng higit sa isang buwang kalaunan at muling subukin para sa mga indibidwal na may hindi matukoy na resulta ng Western blot. Bagaman hindi gaanong karaniwang makukuha, ang nucleic acid testing (e.g., viral RNA o proviral DNA amplification method) ay maaari ring makatulong sa ilang mga sitwasyon. Sa karagdagan, ang mga specimen ay maaaring magbigay ng hindi konklusibong mga resulta dahil sa mababang kantidad ng specimen. Sa mga sitwasyong ito, ang ikalawang specimen ay kinokolekta at sinusubok para sa impeksiyon ng HIV. Ang modernong pagsubok HIV ay labis na tiyak (accurate). Ang tsansa ng isang resultang [[mali-positibo]] (false positive) sa dalawang-hakbang na protocol ng pagsubok ay tinatantiyang 0.0004% hanggang 0.0007% sa pangkalahatang populasyon sa [[Estados Unidos]]. == Pangangasiwa == {{Main|Pangangasiwa ng HIV/AIDS}} Sa kasalukuyan ay walang gamot (cure) o epektibong [[bakuna para sa HIV]] na kumpletong pupuksa o mag-aalis ng virus na HIV sa katawan ng indibidwal na nahawaan nito. Ang pangangasiwa sa mga indibidwal na nahawaan ng HIV ay binubuo ng [[terapiyang antiretroviral]] (HAART) na nagpapabagal ng pagpapatuloy ng sakit.<ref name=LE2011>{{cite journal|last=May|first=MT|author2=Ingle, SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual health|date=2011 Dec|volume=8|issue=4|pages=526–33|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> Mula 2010, ang higit sa 6 milyong mga indibidwal ay umiinom ng HAART sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.{{fact}} === Terapiyang antiviral === [[Talaksan:Abacavir (Ziagen) 300mg.jpg|thumb|alt=Two yellow oblong pills on one of which the markings GX623 are visible|''[[Abacavir]]''&nbsp;– isang analog ng nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NARTI o NRTI)]] <!--What it is --> Ang kasalukuyang mga opsiyon na HAART ay mga kombinasyon (o cocktail) na binubuo ng hindi bababa sa tatlong mga gamot na kabilang sa hindi bababa sa dalawang uri o klase ng mga ahenteng antiretroviral.<ref name=WHOTx2010Pg19/> Sa simula, ang paggamot ay karaniwang isang hindi-nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI) na dinagdagan ng dalawang mga analogong nucleoside ng tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI).<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga karaniwang NRTI ay kinabibilangan ng [[zidovudine]] (AZT) o [[tenofovir]] (TDF) at [[lamivudine]] (3TC) o [[emtricitabine]] (FTC).<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga kombinasyon ng mga ahente na kinabibilangan ng isang tagapigil ng protease (PI) ay ginagamit kung ang nasa itaas na rehimen ay nawawalan na ng pagiging epektibo.<ref name=WHOTx2010Pg19/> <!--When to start --> Kung kelan sisimulan ang terapiyang antiretrovial ay paksa ng debate.<ref name=Deut2010/><ref>{{cite journal|last=Sax|first=PE|author2=Baden, LR|title=When to start antiretroviral therapy—ready when you are?|journal=The New England Journal of Medicine|date=2009-04-30|volume=360|issue=18|pages=1897–9|pmid=19339713|doi=10.1056/NEJMe0902713}}</ref> Ang parehong World Health Organization, European guidelines at ang Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng mga antiretroviral sa lahat ng mga adolesente, matatandang tao at mga buntis na babae na may bilang ng CD4 na mas mababa sa 350/uL o sa mga may sintomas kahit hindi isasaalang-alang ang bilang ng CD4.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159976-4|pages=19–20|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=Deut2010/> Ito ay sinusuportahan ng katotohanan na ang pagsisimula ng paggamot sa lebel na ito ay nagpapabawas ng panganib ng kamatayan.<ref name=CochraneART2010>{{cite journal|last=Siegfried|first=N|author2=Uthman, OA; Rutherford, GW|title=Optimal time for initiation of antiretroviral therapy in asymptomatic, HIV-infected, treatment-naive adults|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-03-17|issue=3|pages=CD008272|pmid=20238364|doi=10.1002/14651858.CD008272.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Sa karagdagan, inirerekomiyenda rin ng Estados Unidos ang mga ito para sa lahat ng mga indibidwal na nahawaan ng HIV kahit hindi isasaalang alang ng bilang ng CD4 o mga sintomas.<ref name=Guidelines2009>{{cite book|last=Panel on Antiretroviral Guidelines for Adults and Adolescents|first=|title=Guidelines for the use of antiretroviral agents in HIV-1-infected adults and adolescents|url=http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/AdultandAdolescentGL.pdf|date=2009-12-01|publisher=United States Department of Health and Human Services|page=i|access-date=2012-08-27|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181125/http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/AdultandAdolescentGL.pdf|url-status=dead}}</ref> Inirerekomiyenda rin ng WHO ang paggamot sa mga kapwa nahawaan ng [[tubercolosis]] at sa mga may kronikong aktibong [[hepatitis B]].<ref name=WHOTx2010Pg19/> Kapag nasimulan na ang paggamot ng antiretroviral, nirerekomiyenda na ito ay ituloy nang walang patid o "holidays".<ref name=Deut2010/> Maraming mga tao ay nadiagnos lamang pagkatapos ng pagkakataon na ang kanis nais na paggamot ay dapat simulan.<ref name=Deut2010/> Ang ninanais na kalalabasan ng paggamot ay isang pangmatagalang bilang ng HIV-RNA na mababa sa 50&nbsp;mga kopya/mL.<ref name=Deut2010>{{cite journal|last=Vogel|first=M|author2=Schwarze-Zander, C; Wasmuth, JC; Spengler, U; Sauerbruch, T; Rockstroh, JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Ärzteblatt international|date=2010 Jul|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|pmid=20703338|doi=10.3238/arztebl.2010.0507|pmc=2915483}}</ref> Ang mga lebel na tinutukoy kung ang paggamot ay epektibo ay inisyal na nirerekomiyenda pagkatapos ng apat na linggo at kapag ang mga lebel ay bumagsak na sa 50&nbsp;mga kopya/mL, ang mga pagtingin bawat tatlo o anim na buwan ay karaniwang sapat.<ref name=Deut2010/> Ang hindi sapat na kontrol ay itinuturing na mas malaki kesa sa 400&nbsp;mga kopya/mL.<ref name=Deut2010/> Batay sa mga kriteryang ito, ang paggamot ay epektibo sa higit sa 95% ng mga taong merong HIV sa unang taon.<ref name=Deut2010/> <!--Benefit --> Ang mga benepisyo ng paggamot ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpapatuloy sa [[AIDS]] at isang nabawasang panganib ng kamatayan.<ref>{{cite journal|last=When To Start|first=Consortium|author2=Sterne, JA; May, M; Costagliola, D; de Wolf, F; Phillips, AN; Harris, R; Funk, MJ; Geskus, RB; Gill, J; Dabis, F; Miró, JM; Justice, AC; Ledergerber, B; Fätkenheuer, G; Hogg, RS; Monforte, AD; Saag, M; Smith, C; Staszewski, S; Egger, M; Cole, SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1352|journal=Lancet|date=2009-04-18|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|pmid=19361855|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7|pmc=2670965}}</ref> Sa mga maunlad na bansa, ang paggamot ay nagpapabuti rin ng kalusugang pisikal at pang-isipan ng mga meron nito.<ref>{{cite journal|last=Beard|first=J|author2=Feeley, F; Rosen, S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=AIDS care|date=2009 Nov|volume=21|issue=11|pages=1343–56|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Sa paggamot, mayroon isang 70% na nabawasang panganib ng pagtatamo ng tuberculosis.<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga karagdagang benepisyo ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpasa ng sakit sa mga partner na katalik ng mga indbidwal na may HIV at isang nabawasang pagpasa sa ina-tungo-sa-anak mula sa inang may HIV.<ref name=WHOTx2010Pg19/><!--Adverse effects --> Ang pagiging epektibo ng paggamot ay nakasalalay sa isang malaking bahagi sa pagsunod sa terapiyang ito.<ref name=Deut2010/> Ang mga dahilan ng hindi-pagsunod ay kinabibilangan ng mababa o kawalang paglapit (access) sa pangangalagang medical,<ref>{{cite journal|last=Orrell|first=C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS reports|date=2005 Nov|volume=2|issue=4|pages=171–6|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> hindi sapat na mga suportang panlipunan, [[sakit sa pag-iisip]] at [[pang-aabuso ng droga]].<ref>{{cite journal|last=Malta|first=M|author2=Strathdee, SA; Magnanini, MM; Bastos, FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2008-08_103_8/page/1242|journal=Addiction (Abingdon, England)|date=2008 Aug|volume=103|issue=8|pages=1242–57|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Gayundin sa pagiging masalimuot ng mga rehimeng paggamot (dahil sa bilang ng mga iniinom na pill at dalas ng pag-inom nito), ang mga [[epektong adberso]] ay maaari ring lumikha ng hindi sinasadyang hindi pagsunod dito.<ref>{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Marconi, VC; van Zyl, GU; Gardner, EM; Preiser, W; Hong, SY; Mills, EJ; Gross, R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious disorders drug targets|date=2011 Apr|volume=11|issue=2|pages=167–74|pmid=21406048}}</ref> Gayunpaman, ang pagsunod ay mabuti sa may mababang sahod na mga bansa gaya ng nasa may mataas na sahod na mga bansa.<ref>{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Mills, EJ; Schechter, M|title=Antiretroviral therapy adherence and retention in care in middle-income and low-income countries: current status of knowledge and research priorities|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 Jan|volume=5|issue=1|pages=70–7|pmid=20046150|doi=10.1097/COH.0b013e328333ad61}}</ref> Ang mga spesipikong pangyayaring adberso ay nauugnay sa ahenteng iniinom.<ref name=Montessori2004/> Ang ilan sa mga relatibong karaniwang epektong ito ang: [[nauugnay sa HIV na lipodystropiya]], [[dyslipidemia]], at [[diabetes mellitus]] lalo na sa mga gamot na tagapigil ng protease.{{fact}} Ang ilang mga karaniwang sintomas ay kinabibilangan ng [[pagtatae]]<ref name=Montessori2004>{{cite journal| author=Montessori, V., Press, N., Harris, M., Akagi, L., Montaner, J. S. |title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection | journal=CMAJ |year=2004 | pages=229–238 |volume=170 | issue=2 | pmid=14734438 | pmc=315530}}</ref><ref name="Burgoyne2008">{{Cite journal|author=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act |journal=J. Antimicrob. Chemother. |volume=61 |issue=3 |pages=469–73|year=2008 |month=March |pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499 |url=http://jac.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18174196}}</ref> at isang tumaas na panganib ng [[sakit na cardiovascular]].<ref>{{cite journal|last=Barbaro|first=G|author2=Barbarini, G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian journal of medical research|date=2011 Dec|volume=134|issue=6|pages=898–903|pmid=22310821|doi=10.4103/0971-5916.92634|pmc=3284097}}</ref> Gayunpaman, ang mga epektong adberso ay mababa sa mga ilang mas bagong nirerekomiyendang paggamot.<ref name=Deut2010/> Ang gastos ay maaari ring maging isyu dahil sa ang ilang mga gamot na ito ay mahal<ref>{{cite journal|last=Orsi|first=F|author2=d'almeida, C|title=Soaring antiretroviral prices, TRIPS and TRIPS flexibilities: a burning issue for antiretroviral treatment scale-up in developing countries|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 May|volume=5|issue=3|pages=237–41|pmid=20539080|doi=10.1097/COH.0b013e32833860ba}}</ref>. Gayunpaman, simula 2010, ang 47% ng mga nangangailangan nito ay umiinom nito sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.{{fact}} Ang ilang mga gamot ay maaaring maiugnay sa mga [[depekto sa kapanganakan]] sa mga sanggol ng inang may HIV at kaya ay hindi angkop sa mga babaeng umaasang magkaroon ng anak.<ref name=Deut2010/> <!--In children --> Ang mga rekomendasyon ng paggamot sa mga bata ay medyo iba kesa sa mga matatandang tao. Sa umuunlad na mga bansa simula 2010, ang 23% ng mga batang nangangailangan nito ay mayroong paglapit sa mga gamot na ito.<ref name=UN2011ONESIXTY>UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Ang parehong World Health Organization at Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng paggamot para sa lahat ng mga bata na may mababa sa 12 buwan ang edad.<ref name=USKID2011/><ref name=WHOKID2010>{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in infants and children|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159980-1|page=2|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2014-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224081130/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|url-status=dead}}</ref> Nirerekomiyenda ng Estados Unidos sa mga nasa pagitan ng 1 taon at 5 taon na may mga bilang na HIV RNA ng higit sa 100,000&nbsp;mga kopya/mL at sa mga higit sa 5 taon ng paggamot kapag ang mga bilang ng CD4 ay mababa sa 500/ul.<ref name=USKID2011>{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in Pediatric HIV Infection|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|work=The Panel on Antiretroviral Therapy and Medical Management of HIV-Infected Children|format=PDF|date=11 Agosto 2011|access-date=27 Agosto 2012|archive-date=16 Pebrero 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216214548/http://www.aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|url-status=dead}}</ref> === Mga impeksiyong oportunistiko === Ang mga paraan upang maiwasan ang mga impeksiyong oportunistiko ay epektibo sa maraming mga taong may HIV/AIDS. Ang paggamot ng mga antiviral ay kadalasang nagpapabuti ng kasalukuyan gayundin nagpapabawas ng panganib ng panghinaharap na mga impeksiyong oportunistiko. <ref name=Montessori2004/> Ang bakuna laban sa [[hepatitis A]] at [[hepatitis B]] ay ipinapayo sa lahat ng mga tao nasa panganib ng HIV bago sila mahawaan, gayunpaman, ang mga ito ay maaaring bakunahan pagkatapos mahawaan ng HIV.<ref name=Laurence>{{Cite journal | author=Laurence J | title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons | journal=AIDS Reader | year=2006 | pages=15–17 | volume=16 | issue=1 |pmid=16433468}}</ref> Ang prophylaxis na [[Trimethoprim/sulfamethoxazole]] sa pagitan ng apat at anim na linggong taong gulang at pagwawakas ng pagpapasuso sa mga sanggol na ipinanganak sa mga inang positibo sa HIV ay nirerekomiyenda sa mga pagtatakdang nililimitahan ng mga mapagkukunan.<ref name=UN2011ONESIXTY/> Ito ay nirerekomiyenda rin upang maiwasan ang PCP kapag ang bilang ng CD4 sa mga tao ay mababa sa 200&nbsp;mga selula/uL at sa mga mayroon o nakaraang mayroong PCP.<ref name=PCP2011>{{cite journal|last=Huang|first=L|author2=Cattamanchi, A; Davis, JL; den Boon, S; Kovacs, J; Meshnick, S; Miller, RF; Walzer, PD; Worodria, W; Masur, H; International HIV-associated Opportunistic Pneumonias (IHOP), Study; Lung HIV, Study|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|date=2011 Jun|volume=8|issue=3|pages=294–300|pmid=21653531|doi=10.1513/pats.201009-062WR|pmc=3132788}}</ref> Ang mga taong may malaking immunosuppresyon ay pinapayuhan rin na tumanggap ng terapiyang prophilaktiko para sa [[toxoplasmosis]] at [[Cryptococcus|Cryptococcus meningitis]].<ref name=PEPpocketguide>{{cite web | publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]] | date=2 Pebrero 2007 | url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?ss=14&doc_id=6223&string=infected+AND+patients | title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America. | access-date=2012-08-27 | archive-date=2012-12-12 | archive-url=https://archive.today/20121212000558/http://www.guideline.gov/browse/archive.aspx | url-status=dead }}</ref> Ang mga angkop na nakakaiwas na mga pamamaran ay nagpabawas ng rate ng mga impeksiyong ito nang 50% sa pagitan ng 1992 at 1997.{{fact}} === Medisinang alternatibo === Sa Estados Unidos, ang tinatayang 60% ng mga taong may HIV ay gumagamit ng iba't ibang mga uri ng [[alternatibong medisina]].<ref name="pmid18608078">{{Cite journal|author=Littlewood RA, Vanable PA |title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care |journal=AIDS Care |volume=20 |issue=8 |pages=1002–18 |year=2008 |month=September |pmid=18608078 |pmc=2570227 |doi=10.1080/09540120701767216 |url=https://archive.org/details/sim_aids-care_2008-09_20_8/page/1002}}</ref> Ang pagiging epektibo ng karamihan ng mga terapiyang ito ay hindi napatunayan.<ref name="pmid15969772">{{Cite journal|author=Mills E, Wu P, Ernst E |title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence |journal=Int J STD AIDS |volume=16 |issue=6 |pages=395–403 |year=2005 |month=June |pmid=15969772 |doi=10.1258/0956462054093962 |url=}}</ref> Tungkol sa payong pang-pagkain, may ilang ebidensiya na nagpapakita ng benepisyo sa mga suplemento ng [[mikronutriento]].<ref name="Irlam"/> Ang ebidensiya para sa suplementasyon ng [[selenium]] ay halo na ilang mga tentatibong ebidensiya ng benepisyo.<ref>{{cite journal|last=Stone|first=CA|author2=Kawai, K; Kupka, R; Fawzi, WW|title=Role of selenium in HIV infection|url=https://archive.org/details/sim_nutrition-reviews_2010-11_68_11/page/671|journal=Nutrition Reviews|date=2010 Nov|volume=68|issue=11|pages=671–81|pmid=20961297|doi=10.1111/j.1753-4887.2010.00337.x|pmc=3066516}}</ref> May ilang ebidensiya na ang suplementasyon ng [[bitamina A]] sa mga bata ay nagpapabawas ng kamatayan at nagpapabuti ng paglaki ng mga ito.<ref name=Irlam/> Sa Aprika sa mga babaeng buntis at nagpapasuso na may nakompromisong nutrisyon, ang suplementasyon ng multibitamina ay nagpabuti ng mga kalalabasan para sa parehong mga ina at mga sanggol.<ref name=Irlam>{{cite journal|last=Irlam|first=JH|author2=Visser, MM; Rollins, NN; Siegfried, N|title=Micronutrient supplementation in children and adults with HIV infection|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-12-08|issue=12|pages=CD003650|pmid=21154354|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub3|editor1-last=Irlam|editor1-first=James H}}</ref> Ang pag-inom ng mga mikronutriento sa mga lebel ng [[RDA]] ng mga matandang tao na nahawaan ng HIV ay nirerekomiyenda ng [[World Health Organization]].<ref>{{cite journal|last=Forrester|first=JE|author2=Sztam, KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=The American journal of clinical nutrition|date=2011 Dec|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|pmid=22089440|doi=10.3945/ajcn.111.011999|pmc=3226021}}</ref><ref name='WHO_nutrients'>{{Cite book | last = [[World Health Organization]] | title = Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation | date = 2003–05 | location = Geneva | url = http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | id = | isbn = | accessdate = 31 Marso 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | archivedate = 2009-03-25 | deadurl = no | url-status = live }}</ref> Karagdagang isinasaad ng WHO na ang suplementasyon ng [[bitamina A]], [[zinc]], at [[iron]] sa ilang mga pag-aaral ay maaaring lumikha ng mga [[epektong adberso]] sa mga matatandang tao na nahawaan ng HIV.<ref name='WHO_nutrients' /> Walang sapat na ebidensiya upang suportahan ang paggamit ng mga [[medisinang herbal]].<ref>{{Cite journal|author=Liu JP, Manheimer E, Yang M |title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS |journal=Cochrane Database Syst Rev|issue=3 |pages=CD003937 |year=2005 |pmid=16034917 |doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|url=|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> === Latentong HIV reservoir === Sa kabilan ng tagumpay ng mataas na aktibong terapiyang antiretroviral (''highly active antiretroviral therapy'' o HAART) sa pagkokontrol ng impeksiyong HIV at pagbabawas ng kamatayang kaugnay ng HIV, ang mga kasulukuyang rehimeng droga ay walang kakayahan na kompletong malipol ang impeksiyong HIV. Maraming mga taong nasa HAART ay nagkakamit ng pagsupil ng HIV sa mababa sa hangganan ng deteksiyon ng pamantayang mga klinikal na assay para sa maraming mga taon. Gayunpaman, sa paghinto ng HAART, ang bigat viral ng HIV ay mabilis na bumabalik na may sabay na pagbaba ng mga CD4+ na T-Selula na sa karamihan ng mga mga kaso na walang pagbalik sa paggamot ay tumutuloy sa [[AIDS]]. Upang matagumpay na maparami ang sarili nito, ang HIV ay dapat kumomberte ng [[RNA]] genome nito sa [[DNA]] na nag-aangkat naman sa [[nucleus ng selula]] ng hosto (host) at nagpapasok sa genome ng hosto sa pamamagitan ng aksiyon ng HIV [[integrase]]. Dahil ang pangunahing [[selula]]r na inaasinta ng HIV ang CD4+ T-Selula ay gumagampan bilang [[memorya]]ng mga selula ng [[sistemang immuno]], ang isinamang HIV ay maaaring manataling tulog (dormant) sa loob ng maraming mga taon at posible sa mga [[dekada]]. Ang latentong [[reservoir]] ay maaaring masukat sa pamamagitan ng kapwa-pagkukultura ng mga CD4+ T-Selula mula sa mga nahawaang pasyente sa mga CD4+ T-Selula mula sa hindi hawaang mga donor at sukatin ang protinang HIV o [[RNA]]. Ang pagkabigo ng mga kandidatong [[bakuna]] upang pumrotekta laban sa impeksiyong HIV at pagpapatuloy sa [[AIDS]] ay tumungo sa binagong pokus sa mga biolohikal na mekanismong responsable sa [[latensiya ng HIV]]. Ang isang limitadong panahon ng terapiya na nagsasama ng mga anti-retroviral sa mga droga na umaasinta ng latentong [[reservoir]] ay maaaring sa hinaharap ay pumayag sa kabuuang paglipol ng impeksiyong HIV. == Prognosis == Kung walang paggamot, ang net [[median]] na panahong ng pagpapatuloy (survival) ng buhay pagkatapos pagkahawa sa HIV ay tinatantiyang mga 9 hanggang 11 mga tao depende sa pangilalim na uri (subtype) na HIV at ang median na rate ng pagpaptuloy pagkatapos ng diagnosis ng [[AIDS]] sa mga kapaligirang limitado sa mga mapagkukunan na ang paggamot ay hindi makukuha ay sumasaklaw sa pagitan ng 6 hanggang mga 19 buwan depende sa pag-aaral. Sa mga area, na ang HAART ay malawak na makukuha para sa impeksiyong HIV at [[AIDS]] ay nabawasan ang rate ng kamatayan mula sa sakit nito nang mga 80% at nagpataas ng [[ekspektansiya ng buhay]] (natitirang inaasahang buhay) para sa mga bagong na-diagnose na impektado ng HIV na indibidwal ay mga 20 hanggang 50 taon. Habang ang mga bagong paggamot ay patuloy na pinauunlad at dahil ang HIV ay patuloy na nag-eebol ng [[resistansiya]] (hindi pagtalab) sa mga gamot, ang pagtatantiya ng panahong ng pagpapatuloy (survival) ay malamang patuloy na magbago. Kung walang terapiyang antiretroviral, ang kamatayan ay normal na nangyayari sa loob ng isang taon pagkatapos na ang indbidwal ay nagpatuloy sa [[AIDS]]. Ang karamihan sa mga pasyente ay namamatay mula sa mga oportunistikong mga impeksiyon o mga [[malignansiya]]ng kaugnay ng patuloy na pagkabigo ng [[sistemang immuno]]. Ang rate ng klinikal pagpapatuloy ng sakit ay malawak na nag-iiba sa pagitan ng mga indbidwal at naipakitang apektado ng maraming mga paktor gaya ng [[suseptibilidad]] (madaling mahawaan) at pangangalang pangkalusugan ng pagganang [[immuno]] at mga kapwa-impeksiyon, gayundin kung aling partikular na [[strain]] ng [[virus]] ang sangkot. == Epidemiolohiya == Tinatantiya ng [[UNAIDS]] at [[WHO]] (World Health Organization) na ang [[AIDS]] ay pumatay ng mahigit 25 milyong mga tao sa pagitan ng 1981 nang ito ay unang makilala at 2005 na gumagawa rito na isa sa pinakadestruktibong [[pandemika]] sa itinalang kasaysayan. Sa kabila ng napabuting paglapit (access) sa paggamot antiretroviral at pangangalaga sa maraming mga rehiyon sa buong mundo, ang pandemikang AIDS ay pumatay ng tinatantiyang 2.8 milyon (sa pagitan ng 2.4 at 3.3 milyon) na ang higit sa kalahting milyon (570,000) ay mga bata. Tinantiya rin ng [[UNAIDS]] na ang 33.3 milyong mga tao ay nabubuhay na may HIV sa dulo ng 2009 na tumaas mula 26.2 noong 1999. Kanilang tinantiya ang kaugnay ng [[AIDS]] na kamatayan noong 2009 na 1.8 milyon na bumaba sa tuktok (peak) na 2.1 milyon noong 2004 at ang mga bagong impeksiyon na 2.6 milyon na bumaba sa tuktok na 3.2 milyong noong 1997, at ang bilang ng mga indibidwal sa mababa o gitnang sahod (middle income) na mga bansa na tumatanggap ng terapiyang antiretroviral noong 2009 na 5.2 milyon na tumaas mula 4 milyon noong 2008. Ang [[Sub-Saharan Africa]] ay nananatili hanggang ngayon na pinaka masamang apektadong rehiyon na may tinatantiyang 22.5 milyong na kasalukuyang nabubuhay na may HIV (67% ng kabuuang pandaigdig), 1.3 milyong kamatayan (72% ng kabuuang pandaigdig) at 1.8 mga bagong impeksiyon (69% ng kabuuang pandaigdig). Gayunpaman, ang bilang ng mga bagong impeksiyon ay bumaba nang 19% sa buong rehiyong ito mula 2001 at 2009 at nang mahigit mga 25% sa 22 mga bansa sa sub-Saharan Africa sa panahong ito. Ang [[Asya]] ang ikalawang pinakamasamang apektadong rehiyon na may 4.9 milyong mga indidbiwal na nabubuhay na may HIV (15% ng kabuuang pandaigdig). Ang pinakahuling ulat ng pagsusuri ng World Bank's Operations Evaluation Department ay tumataya ng pagiging epektibo ng pagpapaunlad ng World Bank's country-level HIV/AIDS na asistansiya na inilalawan bilang dialogong patakaran, analitikong gawain at pagpapautang na may hayagang layunin ng pagbabawas ng sakop o epekto ng epidemikong AIDS. Ito ang unang komprehensibong pagsusuri ng HIV/AIDS suporta ng World Bank sa mga bansa mula sa pagsisimula ng epedimikang ito hanggang gitnang 2004. Dahil sa ang [[World Bank]] ay naglalayong tumulong sa pagpapatupad ng mga pambansang pamahalaang programa, ang kanilang karanasan ay nagbibigay ng mahalagang kabatiran kung paanong ang mga pambansang programa para sa AIDS ay magagawang mas epektibo. Ang pagpapaunlad ng HAART bilang isang epektibong terapiya ng impeksiyong HIV ay malaking nakabawas ng rate ng kamatayan mula sa sakit na ito sa mga area kung saan ang mga gamot na ito ay malawak na makukuha. Dahil sa ang [[ekspektansiya ng buhay]] ng mga indibidwal na may HIV ay dumagdag sa mga bansang ang HAART ay malawak na ginagamit, ang patuloy na pagkalat ng sakit na ito ay nagsanhi ng bilang ng mga taong nabubuhay na may HIV na labis na tumaas. Sa [[Aprika]], ang bilang ng mga kasong pagpasang HIV ng ina-sa-anak (mother-to-child-transmission o MTCT) at pagiging laganap ng [[AIDS]] ang nagsimulang bumaliktad ng mga dekada ng matatag na pagpapatuloy ng buhay sa mga bata. Ang mga bansang gaya ng Uganda ay nagtatangkang supilin ang epidemikang MTCT sa pamamagitan ng pag-aalok ng mga serbisyong VCT (voluntary counselling and testing/boluntaryong pagpapayo at pagsubok), PMTCT (prevention of mother-to-child transmission/pag-iwas na ina-sa-anak na transmisyon) at ANC (ante-natal care/pangangalagang ante-natal) na kinabibilangan ng pamamahagi ng terapiyang antiretroviral. == Kasaysayan == === Mga pinagmulan === Ang HIV ay inakalang nagmula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] sa [[sub-Saharan Aprika]] at naipasa sa mga tao sa huli ng ika-19 o simula ng ika-20 [[siglo]]. Ang unang papel na kumikilala ng paterno (pattern) ng mga oportunistikong impeksiyon na katangian ng [[AIDS]] ay naiulat noong 1981. Ang parehong [[HIV-1]] at [[HIV-2]] ay pinaniniwalaang nagmula sa Kanularang-Sentral na [[Aprika]] at tumalon sa mga [[species]] (isang prosesong tinatawag na [[zoonosis]]) mula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] tungo sa mga tao (humans). Ang HIV-1 ay lumilitaw na nagmula sa katimugang [[Cameroon]] sa pamamagitan ng [[ebolusyon]] ng [[SIV]] (cpz) na isang [[simiang immunodeficiency virus]] (SIV) na humahawa ng mga ligaw (wild) na [[chimpanzee]]. Ang HIV-1 ay nagmula sa [[SIVcpz]] enedemiko sa pangilalim na species/subspecies ng [[chimpanzee]] na [[Pan troglodytes troglodytes]]. Ang pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-2 ang [[SIV (smmm)]] na isang virus ng [[sooty mangabey]] (Cercocebus atys atys) na isang [[Lumang Daigdig]] na [[unggoy]] na nabubuhay sa [[litoral]] na Kanlurang Aprika mula katimugang [[Senegal]] hanggang kanluraning [[Ivory Coast]]. Ang mga Lumang Daigdig na mga unggoy gaya ng mga [[kwagong unggoy]] ay hindi tinatalaban ng impeksiyong HIV-1 na posibleng dahil sa [[genome|genomikong]] [[fusion]] ng dalawang [[gene]] ng resistansiya (pagiging hindi tinatablan). Ang HIV-1 ay inakalang tumalon sa harang ng [[species]] sa hindi bababa sa tatlong magkahiwalay na mga okasyon na nagpalitaw ng tatlong mga pangkat ng virus na M, N, at O. May ebidensiyang ang mga tao na nakilahok sa mga gawaing [[bushmeat]] bilang mga [[mangangaso]] (hunters) o tagatinda ng bushmeat ay karaniwang nagtatamo ng [[SIV]]. Gayunpaman, ang [[SIV]] ay isang mahinang [[virus]]. Ito ay karaniwang sinusupil ng [[sistemang immuno]] ng tao sa loob ng mga linggo ng pagkakahawa nito. Inakalang ang ilang mga pagpasa ng virus mula indibidwal-sa-indibidwal sa mabilis na paghalili ay kailangan upang pumayag sa sapat na panahong ito ay mag-[[mutasyon|mutado]] (mutate) sa HIV. Sa karagdagan, dahil sa relatibong mababang rate ng tao-sa-taong pagpasa nito, ito ay maaari lamang kumalat sa kabuuan ng populasyon sa presensiya ng isa o higit sa mga kanelong (channels) pagpasang mataas na panganib na inakalang hindi umiiral sa [[Aprika]] bago ang ika-20 [[siglo]]. Ang spesipikong minungkahing mga kanelong pagpasang mataas na panganib na pumapayag sa [[virus]] na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat sa buong lipunan ay depende sa iminungkahing panahong ng hayop-sa-taong pagtawid. Ang mga [[henetika|henetikong]] pag-aaral ng virus ay nagmumungkahing ang pina-kamakailang (most recent) na ninuno ng HIV-1 M pangkat ay pinepetasahan ng pabalik sa circa 1910. Ang mga tagataguyod ng petsang ito ay nag-uugnay ng epidemikang HIV sa paglitaw ng [[kolonyalismo]] at paglago ng malaking mga kolonyal na siyudad Aprika na tumungo sa pagbabagong panlipunan kabilang ang mas mataas na digri ng [[sekswual na promiskuidad]], pagkalat ng [[prostitusyon]] at ang sabay na mataas na prekwensiyang mga sakit na [[genital ulcer]] gaya ng [[syphilis]] sa mga bagong kolonyal na siyudad. May ebidensiyang ang mga rate ng transmisyon ng HIV sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik pampuke]] bagaman medyo mababa sa ilalim ng mga regular na sirkunstansiya ay maaaring tumaas ng mga sampu kung hind daang beses kung ang isa sa mga katalik ay dumadanas ng [[Sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]] (STD) na resulta ng [[genital ulcer]]. Ang simula nang 1900 na mga kolonyal na mga siyudad ay kilala dahil sa mataas na paglaganap ng [[prostitusyon]] at [[STD]] na [[genital ulcer]] sa digri na noong 1928, kasingrami ng 45% ng mga residenteng babae ng silanganing [[Kinshasa]] ay inakalang mga [[prostitut]] at noong 1933, ang mga 15% ng lahat ng mga resident ng parehong siyudad ay impektado ng isa sa mga anyo ng [[syphilis]]. Ang alternatibong pananaw ay nagsasaad na ang hindi ligtas na mga kasanayang [[medikal]] sa [[Aprika]] sa mga panahong pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] gaya ng hindi sterilisadong muling paggamit pang-isahing gamit na mga [[siringhe]] (syrigne) habang isinasagawa ang pangmasang [[pagbabakuna]], mga kampanyang paggamot na [[antibiotiko]] at anti-[[malaria]] ang inisyal na mga [[vector]] na pumayag sa virus na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat. Ang pinakaunang maiging nadokumentong kaso ng HIV sa tao ay pinetsahan ng pabalik sa 1959. Ang [[virus]] na HIV ay maaaring umiiral na sa [[Estados Unidos]] sa simula ng 1966 ngunit ang malawak na karamihang mga impeksiyon ay nangyayari sa labas ng [[Sub-Saharan Aprika]] (kabilang ang Estados Unidos) ay mababakas pabalik sa isang hindi kilalang indibidwal na nahawaan ng HIV sa [[Haiti]] at nagdala naman ng impeksiyon sa Estados Unidos noong mga 1969. Ang [[epidemika]] ay mabilis namang kumalat sa mga mataas na panganib na pangkat (sa simula ay mga seksuwal na promiskuosong mga [[homoseksuwal]]). Noong 1978, ang pagiging laganap ng HIV-1 sa mga baklang lalakeng resident ng [[New York]] at [[San Francisco]] ay tinatantiyang 5% na nagmumungkahing ang ilang mga libong indibidwal sa Estados Unidos ay nahawaan na sa panahong ito. === Pagkakatuklas === Ang [[AIDS]] ay unang klinikal na napagmasdan sa pagitan ng huli nang 1980 at simula nang 1981. Ang mga tagagamit ng [[panturok ng droga]] (drug injection) at mga [[homoseksuwal]] na lalakeng hindi alam ang dahilan ng huminang [[immunidad]] ay nagpakita ng mga [[sintomas]] ng [[Pneumocystis carinii pneumonia]] (PCP) na isang bihirang oportunistikong impeksiyon na alam sa mga panahong ito na nakikita sa mga taong may labis na nakomopromisong (huminang) mga [[sistema ng immuno]]. Sandaling pagkatapos nito, ang karagdagang mga baklang lalake ay nakitaan ng nakaraang bihirang [[kanser ng balat]] na tinatawag na [[Kaposi’s sarcoma]] (KS). Marami pang mga kaso ng PCP at KS ang mabilis na lumitaw na umalerto sa [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) ng [[Estados Unidos]]. Ang isang CDC task force ay binuo upang imonitor ang pagsiklab ng mga kasong ito. Pagkatapos makilala ang isang paterno ng anomalosong mga sintomas na nakikita sa mga pasyente, pinangalan ng CDC task force ang kondisyong ito na ''acquired immune deficiency syndrome'' ([[AIDS]]). Noong 1983, ang dalawang magkahilaway na mga pangkat pagsasaliksik na pinangunahan nina [[Robert Gallo]] at [[Luc Montagnier]] ay independiyenteng naghayag na ang isang nobelang (novel) [[retrovirus]] ay maaaring umaapekto sa mga pasyente ng [[AIDS]] at kanilang inilimbang ang kanilang mga natuklasan sa parehong isyu ng hornal na ''Science''. Inangkin ni Gallo na ang [[virus]] na naihiwalay (isolated) ng kanyang pangkat mula sa pasyente ng [[AIDS]] ay mapapansing katulad sa hugis sa ibang pantaong [[T-lymphotropic viruses]] (HTLVs) na ang kanyang pangkat ang unang naghiwalay. Tinawag ng pangkat ni Gallo ang kanilang bagong naihiwalay na virus na HTLV-III. Sa parehong panahon, ang pangkat ni Montagneir ay naghiwalay ng virus mula sa pasyenteng kinakikitaan ng [[lymphadenopatiya]] (pamamaga ng [[kulani]]) ng leeg at kahinaang pisikal na dalawang mga klasikong sintomas ng AIDS. Sa pagsasalungat ng ulat mula sa pangkat ni Gallo, si Montagnier at ang kanyang mga kasama ay nagpakitang ang core na mga [[protina]] ng virus na ito ay [[sistemang immuno|immunolohikal]] na iba mula sa nasa HTLV-I. Pinangalan ng pangkat ni Montagnier ang kanilang naihiwalay na virus na lymphadenopathy-associated virus (LAV). Ang pangalang HIV ay napili bilang kompromiso sa pagitan ng mga dalawang pang-aankin na LAV at HTLV-III. Kung si Gallo o Montagnier ang nararapat ng mas higit na kredito sa pagkakatuklas ng virus na nagsasanhi ng [[AIDS]] ay isang bagay ng malaking kontrobersiya. Kasama ng kanyang kasamang si [[Françoise Barré-Sinoussi]], si Montagnier ay ginawaran ng kalahati ng 2008 [[Gantimpalang Nobel]] sa [[Physiolohiya]] o Medisina sa kanyang "pagkakatuklas ng human immunodeficiency virus". Si [[Harald zur Hausen]] ay nakisalo rin sa Gantimpalang Nobel sa kanyang pagkakatuklas na ang [[human papilloma virus]] ay tumutungo sa [[kanser na serbikal]] ngunit si Gallo ay hindi isinama. Sinabi ni Gallo na "isang pagkasiphayo" na hindi siya napangalanan bilang kapwa resipyente ng Gantimpalang Nobel. Sinabi ni Montagnier na siya ay "nagulat" na si Gallo ay hindi kinilala ng komite ng Nobel na sinasabing: "Mahalaga sa akin na mapatunayang ang HIV ang sanhi ng AIDS at si Gallo ay may napakahalagang papel dito. Ako'y labis na nalulungkot para kay Robert Gallo." == Pagtanggi sa AIDS == Ang maliit na pangkat ng mga indibidwal ay patuloy na tumututol sa koneksiyon sa pagitan ng HIV at [[AIDS]], pagtanggi sa pag-iral ng mismong HIV o ang balidad ng pagsubok (testing) ng HIV at mga paraang paggamot. Ang mga pag-aangking ito na tinatawag na [[AIDS denialism]] ay sinuri at itinakwil ng pamayanang siyentipiko. Gayunpaman, ang mga pangkat na ito ay may malaking epektong pampolitika partikular na sa Timog Aprika kung saan ang opisyal na pagyakap ng pamahaalan nito sa [[AIDS denialism]] ay responsable sa hindi epektibo nitong tugon sa epidemikang AIDS sa bansang ito at sinisi sa daang mga libong maiiwasang kamatayan at mga impeksiyong HIV. == Pananaliksik == === Transplantasyon ng stem cell === Noong 2007, ang isang 40 taong gulang lalakeng positibo sa HIV ay nabigyan ng [[stem cell transplant]] bilang bahagi ng kanyang paggamot para sa [[acute myelogenous leukemia]] (AML). Ang ikalawang transplant ay isinagawa pagkatapos ng isang taon pagkatapos ng [[relapse]] (pagbalik sa dating kondisyon). Ang donor ay napili hindi laman dahil sa kompatibilidad [[henetika|henetiko]] kundi dahil sa pagiging homozygous rin para sa mutasyong [[CCR5-Δ32]] na nagbibigay ng [[resistansiya]] (pagiging hindi tinatablan) sa impeksiyong HIV. Pagkatapos ng 20 buwan na walang paggamot ng drogang antiretroviral, iniulat na ang mga lebel ng HIV sa dugo ng tumanggap nito, [[marrow ng buto]] at [[bower]] ay mababa sa hangganan (limit) ng deteksiyon. Ang virus ay nanatiling hindi matukoy (undetectable) sa paglipas ng tatlong taon pagakatapos ng unang transplant. Bagaman inilarawan ng mga mananaliksik at komentador ang resultang ito bilang lunas (cure) ang iba ay nagmungkahing ang virus ay maaaring nananatiling tago sa mga [[tisyu]] gaya ng [[utak]] na isang viral [[reservoir]]. Ang paggamot gamit ang [[stem cell]] ay nananatiling iniimbestigahan dahil sa kalikasang [[anekdotal]] nito, ang sakit at ang panganib ng kamatayan na kaugnay ng mga stem cell transplant at ang kahirapan ng paghanap ng mga angkop na donor ng stem cell. === Mga ahenteng immunomodulatoryo === Sa pagkokomplementa ng mga pagsisikap na kontrolin ang [[replikasyon ng virus]], ang mga [[immunoterapiya]] na maaaring makatulong sa paggaling ng [[sistemang immuno]] ay siniyasat sa nakaraan at may mga patuloy na pagsubok (trial) na isinasagawa kabilang ang IL-2 at IL-7. == Sanggunian == {{Reflist|2}} [[Kategorya:Mga sakit na nakukuha sa pakikipagtalik]] [[Kategorya:HIV/AIDS]] 0w4tbjvs8jbwf664b0xltom9wh0tjaa Altapresyon 0 69664 2236611 2217389 2026-10-24T08:40:08Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236611 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Altapresyon | Image = Grade 1 hypertension.jpg | Caption = Automated arm [[sphygmomanometer|blood pressure meter]] showing [[artery|arterial]] hypertension (shown a [[systolic blood pressure]] 158&nbsp;mmHg, [[diastolic blood pressure]] 99&nbsp;mmHg and [[heart rate]] of 80 beats per minute). | DiseasesDB = 6330 | ICD10 = {{ICD10|I|10||i|10}},{{ICD10|I|11||i|10}},{{ICD10|I|12||i|10}},<br />{{ICD10|I|13||i|10}},{{ICD10|I|15||i|10}} | ICD9 = {{ICD9|401}} | OMIM = 145500 | MedlinePlus = 000468 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1106 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|1097}} {{eMedicine2|emerg|267}} | MeshID = D006973 }} Ang '''sukduldiin''' o '''altapresyon''' (Ingles: '''''Hypertension''''', dinadaglat na '''HTN''') o '''mataas na presyon ng dugo''', kung minsan ay '''arteryal na altapresyon''', ay isang [[Hindi gumagaling (sa medisina)|hindi gumagaling]] na [[Sakit|medikal na kondisyon]] kung saan ang [[presyon ng dugo]] sa [[malaking ugat|mga malaking ugat]] ay mataas. Ang pagtaas na ito ay kinakailangan ang puso na mas magtrabaho mabuti kaysa sa normal upang ikalat ang dugo sa pamamagitan ng daluyan ng dugo. Ang presyon ng dugo ay binubuo ng dalawang, systolic at diastolic na mga sukat, na depende kung ang kalamnan ng puso ay umiikli at humihigpit (systole) o mahinahon sa pagitan ng mga pagtibok (diastole). Ang normal na presyon ng dugo kapag nagpapahinga ay nasa loob ng pagitan ng 100–140&nbsp;mmHg systolic (mataas na pagbasa) at 60–90&nbsp;mmHg diastolic (nasa ibabang pagbasa). Magkakaroon ng mataas na presyon ng dugo kung ito ay patuloy na nasa o mataas sa 140/90&nbsp;mmHg. Ang altapresyon ay nauuri bilang [[altapresyon na patuloy at hindi malaman ang sanhi|primary (patuloy at hindi malaman ang sanhi) na altapresyon]] o [[secondary o altapresyon na pumapangalawa sa isang sakit]]. Humigit-kumulang na 90–95% ng mga kaso ay kinakategorya bilang "primary na altapresyon", na nangangahulugang mataas na presyon ng dugo na walang nakikitang nasa ilalim na medikal na sanhi.<ref name="pmid10645931">{{cite journal |author=Carretero OA, Oparil S |title=Essential hypertension. Part I: Definition and etiology |journal=Circulation |volume=101 |issue=3 |pages=329–35 |year=2000 |month=January |pmid=10645931 |url=http://circ.ahajournals.org/content/101/3/329.long |doi=10.1161/01.CIR.101.3.329}}</ref> Ang ibang mga kondisyon na nakakaapekto sa mga bato, mga malaking ugat, puso, o sistema ng endocrine ang sanhi ng 5–10% ng mga kaso (secondary o altapresyon na pumapangalawa sa isang sakit). Ang altapresyon ay isang malaking [[salik ng panganib]] para sa [[stroke]], [[myocardial infarction o pagkasira ng tisiyu ng puso dahil sa pagharang ng suplay ng dugo sa puso]] (mga atake sa puso), [[hindi paggana ng puso]], mga [[aneurysm]] sa mga malaking ugat (hal., [[aneurysm o pamamaga sa aorta]]), [[pamumuo ng plaque sa malaking ugat]], at sanhi ng [[hindi gumagaling na sakit sa bato]]. Kahit ang katamtamang pagtaas ng presyon ng dugo sa malaking ugat ay iniuugnay sa isang pinaikling [[pagtagal ng buhay]]. Maaaring mapabuti ng mga pagbabago sa pagkain at pamumuhay ang pagkontrol sa presyon ng dugo at mababawasan ang panganib ng kaugnay na mga komplikasyon sa kalusugan. Gayunpaman, madalas kinakailangan ang gamot sa mga tao na hindi mabisa o hindi sapat ang mga pagbabago sa pamumuhay. {{TOC limit|3}} == Pag-uuri == {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |- ! rowspan=2 | Classification (JNC7)<ref name="JNC7">{{cite journal |author=Chobanian AV, Bakris GL, Black HR, ''et al.'' |title=Seventh report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure |journal=Hypertension |volume=42 |issue=6 |pages=1206–52 |year=2003 |month=December |pmid=14656957 |doi=10.1161/01.HYP.0000107251.49515.c2 |url=http://hyper.ahajournals.org/content/42/6/1206.long}}</ref> ! colspan=2 | Systolic pressure ! colspan=2 | Diastolic pressure |- ! [[mmHg]] ! [[Pascal (unit)|kPa]] ! mmHg ! kPa |- | Normal | 90–119 | 12–15.9 | 60–79 | 8.0–10.5 |- | Prehypertension (nasa panganib para sa altapresyon) | 120–139 | 16.0–18.5 | 80–89 | 10.7–11.9 |- | Yugto 1&nbsp;ng altapresyon | 140–159 | 18.7–21.2 | 90–99 | 12.0–13.2 |- | Yugto 2&nbsp;ng altapresyon | ≥160 | ≥21.3 | ≥100 | ≥13.3 |- | [[Isolated systolic na altapresyon|Isolated systolic na<br />altapresyon]] | ≥140 | ≥18.7 | <90 | <12.0 |} === Mga Nasa Sapat na Gulang === Sa mga taong nasa edad na 18 taong gulang o mas matanda pa, ang altapresyon ay tinutukoy bilang isang systolic at/o isang diastolic na sukat ng presyon ng dugo na patuloy na mas mataas kaysa sa isang tinatanggap na normal na bilang (sa kasalukuyan ay 139&nbsp;mmHg systolic, 89&nbsp;mmHg diastolic: tingnan ang talahanayan — Pag-uuri (JNC7)). Kung ang mga sukat ay kinuha mula sa 24-oras na pagsubaybay sa nakakalakad o nasa tahanan, ginagamit ang mas mababang hangganan (135&nbsp;mmHg systolic o 85&nbsp;mmHg diastolic).<ref name="NICE127 full" /> Ang kamakailang internasyonal na mga tuntunin tungkol sa altapresyon ay gumawa rin ng mga kategorya na nasa ibaba ng saklaw ng mayroong altapresyon upang ipakita ang tuloy-tuloy na panganib sa mga mas mataas ang presyon ng dugo sa normal na saklaw. Ginagamit ng JNC7 (2003)<ref name="JNC7"/> ang terminong prehypertension (nasa panganib para sa altapresyon) para sa presyon ng dugo na nasa pagitan ng 120–139&nbsp;mmHg systolic at/o 80–89&nbsp;mmHg diastolic, habang ang mga Tuntunin ng ESH-ESC (2007)<ref name=ESH-ESC>{{cite journal |author=Mancia G, De Backer G, Dominiczak A, ''et al.'' |title=2007 ESH-ESC Practice Guidelines for the Management of Arterial Hypertension: ESH-ESC Task Force on the Management of Arterial Hypertension |journal=J. Hypertens. |volume=25 |issue=9 |pages=1751–62 |year=2007 |month=September |pmid=17762635 |doi=10.1097/HJH.0b013e3282f0580f |url=}}</ref> at BHS IV (2004)<ref name=BHSIV>{{cite journal |author=Williams B, Poulter NR, Brown MJ, ''et al.'' |title=Guidelines for management of hypertension: report of the fourth working party of the British Hypertension Society, 2004-BHS IV |journal=J Hum Hypertens |volume=18 |issue=3 |pages=139–85 |year=2004 |month=March |pmid=14973512 |doi=10.1038/sj.jhh.1001683 |url=}}</ref> ay gumagamit ng pinakamainam, normal, at mataas na normal na mga kategorya upang hatiin ang mga presyon na mababa sa 140&nbsp;mmHg systolic at 90&nbsp;mmHg diastolic. Inuuri (subclassify) din ang altapresyon bilang mga sumusunod: Tinutukoy ng JNC7 ang yugto I at yugto II ng altapresyon, at isolated systolic na altapresyon. Ang isolated systolic na altapresyon ay tumutukoy sa mataas na presyon ng systolic na may normal na presyon ng diastolic at karaniwan sa mga matanda.<ref name="JNC7"/> Ang mga Tuntunin ng ESH-ESC (2007)<ref name=ESH-ESC /> at BHS IV (2004),<ref name = BHSIV /> ay tinutukoy ang isang pangatlong yugto (yugto III) ng altapresyon para sa mga taong may systolic ng presyon ng dugo na lumalampas sa 179&nbsp;mmHg o isang presyon ng diastolic na mahigit sa 109&nbsp;mmHg. Inuuri ang altapresyon bilang "lumalaban" kung hindi pinapababa ng [[Parmasiyotikong gamot|mga gamot]] ang presyon ng dugo sa normal na mga antas.<ref name="JNC7"/> === Mga bagong panganak at mga sanggol === Ang altapresyon sa [[mga bagong panganak]] ay bihira at nangyayari sa humigit-kumulang na 0.2 hanggang 3% ng mga bagong panganak. Karaniwang hindi sinusukat ang presyon ng dugo sa malusog na bagong panganak.<ref name=Dionne>{{cite journal |author=Dionne JM, Abitbol CL, Flynn JT |title=Hypertension in infancy: diagnosis, management and outcome |journal=Pediatr. Nephrol. |volume=27 |issue=1 |pages=17–32 |year=2012 |month=January |pmid=21258818 |doi=10.1007/s00467-010-1755-z |url=}}</ref> Mas karaniwan ang altapresyon sa mga bagong panganak na mataas ang panganib. Iba’t-ibang mga salik ang dapat isaalang-alang, tulad ng [[panahon ng sanggol o fetus o gestational stage]], panahon pagkatapos magbuntis, at [[timbang sa pagkapanganak]] kapag nagpapasiya kung ang isang presyon ng dugo ay normal sa isang bagong panganak.<ref name=Dionne /> === Mga bata at mga nagdadalaga at nagbibinata === Medyo karaniwan ang altapresyon sa mga bata at mga nagdadalaga at nagbibinata (2–9% depende sa edad, kasarian, at lahi)<ref>{{cite journal |author=Din-Dzietham R, Liu Y, Bielo MV, Shamsa F |title=High blood pressure trends in children and adolescents in national surveys, 1963 to 2002 |journal=Circulation |volume=116 |issue=13 |pages=1488–96 |year=2007 |month=September |pmid=17846287 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.106.683243 |url=https://archive.org/details/sim_circulation_2007-09-25_116_13/page/1488}}</ref> at iniuugnay sa pangmatagalang mga panganib ng masamang kalusugan.<ref name=fourth>{{cite journal |author= |title=The fourth report on the diagnosis, evaluation, and treatment of high blood pressure in children and adolescents |journal=Pediatrics |volume=114 |issue=2 Suppl 4th Report |pages=555–76 |year=2004 |month=August |pmid=15286277 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2004-08_114_2/page/n294}}</ref> Inirerekomenda na ngayon na suriin ang presyon ng dugo ng mga bata na mahigit sa edad na tatlo kailanman sila ay mayroong karaniwang pangangalagang medikal o mga pagpapatingin. Kinukumpirma ang mataas na presyon ng dugo sa pauli-ulit na pagbisita bago kilalaning mayroong altapresyon ang isang bata.<ref name = fourth /> Tumataas ang presyon ng dugo habang nagkakaedad sa pagkabata at, sa mga bata, ang altapresyon ay tinutukoy bilang isang pangkaraniwang systolic o diastolic na presyon ng dugo sa tatlo o mahigit pang mga pangyayari na katumbas o mas mataas kaysa sa ika-95 percentile na naaangkop sa kasarian, edad, at taas ng bata. Ang prehypertension (nasa panganib para sa altapresyon) sa mga bata ay tinutukoy bilang isang pangkaraniwang systolic o diastolic na presyon ng dugo na mas mataas sa ika-90 percentile, ngunit mas mababa sa ika-95 na percentile.<ref name=fourth /> Sa mga nagdadalaga at nagbibinata, iminumungkahi na suriin at uriin ang altapresyon at prehypertension (nasa panganib para sa altapresyon) gamit ang pamantayan ng nasa sapat na gulang.<ref name=fourth /> == Mga palatandaan at sintomas == Bihirang nagpapakita ng anumang mga sintomas ang altapresyon, at ang pagkilala rito ay karaniwan sa pamamagitan ng [[Screening (sa medisina)|screening]], o kapag naghahanap ng pangangalaga para sa isang walang kaugnayang problema sa kalusugan. Iniuulat ng ilang mga tao na mayroong mataas na presyon ng dugo ang mga [[sakit ng ulo]] (lalo na sa batok at sa umaga), gayundin ang [[pagkahilo]], [[bertigo]], [[tinnitus]] (pag-ugong o pagsitsit sa mga tainga), nagbagong paningin o [[Syncope o pansamantalang pagkawala ng malay (sa medisina)|mga episode ng pagkawala ng malay]].<ref name=Fisher2005>{{cite book |author=Fisher ND, Williams GH |editor=Kasper DL, Braunwald E, Fauci AS, ''et al.'' |title=Harrison's Principles of Internal Medicine|edition=16th |year=2005 |publisher=McGraw-Hill |location=New York, NY |isbn=0-07-139140-1 |pages=1463–81 |chapter=Hypertensive vascular disease}}</ref> Sa [[pisikal na pagsusuri]], ang altapresyon ay maaaring mapaghinalaan kapag matutuklasan ang [[hypertensive retinopathy o pagkasira ng retina ng mata dahil sa mataas na presyon ng dugo]] sa pagsusuri sa [[fundus ng mata]] sa likuran ng mata gamit ang [[ophthalmoscopy]].<ref name=Wong2007>{{cite journal |author=Wong T, Mitchell P |title=The eye in hypertension |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-3-9-2007_369_9559/page/425 |journal=Lancet |volume=369 |issue=9559 |pages=425–35 |year=2007 |month=February |pmid=17276782 |doi=10.1016/S0140-6736(07)60198-6}}</ref> Sa lumang paraan, ang kalubhaan ng pagbabago sa hypertensive retinopathy o pagkasira ng retina ng mata dahil sa mataas na presyon ng dugo ay minamarkahan mula sa I–IV, bagaman ang mas banayad na mga uri ay maaaring maging mahirap makilala mula sa isa’t-isa.<ref name=Wong2007/> Maaari ring ipakita ng mga resulta ng ophthalmoscopy kung gaano katagal nang mayroong mataas na presyon ng dugo ang isang tao.<ref name=Fisher2005/> === Secondary o Altapresyong pumapangalawa sa isang sakit === Maaring ipahiwatig ng ilang mga palatandaan at sintomas ang [[secondary o altapresyon na pumapangalawa sa isang sakit]], na altapresyon na sanhi ng isang hindi makilalang sanhi tulad ng [[mga sakit sa bato]] o [[mga sakit sa endocrine]]. Halimbawa, labis na katabaan ng dibdib at tiyan, [[intoleransiya sa glucose]], [[mga mukha na hugis buwan]], isang "buffalo hump (bukol ng kalabaw)", at ipinahihiwatig ng kulay-ubeng [[pahabang marka o uka]] ang [[Cushing's syndrome]].<ref name=ABC>{{cite book |author=O'Brien, Eoin; Beevers, D. G.; Lip, Gregory Y. H. |title=ABC of hypertension |url=https://archive.org/details/abcofhypertensio0000unse |publisher=BMJ Books |location=London |year=2007 |pages= |isbn=1-4051-3061-X |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> Ang [[Sakit sa thyroid]] at [[acromegaly]] ay maaari ring magdulot ng altapresyon at magkaroon ng mga katangian ng mga sintomas at palatandaan.<ref name="ABC" /> Ang isang abnormal na [[pagsagitsit]] sa tiyan ay maaaring magpahiwatig ng [[renal artery stenosis]] (isang pagkipot ng mga malaking ugat na nagsusuplay sa mga bato). Maaaring ipahiwatig ng pagbaba ng presyon ng dugo sa mga binti o naantala o kawalan ng [[pangunahing malaking ugat sa hita|mga pulso ng malaking ugat sa hita]] ang [[aortic coarctation]] (isang pagkipot ng aorta pagkatapos nitong lisanin ang puso). Ang altapresyon na malawakang nag-iiba sa sakit ng ulo, mga mabilis na tibok ng puso, maputlang hitsura, at pagpapawis ay dapat mag-udyok ng mga paghihinala ng [[pheochromocytoma]].<ref name="ABC" /> === Mga hypertensive crisis === Ang malubhang pagtaas ng presyon ng dugo (katumbas ng o mas mataas kaysa sa isang systolic na 180 o diastolic na 110, kung minsan ay tinatawag na nakakamatay o pinabilis na altapresyon) ay tinutukoy bilang "hypertensive crisis." Nagpapahiwatig ng mataas na panganib ng mga komplikasyon ang mga presyon ng dugo na mataas sa mga antas na ito. Ang mga taong mayroong mga presyon ng dugo na nasa pagitan na ito ay maaaring walang mga sintomas, ngunit mas malamang na mag-ulat ng mga sakit ng ulo (22% ng mga kaso)<ref>{{cite journal |author=Papadopoulos DP, Mourouzis I, Thomopoulos C, Makris T, Papademetriou V |title=Hypertension crisis |journal=Blood Press. |volume=19 |issue=6 |pages=328–36 |year=2010 |month=December |pmid=20504242 |doi=10.3109/08037051.2010.488052 |url=}}</ref> at mga pagkahilo kaysa sa pangkalahatang populasyon.<ref name=Fisher2005/> Ang ibang mga sintomas ng hypertensive crisis ay maaaring kabilangan ng paghina ng paningin o kakapusan ng hininga dahil sa hindi paggana ng puso o isang pangkalahatang pagkaramdam ng [[pagkabalisa]] dahil sa hindi paggana ng bato.<ref name="ABC" /> Karamihan sa mga taong mayroong hypertensive crisis ay kilala na mayroong mataas na presyon ng dugo, ngunit maaaring humantong sa isang biglaang pagtaas ng mga karagdagang trigger (magdudulot).<ref name=Marik2007>{{cite journal |author=Marik PE, Varon J |title=Hypertensive crises: challenges and management |journal=Chest |volume=131 |issue=6 |pages=1949–62 |year=2007 |month=June |pmid=17565029 |doi=10.1378/chest.06-2490 |url=http://chestjournal.chestpubs.org/content/131/6/1949.long}}</ref> Ang isang "hypertensive na emerhensiya", dating tinatawag na "nakakamatay na altapresyon", ay nangyayari kapag mayroong ebidensiya ng direktang pinsala sa isa o mahigit pang mga bahagi ng katawan bilang resulta ng malubhang pagtaas ng presyon ng dugo. Ang pinsalang ito ay maaaring kabilangan ng [[hypertensive encephalopathy]], sanhi ng pamamaga at abnormal na paggana ng utak, at nakikilala sa pamamagitan ng mga sakit ng ulo at isang [[nag-ibang antas ng kamalayan]] (pagkalito o pag-aantok). Ang [[papilloedema o pamamaga ng disc]] sa retina at [[mga pagdurugo]] sa fundus ng mata at [[mga paglabas likido mula sa daluyan ng dugo]] ay isa pang palatandaan ng pinupuntiryang pinsala sa bahagi ng katawan. Maaaring ipahiwatig ng [[pananakit ng dibdib]] ang pinsala sa kalamnan ng puso (na maaaring tumuloy sa [[myocardial infarction o pagkasira ng tisiyu ng puso dahil sa pagharang ng suplay ng dugo sa puso]]) o kung minsan ay [[aortic dissection]], ang pagkapunit ng panloob na paligid ng [[aorta]]. Ang kakapusan sa paghinga, pag-ubo, at pagdura ng dugo ay mga katangian ng mga palantandaan ng [[pulmonary edema]]. Ang kondisyon na ito ay isang pamamaga ng tisiyu ng baga dahil sa [[hindi paggana ng kaliwang ventricle]], isang kawalan ng kakayahan ng [[kaliwang ventricle]] ng puso na magbomba ng sapat na dugo mula sa baga papunta sa sistema ng malaking ugat.<ref name=Marik2007/> Maaari ring mangyari ang mabilis na paghina ng paggana ng bato (malalang pinsala sa bato) at [[microangiopathic hemolytic anemia]] (pagkasira ng mga selula ng dugo).<ref name=Marik2007/> Sa mga ganitong sitwasyon, iniuutos ang mabilis na pagpapababa sa presyon ng dugo upang maitigil ang nangyayaring pagkasira ng bahagi ng katawan.<ref name=Marik2007/> Sa kabilang banda, walang ebidensiya na ang presyon ng dugo ay kailangang mabilis na pababain sa mga apurahang mayroong altapresyon kung saan walang ebidensiya ng pinupuntiryang pinsala sa bahagi ng katawan. Ang labis na pagiging agresibo sa pagpapababa sa presyon ng dugo ay hindi maaaring walang mga panganib.<ref name="ABC" /> Isinusulong ang paggamit ng mga gamot na iniinom sa bibig upang dahan-dahang mapababa ang presyon ng dugo sa mahigit na 24 hanggang 48 oras sa mga apurahang mayroong altapresyon.<ref name=Marik2007/> === Pagbubuntis === Ang altapresyon ay nangyayari sa humigit-kumulang na 8–10% ng mga pagbubuntis.<ref name="ABC" /> Karamihan sa mga kababaihang mayroong altapresyon sa pagbubuntis ay mayroong naunang umiiral na primary na altapresyon. Ang mataas na presyon ng dugo sa pagbubuntis ay maaaring unang palatandaan ng [[paunang eclampsia]], isang seryosong kondisyon ng ikalawang kalahati ng pagbubuntis, at sa ilang mga linggo pagkatapos ng panganganak.<ref name="ABC" /> Ang isang diyagnosis ng paunang eclampsia ay kinabibilangan ng tumaas na presyon ng dugo at pagkakaroon ng protina sa ihi.<ref name="ABC" /> Ang paunang eclampsia ay nangyayari sa humigit-kumulang na 5% ng mga pagbubuntis at responsable para sa humigit-kumulang na 16% ng lahat ng mga [[pagkamatay sa pagbubuntis]] sa buong mundo.<ref name="ABC" /> Dinodoble rin ng paunang eclampsia ang panganib ng pagkamatay ng sanggol.<ref name="ABC" /> Kadalasang walang mga sintomas ang paunang eclampsia at ito ay nalalaman sa pamamagitan ng karaniwang pagsusuri. Kapag nangyari ang mga sintomas ng paunang eclampsia, ang mga pinaka-karaniwan ay ang sakit ng ulo, karamdaman sa paningin (kadalasan sa "kumikislap na mga ilaw"), pagsusuka, pananakit sa [[itaas na gitnang bahagi ng tiyan]], at [[edema]] (pamamaga). Maaari ding tumuloy ang paunang eclampsia sa isang kondisyon na inilalagay sa panganib ang buhay na tinatawag na [[eclampsia]]. Ang eclampsia ay isang [[hypertensive emergency o malubhang pagtaas ng presyon ng dugo]] at mayroong iba’t-ibang mga seryosong komplikasyon. Ang mga komplikasyon na ito ay kinabibilangan ng pagkawala ng paningin ng isang tao, pamamaga ng utak, [[tonic-clonic na mga pagsumpong|mga pagsumpong]] o [[mga kombulsyon]], [[pagkabigo ng paggana ng mga bato]], [[pamamaga ng baga]], at [[disseminated intravascular coagulation]] (isang sakit ukol sa pamumuo ng dugo).<ref name="ABC" /><ref name="urlHypertension and Pregnancy: eMedicine Obstetrics and Gynecology">{{cite web |url=http://emedicine.medscape.com/article/261435-overview |title=Hypertension and Pregnancy |author=Gibson, Paul |author2= |date=July 30, 2009 |work=eMedicine Obstetrics and Gynecology |publisher=Medscape |pages= |accessdate=2009-06-16}}</ref> === Mga Sanggol at Mga Bata === Ang [[kabiguang lumaki nang normal]], [[mga pagsumpong]], [[iritabilidad]], [[katamlayan|kawalan ng enerhiya]], at [[infant respiratory distress syndrome|kahirapan sa paghinga]]<ref name="urlHypertension: eMedicine Pediatrics: Cardiac Disease and Critical Care Medicine">{{cite web |url=http://emedicine.medscape.com/article/889877-overview |title=Hypertension |author=Rodriguez-Cruz, Edwin |author2=Ettinger, Leigh M |date=April 6, 2010 |work=eMedicine Pediatrics: Cardiac Disease and Critical Care Medicine |publisher=Medscape |pages= |accessdate=2009-06-16}}</ref> ay maaaring iugnay sa altapresyon sa mga bagong panganak at mga batang sanggol. Sa mga mas matandang sanggol at bata, ang altapresyon ay maaaring magdulot ng sakit ng ulo, hindi maipaliwanag na iritabilidad, [[pagkapagod (medikal)|pagkapagod]], [[kabiguang lumaki nang normal]], [[malabong paningin]], [[epistaxis|pagdurugo ng ilong]], at [[Bell’s palsy|pagkaparalisa ng mukha]].<ref name=Dionne/><ref name="urlHypertension: eMedicine Pediatrics: Cardiac Disease and Critical Care Medicine"/> == Mga Komplikasyon == [[Talaksan:Main complications of persistent high blood pressure.svg|thumb|Diagram illustrating the main complications of persistent high blood pressure.]] Ang altapresyon ay ang pinakamahalagang maaaring maiwasan na salik ng panganib para sa napaagang pagkamatay sa buong mundo.<ref>{{cite web|title= Global health risks: mortality and burden of disease attributable to selected major risks.|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/GlobalHealthRisks_report_full.pdf|work=World Health Organization|year=2009|accessdate=10 February 2012}}</ref> Pinatataas nito ang panganib ng [[sakit sa puso sanhi ng mababang suplay ng dugo sa kalamnan ng puso]]<ref name=pmid12493255>{{cite journal |author=Lewington S, Clarke R, Qizilbash N, Peto R, Collins R |title=Age-specific relevance of usual blood pressure to vascular mortality: a meta-analysis of individual data for one million adults in 61 prospective studies |journal=Lancet |volume=360 |issue=9349 |pages=1903–13 |year=2002 |month=December |pmid=12493255 |doi= 10.1016/S0140-6736(02)11911-8|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2002-12-14_360_9349/page/1902}}</ref> [[mga stroke]],<ref name="ABC" /> [[pagkipot ng daluyan ng dugo]],<ref name="pmid18375152">{{cite journal |author=Singer DR, Kite A |title=Management of hypertension in peripheral arterial disease: does the choice of drugs matter? |journal=European Journal of Vascular and Endovascular Surgery |volume=35 |issue=6 |pages=701–8 |year=2008 |month=June |pmid=18375152 |doi=10.1016/j.ejvs.2008.01.007}}</ref> at ibang mga sakit ukol sa puso, kabilang ang [[hindi paggana ng puso]], mga [[pagbara o pamamaga sa daluyan ng dugo]], laganap na [[atherosclerosis o pagkapal ng arterya dahil sa cholesterol]], and [[pagbara sa baga]].<ref name="ABC" /> Ang altapresyon ay isa ring salik ng panganib para sa [[mahinang memorya]], [[demensya]], and [[hindi gumagaling na sakit sa bato]].<ref name="ABC" /> Ang ibang mga komplikasyon ay kinabibilangan ng: * [[Pinsala sa retina dahil sa mataas na presyon ng dugo]] * [[Pinsala sa bato dahil sa mataas na presyon ng dugo]]<ref name="pmid19330604">{{cite journal |author=Zeng C, Villar VA, Yu P, Zhou L, Jose PA |title=Reactive oxygen species and dopamine receptor function in essential hypertension |journal=Clinical and Experimental Hypertension |volume=31 |issue=2 |pages=156–78 |year=2009 |month=April |pmid=19330604 |doi=10.1080/10641960802621283}}</ref> == Sanhi == === Primary na altapresyon === Ang primary (patuloy at hindi malaman ang sanhi) na altapresyon ay ang pinaka-karaniwang anyo ng altapresyon, na responsable para sa 90–95% ng lahat ng mga kaso ng altapresyon.<ref name="pmid10645931"/> Sa halos lahat ng mga makabagong lipunan, ang presyon ng dugo ay tumataas kasama ng [[pagtanda]] at ang panganib ng pagigiging mataas ng presyon ng dugo sa kalaunan ng buhay ay marami.<ref>{{cite journal|last=Vasan|first=RS|author2=Beiser, A, Seshadri, S, Larson, MG, Kannel, WB, D'Agostino, RB, Levy, D|title=Residual lifetime risk for developing hypertension in middle-aged women and men: The Framingham Heart Study.|url=https://archive.org/details/sim_jama_2002-02-27_287_8/page/1003|journal=JAMA: the journal of the American Medical Association|date=2002 Feb 27|volume=287|issue=8|pages=1003-10|pmid=11866648}}</ref> Ang altapresyon ay nagreresulta mula sa isang masalimuot na aksiyon ng mga genes sa isa’t-isa at mga salik ukol sa paligid. Ang maraming mga karaniwang genes na mayroong maliit na epekto sa presyon ng dugo ay nakilala<ref>Ang International Consortium for Blood Pressure Genome-Wide Association Studies. Ang mga anyo ng henetiko sa bagong landas ay nakakaimpluwensiya sa presyon ng dugo at panganib ng sakit sa puso. Ang likas na katangian 2011; 478: 103–109 doi:10.1038/nature10405</ref> gayundin ang ilang mga bihirang genes na mayroong malaking epekto sa presyon ng dugo<ref>{{cite journal|last=Lifton|first=RP|author2=Gharavi, AG, Geller, DS|title=Molecular mechanisms of human hypertension.|url=https://archive.org/details/cell_2001-02-23_104_4/page/545|journal=Cell|date=2001 Feb 23|volume=104|issue=4|pages=545-56|pmid=11239411}}</ref> ngunit ang henetikong batayan ng altapresyon ay hindi pa rin nauunawaan. Ang iba’t-ibang mga salik ukol sa kapaligiran ay nakakaimpluwensiya sa presyon ng dugo. Ang mga salik sa pamumuhay na nagpapababa ng presyon ng dugo ay kinabibilangan ng pagbabawas ng [[asin]] sa pagkain,<ref>{{cite journal|last=He|first=FJ|author2=MacGregor, GA|title=A comprehensive review on salt and health and current experience of worldwide salt reduction programmes.|journal=Journal of human hypertension|date=2009 Jun|volume=23|issue=6|pages=363-84|pmid=19110538}}</ref> mataas na pagkain ng mga prutas at mga produktong mayroong kaunting mantika (Dietary Approaches to Stop Hypertension o Mga ([[DASH na diyeta]])). Ang [[Ehersisyo]],<ref name="ReferenceA">Dickinson HO, Mason JM, Nicolson DJ, Campbell F, Beyer FR, Cook JV, Williams B, Ford GA. Lifestyle interventions to reduce raised blood pressure: a systematic review of randomized controlled trials. J Hypertens. 2006;24:215-33.</ref> [[pagbaba ng timbang]]<ref name=HaslamJames>{{cite journal |author=Haslam DW, James WP |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/n80 |journal=Lancet |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–209 |year=2005 |pmid=16198769 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1}}</ref> at ang binawasang pag-inom ng [[may alak na inumin|alak]] ay nakakatulong din sa pagpapababa ng presyon ng dugo.<ref>{{cite journal | author = Whelton PK, He J, Appel LJ, Cutler JA, Havas S, Kotchen TA ''et al.'' | year = 2002 | title = Primary prevention of hypertension: Clinical and public health advisory from The National High Blood Pressure Education Program | url = | journal = JAMA | volume = 288 | issue = 15| pages = 1882–8 | doi = 10.1001/jama.288.15.1882 | pmid = 12377087 }}</ref> Ang posibleng papel ng ibang mga salik tulad ng stress,<ref name="ReferenceA"/> pag-inum ng kape,<ref>Mesas AE, Leon-Muñoz LM, Rodriguez-Artalejo F, Lopez-Garcia E. The effect of coffee on blood pressure and cardiovascular disease in hypertensive individuals: A systematic review and meta-analysis. Am J Clin Nutr. 2011;94:1113–26.</ref> at kakulangan sa bitamina D<ref>{{cite journal |author=Vaidya A, Forman JP |title=Vitamin D and hypertension: current evidence and future directions |journal=Hypertension |volume=56 |issue=5 |pages=774–9 |year=2010 |month=November |pmid=20937970 |doi=10.1161/HYPERTENSIONAHA.109.140160 |url=}}</ref> ay hindi masyadong malinaw. Ang [[mababang pagtugon sa insulin]], na karaniwan sa labis na katabaan at isang bahagi ng [[metabolic syndrome|syndrome X]] (o ang [[metabolic syndrome]]), ay sinasabi ring nagdudulot ng altapresyon.<ref name="pmid12364344">{{cite journal |author=Sorof J, Daniels S |title=Obesity hypertension in children: a problem of epidemic proportions |journal=Hypertension |volume=40 |issue=4 |pages=441–447 |year=2002 |month=October |pmid=12364344 |doi=10.1161/01.HYP.0000032940.33466.12 |url=http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12364344 |accessdate=2009-06-03 |archive-date=2012-12-05 |archive-url=https://archive.today/20121205010228/http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12364344 |url-status=dead }}</ref> Isinangkot din ng mga kamakailang pag-aaral ang mga pangyayari sa mas maagang yugto ng buhay (halimbawa, [[mababang timbang ng ipinanganak na sanggol]], paninigarilyo habang nagbubuntis, at kakulangan ng [[pagpapasuso]]) bilang mga salik ng panganib para sa patuloy at hindi malaman ang sanhi na altapresyon ng nasa sapat na gulang.<ref name = "Lawlor 2005">{{cite journal|last=Lawlor|first=DA|author2=Smith, GD|title=Early life determinants of adult blood pressure.|journal=Current opinion in nephrology and hypertension|date=2005 May|volume=14|issue=3|pages=259-64|pmid=15821420}}</ref> Gayunman, ang mga mekanismo na nag-uugnay sa mga pagkakalantad na ito sa altapresyon ng nasa tamang gulang ay nananatiling malabo.<ref name = "Lawlor 2005"/> === Secondary o altapresyon na pumapangalawa sa sakit === Ang secondary o altapresyon na pumapangalawa sa sakit ay nagreresulta mula sa isang makikilalang sanhi. Ang sakit sa bato ang pinaka-karaniwang pangalawang sanhi ng altapresyon.<ref name="ABC" /> Ang altapresyon ay maaari ding maging sanhi ng mga kondisyon sa endocrine tulad ng [[Cushing's syndrome]], [[hyperthyroidism o labis na produksiyon ng hormon sa thyroid]], [[hypothyroidism o kakulangan sa produksiyon ng hormon sa thyroid]], [[acromegaly o abnormal na paglaki ng kamay, paa, at mukha]], [[Conn's syndrome]] o [[hyperaldosteronism o labis ng produksiyon ng aldosterone na hormon]], [[hyperparathyroidism o abnormal na mataas na dami ng parathyroid na hormon sa dugo]], at [[pheochromocytoma o bukol sa glandula ng adrenal]].<ref name="ABC" /><ref>Dluhy RG, Williams GH. Endocrine hypertension. In: Wilson JD, Foster DW, Kronenberg HM, eds. Williams Textbook of Endocrinology. 9th ed. Philadelphia, Pa: WB Saunders; 1998:729-49.</ref> Ang ibang mga sanhi ng secondary o altapresyon na pumapangalawa sa sakit ay kinabibilangan ng [[labis na katabaan]], [[pagtigil ng paghinga sa loob ng sampung segundo habang natutulog]], [[pagbubuntis]], [[pagsisikip ng aorta]], labis na pagkonsumo ng [[matatamis na kendi]] at ilang mga iniresetang gamot, mga halamang-gamot, at mga ilegal na gamot.<ref name="ABC" /><ref>{{cite journal |author=Grossman E, Messerli FH |title=Drug-induced Hypertension: An Unappreciated Cause of Secondary Hypertension |journal=Am. J. Med. |volume=125 |issue=1 |pages=14–22 |year=2012 |month=January |pmid=22195528 |doi=10.1016/j.amjmed.2011.05.024 |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2012-01_125_1/page/14}}</ref> == Pag-aaral ng byolohikong pagbabago sanhi ng sakit == [[Talaksan:Arterial pressure diagram.png|thumb|right|350px|A diagram explaining factors affecting [[arterial pressure]]]] Sa karamihan ng mga tao na mayroong napatunayang patuloy at hindi malaman ang sanhi (primary) na altapresyon, ang tumaas na pagpigil sa pagdaloy ng dugo ([[kabuuang pagpigil ng pagdaloy ng dugo]]) ay responsable para sa mataas na presyon habang ang [[kabuuang dami ng dugo na binobomba ng puso]] ay nananatiling normal.<ref>{{cite journal |author=Conway J |title=Hemodynamic aspects of essential hypertension in humans |journal=Physiol. Rev. |volume=64 |issue=2 |pages=617–60 |year=1984 |month=April |pmid=6369352 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_physiological-reviews_1984-04_64_2/page/617}}</ref> Mayroong ebidensiya na ang ilang mga mas batang tao na mayroong [[paunang altapresyon]] o “borderline na altapresyon” ay mayroong mataas na dami ng dugo na binobomba ng puso, isang mataas na pagtibok ng puso, at normal na pagpigil sa pagdaloy ng dugo. Ang kondisyon na ito ay tinatawag na hyperkinetic borderline na altapresyon.<ref name = Palatini>{{cite journal |author=Palatini P, Julius S |title=The role of cardiac autonomic function in hypertension and cardiovascular disease |journal=Curr. Hypertens. Rep. |volume=11 |issue=3 |pages=199–205 |year=2009 |month=June |pmid=19442329 |doi= |url=}}</ref> Ang mga indibiduwal na ito ay nagkakaroon ng mga tipikal na tampok ng napatunayang patuloy at hindi malaman ang sanhi na altapresyon sa kalaunan sa buhay dahil ang dami ng kanilang dugo na binobomba ng puso ay bumababa at ang pagpigil sa pagdaloy ng dugo ay tumataas habang sila ay tumatanda.<ref name = Palatini /> Tipikal man ang pinaparisan sa lahat ng mga tao na tunay na nagkaroon ng altapresyon, ito ay pinagtatalunan.<ref>{{cite journal |author=Andersson OK, Lingman M, Himmelmann A, Sivertsson R, Widgren BR |title=Prediction of future hypertension by casual blood pressure or invasive hemodynamics? A 30-year follow-up study |journal=Blood Press. |volume=13 |issue=6 |pages=350–4 |year=2004 |pmid=15771219 |doi= |url=}}</ref> Ang tumaas na pagpigil sa pagdaloy ng dugo sa napatunayang altapresyon ay pangunahing maiuugnay sa pagkipot ng istraktura ng maliliit na mga arterya at mga arteriole.<ref>{{cite journal |author=Folkow B |title=Physiological aspects of primary hypertension |journal=Physiol. Rev. |volume=62 |issue=2 |pages=347–504 |year=1982 |month=April |pmid=6461865 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_physiological-reviews_1982-04_62_2/page/n1}}</ref> Ang pagkabawas ng bilang o densidad ng mga capilliary ay maaari ring mag-ambag sa pagpigil sa pagdaloy ng dugo.<ref>{{cite journal |author=Struijker Boudier HA, le Noble JL, Messing MW, Huijberts MS, le Noble FA, van Essen H |title=The microcirculation and hypertension |journal=J Hypertens Suppl |volume=10 |issue=7 |pages=S147–56 |year=1992 |month=December |pmid=1291649 |doi= |url=}}</ref> Ang altapresyon ay maiuugnay din sa pagbaba ng kakayahang bumaluktot ng mga dinadaluyang ugat,<ref>{{cite journal |author=Safar ME, London GM |title=Arterial and venous compliance in sustained essential hypertension |journal=Hypertension |volume=10 |issue=2 |pages=133–9 |year=1987 |month=August |pmid=3301662 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_hypertension_1987-08_10_2/page/133}}</ref> na maaaring magpataas sa pagbalik ng dugo sa puso, mataas na [[Paunang pagkarga (ukol sa puso)|paunang pagkarga]], at tunay na magdudulot ng [[diastolic dysfunction o kabiguang paggana ng mga ventricle sa puso]]. Kahit ang tumaas na aktibong pagsisikip ng mga daluyan ng dugo ay gumaganap sa napatunayang altapresyon ay hindi malinaw.<ref>{{cite journal |author=Schiffrin EL |title=Reactivity of small blood vessels in hypertension: relation with structural changes. State of the art lecture |journal=Hypertension |volume=19 |issue=2 Suppl |pages=II1–9 |year=1992 |month=February |pmid=1735561 |doi= |url=}}</ref> Ang [[pulse pressure]] (diperensya sa pagitan ng systolic at diastolic na presyon ng dugo) ay malimit na tumataas sa mga mas matatandang tao na mayroong altapresyon. Ang sitwasyon na ito ay kinasasangkutan ng presyon ng systolic na abnormal na mataas, ngunit ang presyon ng diastolic ay maaaring normal o mababa. Ang kondisyon na ito ay tinatawag na [[isolated systolic na altapresyon]].<ref>{{cite journal |author=Chobanian AV |title=Clinical practice. Isolated systolic hypertension in the elderly |journal=N. Engl. J. Med. |volume=357 |issue=8 |pages=789–96 |year=2007 |month=August |pmid=17715411 |doi=10.1056/NEJMcp071137 |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-08-23_357_8/page/788}}</ref> Ang mataas na pulse pressure sa mga matatandang tao na mayroong altapresyon o isolated systolic na altapresyon ay ipinapaliwanag sa pamamagitan ng tumaas na [[paninigas ng mga aterya]], na karaniwang sinasamahan ng pagtanda at maaaring palalain ng mataas na presyon ng dugo.<ref>{{cite journal |author=Zieman SJ, Melenovsky V, Kass DA |title=Mechanisms, pathophysiology, and therapy of arterial stiffness |journal=Arterioscler. Thromb. Vasc. Biol. |volume=25 |issue=5 |pages=932–43 |year=2005 |month=May |pmid=15731494 |doi=10.1161/01.ATV.0000160548.78317.29 |url=https://archive.org/details/sim_arteriosclerosis-thrombosis-and-vascular-biology_2005-05_25_5/page/932}}</ref> Maraming mga mekanismo ang iminungkahi upang managot para sa pagtaas ng pagpigil na makikita sa sistema ng arterya sa altapresyon. Ipinapahiwatig ng karamihan sa mga ebidensya ang isa o parehong mga sanhi na ito: * Mga karamdaman sa pangangasiwa ng asin at tubig sa bato, partikular ang mga abnormalidad ng loob ng bato [[renin-angiotensin system]]<ref>{{cite journal |author=Navar LG |title=Counterpoint: Activation of the intrarenal renin-angiotensin system is the dominant contributor to systemic hypertension |journal=J. Appl. Physiol. |volume=109 |issue=6 |pages=1998–2000; discussion 2015 |year=2010 |month=December |pmid=21148349 |pmc=3006411 |doi=10.1152/japplphysiol.00182.2010a |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2010-12_109_6/page/1998}}</ref> * Mga abnormalidad ng [[sympathetic nervous system]]<ref>{{cite journal |author=Esler M, Lambert E, Schlaich M |title=Point: Chronic activation of the sympathetic nervous system is the dominant contributor to systemic hypertension |journal=J. Appl. Physiol. |volume=109 |issue=6 |pages=1996–8; discussion 2016 |year=2010 |month=December |pmid=20185633 |doi=10.1152/japplphysiol.00182.2010 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-physiology_2010-12_109_6/page/1996}}</ref> Ang mga mekanismong ito ay hindi nagkakasalungatan at pareho itong malamang na nag-aambag sa ilang mga saklaw sa karamihan ng mga kaso ng patuloy at hindi malaman ang sanhi na altapresyon. Iminungkahi rin na ang [[endothelial dysfunction]] (kabiguan sa paggana ng mga lining ng daluyan ng dugo) at ang [[pamamaga]] sa may puso ay maaari ring mag-ambag sa tumaas na pagpigil ng pagdaloy ng dugo at pinsala sa puso sa altapresyon.<ref>{{cite journal |author=Versari D, Daghini E, Virdis A, Ghiadoni L, Taddei S |title=Endothelium-dependent contractions and endothelial dysfunction in human hypertension |journal=Br. J. Pharmacol. |volume=157 |issue=4 |pages=527–36 |year=2009 |month=June |pmid=19630832 |pmc=2707964 |doi=10.1111/j.1476-5381.2009.00240.x |url=}}</ref><ref>{{cite journal |author=Marchesi C, Paradis P, Schiffrin EL |title=Role of the renin-angiotensin system in vascular inflammation |journal=Trends Pharmacol. Sci. |volume=29 |issue=7 |pages=367–74 |year=2008 |month=July |pmid=18579222 |doi=10.1016/j.tips.2008.05.003 |url=}}</ref> == Diyagnosis == {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |- |+ Mga karaniwang isinasagawang pagsusuri sa altapresyon ! Sistema ! sa Mga Pagsusuri |- | [[Sistema sa Pag-ihi|Ukol sa bato]] | [[Pagsusuri sa Ihi|Mikroskopikong pagsusuri sa ihi]], [[protinurya]], serum na [[blood urea nitrogen|BUN]] <small>([[blood urea nitrogen]])</small> at/o [[creatinine]] |- | [[Sistema ng endocrine|Endocrine]] | Serum na [[sodium]], [[potasiyo]], [[kalsyum]], [[Thyroid-stimulating hormone|TSH]] <small>( [[thyroid-stimulating hormone]])</small>. |- | [[Ukol sa Metabolismo]] | [[Pagsusuri sa glucose|Glucose ng dugo pagkatapos ng hindi pagkain (fasting)]], kabuuang kolesterol, [[High-density lipoprotein o lipoprotina na mataas ang densidad|HDL]] at [[LDL o lipoprotina na mababa ang densidad]] na kolesterol, [[triglycerides]] |- | Iba | [[Hematokrit]], [[elektrokardyogram]], at [[radyograp ng dibdib]] |- | colspan=2 | Sources: ''Harrison's principles of internal medicine''<ref name="isbn0-07-147691-1">{{cite book |author=Loscalzo, Joseph; Fauci, Anthony S.; Braunwald, Eugene; Dennis L. Kasper; Hauser, Stephen L; Longo, Dan L. |editor= |others= |title=Harrison's principles of internal medicine |edition= |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2008 |pages= |isbn=0-07-147691-1 |doi= |url=https://archive.org/details/harrisonsprincip0000unse_b7u9|accessdate=}}</ref> ''others''<ref name="pmid19417858">{{cite journal |author=Padwal RS |title=The 2009 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: Part 1 – blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=25 |issue=5 |pages=279–86 |year=2009 |month=May |pmid=19417858 |doi= 10.1016/S0828-282X(09)70491-X|url= |pmc=2707176 |author-separator=, |author2=Hemmelgarn BR |author3=Khan NA |display-authors=3 |last4=Grover |first4=S |last5=McKay |first5=DW |last6=Wilson |first6=T |last7=Penner |first7=B |last8=Burgess |first8=E |last9=McAlister |first9=FA}}</ref><ref name="pmid18548142">{{cite journal |author=Padwal RJ |title=The 2008 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: Part 1 – blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=24 |issue=6 |pages=455–63 |year=2008 |month=June |pmid=18548142 |pmc=2643189 |doi= 10.1016/S0828-282X(08)70619-6|url= |author-separator=, |author2=Hemmelgarn BR |author3=Khan NA |display-authors=3 |last4=Grover |first4=S |last5=McAlister |first5=FA |last6=McKay |first6=DW |last7=Wilson |first7=T |last8=Penner |first8=B |last9=Burgess |first9=E}}</ref><ref name="pmid17534459">{{cite journal |author=Padwal RS |title=The 2007 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: Part 1 – blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=23 |issue=7 |pages=529–38 |year=2007 |month=May |pmid=17534459 |pmc=2650756 |doi= 10.1016/S0828-282X(07)70797-3|url= |author-separator=, |author2=Hemmelgarn BR |author3=McAlister FA |display-authors=3 |last4=McKay |first4=DW |last5=Grover |first5=S |last6=Wilson |first6=T |last7=Penner |first7=B |last8=Burgess |first8=E |last9=Bolli |first9=P}}</ref><ref name="pmid16755312">{{cite journal |author=Hemmelgarn BR |title=The 2006 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: Part I – Blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=22 |issue=7 |pages=573–81 |year=2006 |month=May |pmid=16755312 |pmc=2560864 |doi= 10.1016/S0828-282X(06)70279-3|url= |author-separator=, |author2=McAlister FA |author3=Grover S |display-authors=3 |last4=Myers |first4=MG |last5=McKay |first5=DW |last6=Bolli |first6=P |last7=Abbott |first7=C |last8=Schiffrin |first8=EL |last9=Honos |first9=G}}</ref><ref name="pmid16003448">{{cite journal |author=Hemmelgarn BR |title=The 2005 Canadian Hypertension Education Program recommendations for the management of hypertension: part 1- blood pressure measurement, diagnosis and assessment of risk |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=21 |issue=8 |pages=645–56 |year=2005 |month=June |pmid=16003448 |doi= |url= |author-separator=, |author2=McAllister FA |author3=Myers MG |display-authors=3 |last4=McKay |first4=DW |last5=Bolli |first5=P |last6=Abbott |first6=C |last7=Schiffrin |first7=EL |last8=Grover |first8=S |last9=Honos |first9=G}}</ref> |} Ang altapresyon ay nakikilala kapag ang pasyente ay mayroong patuloy na mataas na presyon ng dugo. Ayon sa kaugalian,<ref name="NICE127 full"/> ang diyagnosis ay nangangailangan ng tatlong magkakahiwalay na mga pagsukat ng sphygmomanometer sa isang buwan na pagitan.<ref>{{cite book |author=North of England Hypertension Guideline Development Group |chapter=Frequency of measurements |page=53 |title=Essential hypertension (NICE CG18) |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |date=1 August 2004 |url=http://guidance.nice.org.uk/index.jsp?action=download&o=48384 |accessdate=2011-12-22 |archive-date=2012-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714085714/http://guidance.nice.org.uk/index.jsp?action=download&o=48384 |url-status=dead }}</ref> Ang inisyal na pagtatasa sa mga pasyenteng may mataas na presyon ng dugo ay kinabibilangan ng isang kumpletong [[Medikal na kasaysayan|kasaysayan]] at [[pisikal na pagsusuri]]. Ng mayroong 24-oras na mga monitor para sa pagkuha ng [[presyon ng dugo para sa mga nakakalakad na pasyente]] at mga makinang pantahanan para sa pagkuha ng presyon ng dugo, ang kahalagahan ng pag-iwas sa maling diyagnosis sa mga pasyente na may pansamantalang pagtaas ng presyon ng dugo sa klinika ang naging daan tungo sa isang pagbabago sa mga protokol. Sa United Kingdom, ang kasalukuyang pagsasanay ay sundan (follow-up) ang isang mataas na pagbasa sa klinika ng mayroong nagbabagong pagsukat (ambulatory measurement). Ang gagawing kasunod (follow-up) ay maaari ring gawin, ngunit hindi mas mainam, na mayroong pagsubaybay sa presyon ng dugo sa tahanan sa mahigit na pitong araw.<ref name="NICE127 full">{{cite book |author=National Clinical Guideline Centre |title=Hypertension (NICE CG 127) |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |chapter=7 Diagnosis of Hypertension, 7.5 Link from evidence to recommendations |page=102 |date=August 2011 |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/live/13561/56007/56007.pdf |accessdate=2011-12-22 |archive-date=2013-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723014309/http://www.nice.org.uk/nicemedia/live/13561/56007/56007.pdf |url-status=dead }}</ref> Kapag nakapagtatag na ng diyagnosis ng altapresyon, sinusubukang kilalanin ng mga doktor ang nasa ilalim na sanhi batay sa mga salik ng panganib at ibang mga sintomas, kung mayroon. Ang [[secondary o altapresyon na pumapangalawa sa sakit]] ay mas karaniwan sa mga batang malapit na magdalaga at magbinata at karamihan ng mga kaso ay sanhi ng [[sakit sa bato]]. Ang primary o ang patuloy at hindi malaman ang sanhi na altapresyon ay mas karaniwan sa mga nagdadalaga at nagbibinata at mayroong maraming salik ng panganib, kabilang ang labis na katabaan at isang kasaysayan ng pamilya sa altapresyon.<ref name="pmid16719248">{{cite journal | author = Luma GB, Spiotta RT | title = Hypertension in children and adolescents | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2006-05-01_73_9/page/1558 | journal = Am Fam Physician | volume = 73 | issue = 9 | pages = 1558–68 | month = may | year = 2006 | pmid = 16719248}}</ref> Ang mga pagsusuri sa laboratoryo ay maaari ring isagawa upang makilala ang mga posibleng sanhi ng secondary o altapresyon na pumapangalawa sa sakit, at upang malaman kung ang altapresyon ay nagdulot ng pinsala sa puso, mga mata, at mga bato. Ang mga karagdagang pagsusuri para sa [[dyabetes]] at lebel ng [[mataas na kolesterol]] ay isinasagawa dahil ang mga kondisyon na ito ay mga salik ng panganib para sa pagkakakaroon ng [[sakit sa puso]] at maaaring mangailangan ng paggamot.<ref name="pmid10645931"/> Ang serum na [[creatinine]] ay sinusukat upang tasahin ang pagkakaroon ng sakit sa bato, na maaaring sanhi o resulta ng altapresyon. Ang serum na creatinine lamang ay maaaring masobrahan ang pagtantiya sa [[tulin ng pagsala ng bato sa tubig sa katawan]]. Itinataguyod ng mga bagong alituntunin ang paggamit ng mga equation sa pagpapalagay tulad ng [[Modification of Diet in Renal Disease]] (MDRD) na pormula upang matantiya ang tulin ng pagsala ng bato sa tubig sa katawan o estimate glomerular filtration rate (eGFR).<ref name = JNC7 /> Maaari ring magbigay ang eGFR ng batayan sa pagsukat ng paggana ng bato na maaaring magamit upang masubaybayan ang mga epekto ng ilang mga kontra sa altapresyon na gamot sa paggana ng bato. Ang mga pagsusuri ng mga sample ng ihi para sa [[protinurya|protina]] ay ginagamit din bilang isang pangalawang indikasyon ng sakit sa bato. Ang pagsusuri ng [[elektrokardyogram]] (EKG/ECG) ay ginagawa upang masuri ang ebidensya na ang puso ay sumasailalim sa pagkapuwersa mula sa mataas na presyon ng dugo. Maaari din nitong ipakita ang pagkapal ng kalamnan ng puso ([[left ventricular hypertrophy o pagkapal ng kalamnan ng kaliwang ventricle ng puso]]) o kung ang puso ay nakaranas ng isang naunang karamdaman tulad ng isang tahimik na atake sa puso. Ang isang [[X-ray sa dibdib]] o isang [[echokardyogram]] ay maaari ring isagawa upang maghanap ng mga palatandaan ng paglaki ng puso o pinsala sa puso.<ref name="ABC" /> == Pag-iwas == Ang bilang ng mga tao na mataas ang presyon ng dugo ngunit hindi natatanto na ito ay mahalaga.<ref name="ReferenceB">{{cite journal|last=Williams|first=B|author2=Poulter, NR, Brown, MJ, Davis, M, McInnes, GT, Potter, JF, Sever, PS, McG Thom, S, British Hypertension, Society|title=Guidelines for management of hypertension: report of the fourth working party of the British Hypertension Society, 2004-BHS IV.|journal=Journal of human hypertension|date=2004 Mar|volume=18|issue=3|pages=139-85|pmid=14973512}}</ref> Ang mga hakbang para sa buong populasyon ay kinakailangan upang mabawasan ang mga kahihinatnan ng mataas na presyon ng dugo at mabawasan ang pangangailangan para sa paggagamot gamit ang kontra sa altapresyon na gamot. Ang mga pagbabago sa pamumuhay ay inirerekomenda upang pababain ang presyon ng dugo, bago simulan ang paggagamot. Ang mga alituntunin ng 2004 British Hypertension Society<ref name="ReferenceB"/> ay iminungkahi ang mga sumusunod na pagbabago sa pamumuhay na naaalinsunod sa mga alituntunin na ibinalangkas ng Pambansang Programa ng Estados Unidos sa Edukasyon sa Mataas na Presyon ng Dugo noong 2002<ref>{{cite journal | author = Whelton PK ''et al.'' | year = 2002 | title = Primary prevention of hypertension. Clinical and public health advisory from the National High Blood Pressure Education Program | url = | journal = JAMA | volume = 288 | issue = 15| pages = 1882–1888 | doi = 10.1001/jama.288.15.1882 | pmid = 12377087 }}</ref> para sa pangunahing pag-iwas sa altapresyon tulad ng mga sumusunod: * Panatilihin ang normal na timbang ng katawan (hal., body mass index 20–25&nbsp;kg/m<sup>2</sup>). * Bawasan ang pagkain na mayroong sodium (asin) sa mababa sa 100&nbsp;mmol kada araw (mababa sa 6g ng asin o mababa sa 2.4g ng asin kada araw). * Maging sangkot sa regular na pisikal na pag-eehersisiyong aktibidad tulad ng mabilis na paglakad (katumbas ng o mahigit sa 30 minuto kada araw, karamihan ng mga araw sa linggo). * Limitahan ang pag-inom ng alak sa hindi hihigit sa 3 yunit kada araw sa mga kalalakihan at hindi hihigit sa 2 yunit kada araw sa mga kababaihan. * Kumain ng mga pagkain na mayaman sa mga prutas at gulay (hal., hindi bababa sa limang piraso kada araw). Ang epektibong pagbabago sa pamumuhay ay maaaring mapababa ang presyon ng dugo katumbas ng gamot ng tao na kontra sa mataas na presyon ng dugo. Ang kombinasyon ng dalawa o mahigit pang mga pagbabago sa pamumuhay ay maaaring magtamo ng mas magandang mga resulta.<ref name="ReferenceB"/> == Pamamahala == === Mga pagbabago sa pamumuhay === Ang unang uri ng paggamot para sa altapresyon ay kahawig ng inirerekomendang mga pagbabago sa pamumuhay para sa pag-iwas<ref name="npsppr">{{cite web |url=http://www.nps.org.au/health_professionals/publications/prescribing_practice_review/current/prescribing_practice_review_52 |title=NPS Prescribing Practice Review 52: Treating hypertension |date=September 1, 2010 |publisher=NPS Medicines Wise |accessdate=November 5, 2010 |archive-date=Hunyo 26, 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HefAmPDs?url=http://www.nps.org.au/publications/health-professional/prescribing-practice-review |url-status=dead }}</ref> at kinabibilangan ng mga pagbabago sa pagkain<ref>{{cite journal|last=Siebenhofer|first=A|author2=Jeitler, K, Berghold, A, Waltering, A, Hemkens, LG, Semlitsch, T, Pachler, C, Strametz, R, Horvath, K|title=Long-term effects of weight-reducing diets in hypertensive patients|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2011-09-07|volume=9|pages=CD008274|pmid=21901719|doi=10.1002/14651858.CD008274.pub2|editor1-last=Siebenhofer|editor1-first=Andrea}}</ref> pisikal na pag-eehersisiyo, at pagbabawas ng timbang. Ang lahat ng mga pagbabagong ito ay nagpakita ng tunay na pagbaba ng presyon ng dugo sa mga tao na mayroong altapresyon.<ref>{{cite journal |author=Blumenthal JA |title=Effects of the DASH diet alone and in combination with exercise and weight loss on blood pressure and cardiovascular biomarkers in men and women with high blood pressure: the ENCORE study |journal=Arch. Intern. Med. |volume=170 |issue=2 |pages=126–35 |year=2010 |month=January |pmid=20101007 |doi=10.1001/archinternmed.2009.470 |url= |author-separator=, |author2=Babyak MA |author3=Hinderliter A |display-authors=3 |last4=Watkins |first4=L. L. |last5=Craighead |first5=L. |last6=Lin |first6=P.-H. |last7=Caccia |first7=C. |last8=Johnson |first8=J. |last9=Waugh |first9=R.}}</ref> Kung ang altapresyon ay sapat na mataas upang pangatwiranan ang agarang paggamit ng mga gamot, inirerekomenda pa rin ang mga pagbabago sa pamumuhay. Ang iba’t-ibang mga programa ay idinisenyo upang mabawasan ang stress sa isipan tulad ng [[biofeedback]], pagre-relax, o pagninilay-nilay ay ipinapayo upang pababain ang altapresyon. Gayunpaman, hindi sinusuportahan ng mga siyentipokong pag-aaral, sa pangkalahatan, ang bisa nito dahil karaniwan ang mga pag-aaral ay mababa ang kalidad.<ref name="pmid19822104">{{cite journal |author=Greenhalgh J, Dickson R, Dundar Y |title=The effects of biofeedback for the treatment of essential hypertension: a systematic review |journal=Health Technol Assess |volume=13 |issue=46 |pages=1–104 |year=2009 |month=October |pmid=19822104 |doi=10.3310/hta13460 |url= |doi_brokendate=2010-08-21}}</ref><ref name="pmid18350109">{{cite journal |author=Rainforth MV, Schneider RH, Nidich SI, Gaylord-King C, Salerno JW, Anderson JW |title=Stress Reduction Programs in Patients with Elevated Blood Pressure: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=Curr. Hypertens. Rep. |volume=9 |issue=6 |pages=520–8 |year=2007 |month=December |pmid=18350109 |pmc=2268875 |doi= 10.1007/s11906-007-0094-3|url=}}</ref><ref>{{cite journal |author=Ospina MB |title=Meditation practices for health: state of the research |journal=Evid Rep Technol Assess (Full Rep) |volume= |issue=155 |pages=1–263 |year=2007 |month=June |pmid=17764203 |doi= |url= |author-separator=, |author2=Bond K |author3=Karkhaneh M |display-authors=3 |last4=Tjosvold |first4=L |last5=Vandermeer |first5=B |last6=Liang |first6=Y |last7=Bialy |first7=L |last8=Hooton |first8=N |last9=Buscemi |first9=N}}</ref> Ang pagbabago sa pagkain tulad ng isang [[pagkain na mababa ang sodium (asin)]] ay kapaki-pakinabang. Ang isang pangmatagalang pagkain na mayroong kaunting sodium o asin (mahigit sa 4 na linggo) sa [[Amerikanong lahi|Mga Amerikano]] ay mabisa sa pagpapababa ng presyon ng dugo, pareho sa mga taong may altapresyon at sa mga taong mayroong normal na presyon ng dugo.<ref name=cochrane2008>{{cite journal|last=He|first=FJ|author2=MacGregor, GA|title=Effect of longer-term modest salt reduction on blood pressure.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2004|issue=3|pages=CD004937|pmid=15266549|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD004937/frame.html}}</ref> At saka, ang [[DASH na pagkain]], isang pagkain na mayaman sa mga mani, mga whole grain, isda, manok, mga prutas, at mga gulay, na isinusulong ng [[Pambansang Samahan sa Puso, Baga, at Dugo]], ay nakakapagpababa ng presyon ng dugo. Ang malaking tampok ng plano ay ang paglimita sa pagkonsumo ng [[sodium (asin)]], kahit na ang pagkain ay mayaman din sa [[potasiyo]], [[magnesiyo]], [[kalsyum]], at [[protina]].<ref name="dashguide">{{cite web|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/public/heart/hbp/dash/new_dash.pdf|title=Your Guide To Lowering Your Blood Pressure With DASH|format=PDF|accessdate=2009-06-08}}</ref> === Mga Gamot === Ang ilang mga klase ng gamot na magkakasamang itinuturing bilang [[mga gamot laban sa altapresyon]] ay kasalukuyang magagamit para sa paggamot ng altapresyon. Isinasaalang-alang ang panganib ukol sa puso ng isang tao (kabilang ang panganib ng myocardial infarction o pagkasira ng tisiyu ng puso at stroke) at ang pagbabasa ng presyon ng dugo sa pagrereseta ng mga gamot.<ref name=nps01>{{cite journal |url=http://www.australianprescriber.com/magazine/33/4/108/12 |title=Drug treatment of elevated blood pressure |author=Nelson, Mark |journal=Australian Prescriber |issue=33 |pages=108–112 |accessdate=August 11, 2010}}</ref> Kung sinimulan ang paggamot, inirerekomenda ng Ika-pitong Pinagsamang Komite sa Mataas na Presyon ng Dugo ng Pambansang Institute sa Puso, Baga, at Dugo (National Heart, Lung, and Blood Institute's Seventh Joint National Committee on High Blood Pressure) (JNC-7)<ref name=JNC7/> na dapat subaybayan ng manggagamot ang pagtugon sa paggamot at tasahin para sa anumang salungat na reaksiyon dulot ng gamot. Ang pagbabawas ng [[presyon ng dugo]] ng 5&nbsp;mmHg, ay babawasan ang panganib ng stroke ng 34% at ang panganib ng [[ischemic heart disease o bawas na suplay ng dugo ng kalamnan ng puso]] ng 21%. Mababawasan din ng pagbaba ng presyon ng dugo ang posibilidad ng [[demensya]], [[pagpalya ng puso]] at [[kamatayan|dami ng namamatay]] mula sa [[sakit sa puso]].<ref>{{cite journal |author=Law M, Wald N, Morris J |title=Lowering blood pressure to prevent myocardial infarction and stroke: a new preventive strategy |journal=Health Technol Assess |volume=7 |issue=31 |pages=1–94 |year=2003 |pmid=14604498 |url=http://www.hta.ac.uk/fullmono/mon731.pdf |access-date=2014-01-31 |archive-date=2011-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304150457/http://www.hta.ac.uk/fullmono/mon731.pdf |url-status=dead }}</ref> Ang layunin ng paggamot ay upang mabawasan ang presyon ng dugo sa mas mababa kaysa sa 140/90&nbsp;mmHg para sa karamihan ng mga indibiduwal, at mas mababa pa para sa mga may dyabetes o sakit sa bato. Inirerekomenda ng ilang mga medikal na propesyonal na panatilihin ang mga lebel na mababa sa 120/80&nbsp;mmHg.<ref name=nps01 /><ref>{{cite web|first=Gina |last=Shaw |url=http://www.webmd.com/content/article/73/88927.htm |title=Prehypertension: Early-stage High Blood Pressure |publisher=WebMD |date=2009-03-07 |accessdate=2009-07-03}}</ref> Kung ang layunin na presyon ng dugo ay hindi matutugunan, kailangan ng karagdagang paggamot.<ref>{{cite journal|doi=10.1161/01.HYP.0000200702.76436.4b|url=http://hyper.ahajournals.org/cgi/content/abstract/47/3/345|title=Therapeutic Inertia Is an Impediment to Achieving the Healthy People 2010 Blood Pressure Control Goals|author=Eni C. Okonofua; Kit N. Simpson; Ammar Jesri; Shakaib U. Rehman; Valerie L. Durkalski; Brent M. Egan|journal=Hypertension|volume=47|issue=2006;47:345|pages=345–51|date=January 23, 2006|accessdate=2009-11-22|pmid=16432045}}</ref> Ang mga alituntunin sa pagpili ng gamot at kung paano matukoy ang pinakamahusay na paggamot para sa iba't-ibang mga pangkat ng tao ay nagbago sa paglipas ng panahon at magkaiba sa iba't-ibang mga bansa. Hindi nagkakasundo ang mga eksperto sa kung alin ang pinakamahusay na gamot.<ref name=Compare10>{{cite journal|last=Klarenbach|first=SW|author2=McAlister, FA, Johansen, H, Tu, K, Hazel, M, Walker, R, Zarnke, KB, Campbell, NR, Canadian Hypertension Education, Program|title=Identification of factors driving differences in cost effectiveness of first-line pharmacological therapy for uncomplicated hypertension.|journal=The Canadian journal of cardiology|date=2010 May|volume=26|issue=5|pages=e158-63|pmid=20485695}}</ref> Ang mga alituntunin ng [[Cochrane collaboration]], [[World Health Organization]] at ng Estados Unidos ay sumusuporta sa mababang dosis ng [[diyuretikong Thiazide|diyuretikong batay sa thiazide]] bilang ang mas gugustuhing unang paggamot.<ref name=Compare10/><ref>{{cite journal |author=Wright JM, Musini VM |title=First-line drugs for hypertension |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD001841 |year=2009 |pmid=19588327 |doi=10.1002/14651858.CD001841.pub2 |url= |editor1-last=Wright |editor1-first=James M}}</ref> Binibigyang-diin ng mga alituntunin ng UK ang [[mga calcium channel blocker]] (CCB)s para sa mga taong mas matanda sa 55 taon o kung Aprikano o Karibenyo ang pinagmulan ng pamilya. Inirerekomenda ng mga alitutuning ito ang [[mga angiotensin-converting enzyme inhibitor]] (ACEI)s bilang mas gugustuhing unang paggamot para sa mga mas bata.<ref name="NICE127-drug"/> Sa bansang Hapon, ang pagsisimula sa alinman sa anim na mga klase ng gamot kabilang ang: CCB, ACEI/ARB, diuretikong thiazide, [[mga beta blocker]] at [[mga alpha blocker]] ay itinuturing na makatwiran. Sa Canada, ang lahat ng mga gamot na ito maliban sa mga alpha-blocker ay inirerekomenda bilang mga posibleng unang opsyon.<ref name=Compare10/> ==== Mga kombinasyon ng gamot ==== Ang karamihan ng mga tao ay nangangailangan ng mahigit sa isang gamot upang makontrol ang kanilang altapresyon. Ang mga alituntunin ng JNC7<ref name = JNC7 /> at ESH-ESC<ref name=ESH-ESC />, ay itinataguyod ang panimulang paggamot gamit ang dalawang gamot kapag ang presyon ng dugo ay mas mahigit sa 20&nbsp;mmHg na mataas sa systolic o mahigit sa 10mmHg na mataas sa mga pinupuntiryang diastolic. Ang mga mas gugustuhing kombinasyon ay renin–angiotensin system inhibitors at calcium channel blockers, o renin–angiotensin system inhibitors at mga diyuretiko.<ref name = sever>{{cite journal |author=Sever PS, Messerli FH |title=Hypertension management 2011: optimal combination therapy |journal=Eur. Heart J. |volume=32 |issue=20 |pages=2499–506 |year=2011 |month=October |pmid=21697169 |doi=10.1093/eurheartj/ehr177 |url=}}</ref> Ang mga katanggap-tanggap na mga kombinasyon ay kinabibilangan ng mga sumusunod: * Calcium channel blockers at mga diyuretiko * Beta blockers at mga diyuretiko * Dihydropyridine calcium channel blockers at beta blockers * Dihydropyridine calcium channel blockers at verapamil o diltiazem Ang mga sumusunod ay mga kombinasyong hindi katanggap-tanggap: * Non-dihydropyridine calcium blockers (tulad ng verapamil o diltiazem) at beta blockers * Dual renin–angiotensin system blockade (halimbawa, angiotensin converting enzyme inhibitor + angiotensin receptor blocker) * Renin–angiotensin system blockers at beta blockers * Beta blockers at mga gamot anti-adrenergic<ref name = sever /> Dapat iwasan ang mga kombinasyon ng ACE inhibitor o angiotensin II receptor antagonist, isang diyuretiko at isang [[NSAID]] (kabilang ang pumipiling COX-2 inhibitors at mga gamot na walang reseta tulad ng ibuprofen) hangga’t maaari dahil sa mataas na panganib ng matinding hindi paggana ng bato. Ang kombinasyon ay pangkaraniwang kilala bilang isang "triple whammy" ayon sa mga literaturang pangkalusugan ng Australya.<ref name="npsppr" /> May mga tabletas na naglalaman ng mga nakapirming mga kombinasyon ng dalawang klase ng mga gamot na maaaring gamitin. Habang ang mga ito ay nakakatulong, mas pinakamabuting ireserba ang mga ito sa mga taong matatag sa indibiduwal na mga nilalaman.<ref>{{cite book |title=British National Formulary |volume=No. 62 |date=September 2011 |chapter=2.5.5.1 Angiotensin-converting enzyme inhibitors |chapterurl=http://bnf.org/bnf/bnf/current/2578.htm |accessdate=2011-12-22 |archive-date=2021-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223201747/https://about.medicinescomplete.com/ |url-status=dead }}</ref> === Mga Matatanda === Ang paggamot sa katamtaman hanggang sa malubhang altapresyon ay pinapababa ang bilang ng namamatay at ang mga epekto nito sa puso sa mga taong may edad na 60 at mas matanda.<ref name=Cochrane09/> Sa mga taong mahigit sa 80 taong gulang, hindi gaanong nababawasan ang bilang ng namamatay ngunit nababawasan ang panganib ng sakit sa puso.<ref name=Cochrane09>{{cite journal |author=Musini VM, Tejani AM, Bassett K, Wright JM |title=Pharmacotherapy for hypertension in the elderly |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=4 |pages=CD000028 |year=2009 |pmid=19821263 |doi=10.1002/14651858.CD000028.pub2 |url= |editor1-last=Musini |editor1-first=Vijaya M}}</ref> Ang inirerekomendang nilalayon na presyon ng dugo ay mas mababa sa 140/90&nbsp;mmHg ng may [[diuretikong thiazide]] bilang mas gugustuhing gamot sa Amerika.<ref>{{cite journal |author=Aronow WS, Fleg JL, Pepine CJ, ''et al.'' |title=ACCF/AHA 2011 expert consensus document on hypertension in the elderly: a report of the American College of Cardiology Foundation Task Force on Clinical Expert Consensus documents developed in collaboration with the American Academy of Neurology, American Geriatrics Society, American Society for Preventive Cardiology, American Society of Hypertension, American Society of Nephrology, Association of Black Cardiologists, and European Society of Hypertension |journal=J. Am. Coll. Cardiol. |volume=57 |issue=20 |pages=2037–114 |year=2011 |month=May |pmid=21524875 |doi=10.1016/j.jacc.2011.01.008 |url=}}</ref> Sa mga binagong alituntunin sa UK, ang mga [[calcium-channel blocker]] ang mas gugustuhing paraan ng paggamot ng may nilalayong klinikal na basa ng presyon ng dugo na mas mababa kaysa sa 150/90&nbsp;mmHg, o mas mababa kaysa sa 145/85&nbsp;mmHg gamit ang para sa nakakalakad o mga pambahay na pagsubaybay ng presyon ng dugo.<ref name="NICE127-drug">{{cite web |author=National Institute Clinical Excellence |title=1.5 Initiating and monitoring antihypertensive drug treatment, including blood pressure targets |work=GC127 Hypertension: Clinical management of primary hypertension in adults |url=http://publications.nice.org.uk/hypertension-cg127/guidance#initiating-and-monitoring-antihypertensive-drug-treatment-including-blood-pressure-targets-2 |date=August 2011 |accessdate=2011-12-23 |archive-date=2013-06-26 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HefEbMNE?url=http://publications.nice.org.uk/hypertension-cg127/guidance#initiating-and-monitoring-antihypertensive-drug-treatment-including-blood-pressure-targets-2 |url-status=dead }}</ref> === Altapresyon na hindi tumutugon sa paggamot === Ang altapresyon na hindi tumutugon sa paggamot ay altapresyon na nananatiling mas mataas sa nilalayong presyon ng dugo sa kabila ng sabay-sabay na paggamit ng tatlong agent laban sa altapresyon na kabilang sa iba't-ibang klaseng laban sa altapresyon na gamot. May mga alituntunin ukol sa paggamot ng altapresyon na hindi tumutugon sa paggamot ang inilathala sa UK<ref name="NICE-BP">{{cite web |title=CG34 Hypertension - quick reference guide |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |date=28 June 2006 |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/cg034quickrefguide.pdf |format=PDF |accessdate=2009-03-04 |archive-date=2009-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090313072133/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/cg034quickrefguide.pdf |url-status=dead }}</ref> at sa Estados Unidos.<ref name="pmid18391085">{{cite journal |author=Calhoun DA |title=Resistant hypertension: diagnosis, evaluation, and treatment. A scientific statement from the American Heart Association Professional Education Committee of the Council for High Blood Pressure Research |url=https://archive.org/details/sim_hypertension_2008-06_51_6/page/1403 |journal=Hypertension |volume=51 |issue=6 |pages=1403–19 |year=2008 |month=June |pmid=18391085 |doi=10.1161/HYPERTENSIONAHA.108.189141 |author-separator=, |author2=Jones D |author3=Textor S |display-authors=3 |last4=Goff |first4=D. C. |last5=Murphy |first5=T. P. |last6=Toto |first6=R. D. |last7=White |first7=A. |last8=Cushman |first8=W. C. |last9=White |first9=W.}}</ref> == Probabilidad == Sa taong 2000, halos isang bilyong katao o humigit-kumulang na 26% ng populasyon ng nasa sapat na gulang sa mundo ay nagkaroon ng altapresyon.<ref name="pmid15652604">{{cite journal |author=Kearney PM, Whelton M, Reynolds K, Muntner P, Whelton PK, He J |title=Global burden of hypertension: analysis of worldwide data |journal=[[The Lancet|Lancet]] |volume=365 |issue=9455 |pages=217–23 |year=2005 |pmid=15652604 |doi=10.1016/S0140-6736(05)17741-1}}</ref> Ito ay naging karaniwan sa parehong bansang maunlad (333 milyon) at hindi maunlad (639 milyon).<ref name="pmid15652604"/> Gayunpaman, ang mga bilang ay kapuna-punang nag-iiba sa iba't-ibang mga rehiyon na may kasing baba ng 3.4 % (sa kalalakihan) at 6.8% (sa kababaihan) sa probinsiya sa India at kasing taas ng 68.9% (sa kalalakihan) at 72.5% (sa kababaihan) sa Poland.<ref>{{cite journal |author=Kearney PM, Whelton M, Reynolds K, Whelton PK, He J |title=Worldwide prevalence of hypertension: a systematic review |journal=J. Hypertens. |volume=22 |issue=1 |pages=11–9 |year=2004 |month=January |pmid=15106785 |doi= |url=}}</ref> Noong 1995, tinatayang 43 milyong tao sa Estados Unidos ang nagkaroon ng altapresyon o umiinom ng gamot laban sa altapresyon. Kinakatawan ng bilang ang halos 24% ng populasyon ng nasa sapat na gulang sa Estados Unidos.<ref name="pmid7875754">{{cite journal |author=Burt VL |title=Prevalence of hypertension in the US adult population. Results from the Third National Health and Nutrition Examination Survey, 1988–1991 |journal=Hypertension |volume=25 |issue=3 |pages=305–13 |year=1995 |month=March |pmid=7875754 |doi= |url=http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7875754 |accessdate=2009-06-05 |author-separator=, |author2=Whelton P |author3=Roccella EJ |display-authors=3 |last4=Brown |first4=C |last5=Cutler |first5=JA |last6=Higgins |first6=M |last7=Horan |first7=MJ |last8=Labarthe |first8=D |archive-date=2012-12-05 |archive-url=https://archive.today/20121205091508/http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7875754 |url-status=dead }}</ref> Tumataas ang bilang ng altapresyon sa Estados Unidos at umabot sa 29% noong 2004.<ref name="pmid7607734"/><ref name="pmid17608879">{{cite journal |author=Ostchega Y, Dillon CF, Hughes JP, Carroll M, Yoon S |title=Trends in hypertension prevalence, awareness, treatment, and control in older U.S. adults: data from the National Health and Nutrition Examination Survey 1988 to 2004 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-geriatrics-society_2007-07_55_7/page/1056 |journal=Journal of the American Geriatrics Society |volume=55 |issue=7 |pages=1056–65 |year=2007 |month=July |pmid=17608879 |doi=10.1111/j.1532-5415.2007.01215.x}}</ref> Mula noong 2006, naapektuhan ng altapresyon ang 76&nbsp; na milyong nasa sapat na gulang sa Estados Unidos (34% ng populasyon) at ang mga Aprikanong Amerikano ang may mga pinakamataas na bilang ng altapresyon sa mundo sa 44%.<ref name =AHA2010 /> Ito ay mas karaniwan sa mga katutubong Amerikano at mas di-karaniwan sa mga puting Amerikano at mga [[Mehikanong Amerikano]]. Tumataas ang mga bilang habang nagkaka-edad, at mas mataas sa [[timog-silangan ng Estados Unidos]]. Mas karaniwan ang altapresyon sa mga kalalakihan kaysa sa mga kababaihan (bagaman may posibilidad na pababain ng menopos ang diperensyang ito) at sa mga mayroong mababang [[katayuang panlipunan at pangkabuhayan]].<ref name="pmid10645931"/> === Mga Bata === Tumataas ang bilang ng mga batang may mataas na presyon ng dugo.<ref name="pmid19421783">{{cite journal |author=Falkner B |title=Hypertension in children and adolescents: epidemiology and natural history |journal=Pediatr. Nephrol. |volume= 25|issue= 7|pages= 1219–24|year=2009 |month=May |pmid=19421783 |pmc=2874036 |doi=10.1007/s00467-009-1200-3 }}</ref> Karamihan sa altapresyon sa kabataan, lalo na sa mga bago magbinata at magdalaga, ay pangalawa sa isang nasa ilalim na sakit. Bukod sa labis na katabaan, ang sakit sa bato ang pinaka-karaniwang (60-70%) sanhi ng altapresyon sa mga bata. Ang mga nagbibinata at nagdadalaga ay karaniwang mayroong pangunahin o patuloy at hindi malaman ang sanhi na altapresyon, na dahilan ng 89-95% ng mga kaso.<ref name=aafp>{{cite journal |author=Luma GB, Spiotta RT |title=Hypertension in children and adolescents |journal=Am Fam Physician |volume=73 |issue=9 |pages=1558–68 |year=2006 |month=May |pmid=16719248 |url=http://www.aafp.org/afp/20060501/1558.html |access-date=2014-01-31 |archive-date=2008-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724131757/http://www.aafp.org/afp/20060501/1558.html |url-status=dead }}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:William Harvey ( 1578-1657) Venenbild.jpg|Image of veins from Harvey's ''Exercitatio anatomica de motu cordis et sanguinis in animalibus'' (“An Anatomical Exercise on the Motion of the Heart and Blood in Living Beings”)|right|thumb]] Ang modernong pag-unawa sa sistema ng puso ay nagsimula sa ginawa ng doktor na si [[William Harvey]] (1578–1657). Inilarawan ni Harvey ang sirkulasyon ng dugo sa kaniyang libro na ''De otu ordis'' ("Sa Paggalaw ng Puso at Dugo"). Ang Ingles na pari na si [[Stephen Hales]] ay ang naglathala ng unang pagsukat ng presyon ng dugo noong 1733.<ref name="pmid1744849"/><ref name="Kotchen2011">{{cite journal |author=Kotchen TA |title=Historical trends and milestones in hypertension research: a model of the process of translational research |journal=Hypertension |volume=58 |issue=4 |pages=522–38 |year=2011 |month=October |pmid=21859967 |doi=10.1161/HYPERTENSIONAHA.111.177766}}</ref> Ang mga paglalarawan ng altapresyon bilang isang sakit ay nagmula kay, [[Thomas Young (scientist)|Thomas Young]] noong 1808, bukod sa iba pa at [[Richard Bright (doktor)|Richard Bright]] noong 1836.<ref name="pmid1744849"/> Ang unang ulat ng tumaas na presyon ng dugo sa isang tao na walang katibayan ng sakit sa bato ay ginawa ni [[Frederick Akbar Mahomed]] (1849-1884).<ref>{{cite book |editor=Swales JD|title=Manual of hypertension |url=https://archive.org/details/manualofhyperten0000unse|publisher=Blackwell Science |location=Oxford |year=1995 |pages=xiii |isbn=0-86542-861-1}}</ref> Gayunpaman, ang altapresyon bilang isang klinikal na bagayay natuklasan noong 1896 sa pagkaka-imbento ng inilalagay sa pulso na [[sphygmomanometer]] ni [[Scipione Riva-Rocci]] noong 1896.<ref>{{cite book | title=A century of arterial hypertension 1896–1996 | url=https://archive.org/details/centuryofarteria0000unse | editor=Postel-Vinay N | page=213 | location=Chichester | publisher=Wiley | year=1996 | isbn=0-471-96788-2}}</ref> Ang imbensyon na ito ay nagpapahintulot sa presyon na dugo na masukat sa klinika. Noong 1905, napahusay ni [[Nikolai Korotkoff]] ang pamamaraan sa pamamagitan ng paglalarawan sa mga tunog ng [[Korotkoff sounds]] na naririnig kapag ang arterya ay pinakikinggan gamit ang isang stethoscope habang tinatanggalan ng hangin ang sphygmomanometer cuff.<ref name=Kotchen2011/> Ayon sa kasaysayan, ang paggagamot sa tinatawag na "hard pulse disease" ay kinabibilangan ng pagbabawas ng dami ng dugo sa pamamagitan ng [[blood letting o pagkuha ng dugo sa ugat]] o ang paglalagay ng mga [[linta]] .<ref name="pmid1744849">{{cite journal |author=Esunge PM |title=From blood pressure to hypertension: the history of research |journal=J R Soc Med |volume=84 |issue=10 |pages=621 |year=1991 |month=October |pmid=1744849 |pmc=1295564}}</ref> Ang [[Yellow Emperor]] ng China, si [[Aulus Cornelius Celsus|Cornelius Celsus]], [[Galen]], at [[Hippocrates]] ang nagtaguyod ng blood letting o pagkuha ng dugo sa ugat.<ref name="pmid1744849"/> Noong ika-19 at ika-20 siglo, bago naging posible ang epektibong paggagamot sa pamamagitan ng gamot para sa altapresyon, tatlong magkakaibang pamamaraan ang ginamit, at ang lahat ng mga ito ay may iba't ibang mga epekto. Ang mga pamamaraan na ito ay kinabibilangan ng mahigpit na paglilimita sa sodium (halimbawa, diyeta ng kanin<ref name="pmid1744849"/>), [[sympathectomy]] (pagputol sa pamamagitan ng operasyon sa mga bahagi ng [[sympathetic nervous system]]), at pyrogen therapy (pag-iniksiyon ng mga substansiya na nagiging sanhi ng pagkakaroon ng lagnat, hindi direktang pagpapababa sa presyon ng dugo).<ref name="pmid1744849"/><ref name=Dustan>{{cite journal | vauthors = Dustan HP, Roccella EJ, Garrison HH | title = Controlling hypertension. A research success story | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 156 | issue = 17 | pages = 1926–35 | date = September 1996 | pmid = 8823146 | doi = 10.1001/archinte.156.17.1926 }}</ref> Ang unang kemikal para sa altapresyon, ang [[sodium thiocyanate]],, ay ginamit noong 1900 ngunit marami itong nadulot na epekto at hindi naging popular.<ref name="pmid1744849"/> Ang iba pang mga agent (kemikal) ay binuo makalipas ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Ang pinakapopular at pinakamabisang agent (kemikal) ay ang [[tetramethylammonium chloride]] at ang hinango mula dito na [[hexamethonium]], [[hydralazine]], at [[reserpine]] (hinango mula sa halamang nakakagamot na ''[[Rauwolfia serpentina]]''). Natamo ang pambihirang tagumpay sa pagkakatuklas ng unang ganap na walang epektong oral agent. Ang una ay ang [[chlorothiazide]], ang unang [[thiazide]] [[diuretic]], na nabuo mula sa antibyotikong [[sulfanilamide]] at nagkaroon nito noong 1958.<ref name="pmid1744849"/><ref>{{cite journal|author=Novello FC, Sprague JM | title=Benzothiadiazine dioxides as novel diuretics | journal=J. Am. Chem. Soc. | year=1957 | volume=79 | pages=2028 | doi=10.1021/ja01565a079|issue=8}}</ref> Pinataas nito ang paglabas ng asin habang iniiwasan ang pag-iipon ng likido. Ang isang [[randomized na pinamamahalaang pagsubok]] na nagtaguyod ng [[Mga Ugnayan ng mga Beterano ng Estados Unidos|Administrasyon ng mga Beterano]] ang naghambing sa [[hydrochlorothiazide]] at reserpine at saka hydralazine laban sa placebo. Nahinto nang maaga ang pag-aaral dahil ang mga nasa grupo na may mataas na presyon ng dugo na hindi nagagamot ay nagkaroon ng mas maraming mga komplikasyon kaysa sa mga ginagamot na pasyente at tila hindi etikal na pagkaitan sila ng paggagamot. Nagpatuloy ang pag-aaral sa mga taong may mababang presyon ng dugo at ipinakita na ang paggagamot, kahit na sa mga taong may banayad na altapresyon, ay nababawasan ang panganib ng pagkamatay sanhi ng puso ng higit sa kalahati.<ref>{{cite journal | author=Freis ED | title=The Veterans Administration Cooperative Study on Antihypertensive Agents. Implications for Stroke Prevention | journal=Stroke | year=1974 | volume=5 | pages=76–77 | pmid=4811316 | url=http://stroke.ahajournals.org/content/5/1/76.long | format=PDF | issue=1 | doi=10.1161/01.STR.5.1.76}}</ref> Noong 1975, ang [[Parangal ng Lasker|Espesyal na Parangal ng para sa Kalusugan ng Publiko]] ay ibinigay sa koponan na bumuo ng chlorothiazide.<ref name=Dustan/> Ang mga resulta ng mga pag-aaral na ito ay naghudyat ng mga kampanya para sa pampublikong kalusugan para mapataas ang kamalayan ng publiko sa altapresyon at itinaguyod ang pagsukat at paggamot sa mataas na presyon ng dugo. Ang mga pagsukat na ito ay tila nag-ambag ng kaunti sa naobserbahan na 50% pagbaba ng dami ng stroke at ischemic na sakit sa puso sa pagitan ng 1972 at 1994.<ref name=Dustan/> == Lipunan at kultura == === Kamalayan === [[Talaksan:HTNstudyupd.png|thumb|right|Graph showing, prevalence of awareness, treatment and control of hypertension compared between the four studies of [[National Health and Nutrition Examination Survey|NHANES]]<ref name="pmid7607734">{{cite journal |author=Burt VL |title=Trends in the prevalence, awareness, treatment, and control of hypertension in the adult US population. Data from the health examination surveys, 1960 to 1991 |journal=Hypertension |volume=26 |issue=1 |pages=60–9 |year=1995 |month=July |pmid=7607734 |doi= |url=http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7607734 |accessdate=2009-06-05 |author-separator=, |author2=Cutler JA |author3=Higgins M |display-authors=3 |last4=Horan |first4=MJ |last5=Labarthe |first5=D |last6=Whelton |first6=P |last7=Brown |first7=C |last8=Roccella |first8=EJ |archive-date=2012-12-20 |archive-url=https://archive.today/20121220113643/http://hyper.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7607734 |url-status=dead }}</ref>]] Kinilala ng [[The World Health Organization]] ang altapresyon, o ang mataas na presyon ng dugo, bilang ang nangungunang sanhi ng [[ukol sa puso]] na [[Bilang ng pagkamatay|pagkamatay]]. Ang [[World Hypertension League]] ([[Ang World Hypertension League|WHL]]), sangay na samahan ng 85 pambansang samahan at kapisanan ukol sa altapresyon, ay kinilala na higit sa 50% ng mga taong may altapresyon sa buong mundo ay walang kamalayan sa kanilang kondisyon .<ref name="pmid17534457">{{cite journal |author=Chockalingam A |title=Impact of World Hypertension Day |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=23 |issue=7 |pages=517–9 |year=2007 |month=May |pmid=17534457 |pmc=2650754 |doi= 10.1016/S0828-282X(07)70795-X|url= }}</ref> Para matugunan ang problemang ito, pinamunuan ng WHL ang isang pandaigdigang kamalayan na kampanya sa altapresyon noong 2005 at itinalaga ang Mayo 17&nbsp;ng bawat taon bilang [[World Hypertension Day o Pandaigdigang Araw ng Altapresyon]] ([[World Hypertension Day o Pandaigdigang Araw ng Altapresyon|WHD]]). Sa loob ng nakaraang tatlong taon, mas maraming mga pambansang samahan ang sumali sa WHD at naging mas inobatibo sa kanilang mga aktibidad para mapaabot ang mensahe sa publiko. Noong 2007, may natalang paglahok mula sa 47 miyembrong mg bansa ng WHL. Sa panahon ng linggo ng WHD, ang lahat ng mga bansang ito ay nakipagtulungan sa mga lokal na pamahalaan, propesyonal na samahan, mga hindi pampamahalaang organisasyon, at mga pribadong industriya upang itaguyod ang kamalayan sa altapresyon sa pamamagitan ng iba't-ibang mga [[Media para sa malawak na bilang ng tao|media]] at pampublikong rally. Sa paggamit ng [[media para sa malawak na bilang ng tao]] tulad ng [[Internet]] at [[telebisyon]], ang mensahe ay naabot ang mahigit sa 250 milyong katao. Habang dumadami ito taon-taon, matatag ang loob ng WHL na halos lahat ng tinatayang 1.5 bilyong mga tao na apektado ng mataas na presyon ng dugo ay maaaring maabot.<ref name="pmid18548140">{{cite journal |author=Chockalingam A |title=World Hypertension Day and global awareness |journal=Canadian Journal of Cardiology |volume=24 |issue=6 |pages=441–4 |year=2008 |month=June |pmid=18548140 |pmc=2643187 |doi= 10.1016/S0828-282X(08)70617-2|url= }}</ref> === Ekonomika === Ang altapresyon ang pinaka-karaniwang hindi gumagaling na problemang medikal na nagu-udyok ng maraming pagpapatingin sa pangunahing tagabigay-serbisyo ng pangangalagang pangkalusugan sa Estados Unidos. Tinantiya ng American Heart Association ang direkta at di-direktang mga gastusin ng altapresyon sa $76.6 na bilyon sa 2010.<ref name="AHA2010">{{cite journal |author=Lloyd-Jones D, Adams RJ, Brown TM, ''et al.'' |title=Heart disease and stroke statistics--2010 update: a report from the American Heart Association |journal=Circulation |volume=121 |issue=7 |pages=e46–e215 |year=2010 |month=February |pmid=20019324 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.109.192667 |url=}}</ref> Sa Estados Unidos, ang 80% ng mga taong may altapresyon ay may kamalayan sa kanilang kondisyon at ang 71% ay umiinom ng kontra sa altapresyon na gamot. Gayunpaman, 48% lamang ng mga tao na may kamalayan sa kanilang altapresyon ang may sapat na pamamahala sa kanilang kondisyon.<ref name = AHA2010 /> Ang kakulangan sa pagkikilala ng sakit, paggamot, o pagkontrol sa mataas na presyon ng dugo ay maaaring magkompromiso sa pangangasiwa sa altapresyon.<ref name="pmid19124418">{{cite journal |author=Alcocer L, Cueto L |title=Hypertension, a health economics perspective |journal=Therapeutic Advances in Cardiovascular Disease |volume=2 |issue=3 |pages=147–55 |year=2008 |month=June |pmid=19124418 |doi=10.1177/1753944708090572 |url=http://tak.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19124418 |accessdate=2009-06-20 |archive-date=2012-12-04 |archive-url=https://archive.today/20121204191320/http://tak.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19124418 |url-status=dead }}</ref> Ang mga [[Tagabigay-serbisyo ng pangangalagang pangkalusugan]] ay nahaharap sa maraming mga balakid sapagtamo ng pagkontrol sa altapresyon, kasama na ang pagpigil sa pagkuha ng maraming uri ng gamot para lamang maabot ang mga layunin sa presyon ng dugo. Ang mga tao ay nahaharap din sa mga hamon sa pagsunod sa mga schedule sa gamot at pagsasagawa ng mga pagbabago sa pamumuhay. Gayunman, posibleng matamo ang mga layunin sa presyon ng dugo. Ang pagpapababa ng presyon ng dugo ay mababawasan nang malaki ang mga gastusin na may kaugnayan sa pasulong na pangangalagang medikal.<ref name="The Economic Impact of Hypertension">{{cite journal |author=William J. Elliott |title=The Economic Impact of Hypertension |journal=The Journal of Clinical Hypertension |volume=5 |issue=4 |pages=3–13 |year=2003 |month=October |doi= 10.1111/j.1524-6175.2003.02463.x |pmid=12826765}}</ref><ref name="pmid18345711">{{cite journal |author=Coca A |title=Economic benefits of treating high-risk hypertension with angiotensin II receptor antagonists (blockers) |journal=Clinical Drug Investigation |volume=28 |issue=4 |pages=211–20 |year=2008 |pmid=18345711 |doi= 10.2165/00044011-200828040-00002|url= }}</ref> {{clear}} == Mga sanggunian == {{reflist}} == Kawing panlabas == * [http://www.psh.org.ph/ Philippine Society of Hypertension] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409110427/http://www.psh.org.ph/ |date=2013-04-09 }} [[Kategorya:Dugo]] [[Kategorya:Panggagamot]] [[Kategorya:Sakit]] 8ey9arff5jgdq5y7foicagfm7vmjdhz Kanser 0 77352 2236642 2228709 2026-10-24T09:41:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236642 wikitext text/x-wiki {{Infobox sakit | Name = Kanser | Image = Tumor_Mesothelioma2_legend.jpg | Caption = A coronal [[CT scan]] showing a malignant [[mesothelioma]]<br />Legend: →&nbsp;[[tumor]]&nbsp;←, ★&nbsp;central [[pleural effusion]], 1 & 3&nbsp;[[lungs]], 2&nbsp;[[Vertebral column|spine]], 4&nbsp;[[ribs]], 5&nbsp;[[aorta]], 6&nbsp;[[spleen]], 7 & 8&nbsp;[[kidneys]], 9&nbsp;[[liver]]. | DiseasesDB = 28843 | ICD10 ={{ICD10|C|00}}—{{ICD10|C|97}} | ICD9 = {{ICD9|140}}—{{ICD9|239}} | ICDO = | MedlinePlus = 001289 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D009369 }} Ang '''Kanser''' (Ingles: '''Cancer''') na kilala sa palagamutan bilang '''[[maglignansiya|malignanteng]] [[neoplasma]]''' ay isang malawak na pangkat ng iba't ibang mga sakit na lahat ay sumasangkot sa hindi na-regulang paglago ng [[sihay]]. Sa kanser, ang mga [[sihay]] ay naghahati at lumalago ng walang kontrol. Ang kanser ay maaari ring kumalat na tinatawag na [[metastasis]] sa mas malayong mga bahagi ng katawan sa pamamagitan ng [[sistemang limpatiko]] o daloy ng dugo. Hindi lahat ng mga pamamaga ay kanseroso. Ang mga [[pamamaga na benign]] ay hindi lumalago nang walang kontrol, hindi sumasalakay sa ibang mga kapitbahay na [[himaymay]] at hindi kumakalat sa buong katawan. Mayroon mga 200 iba ibang alam na mga kanser na dumadapo sa mga tao.<ref>{{cite web |url=http://cancerhelp.cancerresearchuk.org/about-cancer/cancer-questions/how-many-different-types-of-cancer-are-there |title=How many different types of cancer are there? : Cancer Research UK : CancerHelp UK |format= |work= |accessdate=11 Mayo 2012 |archive-date=28 Abril 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428160807/http://cancerhelp.cancerresearchuk.org/about-cancer/cancer-questions/how-many-different-types-of-cancer-are-there |url-status=dead }}</ref> Bukod sa tao, ang kanser ay isa ring pangunahing sakit ng mga alagang hayop(pets) kabilang ang mga [[aso]] at [[pusa]]. Sa isang pag-aaral, 45% ng mga [[aso]]ng umabot sa 10 taong gulang o mas matanda rito ay namatay sa kanser.<ref>Withrow, Stephen J. " Why worry about cancer in pets?" in Withrow, Stephen J., and MacEwen, E. Gregory, eds. Small Animal Clinical Oncology. 4th ed. Philadelphia, PA: W.B. Saunders, c2007, pp. xv-xvii.</ref> <!--Cause --> Ang pagtukoy ng sanhi ng kanser ay kumplikado. Maraming mga bagay ay alam na nagpapadagdag ng panganib ng kanser kabilang ang paggamit o panglanghap ng [[tabako]], ilang mga [[hawa]], kawalan ng gawaing pisikal, [[katabaan]] at mga nagsasanhi ng polusyon sa kapaligiran.<ref name=Enviro2008>{{cite journal | author = Anand P, Kunnumakkara AB, Kunnumakara AB, Sundaram C, Harikumar KB, Tharakan ST, Lai OS, Sung B, Aggarwal BB | title = Cancer is a preventable disease that requires major lifestyle changes | journal = Pharm. Res. | volume = 25 | issue = 9 | pages = 2097–116 | year = 2008 | month = September | pmid = 18626751 | pmc = 2515569 | doi = 10.1007/s11095-008-9661-9 }}</ref> Ang mga ito ay direktang puminsala sa mga [[gene|kamana]] o sumama sa mga umiiral na pagkakamaling namamana sa loob ng mga sihay upang magsanhi ng sakit.<ref name="Kinz">{{cite book | author = Kinzler, Kenneth W.; Vogelstein, Bert | title = The genetic basis of human cancer | edition = 2nd, illustrated, revised| publisher = McGraw-Hill, Medical Pub. Division | location = New York | year = 2002 | page = 5| isbn = 978-0-07-137050-9 | url = http://books.google.com/?id=pYG09OPbXp0C| chapter=Introduction |chapterurl=http://books.google.co.uk/books?id=pYG09OPbXp0C&pg=PA5}}</ref> Ang tinatayang 5 hanggang 10 porsiyento ng mga kanser ay buong namamana(''henetiko''). <!--Diagnosis, Treatment, Epidemiology --> Ang kanser ay madedetekta sa bilang ng mga paraan kabilang ang presensiya ng ilang mga tanda at [[sintomas]], [[pag-iiskreen ng kanser]], o [[pag-iimaheng medikal]]. Kapag ang isang posibleng kanser ay nadetekta, ito ay dinidiagnose sa pamamagitan ng [[histolohiya]] ng isang [[biopsiya|sampol ng tisyu]]. Ang kanser ay karaniwang ginagamot ng ''[[kemoterapiya]]'', ''[[terapiyang radiasyon]]'' at ''[[siruhiya]]''. Ang mga tsansa ng pagpapatuloy na mabuhay ng taong may kanser ay malaking iba iba sa uri at lokasyon ng kanser at sa sakop ng sakit sa simula ng paggamot. Bagaman ang kanser ay maaaring umapekto sa mga tao sa lahat ng mga edad, at ang ilang mga uri ng kanser ay mas karaniwan sa mga bata, ang panganib ng pag-unlad ng kanser ay pangkalahatang tumatataas sa edad. Noong 2007, ang kanser ay nagnsahi ng 13% ng kamatayan ng lahat ng mga tao sa buong mundo (7.9&nbsp;milyon). Ang mga rate ay tumataas habang mas maraming mga tao ay nabubuhay sa matandang edad at habang ang ang mga pagbabago sa mga pamumuhay ay nangyayari sa umuunlad na daigdig.<ref name=Epi11/> ==Mga tanda at sintomas== [[Image:Symptoms of cancer metastasis.svg|thumb|Ang mga sintomas ng [[metastasis]] ng kanser ay depende sa lokasyon ng tumor.]] Kapag ang kanser ay nagsimula, ito ay palaging hindi lumilikha ng mga sintomas at ang mga tanda at sintomas ay lumilitaw lamang habang ang masa ay patuloy na lumalago ay nagiging ulcer.<!--<ref name=Card10/> --> Ang mga pagkakatuklas na nagresulta ay nakadepende sa lokasyon ng kanser.<!--<ref name=Card10/> --> Ang ilang mga sintomas ay spesipiko na marami sa mga ito ay kadalasang umiiral sa mga indibidwal na may iba pang mga kondisyon.<!--<ref name=Card10/> --> Ang kanser ang bagong "[[dakilang manggagaya]]".<!--<ref name=Card10/> --> Kaya hindi bihira para sa mga taong nadiagnose ng kanser na gamutin para sa mga ibang sakit kung saan ay ipinagpalagay na ang kanilang mga sintomas ay sanhi ng mga ito.<ref name=Card10>Holland Chp. 1</ref> ===Mga epektong lokal=== Ang mga sintomas na lokal ay maaaring mangyari sanhi ng masa ng tumor o ulserasyon nito.<!--<ref name=Card10/> --> Halimba, ang mga epektong masa mula sa [[kanser sa baga]] ay maaaring magsanhi ng pagharang ng [[bronchus]] na nagreresulta sa [[ubo]] o [[pulmonya]], ang [[kanser ng esophagus]] ay maaaring magsanhi ng pagsikip ng esophagus na gumagawang mahirap o masakit na lumunok at ang [[kanser na colorecatl]] ay maaaring magdulot ng pagsikip o pagharang ng bituka na nagreresulta sa mga pagbabago sa mga gawaing pang-bituka.<!--<ref name=Card10/> --> Ang mga masa ng [[suso]] o [[testikulo]] ay maaaring madaling masalat. Ang [[ulserasyon]] ay maaaring magsanhi ng pagdurugo na kung ito ay mangyari sa baga ay tutungo sa [[hemoptysis|pag-ubo ng dugo]], sa mga bituka sa [[anemia]] o pagdurugo ng [[rektum]], sa [[pantog]] sa dugo sa [[ihi]] at sa [[uterus]] sa pagdurugong pang-[[puke]].<!--<ref name=Card10/> --> Bagaman ang lokalisadong sakit ay maaaring mangyari sa mas maunlad na kanser, ang simulang pamamaga ay karaniwang hindi masakit.<!--<ref name=Card10/> --> Ang ilang mga kanser ay maaaring magsanhi ng pagpuno ng pluido sa loob ng dibdib o tiyan.<ref name=Card10/> ===Mga sintomas na sistemiko=== Ang mga pangkalahatang sintomas ay sanhi ng mga malalayong epekto ng kanser na hindi kaugnay ng direkta o [[metastasis|metastatikong]] pagkalat. Ang mga ito ay maaaring kabilangan ng: hindi sinasadyang pagbabawas ng timbang, [[lagnat]], pagiging labis na pagod at mga pagbabago sa balat.<ref>{{cite book|last=O'Dell|first=edited by Michael D. Stubblefield, Michael W.|title=Cancer rehabilitation principles and practice|year=2009|publisher=Demos Medical|location=New York|isbn=978-1-933864-33-4|page=983|url=http://books.google.ca/books?id=_JaPlNYgXkEC&pg=PT983}}</ref> Ang [[sakit na Hodgkin]], [[leukemia]] at kanser ng [[atay]] o [[bato]](kidney) ay maaaring magsanhi ng patuloy na lagnat na hindi alam ang pinagmulan.<ref name=Card10/> Ang spesipikong mga konstelasyon ng mga sintomas na sistemiko na tinaguriang [[paraneoplastic phenomenon|paraneoplastic phenomena]] ay maaaring mangyari sa ilang mga kanser. Ang mga halimbawa nito ay kinabibilangan ng [[myasthenia gravis]] sa [[thymoma]] at [[nail clubbing|clubbing]] sa [[kanser sa baga]].<ref name=Card10/> ===Metastasis=== Ang mga sintomas ng [[metastasis]] ay sanhi ng pagkalat ng kanser sa ibang mga lokasyon sa katawan. Ang mga ito ay maaaring kabilangan ng lumaking [[kulani]](maaaring masalat o minsan ay makikita sa ilalim ng balat at karaniwan ay matigas), [[hepatomegaly]] (lumaking atay) o [[splenomegaly]] (lumaking [[Pali (glandula)|pali]]) na maaaring masalat sa tiyan, sakit o bali ng mga apektadong [[buto]] at mga sintomas na [[neurolohikal]].<ref name=Card10/> ==Mga sanhi== Ang mga kanser ay pangunahing isang sakit na pang-kapaligiran(''environmental'') na ang mga 90-95% ng mga kaso ay itinuturo sa mga paktor na pang-kapaligiran at ang mga kasong 5-10% ay sanhi ng [[gene]].<ref name=Enviro2008/> Ang pang-kapaligiran gaya ng ginagamit ng mga mananaliksik ng kanser ay nangangahulugang anumang sanhi na hindi namamana ng [[henetiko]] hindi lamang ng polusyon.<ref name="isbn0-387-78192-7">{{cite book | author = Kravchenko J, Akushevich I, Manton, KG | title = Cancer mortality and morbidity patterns in the U. S. population: an interdisciplinary approach | publisher = Springer | location = Berlin | year = 2009 | pages = | isbn = 0-387-78192-7 | quote = The term ''environment'' refers not only to air, water, and soil but also to substances and conditions at home and at the workplace, including diet, smoking, alcohol, drugs, exposure to chemicals, sunlight, ionizing radiation, electromagnetic fields, infectious agents, etc. Lifestyle, economic and behavioral factors are all aspects of our environment. }}</ref> Ang karaniwang mga paktor na pang-kapaligiran na nag-aambag sa kamatayan sa kanser ay kinabibilangan ng paninigarily o paninigarilyo ng [[tabako]] (25-30%), dieta at [[obesidad]] (30-35%), mga [[impeksiyon]] (15-20%), [[radiasyon]] (parehong nag-iionisa at hindi nag-iionisa, hanggang 10%), stress, kawalan ng gawaing pisikal, at mga nagsasanhi ng polusyon sa kapaligiran.<ref name=Enviro2008/> Halos imposible na mapatunayan kung ano ang nagsanhi ng kanser sa sinumang indibidwal dahil ang karamihan sa mga kanser ay may maraming mga posibleng sanhi. Halimbawa, kung ang isang tao na labis na gumagamit ng tabako ay nagkaroon ng kanser sa baga, kung gayon, ito ay malamang na sanhi ng paggamit ng tabako ngunit dahil ang bawat isa ay may maliit na tsansa ng pagkakaroon ng kanser sa baga bilang resulta ng polusyon sa hangin o radiasyon, kung gayon, may maliit na tsansa na ang kanser ay nabuo dahil sa polusyon sa hangin o radiasyon. ===Mga kemikal=== {{main|Alak at kanser|Paninigarilyo at kanser}} [[Image:Cancer smoking lung cancer correlation from NIH.svg|thumb|right|Ang insidensiya ng [[kanser sa baga]] ay mataas na [[korelasyon|korelado]] sa [[paninigarilyo]].]] Ang [[patohenesis]] ng kanser ay mababakas ng pabalik sa mga [[mutasyon ng DNA]] na umaapekto sa paglago ng [[selula]] at [[metastasis]]. Ang mga substansiya na nagsasanhi ng mga mutasyon ng [[DNA]] ay kilala bilang mga [[mutaheno]](''mutagens'') at ang mga mutaheno na nagsasanhi ng mga kanser ay tinatawag na [[karsinoheno]](''carcinogens''). Ang mga partikular na subtansiya ay naiugnay sa mga spesipikong uri ng kanser. Ang [[paninigarilyo ng tabako]] ay naiigunay sa maraming mga anyo ng kanser,<ref name=Sasco>{{cite journal | author = Sasco AJ, Secretan MB, Straif K | title = Tobacco smoking and cancer: a brief review of recent epidemiological evidence | journal = Lung Cancer | volume = 45 Suppl 2 | issue = | pages = S3–9 | year = 2004 | month = August | pmid = 15552776 | doi = 10.1016/j.lungcan.2004.07.998 }}</ref> at nagsasanhi ng 90% ng [[kanser sa baga]].<ref name="pmid9594919">{{cite journal | author = Biesalski HK, Bueno de Mesquita B, Chesson A, Chytil F, Grimble R, Hermus RJ, Köhrle J, Lotan R, Norpoth K, Pastorino U, Thurnham D | title = European Consensus Statement on Lung Cancer: risk factors and prevention. Lung Cancer Panel | url = https://archive.org/details/sim_ca-a-cancer-journal-for-clinicians_may-june-1998_48_3/page/167 | journal = CA Cancer J Clin | volume = 48 | issue = 3 | pages = 167–76; discussion 164–6 | year = 1998 | pmid = 9594919 | doi = 10.3322/canjclin.48.3.167 }}</ref> Marami ring mga mutaheno na mga karsinoheno ngunit ang ilang mga karsinoheno ay hindi mutaheno. Ang [[alak]] ay isang haimbawa ng kemikal na karsinoheno na hindi mutaheno.<ref name="pmid9751943">{{cite journal | author = Seitz HK, Pöschl G, Simanowski UA | title = Alcohol and cancer | journal = Recent Dev Alcohol | volume = 14 | issue = | pages = 67–95 | year = 1998 | pmid = 9751943 | doi = }}</ref> Sa Kanlurang Europa, ang 10% ng mga kanser sa lalake at ang 3% ng mga kanser sa babae ay itinuturo sa alak.<ref name="pmid21474525">{{cite journal | author = Schütze M, Boeing H, Pischon T, Rehm J, Kehoe T, Gmel G, Olsen A, Tjønneland AM, Dahm CC, Overvad K, Clavel-Chapelon F, Boutron-Ruault MC, Trichopoulou A, Benetou V, Zylis D, Kaaks R, Rohrmann S, Palli D, Berrino F, Tumino R, Vineis P, Rodríguez L, Agudo A, Sánchez MJ, Dorronsoro M, Chirlaque MD, Barricarte A, Peeters PH, van Gils CH, Khaw KT, Wareham N, Allen NE, Key TJ, Boffetta P, Slimani N, Jenab M, Romaguera D, Wark PA, Riboli E, Bergmann MM | title = Alcohol attributable burden of incidence of cancer in eight European countries based on results from prospective cohort study | journal = BMJ | volume = 342 | issue = | pages = d1584 | year = 2011 | pmid = 21474525 | pmc = 3072472 | doi = 10.1136/bmj.d1584 }}</ref> Ang mga dekada ng pagsasaliksik ay nagpakita ng ugnayan sa pagitan ng paggamit tabako at kanser sa baga, [[larynx]], ulo, leeg, tiyan, pantog, bato, esophagus at lapay.<ref name="pmid12270001">{{cite journal | author = Kuper H, Boffetta P, Adami HO | title = Tobacco use and cancer causation: association by tumour type | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-internal-medicine_2002-09_252_3/page/206 | journal = J. Intern. Med. | volume = 252 | issue = 3 | pages = 206–24 | year = 2002 | month = September | pmid = 12270001 | doi = 10.1046/j.1365-2796.2002.01022.x }}</ref> Ang usok ng tabako ay naglalaman ng higit sa 50 alam na mga karsinoheno kabilang ang mga [[nitrosamine]] at mga [[polycyclic aromatic hydrocarbon]].<ref name=Kuper/> Ang tabako ay responsable sa mga isa sa tatlo ng lahat ng mga kamatayan sa kanser sa mga maunlad na bansa,<ref name=Sasco/> at mga isa sa lima sa buong mundo.<ref name=Kuper>{{cite journal | author = Kuper H, Adami HO, Boffetta P | title = Tobacco use, cancer causation and public health impact | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-internal-medicine_2002-06_251_6/page/455 | journal = J. Intern. Med. | volume = 251 | issue = 6 | pages = 455–66 | year = 2002 | month = June | pmid = 12028500 | doi = 10.1046/j.1365-2796.2002.00993.x }}</ref> Ang rate ng kamatayan sa [[kanser sa baga]] sa Estados Unidos ay sumalamin sa mga paterno ng paninigarilyo ng tabako na may mga pagtaas sa paninigarilyo kasunod ng labis na pagtaas ng mga rate ng kamatayan sa kanser sa baga at mas kamakailan lamang, ang pagbagsak ng rate ng paninigarilyo simula mga 1950 ay sinundan ng pagbagsak ng rate ng kamatayan sa kanser sa bago sa lalake simula 1990.<ref name="pmid16998161">{{cite journal | author = Thun MJ, Jemal A | title = How much of the decrease in cancer death rates in the United States is attributable to reductions in tobacco smoking? | journal = Tob Control | volume = 15 | issue = 5 | pages = 345–7 | year = 2006 | month = October | pmid = 16998161 | pmc = 2563648 | doi = 10.1136/tc.2006.017749 }}</ref><ref name="pmid18434333">{{cite journal | author = Dubey S, Powell CA | title = Update in lung cancer 2007 | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2008-05-01_177_9/page/941 | journal = Am. J. Respir. Crit. Care Med. | volume = 177 | issue = 9 | pages = 941–6 | year = 2008 | month = May | pmid = 18434333 | pmc = 2720127 | doi = 10.1164/rccm.200801-107UP }}</ref> Gayunpaman, ang mga bilang ng mga naninigarilyo sa buong mundo ay patuloy pa ring tumataas na tumungo sa inilalarawan ng ilang mga organisasyon na "epidemiko ng tabako".<ref name="pmid15217537">{{cite journal | author = Proctor RN | title = The global smoking epidemic: a history and status report | journal = Clin Lung Cancer | volume = 5 | issue = 6 | pages = 371–6 | year = 2004 | month = May | pmid = 15217537 | doi = 10.3816/CLC.2004.n.016 }}</ref> Ang kanser na kaugnay sa trabaho ng isang indibidwal ay pinaniniwalaang kumakatawan sa pagitan ng 2–20% ng lahat ng mga kaso.<ref name="pmid18055160">{{cite journal | author = Irigaray P, Newby JA, Clapp R, Hardell L, Howard V, Montagnier L, Epstein S, Belpomme D | title = Lifestyle-related factors and environmental agents causing cancer: an overview | journal = Biomed. Pharmacother. | volume = 61 | issue = 10 | pages = 640–58 | year = 2007 | month = December | pmid = 18055160 | doi = 10.1016/j.biopha.2007.10.006 }}</ref> Bawat taon ang hindi bababa sa 200,000 katao ang namamatay sa buong mundo mula sa kanser na nauugnay sa kanilang trabaho.<ref name=WHO_occup>{{cite press release |title=WHO calls for prevention of cancer through healthy workplaces |publisher=World Health Organization |date=27 Abril 2007 |url=http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2007/np19/en/index.html |accessdate=13 Oktubre 2007 |archive-date=12 Oktubre 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012202014/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2007/np19/en/index.html |url-status=dead }}</ref> Ang karamihan ng mga kamatayan sa kanser sanhi ng panganib pang trabaho ay nangyayari sa maunlad na mga bansa.<ref name=WHO_occup/> Tinatayang 20,000&nbsp;ng mga kamatayan sa kanser at 40,000 mga bagong kaso ng kanser bawat taon sa US ay maituturo sa trabaho.<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/niosh/topics/cancer/|title=National Institute for Occupational Safety and Health- Occupational Cancer |accessdate=13 Oktubre 2007|publisher=United States National Institute for Occupational Safety and Health}}</ref> Ang mga milyon ng mga trabahador ay nanganganib na magkaroon ng mga kanser gaya ng kanser sa bago at [[mesothelioma]] mula sa paglanghap ng mga hiblang [[asbestos]] at usok ng tabako o [[leukemia]] mula sa pagkakalantad sa [[benzene]] sa kanilang mga trabaho.<ref name=WHO_occup/> ===Diyeta at ehersisyo=== Ang [[diyeta]], kawalan ng gawaing pisikal at [[obesidad]] ay kaugnay ng tinatayang mga 30–35% ng kamatayan sa kanser.<ref name=Enviro2008/><ref name=Nutri06/> Sa Estados Unidos, ang sobrang timbang ng katawan ay kagunay ng pag-unlad ng maraming mga uri ng kanser at isang paktor sa 14–20% ng lahat ng mga kamatayan sa kanser.<ref name=Nutri06/> Ang kawalan ng gawaing pisikal ay pinaniniwalaang nag-aambag sa panganib ng kanser hindi lamang sa pamamagitan ng epekto nito sa timbang ng katawan kundi pati sa mga negatibong epekto sa [[sistemang immuno]] at [[sistemang endokrina]].<ref name=Nutri06/> Ang mga dietang mababa sa gulay, prutas at buong butil at mataas sa pinroseso o pulang mga karne ay naiuugnay sa isang bilang ng ma kanser.<ref name=Nutri06>{{cite journal | author = Kushi LH, Byers T, Doyle C, Bandera EV, McCullough M, McTiernan A, Gansler T, Andrews KS, Thun MJ | title = American Cancer Society Guidelines on Nutrition and Physical Activity for cancer prevention: reducing the risk of cancer with healthy food choices and physical activity | url = https://archive.org/details/sim_ca-a-cancer-journal-for-clinicians_september-october-2006_56_5/page/254 | journal = CA Cancer J Clin | volume = 56 | issue = 5 | pages = 254–81; quiz 313–4 | year = 2006 | pmid = 17005596 | doi = 10.3322/canjclin.56.5.254 }}</ref> Ang isang diyetang may mataas na bilang ng [[asin]] ay nai-ugnay sa [[kanser ng tiyan]], ang [[aflatoxin B1]] na isang kadalasang nakahahawang pagkain sa [[kanser sa atay]] at pag-nguya ng [[mani na areka]]('nga nga') sa [[kanser sa bibig]].<ref name="pmid18990005">{{cite journal | author = Park S, Bae J, Nam BH, Yoo KY | title = Aetiology of cancer in Asia | journal = Asian Pac. J. Cancer Prev. | volume = 9 | issue = 3 | pages = 371–80 | year = 2008 | pmid = 18990005 | doi = | url = http://www.apocpcontrol.org/page/popup_paper_file_view.php?pno=MzcxIFBhcmsucCZrY29kZT04MjI=&pgubun=i | format = PDF }}</ref> Ito ay maaaring isang bahaging nagpapaliwanag ng mga pagkakaiba sa insidensiya ng kanser sa iba't ibang mga bansa halimbawa ang [[kanser sa tiyan]] ay mas karaniwan sa [[Hapon (bansa)|Hapon]] dahil sa dietang mataas sa asin dito,<ref name="pmid19107449">{{cite journal | author = Brenner H, Rothenbacher D, Arndt V | title = Epidemiology of stomach cancer | journal = Methods Mol. Biol. | volume = 472 | issue = | pages = 467–77 | year = 2009 | pmid = 19107449 | doi = 10.1007/978-1-60327-492-0_23 }}</ref> at ang [[kanser sa colon]] ay mas karaniwan sa Estados Unidos. Ang mga imigrante ay nagkakaroon ng panganib sa kanilang bagong bansa na kadalasan ay sa loob ng isang henerasyon na nagmumungkahing may mahalagang ugnayan sa pagitan ng diyeta at kanser.<ref name="pmid14278899">{{cite journal | author = Buell P, Dunn JE | title = Cancer mortality among Japanese Issei and Nisei of California | url = https://archive.org/details/sim_cancer_1965-05_18_5/page/656 | journal = Cancer | volume = 18 | issue = 5 | pages = 656–64 | year = 1965 | month = May | pmid = 14278899 | doi = 10.1002/1097-0142(196505)18:5<656::AID-CNCR2820180515>3.0.CO;2-3 }}</ref> ===Mga impeksiyon=== {{Main|Mga sanhing impeksiyon ng kanser}} Sa buong mundo, ang tinatayang 18% ng mga kamatayan sa kanser ay kaugnay ng mga sakit na nakahahawa.<ref name=Enviro2008/> Ang proporsiyong ito ay iba iba sa iba't ibang mga rehiyon ng mundo mula sa isang mataas na 25% sa Aprika hanggang sa mas mababa sa 10% sa mga mauunlad na bansa.<ref name=Enviro2008/> Ang mga [[virus]] ang karaniwang mga ahenteng nakahahawa na nagsasanhi ng kanser ngunit ang [[bakterya]] at mga [[parasito]] ay maaaring may epekto rin. Ang isang virus na nagsasanhi ng kanser ay tinatawag na ''[[oncovirus]]''. Ang mga ito ay kinabibilangan ng [[human papillomavirus]] ([[cervical carcinoma]]), [[Epstein-Barr virus]] ([[B-cell lymphoproliferative disease]] at [[nasopharyngeal carcinoma]]), [[Kaposi's sarcoma herpesvirus]] ([[Kaposi's Sarcoma]] at mga pangunahing effusion lymphoma), mga virus na [[hepatitis B]] at [[hepatitis C]] ([[hepatocellular carcinoma]]), at [[Human T-cell leukemia virus-1]] (T-cell leukemias). Ang impeksiyong bakteryal ay maaaring magpataas rin ng panganib ng kanser gaya ng makikita sa pinukaw ng ''[[Helicobacter pylori]]'' na [[kanser sa tiyan]].<ref name=Viral04>{{cite journal | author = Pagano JS, Blaser M, Buendia MA, Damania B, Khalili K, Raab-Traub N, Roizman B | title = Infectious agents and cancer: criteria for a causal relation | journal = Semin. Cancer Biol. | volume = 14 | issue = 6 | pages = 453–71 | year = 2004 | month = December | pmid = 15489139 | doi = 10.1016/j.semcancer.2004.06.009 }}</ref> Ang mga impeksiyong parasitiko na malakas na naiiugnay sa kanser ay kinabibilangan ng ''[[Schistosoma haematobium]]'' ([[Bladder cancer|squamous cell carcinoma ng pantog]]) at mga [[liver fluke]], ''[[Opisthorchis viverrini]]'' at ''[[Clonorchis sinensis]]'' ([[cholangiocarcinoma]]).<ref name="pmid20539059">{{cite journal | author = Samaras V, Rafailidis PI, Mourtzoukou EG, Peppas G, Falagas ME | title = Chronic bacterial and parasitic infections and cancer: a review | journal = J Infect Dev Ctries | volume = 4 | issue = 5 | pages = 267–81 | year = 2010 | month = May | pmid = 20539059 | doi = | url = http://www.jidc.org/index.php/journal/article/download/20539059/387 | format = PDF }}</ref> ===Radyasyon=== {{main|Mga pinukaw ng radyasyon na kanser}} Hanggang 10% ng mga sumasalakay na kanser ay kaugnay ng pagkakalantad sa [[radyasyon]] kabilang ang parehong ''[[nag-iionisang radiasyon]]'' at ''[[hindi nag-iionisang radiasyon]]''.<ref name=Enviro2008/> Sa karagdagan, ang malawak na karamihan ng mga hindi sumasalakay na kanser ay hindi-[[melanoma]]ng kanser ng balat na sanhi ng hindi nag-iionisang [[radiasyong ultraviolet]]. Ang mga pinagmumulan ng nag-iionisang radiasyon ay kinabibilangan ng [[pag-iimaheng medikal]] at gaas na [[radon]]. Ang radiasyon ay maaaring magsanhi ng kanser sa karamihan ng mga bahagi ng katawan, sa lahat ng mga hayop at sa anumang edad bagaman ang pinukaw ng radiasyon na mga solidong tumor ay karaniwang kumukuha ng 10-15 mga tao at maaaring kumuha hanggang 40 taon para klinikal na mahayag at ang pinukaw ng radiasyong mga [[leukemia]] ay karaniwang nangangailangan ng 2-10 taon upang lumitaw.<ref name=Little /> Ang ilang mga tao gaya ng mga [[nevoid basal cell carcinoma syndrome]] o [[retinoblastoma]] ay mas marupok kesa sa aberahe sa pagkakaron ng kanser mula sa pagkakalantad sa radyasyon.<ref name=Little /> Ang mga bata at adolesente ay dalawang beses na mas malamang na magkaroon ng pinukaw ng radiasyon na leukemia bilang mga matanda. Ang pagkakalantad sa radiasyon bago ang kapanganakan ay may 10 bese na epekto.<ref name=Little /> Ionizing radiation is not a particularly strong mutagen.<ref name=Little /> Ang ''residential'' na pagkakalantad sa gas na [[radon]] halimbawa ay may parehong mga panganib ng kanser gaya ng [[pasibong paninigarilyo]](''passive smoking'' o ''hindi aktibong paninigarilyo ngunit panglanghap ng usok ng katabing mga naninigarilyo'').<ref name=Little /> Ang mababang dosis na mga pagkakalantad gaya ng pamumuhay malapit sa isang [[planta ng kapangyarihang nukleyar]] ay pangkalahatang pinaniniwalaang wala o labis na kaunting epekto sa pag-unlad ng kanser.<ref name=Little /> Ang radiasyon ay isang mas makapangyarihang pinagmulan ng kanser kapag ito ay kasama ng ibang mga ahenteng nagsasanhi ng kanser gaya ng pagkakalantad sa gaas na radon at dinagdagan pa ng paninigarilyo ng tabako.<ref name=Little /> Hindi tulad ng mga pumupukaw na kemikal o pisikal sa kanser, ang nag-iionisang radyasyon ay tumatama sa mga [[molekula]] sa loob ng mga [[selula]] nang walang-pili. Kung ito ay nagkataong tumama sa isang [[kromosoma]], maaari nitong sirain ang kromosoma, magresulta sa [[aneuploidy|abnormal na bilang ng mga kromosoma]], hindi magpagana ng isa o maraming mga [[gene]] sa bahagi ng kromomosang natamaan nito, magbura ng mga bahagi ng sekwensiyang [[DNA]], magsanhi ng mga [[translokasyong kromosoma]], o magsanhi ng ibang mga uri ng mga [[abnormalidad ng kromosoma]].<ref name=Little /> Ang pangunahing pinsala ay nagreresulta sa pagkamatay ng selula ngunit ang mas maliit na pinsala ay maaaring mag-iwan ng isang matatag, isang bahaging gumaganang selula na maaaring magkaroon ng kakayahan na dumami at mabuo sa kanser lalo na kung ang [[gene na tagasupil ng tumor]] ay napinsala ng radyasyon.<ref name=Little>{{cite book | editor = Kufe DW, Pollock RE, Weichselbaum RR, Bast RC Jr, Gansler TS, Holland JF, Frei E III | title = Cancer medicine | author = Little JB | chapter = Chapter 14: Ionizing Radiation | edition = 6th | publisher = B.C. Decker | location = Hamilton, Ont | year = 2000 | isbn = 1-55009-113-1 | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20793/ }}</ref> Ang tatlong mga yugont independiyente ay lumilitaw na sumasangkot sa paglikha ng kanser ng nag-iionisang radiasyon: mga morpolohikal na pagbabago sa selula, pagkakamit ng [[imortalidad na selular]](pagkawala ng normal na naglilimita ng buhay na mga prosesong regulatoryo ng selula), at mga adaptasyon na pumapabor sa tumor.<ref name=Little /> Kahit pa ang partikulong radiasyon ay hindi tumama nang direkta sa [[DNA]], ito ay pumupukaw ng mga tugon mula sa selula na hindi direktang nagpapataas ng pagiging malamang ng mga [[mutasyon]].<ref name=Little /> Ang paggamit medikal na nag-iionisang radiasyon ang isang papalagong pinagmulan ng pinukaw ng radiasyon na mga kanser. Ang nag-iionisang radiasyon ay maaaring gamitin upang gamutin ang ibang mga kanser ngunit ito ay maaari sa ilang mga kaso na pumukaw ng ikalawang anyo ng kanser.<ref name=Little /> Ito ay ginagamit rin sa ilang mga uri ng [[pag-iimaheng medikal]]. Ang isang ulat nagtatantiya na ang mga 29,000&nbsp;ng panghinaharap na kanser ay maaaring maiugnay sa tinatayang 70 milyong mga [[CT scan]] na isinagawa sa US noong 2007.<ref name="pmid20008689">{{cite journal | author = Berrington de González A, Mahesh M, Kim KP, Bhargavan M, Lewis R, Mettler F, Land C | title = Projected cancer risks from computed tomographic scans performed in the United States in 2007 | journal = Arch. Intern. Med. | volume = 169 | issue = 22 | pages = 2071–7 | year = 2009 | month = December | pmid = 20008689 | doi = 10.1001/archinternmed.2009.440 }}</ref> Tinatayang ang 0.4% ng mga kanser noong 2007 sa Estados Unidos ay sanhi ng mga CT scan na isinagawa sa nakaraan at maaaring ito ay tumaas sa 1.5–2% na may mga rate ng paggamit ng CT sa parehong yugto ng panahon.<ref name="pmid18046031">{{cite journal | author = Brenner DJ, Hall EJ | title = Computed tomography--an increasing source of radiation exposure | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-11-29_357_22/page/2276 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 357 | issue = 22 | pages = 2277–84 | year = 2007 | month = November | pmid = 18046031 | doi = 10.1056/NEJMra072149 }}</ref> Ang pangmatagalang pagkakalantad sa [[radiasyong ultraviolet]] mula sa [[araw]] ay maaaring magsanhi ng [[melanoma]] at iba pang mga malignansiya sa [[balat]].<ref name=Cleaver>{{cite book | author = Cleaver JE, Mitchell DL | editor = Bast RC, Kufe DW, Pollock RE, ''et al.''| title = Holland-Frei Cancer Medicine | edition = 5th | publisher = B.C. Decker | location = Hamilton, Ontario | year = 2000 | chapter = 15. Ultraviolet Radiation Carcinogenesis | isbn = 1-55009-113-1 | oclc = | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20854/ | accessdate= 31 Enero 2011 }}</ref> Ang maliwanag na ebidensiya ay nagpapatunay na ang radiasyong ultraviolet lalo na ang hindi nag-iionisang medium wave na [[UVB]] bilang sanhi ng karamihan ng mga hindi-melanomang [[kanser sa balat]] na pinakakaraniwang mga anyo ng kanser sa buong mundo.<ref name=Cleaver /> Ang hindi nag-iionisang radiasyon ng kadalasang radyo (''radio frequency'') mula sa mga [[teleponong selular]], [[transmisyon ng kuryenteng elektriko]] at iba pang mga katulad na pinagmulan ay inilarawan bilang isang [[posibleng karsinoheno]] ng [[International Agency for Research on Cancer]] ng [[Samahan ng Pandaigdigang Kalusugan]] (WHO).<ref>{{cite web|title=IARC classifies radiofrequency electromagnetic fields as possibly carcinogenic to humans |url=http://www.iarc.fr/en/media-centre/pr/2011/pdfs/pr208_E.pdf|work=World Health Organization}}</ref> ===Pagmamana=== {{Main|Sindromang kanser}} Ang malawak na karamihan ng mga kanser ay hindi-namamana("sporadic cancers"). Ang mga [[namamanang kanser]](''genetic'') ay pangunahing sanhi ng mga namanang depektong henetiko. Ang mas mababa sa 0.3% ng populasyon ay tagadala ng isang mutasyong henetiko na may isang malaking epekto sa panganib ng kanser at ang mga ito ay nagsasanhi ng mas mababa ng 3–10% ng lahat ng mga kanser.<ref name=Expert09>{{cite journal | author = Roukos DH | title = Genome-wide association studies: how predictable is a person's cancer risk? | journal = Expert Rev Anticancer Ther | volume = 9 | issue = 4 | pages = 389–92 | year = 2009 | month = April | pmid = 19374592 | doi = 10.1586/era.09.12 }}</ref> Ang ilang mga sindromang ito ay kinabibilangan ng: ilang mga namamanang mutasyon sa [[gene]] na ''[[BRCA1]]'' at ''[[BRCA2]]'' na may higit sa 75% panganib ng [[kanser sa suso]] at [[kanser na ovarian]],<ref name=Expert09/> at ang[[hereditary nonpolyposis colorectal cancer]] (HNPCC or Lynch syndrome) na umiiral sa mga 3% ng taong may [[kanser na colorectal]],<ref name=Lancet10>{{cite journal | author = Cunningham D, Atkin W, Lenz HJ, Lynch HT, Minsky B, Nordlinger B, Starling N | title = Colorectal cancer | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-20-26-2010_375_9719/page/1030 | journal = Lancet | volume = 375 | issue = 9719 | pages = 1030–47 | year = 2010 | month = March | pmid = 20304247 | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60353-4 }}</ref> kasama ng iba pa. ===Mga ahenteng pisikal=== Ang ilang mga substansiya ay nagsasanhi ng kanser na pangunahing sa pamamagitan ng pisikal kesa kemikal na mga epekto sa selula.<ref name=Maltoni>{{cite book | author = Maltoni CFM, Holland JF | editor = Bast RC, Kufe DW, Pollock RE, ''et al.'' | title = Holland-Frei Cancer Medicine | edition = 5th | publisher = B.C. Decker | location = Hamilton, Ontario | year = 2000 | chapter = Chapter 16: Physical Carcinogens | isbn = 1-55009-113-1 | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20770/ | accessdate = 31 Enero 2011}}</ref> Ang isang kilalang halimbaw nito ang pangmatagalang pagkakalantad sa ''[[asbestos]]'' na natural na umiiral na mga hiblang mineral na isang pangunahing sanhi ng [[mesothelioma]] na isang uri ng [[kanser sa baga]].<ref name=Maltoni /> Ang ibang mga substansiya sa kategoryang ito ay kinabibilangan ng natural na umiiral at mga sintetikong tulad ng asbestos na mga hiblang gaya ''[[wollastonite]], [[attapulgite]], [[glass wool]]'', at ''[[rock wool]]'' na pinaniniwalang may mga parehong epekto.<ref name=Maltoni /> Ang mga walang hiblang material na partikulo na nagsasanhi ng kanser ay kinabibilangan ng pinulbos na metalikong ''[[cobalt]]'' at ''[[nickel]]'', at ''[[crystalline silica]] ([[quartz]], [[cristobalite]]'', at ''[[tridymite]]'').<ref name=Maltoni /> Karaniwan, ang mga karsinohenong pisikal ay dapat pumasok sa loob ng katawan(gaya ng pagpasok sa pamamagitan ng paglanghap ng mga munting piraso nito) at nangangailangan ng mga taon ng pagkakalantad upang magkaroon ng kanser.<ref name=Maltoni /> Ang traumang pisika na nagreresulta sa kanser ay relatibong bihira.<ref name=Gaeta>{{cite book|author=Gaeta, John F|editor=Bast RC, Kufe DW, Pollock RE, ''et al.''|title=Holland-Frei Cancer Medicine|edition=5th|publisher=B.C. Decker|location=Hamilton, Ontario|year=2000|chapter=Chapter 17: Trauma and Inflammation|isbn=1-55009-113-1|oclc=|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20784/|accessdate=27 Enero 2011}}</ref> Ang mga pag-aangking ang pagkabali ng buto ay nagreresulta sa [[kanser sa buto]] halimbawa ay hindi kailanman napatunay.<ref name=Gaeta /> Gayundin, ang traumang pisika ay hindi tinatanggap na sanhi ng [[kanser sa cervix]], [[kanser sa suso]] o [[kanser sa utak]].<ref name=Gaeta /> Ang isang tinatanggap na pinagmulan ang kadalasang, pangmatagalang paglalapat ng mga maiinit na bagay sa katawan. Posibleng ang paulit ulit na mga [[paso]] sa parehong bahagi ng katawan gaya ng mga nalilikha ng [[kanger]] at kairo heaters (pang-init ng kamay na uling) ay maaaring lumikha ng [[kanser sa balat]] lalo kung ang mga kemikal na karsinoheno ay umiiral rin.<ref name=Gaeta /> Ang kadalasang pag-inom ng nakapapasong mainit na [[tsaa]] ay maaaring lumiha ng [[kanser sa esophagus]].<ref name=Gaeta /> Sa pangkalahatan, pinaniniwalaang ang kanser ay lumilitaw o ang isang preeksistensiyang kanser ay hinihikayat sa proseso ng pagkukumpuni ng trauma kesa ang kanser ay sinanhing direkta ng trauma.<ref name=Gaeta /> Gayunpaman, ang paulit ulit na mga pinsala sa parehong mga tisyu may maaaring pumukaw ng labis na paglaganap ng selula na nagpapataas naman ng mga odd na isang mutasyong kanseroso. Walang ebidensiya na ang mismong [[pamamaga]] ay nagsasanhi ng kanser.<ref name=Gaeta /> ===Mga hormone=== Ang ilang mga [[hormone]] ay gumagampan ng isang papel sa pag-unlad ng kanser sa pamamagitan ng pagtataguyod ng [[paglaganap ng selula]].<ref name=Henderson>{{cite book | author = Henderson BE, Bernstein L, Ross RK | editor = Bast RC, Kufe DW, Pollock RE, ''et al.'' |title=Holland-Frei Cancer Medicine |edition=5th |publisher=B.C. Decker |location=Hamilton, Ontario |year=2000 |chapter=Chapter 13: Hormones and the Etiology of Cancer |isbn=1-55009-113-1 |oclc= |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20759/ |accessdate=27 Enero 2011}}</ref> Ang mga hormone ay mahalagang mga ahente sa mga nauugnay sa kasariang mga kanser gaya ng kanser sa suso, [[endometrium]], prostate, obaryo at [[testis]], gayudin sa [[kanser sa thyroid]] at [[kanser sa buto]].<ref name=Henderson /> Ang mga lebel ng hormone ng isang indibidwal ay karamihang natutukoy nang henetiko kaya ito ay maaari o kahit papaano ay nagpapaliwanag ng presensiya ng ilang mga kanser na tumatakbo sa mga pamilya na tila walang anumang mga gene na nagsasanhi ng kanser. <ref name=Henderson /> Halimbawa, ang mga anak na babae ng mga babae na may kanser sa suso ay mayroon mas mataas na mga lebel ng [[estrogen]] at [[progesterone]] kesa sa mga anak na babae ng mga babaeng walang kanser sa suso. Ang mga mas mataas na lebel ng hormone na ito ay maaaring magpaliwanag kung ang mga babaeng ito ay mayroong mas mataas na panganib ng kanser sa suso kahit sa kawalan ng gene na nagsasanhi ng kanser sa suso.<ref name=Henderson /> Gayundin, ang mga lalake ng lahing Aprikano ay may mahalagang mas mataas na mga lebel ng testosterone kesa sa mga lalake ng lahing Europeo at tumutuong mas mataas na lebel ng kanser sa prostate.<ref name=Henderson /> Ang mga lalake ng lahing Asyano na may pinakamababang mga lebel ng nagpapagana ng testosterone na [[androstanediol glucuronide]] ay may pinakamababang mga lebel ng kanser sa prostate.<ref name=Henderson /> Gayunpaman, ang mga hindi henetikong paktor ay mahalaga rin: ang mga taong [[obese]] ay may mas mataas na mga lebel ng ilang mga nauugnay sa hormone na kanser at isang mas mataas na rate ng mga kanser na ito.<ref name=Henderson /> Ang mga babaeng ginagamot ng [[terapiyang pagpapalit ng hormone]] para sa menopause ay may mas mataas na panganib ng pagkakaroon ng mga kanser na nauugnay sa mga hormone na ito.<ref name=Henderson /> Sa kabilang dako, ang mga taong nag-eehersiyo ng higit sa aberahe ay may mas mababang mga lebel ng mga hormone na ito at mas mababang panganib ng kanser.<ref name=Henderson /> Ang [[Osteosarcoma]] ay maaaring hikayatin ng mga [[hormone ng paglago]].<ref name=Henderson /> Ang ilang mga paggamot at prebensiyonng pakikitungo ay nagpapabuti ng sanhing ito sa pamamagitan ng artipisyal na pagbabawas ng mga lebel ng hormone at kaya pumipigil sa mga sensitibo sa hormone na mga kanser.<ref name=Henderson /> ===Iba pa=== Maliban sa mga bihirang pagpasa na nangyayari sa mga pagbubuntis at tanging isang marhinal na kaunting mga donor ng organo, ang kanser ay pangkalahatang hindi naipapasang sakit. Ang pangunahing dahilan para rito ay ang pagtakwil ng tisyu graft na sanhi ng [[major histocompatibility complex|MHC]] [[histocompatibility|inkompatibilidad]].<ref name=Tolar>{{cite journal | author = Tolar J, Neglia JP | title = Transplacental and other routes of cancer transmission between individuals | journal = J. Pediatr. Hematol. Oncol. | volume = 25 | issue = 6 | pages = 430–4 | year = 2003 | month = June | pmid = 12794519 | doi = 10.1097/00043426-200306000-00002 }}</ref> Sa mga tao at ibang mga [[bertebrata]], ang [[sistemang immuno]] ay gumagamit ng mga MHC antigen upang itangin sa pagitan ang "sarili" at "hindi-sariling" mga selula dahil ang mga antigen na ito ay iba sa iba ibang tao. Kapag ang hindi-sariling mga antigen ay naenkwentro, ang sistemang immuno ay tumutugon laban sa angkop na selula. Ang gayong mga reaksiyon ay maaaring magprotetka laban sa engrafment ng selulang tumor sa pamamagitan ng pag-aalis ng itinanim na mga selula. Sa Estados Unidos, ang tinatayang mga 3,500 mga buntis na babae ay may isang malignansiya kada taon at ang pagpasang transplancental ng [[acute leukaemia]], [[lymphoma]], [[melanoma]] at [[carcinoma]] mula sa ina tungo sa fetus ay napagmasdan.<ref name=Tolar/> Ang pag-unlad ng hinango sa donor na mga tumor mula sa mga transplantasyon ng mga organo ay labis na bihira. Ang pangunahing sanhi ng organ transplant na nauugnay sa mga tumor ay tila ang malignanteng melanoma na hindi nadetekta sa panahon ng pag-ani ng organo.<ref name="pmid16957717">{{cite journal | author = Dingli D, Nowak MA | title = Cancer biology: infectious tumour cells | journal = Nature | volume = 443 | issue = 7107 | pages = 35–6 | year = 2006 | month = September | pmid = 16957717 | pmc = 2711443 | doi = 10.1038/443035a | bibcode = 2006Natur.443...35D }}</ref> Ang kanser mula sa isang organismo ay karaniwang lumalago sa iba pang organismo ng espesyeng ito basta ang mga ito ay nagsasalo ng mga [[histocompatibility]] gene,<ref>{{cite web |title= The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1980|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1980/presentation-speech.html}}</ref> at napatunay gamit ang [[daga]]. Gayunpama, ito ay hindi mangyayri sa tunay na mundong setting maliban sa paglalarawan sa itaaas. Sa mga hindi tao, ang ilang mga uri ng naipapasang kanser ay nailarawan kung saan ang mga kanser ay kumakalata sa pagitan ng mga hayop sa pamamagitan ng pagpasa ng mga mismong selulang tumor. Ang phenomenon na ito ay nakita sa mga [[aso]]ng [[Sticker's sarcoma]] na kilala rin bilang canine transmissible venereal tumor,<ref name="pmid16901782">{{cite journal | author = Murgia C, Pritchard JK, Kim SY, Fassati A, Weiss RA | title = Clonal origin and evolution of a transmissible cancer | url = https://archive.org/details/cell_2006-08-11_126_3/page/477 | journal = Cell | volume = 126 | issue = 3 | pages = 477–87 | year = 2006 | month = August | pmid = 16901782 | pmc = 2593932 | doi = 10.1016/j.cell.2006.05.051 }}</ref> gayundin ang [[devil facial tumour disease]] sa mga [[Tasmanian devil]]. ==Patopisiolohiya== {{Main|Karsinohenesis}} Ang kanser ay pundamental na isang sakit ng kabiguan ng regulasyon ng paglago ng tisyu. Upang ang isang normal na selula na magtransporma sa isang selulang kanser, ang mga [[gene]] na nagreregula ng paglago ng selula at ang diperensiasyon ay dapat mabago.<ref name="pmid18234754">{{cite journal | author = Croce CM | title = Oncogenes and cancer | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-01-31_358_5/page/502 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 358 | issue = 5 | pages = 502–11 | year = 2008 | month = January | pmid = 18234754 | doi = 10.1056/NEJMra072367 }}</ref> Ang mga apektadong gene ay nahahati sa dalawang mga malawak na kategorya: ang mga [[oncogene]] ang mga gene na nagtataguyod ng paglago ng selula at pagpaparami nito. Ang [[gene na tagasupil ng tumor]] ang mga gene na pumipigil sa [[paghahati ng selula]] at pagpapatuloy. Ang malignanteng transpormasyon ay maaaring mangyari sa pamamagitan ng pagkabuo ng mga nobelang oncogene, ang hindi angkop na sobrang ekspresyon ng mga normal na oncogen o sa pamamagitan ng mga hindi ekspresyon o hindi pagpapagana ng mga gene na tagasupil ng tumor. Sa karaniwan, ang mga pagbabago sa maraming mga gene ay kinakailangan upang matransporma sa isang selulang kanser.<ref name="pmid11905807">{{cite journal | author = Knudson AG | title = Two genetic hits (more or less) to cancer | journal = Nat. Rev. Cancer | volume = 1 | issue = 2 | pages = 157–62 | year = 2001 | month = November | pmid = 11905807 | doi = 10.1038/35101031 }}</ref> Ang mga pagbabagong henetiko ay maaaring mangyari sa iba't ibang mga lebel at sa pamamagitan ng iba't ibang mga mekanismo. Ang pagkakamit o pagkawala ng buong [[kromosoma]] ay maaaring mangyari sa pamamagitan ng mga pagkakamali sa [[mitosis]]. Ang mas karaniwang ang mga [[mutasyon]] na mga pagbabago sa sekwensiyang [[nucleotide]] ng henomikong [[DNA]]. Ang malaking iskalang mga mutasyon ay sumasangkot sa pagbura o pagkakamit ng isang bahagi ng isang kromosoma. Ang [[duplikasyon ng gene|amplipikasyon ng gene]] ay nangyayari kapag ang isang selula ay nagkakamit ng marmaing mga kopya(na kadalasan ay 20 o higit pa) ng isang maliit na kromosomal na locus na karaniwan ay naglalaman ng isa o maraming mga oncogen e at katabing materyal na henetiko. Ang [[translokasyong kromosomal]] ay nangyayari kapag ang dalawang magkahiwalay na mga rehiyong kromosomal ay naging abnormal na nagsanib na kadalasan ay sa isang katangiang lokasyon. Ang isang kilalang halimbawa nito ang [[kromosomang Philadelphia]] o translokasyon ng mga [[kromosomang 9 (tao)|kromosomang 9]] at [[kromosomang 22 (tao)|kromosomang 22]] na nangyayari sa [[kronikong myelogenous leukemia]] at nagreresulta sa produksiyon ng [[BCR gene|BCR]]-[[abl gene|abl]] [[fusion protein]] na isang oncogenic [[tyrosine kinase]]. Ang maliit na iskalang mga mutasyon ay kinabibilangan ng mga puntong mutasyon, pagbura at pagpasok na maaaring mangyari sa [[promotor (biolohiya)|promotor]] na rehiyon ng isang gene at umaapekto sa ekspresyon nito o maaaring mangyari sa [[nagkokodigong sekwensiya]] ng gene at nagbabago ng tungkulin o stabilidad ng isang produktong [[protina]]. Ang disrupsiyon ng isang gene ay maaari ring magresulta mula sa [[provirus|integrasyon ng henomikong materyal]] mula sa isang [[DNA virus]] o [[retrovirus]] at nagreresulta sa ekspresyon ng mga viral ocogene sa apektadong selula at mga supling nito. Ang replikasyon ng malaking halaga ng datos na nilalaman sa loob ng DNA ng mga buhay na selula ay [[probabilidad|probabilistikong]] nagreresulta sa ilang mga pagkakamali(mga mutasyon). Ang komplikadong pagkakamaling pagtutuwid at prebensiyon ay itinayo sa proseo at nagbabantay sa selula laban sa kanser. Kung ang labis na pagkakamali ay nangyari, ang napinsalang selula ay maaaring "wumasak sa sarili nito" sa pamamagitan ng nakaprogramang kamatayan ng selula na tinaguriang [[apoptosis]]. Kung ang pagkakamaling mga prosesong kontrol ay nabigo, kung gayon, ang mga mutasyon ay magpapatuloy at maipapasa sa kahabaang ng ng mga anak na selula. Ang ilang mga kapaligiran ay gumagawa ng mga pagkakamali na mas malamang na lumitaw o dumami. Ang gayong mga kapaligiran ay kinabibilangan ng presensiya ng diruptibong mga substansiyang tinatawag na mga [[karsinoheno]], paulit ulit na mga pinsala, init, nag-iionisang radiasyon o [[hypoxia (medical)|hypoxia]]<ref>{{cite journal | author = Nelson DA, Tan TT, Rabson AB, Anderson D, Degenhardt K, White E | title = Hypoxia and defective apoptosis drive genomic instability and tumorigenesis | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2004-09-01_18_17/page/2095 | journal = Genes & Development | volume = 18 | issue = 17 | pages = 2095–107 | year = 2004 | month = September | pmid = 15314031 | pmc = 515288 | doi = 10.1101/gad.1204904 }}</ref> Ang mga pagkakamaling nagsasanhi ng kanser ay "nagpapalakas sa sarili" at dumadami halimbawa; *Ang isang mutasyon sa pagkakamaling nagtutuwid na makinarya ng isang selula ay maaaring magsanhi sa selulang ito at mga anak nito na magtipon ng mga pagkakamali nang mas mabilis. *Ang isang karagdagang mutasyon sa oncogen ay maaaring magsanhi sa selula na dumami nang mas mabilis at mas kadalasan kesa sa mga normal na counterpart nito. *Ang isang karagdagang mutasyon ay maaaring magsanhi ng pagkawala ng isang gene na tagasupil ng tumor na nagsasanhi ng disrupsiyon ng apoptosis na naghuhudyat na landas at nagreresulta sa selula na maging imortal. *Ang isang karagdagang mutasyon sa paghuhudyat na makinarya ng selula ay maaaring magpadala ng nagsasanhi ng pagkakamaling mga hudyat sa kalapit na mga selula. Ang transpormasyon ng isang normal na selula sa isang kanser ay katulad ng isang [[reaksiyong kadena]] na sanhi ng mga inisyal na pagkakamali na dumadami sa mas masidhing mga pagkakamali na ang bawat isa ay patuloy na pumapayag sa selula na tumakas sa mga kontrol ng hangganang normal na paglago ng tisyu. Ang tulad nang paghihimagsik na itong eksena ay nagiging hindi kanais nais [[pagpapatuloy ng pinakaangkop]] kung saan ang mga nagpapatkbong pwersa ng [[ebolusyon]] ay gumagawang laban sa disenyo ng katawan at pagpapatupad ng kaayusan. Kapag ang kanser ay nagsimulang mabuo, ang patuloy na prosesong ito na tinaguriang ''clonal na ebolusyon'' ay nagpapatakbo ng pagpapatuloy tungko sa mas masalakay na mga yugto.<ref name="pmid17109012">{{cite journal | author = Merlo LM, Pepper JW, Reid BJ, Maley CC | title = Cancer as an evolutionary and ecological process | journal = Nat. Rev. Cancer | volume = 6 | issue = 12 | pages = 924–35 | year = 2006 | month = December | pmid = 17109012 | doi = 10.1038/nrc2013 }}</ref> ==Diagnosis== [[Image:Thorax pa peripheres Bronchialcarcinom li OF markiert.jpg|thumb|Chest x-ray na nagpapakita ng [[kanser sa baga]] sa kaliwang baga.]] Ang karamihan ng mga kanser ay inisyal na nakikila dahil sa paglitaw ng mga tanda o sintomas o sa pamamagitan ng pag-iiskreen. Wala sa mga ito ang tumutungo sa isang tiyak na diagnosis na nangangailangan ng pagsusuri ng sampol ng tisyu sa pamamagitan ng isang patolohista. Ang mga taong may pinagsususpetsahang kanser ay iniimbestighan ng mga pagsubok medikal. Ang mga ito ay kinabibilangan ng mga [[blood test]], [[X-ray]]s, [[X-ray computed tomography|CT scans]] at [[endoscopy]]. ===Klasipikasyon=== {{further2|[[Talaan ng mga uri ng kanser]]}} Ang mga kanser ay inuuri sa uri ng selula na tinutularan ng mga selulang tumor at kaya pinagpapalagay na pinagmula ng tumor. Ang mga uring ito ay kinabibilangan ng: * [[Carcinoma]]: Ang mga kanser na hinango mula sa mga [[epithelium|epithelial]]. Ang pangkat na ito ay kinabibilangan ng marami sa mga karaniwang uri ng kanser partikular na sa may edad at kinabibilangan ng halos lahat ng mga nabubuo sa [[kanser sa suso|suso]], [[kanser sa prostate|prostate]], [[kanser sa baga|baga]], [[kanser sa lapay|lapay]] at [[kanser na colorectal|colon]]. * [[Sarcoma]]: Ang mga kanser na lumilitaw mula sa [[tisyung konektibo]](i.e. [[buto]], [[karilahe]], [[taba]], [[nerbo]]) na a ng bawat isa ay nabubuo mula sa mga selulang nagmumula sa mga selulang [[mesenchyme|mesenchymal]] sa labas ng [[marow ng buto]]. * [[Lymphoma]] at [[leukemia]]: Ang dalawang mga uring ito ng kanser ay lumilitaw mula sa hematopoietikong(bumubuo ng dugo) mga selula na lumilisan sa marow at may kagawiang magkaedad sa kulani at dugo. Ang leukemia ang pinakakaraniwang uri ng kanser sa mga bata na nagpapaliwanag sa mga 30%.<ref>{{cite book |author=Varricchio, Claudette G. |title=A cancer source book for nurses |publisher=Jones and Bartlett Publishers |location=Boston |year=2004 |page=229 |isbn=0-7637-3276-1 |oclc= |url=http://books.google.co.jp/books?id=jkqdgZcF9qcC&pg=PA229}}</ref> * [[Germ cell tumor]]: Ang mga kanser na hinango mula sa mga selulang [[pluripotent]] na kadalasan ay lumilitaw sa [[testikulo]] o sa [[obaryo]]([[seminoma]] at [[dysgerminoma]]). * [[Blastoma]]: Ang mga kanser na hinango mula sa hindi matandang selulang prekurso o tisyung embryoniko. Ang mga blastoma ay mas karaniwan sa mga bata kesa sa mga matandang tao. Ang mga kanser ay karaniwang pinangalanan gamit ang ''-carcinoma'', ''-sarcoma'' o ''-blastoma'' bilang isang hulapi na may salitang Latin o Griyego para sa organo o tisyu na pinagmula bilang ugat. Halimbawa, ang mga kanser ng atay [[parenchyma]] na lumilitaw mula sa mga selulang epithelia ay tinatawag na ''[[hepatocarcinoma]]'' samantalang ang isang malignansiyang lumilitaw mula sa primitibong mga selulang prekursor ng atay ay tinatawag na [[hepatoblastoma]] at ang isang kanser na lumilitaw mula sa mga selulang taba ay tinatawag na ''[[liposarcoma]]''. Para sa ibang mga kanser, ang ang organong Ingles ang ginagamit. Halimbawa, ang pinakakaraniwang uri ng [[kanser sa suso]] ay tinatawag na ''[[mammary ductal carcinoma|ductal carcinoma of the breast]]''. Dito, ang pang-uring ''ductal'' ay tumutukoy sa paglitaw ng kanser sa ilalim ng mikroskopyo na nagmumungkahing ito ay nagmula sa mga duct ng gatas. Ang mga [[tumor na benign]](na hindi mga kanser) ay pinangalanang ''-oma'' bilang hulapi kasama ng pangalan ng organo bilang ugat. Halimbawa, ang isang tumor na benign ng makinis na masel ay tinatawag na ''[[leiomyoma]]'' (Ang karaniwang pangalan ng kadalasang umiiral na tumor na benign na ito sa uterus ay ''[[uterine fibroid|fibroid]]''). Ang nakalilito, ang ilang mga uri ''-oma'' na ang mga halimbawa ay kinabibilangan ng [[melanoma]] at [[seminoma]]. Ang ilang mga uri ng kanser ay pinangalanan para sa sukat at hugis ng mga selulang nasa ilalim ng mikroskopyo gaya ng [[giant cell carcinoma]], [[spindle cell carcinoma]], at [[small cell carcinoma]]. ===Patolohiya=== Ang diagnosis ng tisyung ibinigay ng patolohista ay nagpapakita ng uri ng selulang lumalaganap, ang gradong histolohikal nito, mga abnormalidad na henetiko at iba pang mga katangian ng tumor. Sama sama nito, ang impormasyong ito ay magagamit upang masuri ang [[prognosis]] ng pasyente at upang pumili ng pinakamahusay na paggamot. Ang [[cytohenetika]] at [[imunnohistokemika]] ang iba pang mga uri ng pagsubok na maaaring isagawa ng patolohika sa specimen na tisyu. Ang mga pagsubok na ito ay maaaring magbigay ng impormasyon tungkol sa mga pagbabagong molekular(gaya ng mga mutasyon, [[fusion gene]] at numerikal na mga pagbabago ng kromosoma) na nangyari sa mga selulang kanser at kaya ay magpakita ng panghinaharap na pag-aasal ng kanser(prognosis) at pinakamahusay na paggamot. <gallery> Image:Colon cancer 2.jpg|Isang masalakay na [[colorectal carcinoma]] (gitnang itaas) sa isang specimen ng [[colectomy]]. Image:Lung cancer.jpg|Isang [[squamous cell carcinoma]] (ang maputing tumor) malapit sa [[bronchi]] isang specimen ng baga. Image:BreastCancer.jpg|Isang malaking masalakay na [[Mammary ductal carcinoma|ductal carcinoma]] sa isang specimen ng [[mastectomy]]. </gallery> ==Pag-iwas== Ang prebensiyon o pag-iwas ay inilalarawan bilang mga aktibong sukat na nagpapabawas ng panganib ng kanser.<ref>{{cite web | url=http://www.mayoclinic.com/health/cancer-prevention/CA00024 | title=Cancer prevention: 7 steps to reduce your risk | publisher=[[Mayo Clinic]] | date=27 Setyembre 2008 | accessdate=30 Enero 2010}}</ref> Ang malawak na karamihan ng mga paktor ng panganib ng kanser ay sanhi ng kapaligiran(kabilang ang pamumuha) at marami sa mga paktor na ito ay makokontrol. Kaya ang kanser ay malaking itinuturing na isang maiiwasang sakit.<ref name=Danaei>{{cite journal | author = Danaei G, Vander Hoorn S, Lopez AD, Murray CJ, Ezzati M | title = Causes of cancer in the world: comparative risk assessment of nine behavioural and environmental risk factors | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_november-19-25-2005_366_9499/page/1784 | journal = Lancet | volume = 366 | issue = 9499 | pages = 1784–93 | year = 2005 | pmid = 16298215 | doi = 10.1016/S0140-6736(05)67725-2 }}</ref> Ang mas malaki sa 30% ng kanser ay itinuturing na maiiwasan sa pamamagitan ng pag-iwas sa mga paktor ng panganib kabilang ang [[tabako]], labis na timbang, hindi sapat na dieta, kawalang gawaing pisika, alak, [[Mga sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], at [[polusyon sa hangin]].<ref name="Cancer Cancer">{{cite web |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/ |title=Cancer |work=World Health Organization |accessdate=9 Enero 2011}}</ref> Not all environmental causes can be prevented completely such as naturally occurring [[background radiation]]. ===Dietaryo=== {{Main|Dieta at cancer}} Bagaman maraming mga rekomendasyong pangpagkain ang iminungkahi upang mabawasan ang panganib ng kanser, ang ilan ay may malaking sumusuportang ebidensiyang siyentipiko. <ref name=Diet11>{{cite journal | author = Wicki A, Hagmann, J | title = Diet and cancer. | journal = Swiss medical weekly | volume = 141 | issue = | pages = w13250 | year = 2011 | month = September | pmid = 21904992 | doi = 10.4414/smw.2011.13250 }}</ref> Ang pangunahing mga paktor na pang pagkain na nagpapataas ng panganin ng kanser ang [[obesidad]] at pag-inom ng [[alak]]. Ang isang dietang mababa sa mga prutas at gulay at mataas sa pulang karne ay itinuturo ngunit hindi nakumpirma.<ref name="pmid22202045">{{cite journal | author = Cappellani A, Di Vita M, Zanghi A, Cavallaro A, Piccolo G, Veroux M, Berretta M, Malaguarnera M, Canzonieri V, Lo Menzo E | title = Diet, obesity and breast cancer: an update | journal = Front Biosci (Schol Ed) | volume = 4 | issue = | pages = 90–108 | year = 2012 | pmid = 22202045 | doi = }}</ref><ref name="pmid21119663">{{cite journal | author = Key TJ | title = Fruit and vegetables and cancer risk | journal = Br. J. Cancer | volume = 104 | issue = 1 | pages = 6–11 | year = 2011 | month = January | pmid = 21119663 | pmc = 3039795 | doi = 10.1038/sj.bjc.6606032 }}</ref> Consumption of [[coffee]] is associated with a reduced risk of [[liver cancer]].<ref name="pmid17484871">{{cite journal | author = Larsson SC, Wolk A | title = Coffee consumption and risk of liver cancer: a meta-analysis | url = https://archive.org/details/sim_gastroenterology_2007-05_132_5/page/1740 | journal = Gastroenterology | volume = 132 | issue = 5 | pages = 1740–5 | year = 2007 | month = May | pmid = 17484871 | doi = 10.1053/j.gastro.2007.03.044 }}</ref> Ang mga pag-aaral ay nag-ugnay ng pagkain ng pula o pinrosesong karne sa tumaas na panganib ng [[kanser sa suso]], [[kanser na colorectal]], at [[kanser sa lapay]] na isang phenomenon na maaaring sanhi ng presensiya ng mga karsinoheno sa mga pagkaing niluto sa mataas na mga temperatura.<ref name="pmid19838915">{{cite journal | author = Zheng W, Lee SA | title = Well-done meat intake, heterocyclic amine exposure, and cancer risk | journal = Nutr Cancer | volume = 61 | issue = 4 | pages = 437–46 | year = 2009 | pmid = 19838915 | pmc = 2769029 | doi = 10.1080/01635580802710741 }}</ref><ref name="pmid20374790">{{cite journal | author = Ferguson LR | title = Meat and cancer | journal = Meat Sci. | volume = 84 | issue = 2 | pages = 308–13 | year = 2010 | month = February | pmid = 20374790 | doi = 10.1016/j.meatsci.2009.06.032 }}</ref> Kaya ang rekomedasyong dietaryo para sa pag-iwas ng kanser ay karaniwang kinabibilangan ng "pangunahing gulay, prutas, buong butil, isda at nabawasang pagkain ng pulang karne at pininong asukal." <ref name=Diet11/> ===Medikasyon=== Ang konsepto ng mga medikasyon o gamot ay maaaring gamitin upang maiwasan ang kansr ay nakaaakit at ang ebidensiya ay sumusuporta sa paggamit ng mga ito sa ilang mga inilarawang sirkunstansiya.<ref>Holland Chp.33</ref> Sa pangkalahatang populasyon, ang mga [[NSAID]] ay nagpapabwas ng panganib ng [[kanser na colorectal]] gayunpaman, sanhi ng mga side effect na cardiovascular at gastrointestinal, ang mga ito ay nagsasanhi ng pangkabuuang panganib kapag ginamit sa pag-iwas ng kanser.<ref name="pmid17339623">{{cite journal | author = Rostom A, Dubé C, Lewin G, Tsertsvadze A, Barrowman N, Code C, Sampson M, Moher D | title = Nonsteroidal anti-inflammatory drugs and cyclooxygenase-2 inhibitors for primary prevention of colorectal cancer: a systematic review prepared for the U.S. Preventive Services Task Force | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2007-03-06_146_5/page/376 | journal = Ann. Intern. Med. | volume = 146 | issue = 5 | pages = 376–89 | year = 2007 | month = March | pmid = 17339623 | doi = }}</ref> [[Aspirin]] has been found to reduce the risk of death from cancer by about 7%.<ref name="pmid21144578">{{cite journal | author = Rothwell PM, Fowkes FG, Belch JF, Ogawa H, Warlow CP, Meade TW | title = Effect of daily aspirin on long-term risk of death due to cancer: analysis of individual patient data from randomised trials | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_january-1-7-2011_377_9759/page/31 | journal = Lancet | volume = 377 | issue = 9759 | pages = 31–41 | year = 2011 | month = January | pmid = 21144578 | doi = 10.1016/S0140-6736(10)62110-1 }}</ref> Ang [[tagapigil ng COX-2]] ay maaaring magpabawa ng rate ng pagkakabuo ng [[polyp]] sa mga taong may [[familial adenomatous polyposis]] gayunpaman, ay nauugnay ang mga ito sa parehong mga adbersong epekto gaya ng mga NSAID.<ref name="pmid20594533">{{cite journal | author = Cooper K, Squires H, Carroll C, Papaioannou D, Booth A, Logan RF, Maguire C, Hind D, Tappenden P | title = Chemoprevention of colorectal cancer: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technol Assess | volume = 14 | issue = 32 | pages = 1–206 | year = 2010 | month = June | pmid = 20594533 | doi = 10.3310/hta14320 }}</ref> Ang pang-araw araw na paggamit ng[[tamoxifen]] o [[raloxifene]] ay naipakitang nagpapabawas ng pagkakaron ng [[kanser sa suso]] sa mataas na panganib na mga babae.<ref name="pmid19020189">{{cite journal | author = Thomsen A, Kolesar JM | title = Chemoprevention of breast cancer | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-health-system-pharmacy_2008-12-01_65_23/page/2220 | journal = Am J Health Syst Pharm | volume = 65 | issue = 23 | pages = 2221–8 | year = 2008 | month = December | pmid = 19020189 | doi = 10.2146/ajhp070663 }}</ref> Ang benepisyo laban sa panganib para sa [[tagapigil ng 5-alpha-reductase]] gaya ng [[finasteride]] ay hindi maliwanag.<ref name="pmid18425978">{{cite journal | author = Wilt TJ, MacDonald R, Hagerty K, Schellhammer P, Kramer BS | title = Five-alpha-reductase Inhibitors for prostate cancer prevention | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = | issue = 2 | pages = CD007091 | year = 2008 | pmid = 18425978 | doi = 10.1002/14651858.CD007091 }}</ref> Ang mga [[bitamina]] ay hidni natagpuang epektibo sa pag-iwas ng kanser,<ref name="pmid20939459">{{cite journal | author = | title = Vitamins and minerals: not for cancer or cardiovascular prevention | journal = Prescrire Int | volume = 19 | issue = 108 | pages = 182 | year = 2010 | month = August | pmid = 20939459 | doi = | url = http://english.prescrire.org/en/81/168/46461/0/2010/ArchiveNewsDetails.aspx?page=2 }}</ref> bagaman ang mababang mga lebel ng [[bitamina D]] ay nauugnay sa tumaas na panganib ng kanser.<ref name="pmid16595781">{{cite journal | author = Giovannucci E, Liu Y, Rimm EB, Hollis BW, Fuchs CS, Stampfer MJ, Willett WC | title = Prospective study of predictors of vitamin D status and cancer incidence and mortality in men | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2006-04-05_98_7/page/450 | journal = J. Natl. Cancer Inst. | volume = 98 | issue = 7 | pages = 451–9 | year = 2006 | month = April | pmid = 16595781 | doi = 10.1093/jnci/djj101 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Vitamin_D_Has_Role_in_Colon_Cancer_Prevention.asp|title=Vitamin D Has Role in Colon Cancer Prevention|accessdate=27 Hulyo 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061204052746/http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Vitamin_D_Has_Role_in_Colon_Cancer_Prevention.asp|archivedate=2006-12-04|url-status=live}}</ref> Whether this relationship is causal and vitamin D supplementation is protective is not determined.<ref name="pmid16595770">{{cite journal | author = Schwartz GG, Blot WJ | title = Vitamin D status and cancer incidence and mortality: something new under the sun | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2006-04-05_98_7/page/428 | journal = J. Natl. Cancer Inst. | volume = 98 | issue = 7 | pages = 428–30 | year = 2006 | month = April | pmid = 16595770 | doi = 10.1093/jnci/djj127 }}</ref> Ang pag-inom ng mga suplement na [[Beta-carotene]] ay natagpuang nagpapataas ng mga rate ng [[kanser sa baga]] sa mga mataas na panganib na tao.<ref name="pmid21738614">{{cite journal | author = Fritz H, Kennedy D, Fergusson D, Fernandes R, Doucette S, Cooley K, Seely A, Sagar S, Wong R, Seely D | title = Vitamin A and retinoid derivatives for lung cancer: a systematic review and meta analysis | journal = PLoS ONE | volume = 6 | issue = 6 | pages = e21107 | year = 2011 | pmid = 21738614 | pmc = 3124481 | doi = 10.1371/journal.pone.0021107 }}</ref> Ang suplementasyon ng [[asidong folic]] ay hindi natagpuang epektibo sa pag-iwas ng [[kanser sa colon]] at maaaring magpataas ng mga polyp sa colon.<ref name="pmid17551129">{{cite journal | author = Cole BF, Baron JA, Sandler RS, Haile RW, Ahnen DJ, Bresalier RS, McKeown-Eyssen G, Summers RW, Rothstein RI, Burke CA, Snover DC, Church TR, Allen JI, Robertson DJ, Beck GJ, Bond JH, Byers T, Mandel JS, Mott LA, Pearson LH, Barry EL, Rees JR, Marcon N, Saibil F, Ueland PM, Greenberg ER | title = Folic acid for the prevention of colorectal adenomas: a randomized clinical trial | url = https://archive.org/details/sim_jama_2007-06-06_297_21/page/2350 | journal = JAMA | volume = 297 | issue = 21 | pages = 2351–9 | year = 2007 | month = June | pmid = 17551129 | doi = 10.1001/jama.297.21.2351 }}</ref> ===Pagpapabakuna=== Ang mga [[bakuna]] ay binuo na nagpapaiwas ng ilang mga impeksiyon ng ilang mga virus. <ref name=vacc_facts_nci>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/cancervaccine | title=Cancer Vaccine Fact Sheet | publisher=[[National Cancer Institute|NCI]] | date=8 Hunyo 2006 | accessdate=15 Nobyembre 2008 | archive-date=25 Oktubre 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081025003130/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/cancervaccine | url-status=dead }}</ref> Ang bakuna ng [[Human papillomavirus]] ([[Gardasil]] at [[Cervarix]]) ay nagpapabawas ng panganib ng pagkakaron ng [[kanser sa cervix]].<ref name=vacc_facts_nci/> Ang bakuna para sa [[hepatitis B]] ay nagpapaiwas ng impeksiyon sa virus na hepatitis B virus at kaya ay nagpapabawas ng panganib ng [[kanser sa atay]].<ref name=vacc_facts_nci/> ect to breast cancer screening stating that routine mammography may do more harm than good.<ref name="CD001877">{{cite journal | author = Gøtzsche PC, Nielsen M | title = Screening for breast cancer with mammography | journal = Cochrane Database Syst Rev | volume = | issue = 1 | pages = CD001877 | year = 2011 | pmid = 21249649 | doi = 10.1002/14651858.CD001877.pub4 }}</ref> ==Pangangasiwa== Maraming mga opsiyon ng pangangasiwa para sa kanser ay umiiral na ang mga pangunahin sa mga ito ay kinabibilangan ng ''[[siruhiya]]''(surgery), ''[[kemoterapiya]]'', ''[[terapiyang radiasyon]]'' at ''[[pangangalagang paliatibo]]''. Kung aling mga paggamot ang ginagamit ay depende sa uri, lokasyon at grado ng kanser gayundin ang kalusugan at mga kahilingan ng pasyente. ===Kemoterapiya=== Ang isang pundamental na pilosopiya ng kombinasyon ng terapiya ng kanser ay ang iba't ibang mga droga o gamot ay gumagana sa pamamagitan ng iba't ibang [[cytotoksiko]]ng mga mekanismo at ang mga resulta ng paggamit ng maraming mga droga ay synerhistiko sa ilang digri. Dahil ang mga ito ay iba't ibang naglilimita ng dosis na mga epektong adberso, ang mga ito ay maaaring ibigay ng magkakasama sa buong mga dosis sa ''mga rehimeng kemoterapiya''.<ref>Mayer, RJ, Targeted therapy for advanced colorectal cancer -- more is not always better, N Engl J Med. 2009;360:623</ref> Ang terminong ''rehimeng induksiyon'' ay tumutukoy sa isang rehimeng kemoterapiya na ginagamit para sa simulang paggamot ng sakit. Ang isang ''rehimeng pagpapanatili''(maintenance) ay tumutukoy sa patuloy na paggamit ng kemoterapiya na ginagamit upang mabawasan ang mga tsansa ng pagbabalik ng isang kanser o upang maiwasan ang umiiral na kanser sa pagpapatuloy nito.<ref>{{Cite web |url=http://www.cancer.net/all-about-cancer/cancernet-feature-articles/treatments-tests-and-procedures/explaining-maintenance-therapy |title=Cancer.net - Explaining Maintenance Therapy |access-date=2012-08-28 |archive-date=2013-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131120062901/http://www.cancer.net/all-about-cancer/cancernet-feature-articles/treatments-tests-and-procedures/explaining-maintenance-therapy |url-status=dead }}</ref> Ang karaniwang mga rehimen sa kemoterapiya ang: {| class="wikitable" ! Pangalan!! Mga bahagi !! Halimbawa ng mga paggamit at iba pang mga komento |- | '''[[ABVD]]''' | Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[bleomycin]], [[vinblastine]], [[dacarbazine]] | [[Hodgkin's lymphoma]] |- | '''AC''' | Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[cyclophosphamide]] | [[Breast cancer]] |- | '''[[BEACOPP]]''' | [[Bleomycin]], [[etoposide]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[cyclophosphamide]], Oncovin ([[vincristine]]), [[procarbazine]], [[prednisone]] | [[Hodgkin's lymphoma]] |- | '''BEP''' | [[Bleomycin]], [[etoposide]], platinum agent ([[cisplatin|cisplatin (Platinol)]]) | [[Testicular cancer]], [[germ cell tumor]]s |- | '''CA''' | [[Cyclophosphamide]], Adriamycin ([[doxorubicin]]) (same as AC) | [[Breast cancer]] |- | '''CAF''' | [[Cyclophosphamide]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[fluorouracil]] (5-FU) | [[Breast cancer]] |- | '''CAV''' | [[Cyclophosphamide]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[vincristine]] | [[Lung cancer]] |- | '''[[CBV (chemotherapy)|CBV]]''' | [[Cyclophosphamide]], [[BCNU|BCNU (carmustine)]], VP-16 ([[etoposide]]) | [[Lymphoma]] |- | '''ChlVPP/EVA''' | [[Chlorambucil]], vincristine ([[Oncovin]]), [[procarbazine]], [[prednisone]], [[etoposide]], [[vinblastine]], Adriamycin ([[doxorubicin]]) | [[Hodgkin's lymphoma]] |- | '''[[CHOP]]''' | [[Cyclophosphamide]], hydroxydaunorubicin ([[doxorubicin]]), vincristine ([[Oncovin]]), [[prednisone]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''[[CHOP-R]]''' or '''R-CHOP''' | CHOP + [[rituximab]] | [[B cell]] [[non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''[[CHOP|COP]]''' or '''[[CHOP|CVP]]''' | [[Cyclophosphamide]], Oncovin ([[vincristine]]), [[prednisone]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] in patients with history of [[cardiovascular disease]] |- | '''[[Cyclophosphamide, methotrexate and fluorouracil|CMF]]''' | [[Cyclophosphamide]], [[methotrexate]], [[fluorouracil]] (5-FU) | [[Breast cancer]] |- | '''[[COPP (chemotherapy)|COPP]]''' | [[Cyclophosphamide]], Oncovin ([[vincristine]]), [[procarbazine]], [[prednisone]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''[[HyperCVAD|CVAD / HyperCVAD]]''' | [[Cyclophosphamide]], [[Vincristine]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[dexamethasone]] | Aggressive [[non-Hodgkin lymphoma]], [[lymphoblastic lymphoma]], some forms of [[leukemia]] |- | '''EC''' | [[Epirubicin]], [[cyclophosphamide]] | [[Breast cancer]] |- | '''ECF''' | [[Epirubicin]], [[cisplatin]], [[fluorouracil]] (5-FU) | [[Gastric cancer]] and [[oesophageal cancer]] |- | '''EP''' | [[Etoposide]], platinum agent ([[cisplatin|cisplatin (Platinol)]]) | [[Testicular cancer]], [[germ cell tumor]]s |- | '''EPOCH''' | [[Etoposide]], [[prednisone]], [[Oncovin]], [[cyclophosphamide]], and [[hydroxydaunorubicin]] | [[Lymphomas]] |- | '''FEC''' | [[Fluorouracil]] (5-FU), [[epirubicin]], [[cyclophosphamide]] | [[Breast cancer]] |- | '''FL''' (Also known as Mayo) | [[Fluorouracil]] (5-FU), leucovorin ([[folinic acid]]) | [[Colorectal cancer]] |- | '''[[FOLFOX]]''' | [[Fluorouracil]] (5-FU), leucovorin ([[folinic acid]]), [[oxaliplatin]] | [[Colorectal cancer]] |- | '''[[FOLFIRI]]''' | [[Fluorouracil]] (5-FU), leucovorin ([[folinic acid]]), [[irinotecan]] | [[Colorectal cancer]] |- | '''[[ICE chemotherapy regimen|ICE]]''' | [[ifosfamide]], [[carboplatin]], [[etoposide]] (VP-16) | Aggressive [[lymphomas]], progressive [[neuroblastoma]] |- | '''ICE-R''' | [[ICE chemotherapy regimen|ICE]] + [[rituximab]] | High-risk progressive or recurrent [[lymphomas]] |- | '''m-BACOD''' | [[Methotrexate]], [[bleomycin]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[cyclophosphamide]], Oncovin ([[vincristine]]), [[dexamethasone]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''MACOP-B''' | [[Methotrexate]], leucovorin ([[folinic acid]]), Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[cyclophosphamide]], Oncovin ([[vincristine]]), [[prednisone]], [[bleomycin]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''[[MOPP (medicine)|MOPP]]''' | [[Mechlorethamine]], Oncovin ([[vincristine]]), [[procarbazine]], [[prednisone]] | [[Hodgkin's lymphoma]] |- |'''MVAC''' | [[methotrexate]], [[vinblastine]], [[adriamycin]], [[cisplatin]] | Advanced [[bladder cancer]]<ref>{{Cite web |url=http://www.cancernetwork.com/bladder-cancer/content/article/10165/71963 |title=Archive copy |access-date=2012-08-28 |archive-date=2012-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120109174736/http://www.cancernetwork.com/bladder-cancer/content/article/10165/71963 |url-status=dead }}</ref> |- | '''PCV''' | [[Procarbazine]], CCNU ([[lomustine]]), [[vincristine]] | [[Brain tumors]] |- | '''ProMACE-MOPP''' | [[Methotrexate]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[cyclophosphamide]], [[etoposide]] + [[MOPP (medicine)|MOPP]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''ProMACE-CytaBOM''' | [[Prednisone]], [[doxorubicin]] ([[adriamycin]]), [[cyclophosphamide]], [[etoposide]], [[cytarabine]], [[bleomycin]], Oncovin ([[vincristine]]), [[methotrexate]], [[leucovorin]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''R-FCM''' | [[Rituximab]], [[fludarabine]], [[cyclophosphamide]], [[mitoxantrone]] | [[B cell]] non-Hodgkin lymphoma |- | '''[[Stanford V]]''' | [[Doxorubicin]], [[mechlorethamine]], [[bleomycin]], [[vinblastine]], [[vincristine]], [[etoposide]], [[prednisone]] | [[Non-Hodgkin lymphoma]] |- | '''Thal/Dex''' | [[Thalidomide]], [[dexamethasone]] | [[Multiple myeloma]] |- | '''TIP''' | [[Paclitaxel]], [[ifosfamide]], platinum agent [[cisplatin|cisplatin (Platinol)]] | [[Testicular cancer]], [[germ cell tumor]]s in salvage therapy |- | '''{{visible anchor|EE-4A}}''' | [[Vincristine]], [[Actinomycin]]<ref name=nci/> | [[Wilms' tumor]]<ref name=nci>[http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/wilms/HealthProfessional/Page5 Treatment of Wilms Tumor] at [[National Cancer Institute]]. Last Modified: 03/29/2012</ref> |- | '''{{visible anchor|DD-4A}}''' | [[Vincristine]], [[Actinomycin]], [[Doxorubicin]]<ref name=nci/> | [[Wilms' tumor]]<ref name=nci/> |- | '''VAC''' | [[Vincristine]], [[Actinomycin]], [[Cyclophosphamide]] | [[Rhabdomyosarcoma]] |- | '''VAD''' | [[Vincristine]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[dexamethasone]] | [[Multiple myeloma]] |- | '''[[VAMP Regimen|VAMP]]''' | | [[Vincristine]] and others | [[Hodgkin's lymphoma]], [[leukemia]], [[multiple myeloma]] |- | '''{{visible anchor|Regimen I}}''' | [[Vincristine]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[etoposide]], [[cyclophosphamide]] | [[Wilms' tumor]]<ref name=nci/> |- | '''VAPEC-B''' | [[Vincristine]], Adriamycin ([[doxorubicin]]), [[prednisone]], [[etoposide]], [[cyclophosphamide]], [[bleomycin]] | [[Hodgkin's lymphoma]] |- | '''VIP''' | [[Vinblastin]], [[ifosfamide]], platinum agent [[cisplatin|cisplatin (Platinol)]] | [[Testicular cancer]], [[germ cell tumor]]s |} ==Prognosis== {{See also|survivor ng kanser}} Ang kanser ay may reputasyon bilang isang nakamamatay na sakit. Kung kukunin ng buo, ang kalahati ng mga taong tumatanggap ng paggamot para sa masalakay(invasive) na kanser(hindi kasama ang [[carcinoma sa situ]]) at hindi-melanoma(mga [[kanser ng balat]]) ay namamatay sa kanser o sa paggamot nito.<ref name=Epi11/> Ang survival(pagpapatuloy na mabuhay) ay masahol sa mga maunlad na bansa.<ref name=Epi11/> Ang mga nakasurvive sa kanser ay may tumaas na panganib ng pagkakaron ng isang ikalawang pangunahing kanser mga dalawang beses na rate sa mga hindi kailanman na-diagnose ng kanser.<ref name="isbn1-55009-213-8" /> Ang tumaas na panganib ay pinaniniwalaang sanhi ng parehong mga panganib na paktor na lumikha ng unang kanser, sa isang bahagi ay sanhi ng paggamot ng unang kanser at potensiyal na kaugnay sa mabuting pagsunod sa pag-iiskreen.<ref name="isbn1-55009-213-8">{{cite book| editor=Frei, Emil; Kufe, Donald W.; Holland, James F.|author=Rheingold, Susan; Neugut, Alfred; Meadows, Anna| title=Holland-Frei Cancer Medicine| edition = 6th| publisher=BC Decker| location=Hamilton, Ont| year=2003| page=2399| isbn=1-55009-213-8|chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20948/| chapter=156: Secondary Cancers: Incidence, Risk Factors, and Management| accessdate=5 Nobyembre 2009}}</ref> Ang paghuhula ng maikli o mahabang survival ay mahirap at depende sa maraming mga paktor. Ang pinakamahalang mga paktor ang partikular na uri ng kanser ang edad at kabuuang kalusugan ng pasyente. Ang mga taong mahina at may iba pang mga problema sa kalusugan ay may maliit na rate ng survival kesa sa mga malusog na tao. Ang isang [[centenarian]](umabot sa 100 taong gulang o higit pa) ay hindi malamang na mabubuhay sa loob ng limang mga taon kahit pa ang paggamot ay matagumpay. Ang mga taong nag-uulat ng mas mataas na kalidad ng buhay ay may kagawiang mabuhay ng matagal.<ref>{{cite journal | author = Montazeri A | title = Quality of life data as prognostic indicators of survival in cancer patients: an overview of the literature from 1982 to 2008 | journal = Health Qual Life Outcomes | volume = 7 | issue = | pages = | year = 2009 | month = December | pmid = 20030832 | pmc = 2805623 | doi = 10.1186/1477-7525-7-102 }}</ref> Ang mga taong may mas mababang kalidad ng buhay ay maaaring maapektuhan ng [[depresyon]] at iba pang mga komplikasyon mula sa paggamot ng kanser o pagpapatuloy ng sakit na sumisira sa kalidad ng buhay ng mga ito at nagbabawas ng bilang ng buhay. Noong 2007, ang kabuuang gastos ng kanser sa Estados Unidos kabilang ang paggamot at hindi direktang mga gastos ng kamatayan(gaya ng pagkawala ng produktibidad sa trabaho) ay tinatayang $226.8 bilyon. Noong 2007, ang 32% ng mga [[Hispaniko]] at 10% ng mga bata na 17 taong gulang o mas bata rito ay walang kasiguruhan ng kalusugan(health insurance).<ref>{{cite web|url = http://journalistsresource.org/studies/society/health/cancer-facts-figures-2012/ |title = Cancer Facts and Figures 2012 |publisher = Journalist's Resource.org }}</ref> ==Epidemiolohoiya== {{Main|Epidemiolohiya ng kancer}} [[Image:Malignant neoplasms world map - Death - WHO2004.svg|thumb|Rate ng kamatayan mula sa malignanteng kanser kada 100,000&nbsp;mamamayan noong 2004.<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=WHO Disease and injury country estimates |year=2009 |work=World Health Organization |accessdate=11 Nobyembre 2009}}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|walang datos}} {{legend|#ffff65|≤&nbsp;55}} {{legend|#fff200|55–80}} {{legend|#ffdc00|80–105}} {{legend|#ffc600|105–130}} {{legend|#ffb000|130–155}} {{legend|#ff9a00|155–180}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|180–205}} {{legend|#ff6e00|205–230}} {{legend|#ff5800|230–255}} {{legend|#ff4200|255–280}} {{legend|#ff2c00|280–305}} {{legend|#cb0000|≥&nbsp;305}} {{Multicol-end}} ]] Noong 2008, ang tinatayang 12.7&nbsp;milyong mga kanser ay nadiagnose(hindi kasama ang mga hindi-melanomang kanser sa balat at iba pang mga hindi-masalakay na kanser) at ang c7.6&nbsp;milyong katao ang namatay sa kanser sa buong mundo.<ref name=Epi11>{{cite journal | author = Jemal A, Bray, F, Center, MM, Ferlay, J, Ward, E, Forman, D | title = Global cancer statistics | journal = CA: a cancer journal for clinicians | volume = 61 | issue = 2 | pages = 69–90 | year = 2011 | month = February | pmid = 21296855 | doi = 10.3322/caac.20107 }}</ref> Ang kanser bilang isang pangkat ay nagpapaliwanag sa tinatayang 13% ng lahat ng mga kamatayan kada taon na ang pinaka karaniwang ang: [[kanser sa baga]](1.4 milyong kamatayan), [[kanser sa tiyan]](740,000 kamatayan), [[kanser sa atay]](700,000 kamatayan), [[kanser na colorectal]](610,000 kamatayan) at [[kanser sa suso]](460,000 kamatayan).<ref name="WHO">{{cite web | last =WHO | authorlink =World Health Organization | title =Cancer | publisher =World Health Organization |month=October | year=2010 | url =http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/ | accessdate =5 Enero 2011}}</ref> Ito ay gumagawa sa masalakay na kanser na pangunahing sanhi ng kamatayan sa maunlad na mga bansa at ikalawang pangunahing sanhi ng kamatayan sa umuunlad na mga bansa.<ref name=Epi11/> Ang higit sa kalahati ng mga kaso ay nangyayari sa mga umuunlad na bansa.<ref name=Epi11/> Ang rate ng kanser na pandaigdigan ay tumataas na pangunahing sanhi ng tumatandang populasyon at mga pagbabago sa pamumuhay sa umuunlad na mga bansa.<ref name=Epi11/> Ang pinakamahalagang [[paktor ng panganib]] sa pagkakaroon ng kanser ang matandang edad.<ref name=Coleman>{{cite book|author=Coleman, William B. and Rubinas, Tara C.|editor=Tsongalis, Gregory J. and Coleman, William L.|title=Molecular Pathology: The Molecular Basis of Human Disease|url=https://archive.org/details/molecularpatholo0000unse_o1k3|publisher=Elsevier Academic Press|location=Amsterdam|year=2009|page=[https://archive.org/details/molecularpatholo0000unse_o1k3/page/66 66]|chapter=4|isbn=0-12-374419-9|oclc=}}</ref> Bagaman posible para sa kanser na tumama sa anumang edad, ang karamihan ng mga taong na-diagnose ng masalakay na kanser ay higit sa edad na 65.<ref name=Coleman /> Ayon sa mananaliksik ng kanser na si [[Robert A. Weinberg]], "''Kung tayo ay mabuhay nang sapat na matagal, sa mas lalong mabilis na panahon o kalaunang panahon, lahat tayo ay makakakuha ng kanser."'' <ref name=Weinberg>{{cite news| url = http://www.nytimes.com/2010/12/28/health/28cancer.html| title = Unearthing Prehistoric Tumors, and Debate| newspaper = [[The New York Times]]| date = 28 Disyembre 2010| author = Johnson, George}}</ref> Ang ilang mga ugnayan sa pagitan ng pagtanda at kanser ay itinuturo sa [[immunosenensiya]]ng <ref>{{cite journal | author = Pawelec G, Derhovanessian, E, Larbi, A | title = Immunosenescence and cancer | journal = Critical reviews in oncology/hematology | volume = 75 | issue = 2 | pages = 165–72 | year = 2010 | month = Aug | pmid = 20656212 | doi = 10.1016/j.critrevonc.2010.06.012 }}</ref> pagtitipon ng mga pagkakamali sa [[DNA]] sa loob ng panahon ng buhay,<ref>{{cite book |author=Alberts, B, Johnson A, Lewis J, et al. |title=Molecular biology of the cell |publisher=Garland Science |location=New York |year=2002 |edition=4th |chapter=The Preventable Causes of Cancer |isbn=0-8153-4072-9 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26897/ |quote=A certain irreducible background incidence of cancer is to be expected regardless of circumstances: mutations can never be absolutely avoided, because they are an inescapable consequence of fundamental limitations on the accuracy of DNA replication, as discussed in Chapter 5. If a human could live long enough, it is inevitable that at least one of his or her cells would eventually accumulate a set of mutations sufficient for cancer to develop. |oclc= |doi= }}</ref> at mga nauugnay sa edad na mga pagbabago sa [[sistemang endokrina]].<ref>{{cite journal | author = Anisimov VN, Sikora, E, Pawelec, G | title = Relationships between cancer and aging: a multilevel approach | journal = Biogerontology | volume = 10 | issue = 4 | pages = 323–38 | year = 2009 | month = Aug | pmid = 19156531 | doi = 10.1007/s10522-008-9209-8 }}</ref> Ang ilang mabagal na lumalagong mga kanser ay partikular na karaniwan. Ang mga pag-aaral ng [[autopsiya]] sa Europa at Asya ay nagpakitang hanggang 36% ng mga tao ay mayroong hindi nadiagnose at maliwanag na hindi mapanganib na [[kanser sa thyroid]] sa panahon ng kanilang mga kamatayan at ang 80% ng mga lalake ay nagkakaron ng [[kanser sa prostate]] sa edad na 80.<ref>{{cite book| author = Fraumeni, Joseph F.; Schottenfeld, David; Marshall, James M.| title = Cancer epidemiology and prevention| publisher = Oxford University Press| location = Oxford [Oxfordshire]| year = 2006| page = 977| isbn = 0-19-514961-0| oclc =}}</ref><ref>{{cite book| author = Bostwick, David G.; Eble, John N.| title = Urological Surgical Pathology| url = https://archive.org/details/urologicalsurgic0000unse| publisher = Mosby| location = St. Louis| year = 2007| page = [https://archive.org/details/urologicalsurgic0000unse/page/468 468]| isbn = 0-323-01970-6| oclc =}}</ref> Dahil sa ang mga kanser na ito ay hindi nagsanhi ng kamatayan ng pasyente, ang pagtukoy sa mga ito ay kumakatawan sa labis na diagnosis kesa sa magagamit na pangangalagang medikal. Ang tatlong pinaka karaniwang mga kanser sa bata ang [[leukemia]] (34%), [[tumor sa utak]] (23%), at mga [[lymphoma]] (12%).<ref name=Euro10>{{cite journal | author = Kaatsch P, Sikora, E, Pawelec, G | title = Epidemiology of childhood cancer | journal = Cancer treatment reviews | volume = 36 | issue = 4 | pages = 277–85 | year = 2010 | month = June | pmid = 20231056 | doi = 10.1016/j.ctrv.2010.02.003 }}</ref> Ang mga rate ng kanser sa bata ay tumaas sa 0.6% kada taon sa pagitan ng 1975 hanggang 2002 sa Estados Unidos<ref>{{cite journal | author = Ward EM, Thun, MJ, Hannan, LM, Jemal, A | title = Interpreting cancer trends | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1076 | issue = | pages = 29–53 | year = 2006 | month = Sep | pmid = 17119192 | doi = 10.1196/annals.1371.048 | bibcode = 2006NYASA1076...29W }}</ref> at 1.1% kada taon sa pagitan ng 1978 at 1997 sa Europa.<ref name=Euro10/> == Tignan == * [[Metastasis]] * Ang [[:en:World Cancer Day|World Cancer Day]] ay ipinagdiriwang taon-taon tuwing [[Pebrero 4]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kanser]] [[Kategorya:Sakit]] lgxdad9hsr2gpo1ucmzpgbjfezvikxb Reptilya 0 78255 2236578 2212823 2026-10-24T07:52:05Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236578 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | fossil_range = [[Pennsylvanian]] - Kamakailan {{fossil range|312|0}} | name = Mga reptil | image = Extant reptilia.jpg | image_width = 300px | image_caption = Direksiyon ng orasan mula itaas na kaliwa: [[Berdeng pagong]] (''Chelonia mydas''), [[Tuatara]] (''Sphenodon punctatus''), [[Buwayang Nilo]] (''Crocodylus niloticus''), at [[Sinai Agama]] (''Pseudotrapelus sinaitus''). | authority = [[Josephus Nicolaus Laurenti|Laurenti]], 1768 | subdivision_ranks = Extant subgroups | subdivision = *[[Lepidosauria]] ** [[Rhynchocephalia]] {{small|([[tuatara]] at kaugnay)}} ** [[Squamata]] {{small|([[butiki]] at [[ahas]])}} *[[Archosauria]] ** [[Crocodilia]] **[[Dinosauria]] ***[[Ibon|Aves]] {{small|See [[#Taksonomiya|text]] for extinct groups.}} | synonyms = * [[Sauropsida]] <small>[[Edwin Stephen Goodrich|Goodrich]], 1916</small> | includes = * [[Bird|Aves]] {{small|(birds, nested within Dinosauria)}} ----<center>''For extinct orders, see [[#Taksonomiya|text]]''</center> }} [[Talaksan:Tortoise-Hatchling.jpg|thumb|Ang mga reptil ay may mga itlog na [[amniota|amniotiko]] na may matigas o makatad na mga shell na nangangailangan ng [[panloob na pertilisasyon]]. ]] Ang mga '''Bayabag'''<ref>Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino, 1969.</ref> o '''Reptil''' (Ingles: '''Reptile''') ang mga kasapi ng [[Klase (biyolohiya)|klaseng]] '''Reptilia''' na binubuo ng mga [[amniota]] na mga hindi [[sinapsido]].<ref name="tudge">{{RefTudgeVariety}}</ref> Ang mga [[amniota]] ang mga [[bertebrata]] na may itlog na may [[amnion]] na isang dobleng membrano na pumapayag sa [[embryo]] na epektibong makahinga sa lupain. Ang ibon ay nabibilang sa grupo ng mga reptil dahil sa mga pag-aaral na [[kladistiko]]. Ang mga nabubuhay na reptil ay maitatangi mula sa ibang mga [[tetrapoda]] dahil ang mga ito ay [[ektotermiya|may malamig na dugo]] gayundin ay may mga [[scute]] o mga kaliskis. Ang mga reptil ay lumitaw sa panahong [[Carboniferous]] mga 320 hanggang 310 milyong taon ang nakalilipas. Ang mga ito ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] mula sa mas maunlad na [[Reptiliomorpha]] (na mga [[ampibyan]] na tulad ng mga reptil) na naging tumaas na umangkop sa buhay sa lupain. Mayroong maraming mga [[ekstinto]] o hindi na umiiral na pangkat ng reptil kabilang ang mga [[dinosawro]], [[pterosaur]] at mga pangkat pang-tubig gay ang mga [[ichthyosauro]]. Ang mga modernong reptil na nabubuhay sa kasalukuyan ay matatagpuan sa bawat kontinente ng daigdig maliban sa [[Antartiko]]. Ang karamihan sa mga uri ng reptil ay [[nangingitlog]] pero may mga uri ng ''[[squamata]]'' na nagsisilang ng buhay na supling. Nagagawa ito sa pamamagitan ng [[obobibiparidad]] (pagkupkop ng itlog sa katawan), o [[bibiparidad]] (pagsilang ng hindi gumagamit ng [[calcium|kalsipikadong]] itlog). Marami sa mga bibiparong uri ay pinapakain ang kanilang mga [[petus]] sa pamamagitan ng iba't ibang uri ng [[plasenta]] na katulad sa mga mamalya at inaalagaan ang mga anak. Ang laki ng mga nabubuhay na reptil ay mula sa ''[[Sphaerodactylus ariasae]]'', na hanggang 1.6&nbsp;cm (0.6 pulgada) hanggang sa ''[[Crocodylus porosus]]'' na maaaring umabot sa 6 m ang haba at bigat na lumalampas sa 1,000&nbsp;kg. Ang pag-aaral ng mga reptil ay tinatawag na '''[[herpetolohiya]]'''. Ang apat na kasalukuyang nabubuhay na [[orden]] nito ang: * '''[[Crocodilia]]''', mga [[buwaya]]: 23 espesye * '''[[Sphenodontia]]''', ang ([[tuatara]] mula sa [[Bagong Selanda]]): 2 espesye * '''[[Squamata]]''', mga [[butiki]] at [[ahas]]: tinatayang mga 9,100 espesye * '''[[Testudines]]''', mga [[pagong]]: higit sa 300 espesye Bagaman ang mga [[ibon]] ay may scute sa mga paa nito at nangingitlog, ang mga ibon ay historikong hindi isinama sa mga reptil dahil ang mga ito ay may mainit na dugo. Kaya ang mga ibon ay hindi nakatala sa itaas. Gayunpaman, ang ilang mga reptil ay mas malapit na nauugnay sa mga ibon kesa sa ibang mga reptil. Ang mga [[buwaya]] ay mas malapit na nauugnay sa mga ibon kesa sa mga [[butiki]]. Ang mga manunulat ng kladistika na nagnanais ng isang mas nagkakaisang(monopiletikong) pagpapangkat ay minsang nagsasama ng mga ibon ng may higit sa 10,000 espesye. Ang mga reptil ay mga [[berterbrata]]ng [[tetrapoda]] na may apat na hita o tulad ng mga [[ahas]] na walang hita na nag-ebolb mula sa mga ninuno nitong may apat na hita. Hindi tulad ng mga [[Amphibia|amipbyan]], ang mga reptil ay walang yugtong pangtubig sa larva. Sa tradisyonal, ang mga reptil ang isa sa tatlong mga klase ng [[amniota]] at ang iba pa ang mga [[mamalya]] at [[ibon]]. Sa gitnan ng ika-20 siglo, naging karaniwan na hatiin ang mga reptil sa apat na mga pangkat batay sa mga bukasan ng mga bungo nito. Gayunpaman, dahil ang mga reptil sa kahulugang tradisyonal ay mga ninuno ng parehong mga [[ibon]] at [[mamalya]], maraming mga taksonomista ay mas kamakailang kumuha ng isang pakikitungong kladistiko na nagnanais na ipangkat ang mga hayop ng ekslusibong batay sa pinagsasaluhang ninuno kesa sa pinagsasaluhang mga katangian. Ang orientasyong ito ay nagtulak sa ilan na lisanin ang mga reptil bilang isang sistematikong unit o muling ilarawan ang mga reptil sa paraang kinabibilangan ng mga [[ibon]]. == Ebolusyon ng mga reptil == === Pinagmulan === [[Talaksan:Hylonomus BW.jpg|thumb|Isang sinaunang reptil na ''[[Hylonomus]]'']] [[Talaksan:Europasaurus holgeri Scene 2.jpg|thumb|Eksenang [[Mesosoiko]] na nagpapakita ng tipikal na reptilong megafauna: mga [[dinosauro]] kabilang ''[[Europasaurus holgeri]]'', mga [[iguanodont]] at ''[[Archaeopteryx lithographica]]'' .]] Ang mga reptil ay unang lumitaw sa panahong [[Carboniferous]] mga 320-310 milyong taon ang nakalilipas. Ito ay nagmula sa mga masingaw na mga latian sa panahong Carboniferous nang ang mga unang reptil ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] mula sa mas maunlad na mga [[reptiliomorpha]]ng [[labyrinthodontia|labyrinthodont]].<ref name="Laurin 1995 165–223">{{cite journal|last=Laurin|first=M.|author2=Reisz, R. R.|year=1995|title=A reevaluation of early amniote phylogeny|url=|journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]]|volume=113|issue=2|pages=165–223|doi=10.1111/j.1096-3642.1995.tb00932.x}} ([http://www.ingentaconnect.com/content/ap/zj/1995/00000113/00000002/art00007 abstract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001143733/http://www.ingentaconnect.com/content/ap/zj/1995/00000113/00000002/art00007 |date=2007-10-01 }})</ref> Ang pinakamatandang alam na maaaring isang [[amniota]] o isang primitibong reptil kesa sa mas maunlad na [[ampibyan]] ang ''[[Casineria]]''.<ref>R. L. Paton, T. R. Smithson and J. A. Clack, "An amniote-like skeleton from the Early Carboniferous of Scotland", [http://www.nature.com/nature/journal/v398/n6727/abs/398508a0.html (abstract)], ''[[Nature (journal)|]]'' 398, 508-513 (8 April 1999)</ref><ref>Monastersky, R. (1999): Out of the Swamps, How early vertebrates established a foothold—with all 10 toes—on land. Science News, Vol. 155, No. 21, p. 328. [http://www.sciencenews.org/sn_arc99/5_22_99/bob1.htm article]</ref> Ang sunod sunod na mga bakas ng paa mula sa fossil strata(mga patong ng bato) sa [[Nova Scotia]] na pinetsahan ng 315 milyong taon ang nakalilipas ay nagpapakita ng tipikal na mga daliri ng paang reptilyan at mga bakas ng mga kaliskis.<ref>Falcon-Lang, H.J., Benton, M.J. & Stimson, M. (2007): Ecology of early reptiles inferred from Lower Pennsylvanian trackways. ''[[Journal of the Geological Society]]'', London, 164; no. 6; pp 1113-1118. [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3721/is_200711/ai_n21137484/?tag=content;col1 article]{{dead link|date=February 2012}}</ref> Ang mga bakas ng paang ito ay itinuturo sa ''[[Hylonomus]]'' na ang pinakamatandang hindi pinagdududahang alam na reptil.<ref>{{cite web|url=http://www.sflorg.com/sciencenews/scn101707_01.html |title=Earliest Evidence For Reptiles |publisher=Sflorg.com |date=2007-10-17 |accessdate=2010-03-16}}</ref> It was a small, lizard-like animal, about 20 to 30&nbsp;cm (8–12&nbsp;in) long, with numerous sharp teeth indicating an insectivorous diet.<ref name=EoDP>{{cite book |editor=Palmer, D.|year=1999 |title= The Marshall Illustrated Encyclopedia of Dinosaurs and Prehistoric Animals|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_y8e7|publisher= Marshall Editions|location=London|page= [https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_y8e7/page/62 62]|isbn= 1-84028-152-9}}</ref> Ang ibang mga halimbawa ng reptil ay kinabibilangan ng ''[[Westlothiana]]'' (Sa ngayon ay itinuturing na [[Reptiliomorpha|reptiliomorph na ampibyan]] kesa sa isang totooong [[amniota]]<ref>Ruta, M.; Coates, M.I. & Quicke, D.L.J. (2003): Early tetrapod relationships revisited. ''Biological Review'' no 78: pp 251-345.[http://pondside.uchicago.edu/oba/faculty/coates/5.RutCoaQuick2003.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522124644/http://pondside.uchicago.edu/oba/faculty/coates/5.RutCoaQuick2003.pdf |date=2008-05-22 }}</ref> at ang ''[[Paleothyris]]'' na parehong may magkatulad na anyo ng katawan at ipinagpapalagay na may magkatulad ng mga kagawian. === Paglitaw ng mga reptil === Ang mga pinakaunang reptil ay malaking nasapawan ng mas malaking mga ampibyan ng gaya ng ''[[Cochleosaurus]]'' at ang mga ito ay nanatiling isang maliit at hindi mapapansing bahagi ng fauna hanggang sa Pagguho ng Ulang Gubat ng Carboniferous.<ref name="SahneyBentonFalconLang 2010RainforestCollapse">{{cite journal | url=http://geology.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/38/12/1079 | author= Sahney, S., Benton, M.J. & Falcon-Lang, H.J. | year=2010 | title= Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica | journal=Geology | doi=10.1130/G31182.1 | volume = 38 | pages = 1079–1082 | format=PDF | issue=12}}</ref> Ang biglaang pagguho na ito ay umapekto sa ilang malalaking mga pangkat. Ang mga ampibyan ay partikular na napinsala samantalang ang mga reptil ay nakapagpatuloy ng mas mabuti dahil ang mga ito ay nakaangkop sa sumunod na mas tuyong kondisyon. Ang mga ampibyan ay nangailangang bumalik sa katubigan upang mangitlog. Salungat dito, ang mga reptil na ang mga itlog ay nag-aangkin ng isang shell na pumapayag sa mga ito na mailagay sa lupain ay mas mahusay na nakaangkop sa mga bagong kondisyon. Ang mga reptil ay nagkamit ng mga bagong niche sa mas mabilis na rate kesa sa bago ang pagguho at sa isang higit na mas mabilis kesa sa mga ampibyan. Ang mga ito ay nakapag ebolb ng mga stratehiyang pang pagkain kabilang ang herbiboriya(pagkain ng halaman) at karniboriya(pagkain ng karne). Sa nakaraan, ang mga reptil ay tanging mga insektibora(kumakain ng insekto) at piscibora(kumakain ng isda).<ref name="SahneyBentonFalconLang 2010RainforestCollapse"/> Mula sa puntong ito at tuloy tuloy, ang mga reptil ay nanaig sa mga pamayanan at may mas malaking dibersidad kesa sa mga ampibyan. Ito ang naglatag ng mga kondisyon para sa [[Mesosoiko]] na kilala bilang ang 'Panahon ng mga Reptil'.<ref name="SahneyBentonFerry2010LinksDiversityVertebrates">{{cite journal | url=http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/6/4/544.full.pdf+html | author=Sahney, S., Benton, M.J. and Ferry, P.A. | year=2010 | title=Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land | journal=Biology Letters | doi=10.1098/rsbl.2009.1024 | volume=6 | pages=544–547 | format=PDF | issue=4 | pmid=20106856 | pmc=2936204 | access-date=2012-10-06 | archive-date=2015-11-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151106230121/http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/6/4/544.full.pdf+html | url-status=dead }}</ref> Ang isa sa pinakamahusay na alam na sinaunang reptil ang [[Mesosaurus]] na isang henus mula sa Simulang [[Permian]] na bumalik sa katubigan at kumakain ng mga isda. === Mga anapsida, synapsida, diapsida at sauropsida === [[Talaksan:Skull comparison.png|thumb|left|A = Anapsid, B = Synapsid, C = Diapsid]] [[Talaksan:Captorhinus aguti p.jpg|thumb|right|Ang unang mga reptil ay may uring [[anapsida]] ng bubong ng bungo gaya ng makikita sa henus na lumitaw sa panahong [[Permian]] na ''[[Captorhinus]]'']] Ang mga sinaunang reptil ay nagpanatili ng bungong [[anapsid]] na namana ng mga ito sa mga ninuno nitong [[ampibyan]].<ref name="Coven">Coven, R (2000): History of Life. [[Blackwell science]], Oxford, UK. [http://books.google.com/books?id=qvyBS4gwPF4C&lpg=PA154&ots=CbCxyrJdo0&dq=diapsids%20ancestors%20synapsids&pg=PA154#v=onepage&q=diapsids%20ancestors%20synapsids&f=false p 154] from Google Books</ref> Ang uri ng bungong ito ay may [[bubong ng bungo]] na tanging may mga butas para sa mga butas ng ilog at mga mata at isang [[matang pineal]].<ref name="Romer, A 1977">[[Alfred Romer|Romer, A.S]]. & T.S. Parsons. 1977. ''The Vertebrate Body.'' 5th ed. Saunders, Philadelphia. (6th ed. 1985)</ref> Ang mga hayop na ito ay pangkalahatang tinuturing na mga [[anapsida]] at bumubuo ng [[paraphyly|parapyletikong]] basikong stock kung saan ang ibang mga pangkat ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] mula dito.<ref name=modestoanderson2004>{{cite journal | last1 = Modesto | first1 = S.P. | last2 = Anderson | first2 = J.S. | year = 2004 | title = The phylogenetic definition of Reptilia | url = http://sysbio.oxfordjournals.org/content/53/5/815.full | journal = Systematic Biology | pmid = 15545258 | volume = 53 | issue = 5| pages = 815–821 | doi = 10.1080/10635150490503026 }}</ref> Sa napaka sandaling panahon pagkatapos na lumitaw ang mga unang reptil, ang isang lipi(lineage) na tinatawag na [[synapsida]] ay humiwalay at inilalarawan ng isang temporal na bukasan sa bungo sa likod ng bawat mata upang magbigay ng lugar para sa paggalaw ng masel ng panga. Ang mga ito ang mga "tulad ng [[mamalya]]ng reptil" na kalaunang nagpalitaw sa mga totoong mga [[mamalya]].<ref>van Tuninen, M. & Hadly, E.A. (2004): Error in Estimation of Rate and Time Inferred from the Early Amniote Fossil Record and Avian Molecular Clocks. ''Journal of Mulecular Biology'', no 59: pp 267-276 [http://www.stanford.edu/group/hadlylab/pdfs/vantuinenhadlyJME04.pdf PDF]</ref> Sa sandaling pagkatapos nito, ang isa pang pangkat ay nag-ebolb ng parehong katangian na sa pagkakataong ito ay may isang dobleng bukasan sa likod ng bawat mata na nagbigay sa mga ito ng pangalang [[diapsida]]("dalawang arko") .<ref name=Coven/> Ang tungkulin ng mga butas sa mga pangkat na ito ay upang pagaanin ang bungo at magbigay ng lugar para makagalaw ang mga masel ng panga na pumayag sa mga ito na magkaroon ng isang mas malakas na pagkagat.<ref name="Romer, A 1977"/> Ang mga diapsida at mga reptilong anapsida pabalik sa [[huling karaniwang ninuno]] ng mga diapsida at synapsida ay inuri bilang mga "totoong reptilong" [[sauropsida]].<ref name="goodrich1916">{{cite journal|last=Goodrich|first=E.S.|title=On the classification of the Reptilia|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume= 89B|pages=261–276|year=1916|doi=10.1098/rspb.1916.0012|issue=615}}</ref> Ang mga [[pagong]] ay tradisyonal na pinaniniwalaang mga nagpatruloy na anapsidang reptilyan sa basehan ng istraktura ng bungo nito.<ref>{{cite book|last=Benton|first=M. J.|author2=|authorlink=|title=[[Vertebrate Paleontology (Benton)|Vertebrate Paleontology]]|edition=2nd|publisher=Blackwell Science Ltd|location=London|year=2000|isbn=0-632-05614-2|series=}}, 3rd ed. 2004 ISBN 0-632-05637-1</ref> Ang mga dahilan para sa pag-uuring ito ay pinagtalunan na ang ilan ay nangatwiran ang mga pagong ay mga dipasida na bumalik sa primitibong estadong ito upang mapabuti ang armor ng mga ito(tingnan ang [[Parareptilia]]).<ref name="Laurin 1995 165–223"/> Ang mga kalaunang [[morpolohiya (biolohiya)|morpolohikal]] na mga pag-aaral pilohenetiko ay matibay na naglagay ng mga pagong sa loob ng diapsida.<ref name = "Rieppel">{{cite journal |author=Rieppel O, DeBraga M |title=Turtles as diapsid reptiles |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-12-05_384_6608/page/452 |journal=Nature |volume=384 |issue= 6608|pages=453–5 |year=1996 |doi=10.1038/384453a0 |ref=harv}}</ref> Ang lahat ng mga pag-aaral [[pilohenetikang molekular]] ay malakas na kumukumpirma sa paglalagay ng mga pagong sa loob ng diapsida na pinakakaraniwan ay isang kapatid na pangkat sa mga [[arkosauro]].<ref name = "Zardoya">{{cite journal| last=Zardoya| first=R.| author2=Meyer, A.| year=1998|title=Complete mitochondrial genome suggests diapsid affinities of turtles| url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-11-24_95_24/page/14226| journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|Proc Natl Acad Sci U S A]]| issn=0027-8424| volume=95| issue=24| pages=14226–14231| doi=10.1073/pnas.95.24.14226| pmid=9826682| pmc=24355| ref=harv}}</ref><ref name = "Iwabe">{{Cite journal | last = Iwabe | first = N. | authorlink = | author2 = Hara, Y.; Kumazawa, Y.; Shibamoto, K.; Saito, Y.; Miyata, T.; Katoh, K. | title = Sister group relationship of turtles to the bird-crocodilian clade revealed by nuclear DNA-coded proteins | journal = [[Molecular Biology and Evolution]] | volume = 22 | issue = 4 | pages = 810–813 | publisher = | date = 2004-12-29 | url = http://mbe.oxfordjournals.org/content/22/4/810.long | issn = | doi = 10.1093/molbev/msi075 | pmid = 15625185 | accessdate = 2010-12-31}}</ref><ref name = "Roos">{{Cite journal | last = Roos | first = Jonas | authorlink = | author2 = Aggarwal, Ramesh K.; Janke, Axel | title = Extended mitogenomic phylogenetic analyses yield new insight into crocodylian evolution and their survival of the Cretaceous–Tertiary boundary | journal = [[Molecular Phylogenetics and Evolution]] | volume = 45 | issue = 2 | pages = 663–673 | publisher = | date = Nov. 2007 | url =https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2007-11_45_2/page/663| issn = | doi = 10.1016/j.ympev.2007.06.018 | pmid = 17719245 }}</ref><ref name = "Katsu">{{Cite journal | last = Katsu | first = Y. | authorlink = | author2 = Braun, E. L.; Guillette, L. J. Jr.; Iguchi, T. | title = From reptilian phylogenomics to reptilian genomes: analyses of c-Jun and DJ-1 proto-oncogenes | journal = Cytogenetic and Genome Research | volume = 127 | issue = 2–4 | pages = 79–93 | publisher = | date = 2010-03-17 | url = | issn = | doi = 10.1159/000297715 | pmid = 20234127 | last3 = Guillette }}</ref> === Mga reptil ng panahong Permian === Sa pagsasara ng panahong [[Carboniferous]], ang mga reptil ang nanaig na faunang [[tetrapoda]]. Bagaman ang mga pang-lupaing [[reptiliomorpha]]ng labyrinthodont ay umiiral pa rin sa panahong ito, ang mga synapsida ay nag-ebolb ng unang totoong panlupaing megafauna(malalaking mga hayop) sa anyo ng mga [[pelycosauro]] gaya ng ''[[Edaphosaurus]]'' at karniborosong ''[[Dimetrodon]]''. Sa panahong Gitnang [[Permian]], ang klima ay naging mas tuyo na nagresulta sa pagbabago sa fauna: ang mga pelycosauro ay napalitan ng mga [[therapsida]].<ref name="autogenerated2001">''[[Edwin Harris Colbert|Colbert, E.H.]] & Morales, M. (2001): [[Evolution of the Vertebrates|Colbert's Evolution of the Vertebrates: A History of the Backboned Animals Through Time]]''. 4th edition. John Wiley & Sons, Inc, New York&nbsp;— ISBN 978-0-471-38461-8.</ref> Ang mga reptilong anapsida na ang mga malalaking bungo ay walang mga postorbital na butas ay patuloy na yumabong sa buong Permian. Ang mga [[pareiasauro]] ay umabot sa mga higanteng proporsiyon sa Huling Permian at kalaunan ay naglaho sa pagsasara ng panahong ito. Ang mga pagong ang mga posibleng nagpatuloy na pangkat nito.<ref name="autogenerated2001"/> Sa simula ng panahong ito, ang mga reptilong diapsida ay nahati sa dalawang mga pangunahing lipi, ang mga [[arkosauro]](mga ninuno ng mga [[buwaya]] at [[dinosauro]]) at ang mga [[lepidosauria|lepidosauro]](mga predesesor ng mga modernong [[ahas]], mga [[butiki]] at mga [[tuatara]]). Ang parehong pangkat na ito ay nanatiling tulad ng [[butiki]] at relatibong maliit at hindi mapapansin sa Permian. === Era na Mesosoiko, ang "Panahon ng mga Reptil" === Ang pagsasaraw ng panahong Permian ay nakakita ng pinakamalaking ekstinksiyong pang-masa na kilala bilang [[pangyayaring ekstinksiyon na Permian-Triassic]] na isang tumagal na pangyayari sanhi ng pagtitipon ng hindi bababa sa mga natatanging pulsong ekstinksiyon<ref name="SahneyBenton2008RecoveryFromProfoundExtinction">{{cite journal | url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/275/1636/759.full.pdf | author=Sahney, S. and Benton, M.J. | year=2008 | title=Recovery from the most profound mass extinction of all time | journal=Proceedings of the Royal Society: Biological | doi=10.1098/rspb.2007.1370 | volume = 275 | pages = 759–65|format=PDF | pmid=18198148 | issue=1636 | pmc=2596898}}</ref> Ang karamihan ng mas naunang anapsida/synapsidang megafauna ay naglaho at napalitan ng mga diapsidang [[arkosauromorpha|arkosauromorph]]. Ang mga [[arkosauro]] ay inilalarawan ng mahabang mga likurang hita at tindig na patayo na ang mga sinaunang anyo nito ay medyo mukhang mga may mahabang hitang [[buwaya]]. Ang mga arkosauro ang nanaig na pangkat sa panahong [[Triasiko]] bagaman tumagal ng 30 milyong mga taon bago ang dibersidad ng mga ito ay naging kasing laki ng mga hayop na nabuhay sa Permian.<ref name="SahneyBenton2008RecoveryFromProfoundExtinction"/> Ang mga arkosauro ay nag-ebolb sa mga [[dinosauro]] at [[pterosaur]] gayundin sa mga [[buwaya]] at [[phytosauro]]. Ang ilang mga dinosauro ay nag-ebolb sa mga pinakamalaking pang-lupaing hayop na kailanman nabuhay na gumawa sa era na [[Mesosoiko]] bilang ang "Panahon ng mga Reptil". Ang mga dinosauro ay nag-ebolb rin sa mga maliliit na anyo kabilang ang may balahibo(feathers) na mga [[theropoda]]. Sa panahong Gitnang [[Jurassic]], ang mga dinosauro ay nag-ebolb sa mga unang [[ibon]].<ref name="autogenerated2001"/> Ang mga diapsidang [[lepidosauromorpha|lepidosauromorph]] ay maaaring ninuo ng mga [[dagat pagong]].<ref>Gauthier J. A. (1994): ''The diversification of the amniotes''. In: D. R. Prothero and R. M. Schoch (ed.) Major Features of Vertebrate Evolution: 129-159. Knoxville, Tennessee: The Paleontological Society.</ref> Ang mga reptilong ito ay nag-ebolb sa [[sauropterygia]]n sa panahong Simulang [[Triasiko]] at sa mga [[ichtyhosauro]] sa panahong Gitnang [[Triasikio]]. Ang mga [[mosasauro]] ay nag-ebolb rin sa era na Mesosoiko at lumitaw sa panahong [[Kretaseyoso]]. Ang mga [[therapsida]] ay sumailalim sa papataas na presyur mula sa mga [[dinosauro]] sa Simulang [[Mesosoiko]] at nag-ebolb sa mas maliit at mas pang-gabing mga anyo. Ang mga [[mamalya]] ang tanging mga nagpatuloy na inapo ng therapsida sa Huling [[Kretaseyoso]]. [[Talaksan:Varanus priscus Melbourne Museum.jpg|thumb|Ang [[megalania]] ay isang higanteng karniborosang [[goanna]] o [[bayawak]] na marahil ay kasing haba ng 7 metro at tumitimbang ng hanggang 1,940 kilogramo.<ref>{{cite book |author=Molnar, Ralph E. |title=Dragons in the dust: the paleobiology of the giant monitor lizard Megalania |url=https://archive.org/details/dragonsindustpal0000moln |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington |year=2004 |pages= |isbn=0-253-34374-7 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> Maaring naenkwento ng mga sinaunang tao sa Australia ang reptilong ito.]] === Era na Cenosoiko === Ang pagsasara ng panahong Kretaseyoso ay nakakita ng pagkamatay ng megafaunang reptilyan sa era na [[Mesosoiko]] sa pangyayaring ekstinksiyong Kretaseyoso-Paleohene. Sa mga malalaking pang-dagat ng reptil, tanging ang mga [[dagat pagong]] ang natira at sa mga hindi pang-dagat ng reptil, tanging ang mga semi-akwatikong buwaya at ang katulad na ''[[Champsosaurus]]'' ay nakaligtas sa ekstinksiyon. Ang huli ay naging ekstinto sa panahong [[Mioseno]].<ref>{{cite journal |last=Evans |first=Susan E. |author2=and Klembara, Jozef |year=2005 |title=A choristoderan reptile (Reptilia: Diapsida) from the Lower Miocene of northwest Bohemia (Czech Republic) |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |volume=25 |issue=1 |pages=171–184 |doi=10.1671/0272-4634(2005)025[0171:ACRRDF]2.0.CO;2 |issn=0272-4634 }}</ref> Sa madaming bilang ng mga dinosaurong nanaig sa [[Mesosoiko]], tanging ang mga maliit na may balahibong [[ibon]] ang nakapagpatuloy. Ang dramatikong paternong ekstinksiyong ito sa wakas ng "Panahon ng mga Reptil" ay tumungo sa "Panahon ng mga Mamalya". Ang mga mamalya at ibon ay pumuno ng mga walang laman ng niche na naiwan ng megafaunang reptilyan at bagaman ang dibersipikasyon ay bumagal, ang dibersipikasyon ng mamalya at ibon ay naging eksponensiyal.<ref name="SahneyBentonFerry2010LinksDiversityVertebrates"/> Pagkatapos ng ekstinksiyon ng karamihan ng mga linya ng arkosauro at pang-dagat na reptil sa wakas ng Kretaseyoso, ang dibersipikasyon ng reptil ay nagpatuloy sa buong [[Cenosoiko]] na ang mga [[squamata]] ay sumailalim sa isang malaking [[radiasyong pag-aankop]] kesa sa nangyari sa mga [[Mesosoiko]]. Sa ngayon, ang mga [[squamata]] ang bumubuo ng karamihan ng mga nabubuhay na reptil (> 95%) na ang karamihan espesye ang mga [[butiki]].<ref name="The Reptile Database">{{cite web | url = http://www.reptile-database.org/ | title = The Reptile Database | accessdate = 9 Jan 2012}}</ref> May tinatayang 9,500 na mga nabubuhay na espesye ng reptil<ref name="The Reptile Database"/> kumpara sa malapit sa 5,500 espesye ng mga mamalyang nabubuhay ngayon(hindi kasama ang mga [[domestikasyon|domestikadong espesye]]).<ref>{{cite web|title=Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2010)|url=http://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf|work=[[IUCN Red List]], 2010|publisher=[[International Union for Conservation of Nature|IUCN]]|accessdate=3 June 2012|archive-date=21 Hulyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034312/http://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf|url-status=dead}}</ref> === Taksonomiya === Klasipikasyon ayon kay Benton, 2005.<ref name="benton2005">{{cite book|last=Benton|first=Michael J.|authorlink=Michael J. Benton|title=Vertebrate Palaeontology|edition=3rd|publisher=Blackwell Science Ltd.|location=Oxford|year=2005|isbn=0-632-05637-1|series=}}</ref><ref group="note" name="qualifier">Ang taksonomiya/piloheniyang ito ay hindi nagrereplekta sa modernong ebidensiyang molekular na naglalagay ng mga [[pagong]] sa loob ng [[diapsida]].</ref> * '''Series [[amniote|Amniota]]''' ** '''Class [[Synapsid]]a''' *** Order [[Pelycosaur]]ia[[Paraphyly|*]] *** Order [[Therapsida]] **** '''Class [[Mammal]]ia''' ** '''Class [[Sauropsida]]''' *** '''Subclass [[Anapsid]]a''' **** Order [[Testudines]] (turtles) **** A series of unassigned anapsid families, corresponding to [[Captorhinida]], [[Mesosaur]]ia and [[Procolophonomorpha]] *** '''Subclass [[Diapsid]]a''' **** Order [[Araeoscelidia]] **** Order [[Younginiformes]] **** '''Infraclass [[Ichthyosaur]]ia''' **** '''Infraclass [[Lepidosauromorpha]]''' ***** Superorder [[Sauropterygia]] ****** Order [[Placodont]]ia ****** Order [[Nothosaur]]oidea ****** Order [[Plesiosaur]]ia ***** Superorder [[Lepidosauria]] ****** Order [[Sphenodontia]] (tuatara) ****** Order [[Squamata]] (lizards & snakes) **** [[Talaksan:Youngosuchus restoration.jpg|thumb|right|''[[Vjushkovia]]'', a basal archosauropmorph]] '''Infraclass [[Archosauromorpha]]''' ***** Order [[Prolacertiformes]] ***** Division [[Archosaur]]ia ****** Subdivision [[Crurotarsi]] ******* Superorder [[Crocodylomorpha]] ******** Order [[Crocodilia]] ******** Order [[Phytosaur]]ia ******** Order [[Rauisuchia]] ******** Order [[Rhynchosauria]] ****** Subdivision [[Avemetatarsalia]] ******* Infradivision [[Ornithodira]] ******** Order [[Pterosaur]]ia ******** Superorder [[Dinosaur]]ia ********* Order [[Ornithischia]] ********* Order [[Saurischia]] ********** '''Class [[Bird|Aves]]''' === Piloheniya === Ang pinapakitang [[kladistika|kladogramo]] rito ay nagpapakita ng "puno ng pamilya" ng mga reptil at sumusunod sa isang pinasimpleng bersiyon ng mga relasyon na natuklasan nina Laurin at Gauthier (1996) na itinanghal bilang bahagi ng [[Tree of Life Web Project]],<ref name="tol">Laurin, M. and Gauthier, J.A. (1996). "Amniota. Mammals, reptiles (turtles, lizards, Sphenodon, crocodiles, birds) and their extinct relatives." Version 1 January 1996. ''http://tolweb.org/Amniota/14990/1996.01.01 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080402065142/http://tolweb.org/Amniota/14990/1996.01.01 |date=2008-04-02 }} in'' The Tree of Life Web Project, ''http://tolweb.org/''</ref> with information on the relationships of the most primitive reptiles after Muller and Reisz (2006).<ref name=muller&reisz2006>Muller, J. and Reisz, R.R. (2006). "The phylogeny of early eureptiles: Comparing parsimony and Bayesian approaches in the investigation of a basal fossil clade." ''Systematic Biology'', '''55'''(3):503-511. {{doi|10.1080/10635150600755396}}</ref><ref group="note" name="qualifier"/> {{clade| style=font-size:100%;line-height:80% |label1='''Amniota''' |1={{clade |1='''[[Synapsid]]a''' |label2='''Reptilia''' |2={{clade |label1=<span style="color:white;">unnamed</span> |1={{clade |label1=[[Anapsida]] (=[[Parareptilia]]) |1={{clade |1=[[Mesosaur]]idae |label2=<span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=[[Millerettid]]ae |label2=<span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=Lanthanosuchidae |label2=<span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=Nyctiphruretia |label2=<span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=[[Pareiasaur]]ia |2=Procolophonoidea }} |3=?[[Testudines]] (mga [[pagong]], tortoise, at terrapin) }} }} }} }} |label2=[[Eureptilia]] |2={{clade |1=[[Captorhinidae]] |label2=[[Romeriida]] |2={{clade |1=[[Protorothyrididae]] |label2=[[Diapsid]]a |2={{clade |1=[[Araeoscelidia]] |label2= <span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=[[Younginiformes]] |label2=[[Sauria]] |2={{clade |1=?[[Ichthyosaur]]ia |2=?[[Sauropterygia]] |3=[[Lepidosauromorpha]] (mga [[butiki]], [[ahas]], [[tuatara]] at mga ekstintong kamag-anak nito) |4=[[Archosauromorpha]] (mga [[buwaya]], [[ibon]] at mga ekstintong kamag-anak nito ) }} }} }} }} }} }} }} }} }}<references group="note" /> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Hayop]] [[Kategorya:Chordata]] [[Kategorya:Reptilia]] 9dxl2erl7weokdpywx5t41vyyi7ysqb DWKC-TV 0 78494 2236377 2160699 2026-10-23T18:17:00Z Jake Mendoza 97820 /* Digital television */ 2236377 wikitext text/x-wiki {{Redirect3|BEAM Channel 31|for the article about the television network, see [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media, Inc.|BEAM Inc.]]}} {{for|radio|DWKC-FM}} {{Infobox_television station | city = [[Lungsod ng Mandaluyong]] | callsign = DWKC-DTV (BEAM Channel 31) | logo = | branding = BEAM Channel 31-Manila | analog = 31 | digital = 32 ([[Ultra high frequency|UHF]]) | virtual = 31.01 ([[LCN]]) | subchannels = [[#Digital television|see list]] | affiliations = | founded = October 31, 1993 (RMN TV) <br /> July 3, 2011 (BEAM) | airdate = | last_airdate = | location = [[Metro Manila]] | owner = [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]] | licensee = | sister_stations = | former_affiliations = CTV-31 (1992-2000)<br />[[E! Entertainment]] (2000-2003) <br /> Silent (2003-2011) <br /> [[The Game Channel]] (2011-2012) <br /> [[Chase (TV channel)|CHASE]] (2011-2012) <br /> [[Jack City]] (2012-2014) | licensing_authority = NTC | former_callsigns = | former_channel_numbers = | power = 5 kW [[TPO]] (channel 31) | effective_radiated_power = 15 kW ERP | homepage = [http://www.beam.com.ph/ www.beam.com.ph] }} Ang '''DWKC-TV''', tsanel 31, ay isang himpilan ng telebision na pagmamay-ari ng [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]]. Ang kanilang istudyo ay matatagpuan sa ika-tatlong palapag ng Globe Telecom Plaza 1, Pioneer St. cor. Madison St., [[Lungsod ng Mandaluyong]], samantalang ang kanilang transmisor ay matatagpuan sa Lansangang Sumulong, [[Lungsod ng Antipolo]], [[Rizal]] ==Kasaysayan== ===Bilang CTV-31=== Noong 31 Oktubre 1993, ang himpilang [[Radio Mindanao Network]] ay sinimulan ang kanilang test broadcast at pinangalanan ang estasyon bilang CTV-31 o Cinema Television. Ito din and kauna-unahang UHF station na pinasimulan ng pelikula na makikita lamang sa cable. Ngunit sa kalagitnaan ng taong 1997, ang RMN ay nagkaroon ng kasunduan sa E! Network (ang entertainment network ng Estados Unidos) na ipapalabas sa Pilipinas ang ilan sa kanilang palabas. Dahil dito huminto ang broadcast ng CTV-31 noong Abril 2000. ===Bilang E!31 Philippines=== Matapos ang pagkawala ng CTV-31, sumunod ng ipinalabas ang E! Television. Tinawag din itong E! Philippines kinalaunan noong 2002. Ngunit dahil sa mababa ang kalidad ng kanilang transmitter sa telebisyon, at dahil sa mababa ang kanilang ratings. Nagdesisyon ang [[Radio Mindanao Network]] na isara na ang kanilang telebisyon noong 1 Hunyo 2003. May ilang grupo na kinabibilangan ng mga relihiyon na tangkaing pakiusapan at gamitin ang CTV-31 sa kanilang pag-eere, ngunit ito'y tinanggihan ng RMN. ===Bilang BEAM Channel 31=== ====The Game Channel==== Pagkatapos ang walong taon na pagkawala nito sa ere, muling nagbalik ang UHF 31 noong 3 Hulyo 2011 bilang test broadcast. Hindi tulad noon, ito'y umaaktibo na 24 oras. Nagkataon na nakita ng [[Solar Entertainment Corporation]] ang UHF 31 noong ito'y hindi pa aktibo kaya't nakapagdesisyon ang naturang kompanya na magkaroon ng kasunduan sa pagitan ng dalawang network. Noong una hindi tinanggap ng [[Radio Mindanao Network]] ang kasunduan, ngunit sa wakas pumayag na din sila, at nagkaroon ng pirmahan ng kontrata sa paggamit ng [[Solar Entertainment Corporation]] ng naturang network. Noong 13 Hulyo 2011, pinangalanan na itong '''BEAM Channel 31'''. At noong 15 Agosto 2011, isinapubliko na ang [[The Game Channel]] sa free TV (na pagmamay-ari ng [[Solar Entertainment Corporation]]). Kamakailan lamang, noong 24 Disyembre 2011, ang [[The Game Channel]] ay nilimitahan ang oras ng pagsasahimpapawid sa ere (na mapapanood na lamang tuwing umaga hanggang hapon) para sa pagbibigay-daan nito sa bagong kapatid na estasyon na ang pangalan ay [[Chase (TV Channel)|CHASE]] na mapapanood tuwing gabi. Sa 15 Pebrero 2012, and Chase ang nagbroadcast 24 oras. ====Bilang CHASE==== Noong Disyembre 24, 2011, nilimitahan ng The Game Channel ang pag-broadcast nito sa pagbabahagi sa araw sa isang bagong serbisyo sa programming na tinatawag na [[CHASE (TV channel)|CHASE]] na pumapalit sa panggabing block. Noong Pebrero 2012, ang parehong mga serbisyo ay nagpalabas ng promosyon, na nag-aanunsyo ng split ng CHASE at TGC upang mabuo ang kanilang mga sarili bilang magkahiwalay na channel, na pinamagatang "CHASE goes 24". Nagkabisa ang mga pagbabago noong Pebrero 15, 2012, nang magpaalam ang The Game Channel sa mga manonood pagkatapos ng 7-buwan nitong pagtakbo sa libreng TV at naging cable-only na channel; habang ang CHASE ay nangungupahan at kinuha ang buong BEAM airtime sa Free TV. ===Bilang Jack City=== Noong Setyembre 7, 2012, inilagay ng Jack TV ang kanilang anunsyo sa pamamagitan ng mga programang CHASE na may pamagat na "Ang isa pang Jack TV ay sumisikat, paparating na sa channel na ito" (BEAM Channel 31). Ito ay nagpahiwatig na ang CHASE ay pinapalitan; sa wakas, noong Oktubre 20, 2012, inilunsad ang Jack City, na minarkahan ang Oktubre 19 bilang pagtatapos ng mga broadcast ng CHASE. Dala pa rin ng [[Jack City]] ang ilan sa mga programa ng CHASE gayunpaman. Ang buong broadcast ay sinimulan noong Nobyembre 11, 2012. Noong Hunyo 28, 2013, napilitan ang Jack City na bawasan ang Free TV broadcast nito sa 18 oras sa isang araw sa BEAM bilang pagsunod sa mga alituntunin ng National Telecommunications Commission. Gayunpaman, patuloy pa rin itong ipinapalabas bilang isang cable channel 24 na oras sa isang araw. Noong Hulyo 16, 2014, ang araw na ang [[Kalakhang Manila]] ay napilayan ng "Typhoon Glenda (Rammasun)", naging inactive ang istasyon. Napag-alaman kalaunan na ang transmitter na matatagpuan sa Palos Verdes sa [[Antipolo City]], [[Rizal]] ay nakatanggap ng kabuuang pinsala sa ilang pasilidad nito na ginawa ng nasabing bagyo. Bilang resulta, pansamantalang nagsara ang istasyon para sa isa pang maintenance, at ipinagpatuloy ang telecast nito sa mga cable network. Kahit papaano ay ipinagpatuloy nito ang telecast noong Agosto 10, 2014 nang 9:00 PM, ngunit under observation pa rin. ==Mga programa== {{main|Talaan ng Mga palabas ng BEAM TV}} ==Digital television== ===Digital channels=== UHF Channel 32 (581.143&nbsp;MHz) {| class="wikitable" ! [[Digital subchannel#United States|Channel]] ! [[Display resolution|Video]] ! [[Aspect ratio (image)|Aspect]] ! Short name ! Programming ! Note |- | 32.01 | rowspan="8" | [[480i]] | rowspan="10" | [[16:9]] | '''Shop TV on BEAM''' | Shop TV on BEAM | rowspan="8" | Test broadcast (5&nbsp;kW) |- | 32.02 | '''O Shopping on BEAM''' | [[O Shopping]] |- | 32.03 | '''TV Shop on BEAM''' | TV Shop Philippines |- | 32.04 | '''PILIPINAS HD on BEAM''' | [[Pilipinas HD]] |- | 32.05 | '''Island Living on BEAM''' | Island Living Channel |- | 32.06 | '''Life TV on BEAM''' | [[Life TV]] |- | 32.07 | '''eGG on BEAM''' | [[eGG Network]] |- | 32.08 | '''Inquirer 990 on BEAM''' | [[Inquirer 990 Television]] |- | 32.21 | [[240p]] | '''BEAM 1-Seg''' | BEAM TV | [[1seg]] |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Metro Manila TV}} [[Kategorya:Mga himpilan ng telebisyon sa Kalakhang Maynila]] ltlkv91s881fyzp2v5psmadec8umwae Anarkismo 0 87382 2236385 2233996 2026-10-23T22:19:57Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236385 wikitext text/x-wiki {{About|pilosopiyang pampolitika|ang katayuan ng isang lipunang walang awtoridad|Anarkiya}} [[Talaksan:Black_flag_waving.svg|frame|Itim na watawat ng anarkismo]] Ang '''anarkismo''' ay isang [[Pilosopiyang pampolitika|pilosopiyang pampulitika]] at kilusan na naglalayong buwagin ang lahat ng mga institusyong nagpapatuloy ng [[Awtoritarismo|awtoridad]], pamimilit, o herarkiya, na pangunahing tinututukan ang [[estado]] at [[kapitalismo]]. Kadalasang isinusulong ng anarkismo na palitan ang pamahalaan ng malalayang pagsasamahan. nilalarawan ang anarkismo bilang bahagi ng libertaryong sangay ng kilusang [[Sosyalismo|sosyalista]] (libertaryong sosyalismo).{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}}{{Refn|Sa aklat na ''In Anarchism: From Theory to Practice'' (1970),{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} inilarawan ng historyador na anarkista na si Daniel Guérin ang anarkismo bilang kasingkahulugan ng libertaryang sosyalismo. Isinulat niya na ang anarkismo ay "talagang kasingkahulugan ng sosyalismo. Ang isang anarkista ay pangunahing isang sosyalista na ang layunin ay wakasan ang pagsasamantala ng tao sa kapwa tao. Ang anarkismo ay isa lamang sa mga daloy ng kaisipang sosyalista—ang daloy na ang pangunahing katangian ay ang pagpapahalaga sa kalayaan at ang agarang hangaring buwagin ang estado."{{Sfn|Arvidsson|2017}} Sa kaniyang maraming akda tungkol sa anarkismo, inilalarawan naman ng historyador na si Noam Chomsky ang anarkismo, kasama ng libertaryang Marxismo, bilang libertaryang sangay ng sosyalismo.{{Sfn|Otero|1994|p=617}}|group=nb|name=nb1}} Bagaman matatagpuan ang mga bakas ng mga ideyang anarkista sa buong kasaysayan, umusbong ang kaisipang anarkismo noong [[Panahon ng Kaliwanagan]]. Sa huling kalahati ng [[Ika-19 na dantaon|ika-19 na]] [[Ika-19 na dantaon|dantaon]] at sa mga unang dekada ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], umunlad ang kilusang anarkista sa maraming bahagi ng daigdig at nagkaroon ng mahalagang papel sa pakikibaka ng mga [[manggagawa]] para sa kanilang paglaya. Sa panahong ito, nabuo ang iba't ibang paaralan ng kaisipang anarkista. Nakibahagi ang mga anarkista sa ilang mga rebolusyon, lalo na sa [[Komuna ng Paris]], [[Digmaang Sibil sa Rusya]], at [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], na ang pagwawakas ay nagmarka rin sa pagtatapos ng klasikal na panahon ng anarkismo. Sa mga huling dekada ng ika-20 dantaon at pagpasok ng ika-21 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista at lumawak ang katanyagan at impluwensiya nito sa loob ng mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa digmaan, at laban sa globalisasyon. Sa pananaw ng mga anarkista, ang rebolusyon, reporma, at pagsulong ng mga pagbabago sa lipunan ay iisa lamang. Kaya isinusulong nito ang pagbabagong lipunan sa labas ng estado upang direktang maipamalas at maisapraktika ang anarkiyang inaadhika nito. Maraming aspekto ng kabihasnang pantao ang naimpluwensiyahan ng teorya, kritika, at praktika ng anarkismo. == Etimolohiya, terminolohiya, at kahulugan == [[File:Proudhon_jeune.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Proudhon_jeune.jpg|thumb|Si Pierre-Joseph Proudhon ang unang pilosopong pampolitika na tinawag ang sarili bilang anarkista{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2">Merriman, John M. (2009). ''How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror''. New Haven: Yale University Press. p. 42. {{ISBN|9780300217933}}.</ref><ref name="Leier2">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}.</ref>]] Ang etimolohikal na pinagmulan ng salitang anarkismo ay mula sa Sinaunang [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''anarkhia'' (ἀναρχία), na nangangahulugang "walang pinuno" o "walang namumuno". Binubuo ito ng unlaping ''an-'' ("walang") at ng salitang ''arkhos'' ("pinuno" o "tagapamahala"). Ang hulaping ''-ismo'' ay tumutukoy sa isang ideolohikal na kilusan o kaisipan na nagtataguyod ng anarkiya.{{Sfnm|1a1=Bates|1y=2017|1p=128|2a1=Long|2y=2013|2p=217}} Lumitaw ang salitang ''anarchisme'' sa [[wikang Ingles]] noong 1642 at ang ''anarchy'' naman noong 1539; sa mga unang paggamit nito sa Ingles, binibigyang-diin nito ang kahulugan ng kaguluhan o kawalan ng kaayusan.{{Sfnm|1a1=Merriam-Webster|1y=2019|1loc="Anarchism"|2a1=''Oxford English Dictionary''|2y=2005|2loc="Anarchism"|3a1=Sylvan|3y=2007|3p=260}} Sa panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], iba't ibang pangkat ang tumawag sa kanilang mga kalaban bilang mga ''anarkista'', bagaman kakaunti sa mga tinawag na ganoon ang may mga pananaw na kahalintulad ng mga sumunod na anarkista. Maraming rebolusyonaryo noong ika-19 na dantaon, gaya nina William Godwin (1756–1836) at Wilhelm Weitling (1808–1871), ang nag-ambag sa mga doktrinang anarkista ng susunod na salinlahi, subalit hindi nila ginamit ang mga katawagang ''anarkista'' o ''anarkismo'' upang ilarawan ang kanilang sarili o ang kanilang mga paniniwala.{{Sfn|Joll|1964|pp=27–37}}{{Sfn|Carlson|1972|pp=22–23}} Ang unang pilosopong pampolitika na tumawag sa kaniyang sarili bilang isang anarkista (Pranses: ''anarchiste'') at nagbigay sa salitang ito ng positibong kahulugan ay si Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865).{{Sfn|Kahn|2000}}<ref name="Merriman2" /><ref name="Leier">Leier, Mark (2006). ''Bakunin: The Creative Passion''. New York: Seven Stories Press. p. 211. {{ISBN|9781583228944}}. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang historyador, umusbong ang kilusang anarkista sa pagitan ng panahon ni Proudhon at ng Kongresong Saint-Imier noong 1872, bagaman may magkakaibang pananaw ang mga historyador hinggil dito.{{Sfn|Baker|2023|p=40-43}} Mula noong [[dekada 1890]], at nagsimula sa [[Pransiya]],{{Sfn|Nettlau|1996|p=162}} ang salitang ''libertaryanismo'' ay madalas gamitin bilang kasingkahulugan ng anarkismo;{{Sfn|Guérin|1970|loc="The Basic Ideas of Anarchism"}} hanggang sa kasalukuyan, karaniwan pa rin ang ganitong paggamit sa labas ng [[Estados Unidos]].{{Sfnm|1a1=Ward|1y=2004|1p=62|2a1=Goodway|2y=2006|2p=4|3a1=Skirda|3y=2002|3p=183|4a1=Fernández|4y=2009|4p=9}} Gayunman, sa ilang gamit, ang libertaryanismo ay tumutukoy lamang sa [[Indibidwalismo|indibiduwalistang]] pilosopiya ng [[malayang pamilihan]], at ang anarkismo ng malayang merkado ay mas tiyak na tinatawag na libertaryang anarkismo.{{Sfn|Morris|2002|p=61}} Bagaman ang katawagang libertaryanismo ay matagal nang halos kasingkahulugan ng anarkismo,{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6}} ang kahulugan nito ay naging mas malabo sa paglipas ng panahon dahil sa pag-angkin dito ng iba't ibang pangkat na may magkakaibang [[ideolohiya]],{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} kabilang ang Bagong Kaliwa at ang mga tagapagtaguyod ng libertaryang Marxismo, na hindi inuugnay ang kanilang sarili sa mga awtoritaryang sosyalista o sa isang partidong banguwardismo, gayundin ang mga radikal na [[Liberalismo|liberal]] sa usaping pangkultura na pangunahing nakatuon sa mga [[kalayaang sibil]].{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Dahil dito, may ilang anarkista ang mas pinipiling gamitin ang katawagang libertaryang sosyalismo{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1p=641|2a1=Cohn|2y=2009|2p=6|3a1=Levy|3a2=Adams|3y=2018|3p=104}} upang maiwasan ang mga negatibong kahulugang ikinakabit sa salitang ''anarkismo'' at upang bigyang-diin ang kaugnayan nito sa sosyalismo.{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Sa pangkalahatan, ginagamit ang anarkismo upang tukuyin ang kontra-awtoritaryang sangay ng kilusang sosyalista.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=104}}{{Refn|group=nb|name=nb1}} Karaniwan itong inihahambing sa mga anyo ng sosyalismo na nakasentro sa estado o ipinapataw mula sa itaas.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Karaniwang binibigyang-diin ng mga iskolar ng anarkismo ang sosyalistang katangian ng anarkismo{{Sfn|Newman|2005|p=15}} at tinutuligsa ang mga pagtatangkang paghiwalayin ang dalawa bilang magkasalungat na ideolohiya.{{Sfn|Morris|2015|p=64}} May ilang iskolar ding naglalarawan sa anarkismo bilang may maraming impluwensiya mula sa liberalismo,{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} at bilang kapuwa liberal at sosyalista, bagaman higit na sosyalista.{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Samantala, maraming iskolar ang tumatangging ituring na isang anyo ng anarkismo ang anarko-kapitalismo, sapagkat para sa kanila ay hindi nito wastong nauunawaan ang mga pangunahing simulain ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}}{{Refn|Ayon kay Herbert L. Osgood, ang anarkismo ang "pinakasukdulang kabaligtaran" ng awtoritaryang komunismo at sosyalismong nakasentro sa estado.{{Sfn|Osgood|1889|p=1}} Ayon naman kay Peter Marshall, "sa pangkalahatan, mas malapit ang anarkismo sa sosyalismo kaysa sa liberalismo. ... Malaking bahagi ng anarkismo ay kabilang sa kampo ng sosyalismo, bagaman mayroon din itong ilang impluwensiya mula sa liberalismo. Hindi ito maaaring ipailalim lamang sa sosyalismo, at mas mainam itong ituring bilang isang hiwalay at natatanging doktrina."{{Sfn|Marshall|1992|p=641}} Ayon kay Jeremy Jennings, "mahirap hindi mapagpasyahan na ang mga ideyang ito"—na tumutukoy sa anarko-kapitalismo—"ay tinatawag lamang na anarkista dahil sa maling pag-unawa sa kung ano ang anarkismo." Dagdag pa niya, "ang anarkismo ay hindi nagtataguyod ng lubos na walang hadlang na kalayaan ng indibidwal (na tila pinaniniwalaan ng mga 'anarko-kapitalista'); sa halip, gaya ng nakita na natin, itinataguyod nito ang pagpapalawak ng [[indibidwalidad]] at ng pamayanan."{{Sfn|Morris|2015|p=64}} Isinulat naman ni Nicolas Walter na "ang anarkismo ay nagmula kapuwa sa liberalismo at sosyalismo, sa kasaysayan man at sa ideolohiya. ... Sa isang diwa, nananatiling mga liberal at mga sosyalista ang mga anarkista, at tuwing itinatakwil nila ang mabubuting elemento ng alinman sa dalawa, ipinagkakanulo nila ang mismong anarkismo. ... Kami ay mga liberal, subalit higit pa rito; kami rin ay mga sosyalista, subalit higit pa rito."{{Sfn|Walter|2002|p=44}} Isinama naman ni Michael Newman ang anarkismo bilang isa sa maraming tradisyon ng sosyalismo, lalo na ang tradisyong higit na nakahanay sa sosyalismo na sinusundan nina Pierre-Joseph Proudhon at Mikhail Bakunin.{{Sfn|Newman|2005|p=15}} Samantala, iginiit ni Brian Morris na "nakalilinlang kapuwa sa konsepto at sa kasaysayan" ang paglikha ng isang mahigpit na paghahati sa pagitan ng sosyalismo at anarkismo.|group=nb}} Bagaman ang pagtutol sa estado ay pangunahing bahagi ng kaisipang anarkista, hindi madaling bigyan ng iisang depinisyon ang anarkismo, sapagkat malawak ang talakayan ng mga iskolar at mga anarkista tungkol dito, at bahagyang magkakaiba ang pag-unawa rito ng iba't ibang tradisyon ng anarkismo.{{Sfn|Long|2013|p=217}}{{Refn|Isang karaniwang depinisyong tinatanggap ng mga anarkista ay ang anarkismo ay isang kalipunan ng mga pilosopiyang pampolitika na tumututol sa awtoridad at hirarkikong organisasyon, kabilang ang [[kapitalismo]], [[nasyonalismo]], ang [[estado]], at lahat ng kaugnay na institusyon, sa pamamalakad ng lahat ng [[ugnayang pantao]], pabor sa isang lipunang nakabatay sa [[desentralisasyon]], [[kalayaan]], at kusang-loob na samahan. Gayunman, binibigyang-diin ng mga iskolar na ang depinisyong ito ay may kaparehong mga kakulangan ng depinisyong nakabatay sa kontra-awtoritaryanismo (isang ''[[a posteriori]]'' na kongklusyon), kontra-etatismo o kontra-estado (sapagkat higit pa rito ang anarkismo),{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1p=166|2a1=Jun|2y=2009|2p=507|3a1=Franks|3y=2013|3pp=386–388}} at etimolohiya (ang simpleng pagwawaksi sa mga namumuno).{{Sfnm|1a1=McLaughlin|1y=2007|1pp=25–29|2a1=Long|2y=2013|2pp=217}}|group=nb}} Kabilang sa mahahalagang sangkap ng depinisyon nito ang hangarin para sa isang [[Lipunan|lipunang]] walang pamimilit, ang pagtanggi sa aparatong pang-estado, ang paniniwalang likas na kayang mamuhay o umunlad ng tao sa isang lipunang walang pamimilit, at ang mungkahi kung paano maisasakatuparan ang mithiin ng anarkiya.{{Sfn|McLaughlin|2007|pp=25–26}} == Simbolismo == {{multiple image | total_width = 320 | image1 = Anarchy-symbol.svg | caption1 = Simbolong bilog na A | image2 = Circle-A red.svg | caption2 = Naka-istilong Bilog na A na punk | align = right | header = Ang bilog na A (''circle-A'') ay isang sagisag ng anarkismo na kumakatawan sa mga pangunahing simulain nito, kabilang ang kalayaan ng indibidwal at pagtutol sa awtoritaryanismo.<ref>{{Cite web |title=Understanding The Meaning Behind The Anarchist Symbol: Breaking Down The Unconventional Ideals {{!}} ShunSpirit |url=https://shunspirit.com/article/anarchist-symbol-meaning |access-date=12 Disyembre 2025|language=en |website=shunspirit.com}}</ref> }} Mula pa noong ika-19 na dantaon, gumagamit na ang mga anarkista ng ilang sagisag para sa kanilang adhikain, kabilang ang pinakatanyag na bilog na A (''circle-A''), ang itim na watawat, at ang itim na [[pusa]].<ref name="Baillargeon">{{cite book |last1=Baillargeon |first1=Normand |url=https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |title=Order Without Power: An Introduction to Anarchism: History and Current Challenges |date=2013 |publisher=Seven Stories Press |isbn=978-1-60980-472-5 |location=New York |language=en |translator=Mary Foster |access-date=Oktubre 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922142448/https://books.google.com/books?id=hu0j22luZ_oC&q=%22circle+A%22 |archive-date=Setyembre 22, 2021 |url-status=live |orig-year=2008}}</ref><ref name="An Anarchist FAQ">{{cite book |title=An Anarchist FAQ |publisher=AK Press |year=2008 |isbn=978-1-902593-90-6 |editor-last=Mckay |editor-first=Iain |location=Edinburgh |language=en |chapter=Appendix – The Symbols of Anarchy |oclc=182529204 |chapter-url=https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005101602/https://anarchism.pageabode.com/afaq/append2.html |archive-date=Oktubre 5, 2020}}</ref> Karaniwan din ang mga [[watawat]] na hinati sa dalawang kulay, na kadalasang nakabatay sa itim na watawat, gaya ng pula at itim at itim at lila, na kumakatawan sa anarko-sindikalismo at anarka-[[peminismo]], ayon sa pagkakasunod. Mula noong ikalawang kalahati ng ika-20 dantaon, muling sumigla ang kilusang anarkista sa paggamit ng mga bagong sagisag na mas madaling iguhit at mas madaling makilala, na ang pinakatanyag ay ang bilog na A. Mula sa pagsisimula ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], naging higit na laganap ang mga sagisag pangkultura ng anarkismo sa [[kulturang popular]], kasabay ng pag-usbong ng kilusang kontra-[[globalisasyon]] at ng subkulturang [[punk]].<ref name="revival">{{cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=Setyembre 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |s2cid=220354272|language=en}}</ref><ref name="Gordon">{{cite journal |last=Gordon |first=Uri |date=Pebrero 2007 |title=Anarchism reloaded |journal=Journal of Political Ideologies |volume=12 |issue=1 |pages=29–48 |doi=10.1080/13569310601095598 |s2cid=216089196|language=en}}</ref> == Mga paaralan ng kaisipan == Karaniwang hinahati ang mga paaralan ng kaisipan sa anarkismo sa dalawang pangunahing makasaysayang tradisyon: ang panlipunang anarkismo at ang indibiduwalistang anarkismo, dahil sa kanilang magkakaibang pinagmulan, pagpapahalaga, at pag-unlad.{{Sfnm|1a1=McLean|1a2=McMillan|1y=2003|1loc="Anarchism"|2a1=Ostergaard|2y=2003|2p=14|2loc="Anarchism"}} Binibigyang-diin ng indibiduwalistang tradisyon ang negatibong kalayaan sa pamamagitan ng pagtutol sa mga paghihigpit sa malayang indibiduwal, samantalang binibigyang-diin ng panlipunang tradisyon ang positibong [[kalayaan]] sa layuning ganap na mapaunlad ang malayang kakayahan ng lipunan sa pamamagitan ng pagkakapantay-pantay at panlipunang pagmamay-ari.{{Sfn|Harrison|Boyd|2003|p=251}} Sa kronolohikal na pananaw, maaaring hatiin ang anarkismo sa mga klasikong tradisyon noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at sa mga pos-klasikong tradisyon—gaya ng anarka-peminismo, berdeng anarkismo, at pos-anarkismo—na umusbong pagkatapos nito.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=9}} Ang pagbibigay-diin ng anarkismo sa pagtutol sa [[kapitalismo]], pagkakapantay-pantay, at pagpapalawak ng [[pamayanan]] at indibiduwalidad ang nagtatangi rito mula sa anarko-kapitalismo at iba pang uri ng ekonomikong libertaryanismo.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1992|1pp=564–565|2a1=Jennings|2y=1993|2p=143|3a1=Gay|3a2=Gay|3y=1999|3p=15|4a1=Morris|4y=2008|4p=13|5a1=Johnson|5y=2008|5p=169|6a1=Franks|6y=2013|6pp=393–394}} Karamihan sa mga pananaw nito sa [[ekonomiya]] at pilosopiyang legal ay nagpapakita ng mga kontra-awtoritaryo, kontra-estado, libertariyo, at radikal na pagpapakahulugan sa makakaliwa at sosyalistang pulitika,{{Sfn|Guérin|1970|p=12}} kabilang ang [[kolektibismo]], [[komunismo]], [[Indibidwalismo|indibiduwalismo]], [[Mutualismo|mutuwalismo]], at sindikalismo, bukod sa iba pang mga teoryang pang-ekonomiya ng libertaryang [[sosyalismo]].{{Sfn|Guérin|1970|p=35|loc="Critique of authoritarian socialism"}} Karaniwang inilalagay ang anarkismo sa pinakakaliwang bahagi ng espektrong pampolitika, bagaman marami ang tumututol sa awtoridad ng estado batay sa mga simulain ng kanan, gaya ng mga anarko-kapitalista.{{Sfnm|1a1=Brooks|1y=1994|1p=[https://books.google.com/books?id=gHyUj9HFYBIC&pg=PP15 xi]|1ps=, "Usually considered to be an extreme left-wing ideology".}}<ref name=":1">{{Cite journal |last=Jungkunz |first=Sebastian |date=2019-01-02 |title=Towards a Measurement of Extreme Left-Wing Attitudes |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09644008.2018.1484906 |journal=German Politics |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=101–122 |doi=10.1080/09644008.2018.1484906 |issn=0964-4008 |url-access=subscription |s2cid=158624439}}</ref>{{Sfn|Backes|2023a|p=12}}{{Sfn|Krüusselmann|Weggemans|2023a|p=58}} Dahil walang iisang nakapirming kalipunan ng doktrina o natatanging pandaigdigang pananaw ang anarkismo,{{Sfn|Marshall|1993|pp=14–17}} umiral ang maraming uri at tradisyon nito, at malaki ang pagkakaiba-iba ng mga anyo ng anarkiya.{{Sfn|Sylvan|2007|p=262}} Bilang tugon sa sektaryanismo sa loob ng kilusang anarkista, lumitaw ang anarkismo nang walang [[pang-uri]], isang panawagan para sa pagpaparaya at pagkakaisa ng mga anarkista na unang isinulong ni Fernando Tarrida del Mármol noong 1889 bilang tugon sa matitinding pagtatalo hinggil sa teoryang anarkista noong panahong iyon.{{Sfn|Avrich|1996|p=6}} Sa kabila ng kanilang pagkakahiwalay, ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo ay hindi itinuturing na magkakahiwalay na mga entidad kundi mga tendensiya na nagsasalubong at nag-uugnayan sa isa't isa sa pamamagitan ng magkakaparehong simulain, gaya ng awtonomiya, mutuwal na pagtutulungan, pagtutol sa awtoridad, at [[desentralisasyon]].{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=1–6|2a1=Angelbeck|2a2=Grier|2y=2012|2p=551}} Higit pa sa mga partikular na paksyon ng mga kilusang pampolitika ng anarkismo na bumubuo sa anarkismong pampolitika, mayroon ding anarkismong pampilosopiya, na nagsasabing ang estado ay walang moral na pagiging lehitimo, nang hindi kinakailangang tanggapin ang pangangailangan ng isang rebolusyon upang ito ay maalis.{{Sfn|Egoumenides|2014|p=2}} Bilang isang sangay, lalo na ng indibiduwalistang anarkismo,{{Sfnm|1a1=Ostergaard|1y=2003|1p=12|2a1=Gabardi|2y=1986|2pp=300–302}} maaaring tanggapin ng anarkismo pampilosopiya ang pag-iral ng isang pinakamaliit na estado, subalit iginiit nito na walang [[Moralidad|moral]] na tungkulin ang mga [[mamamayan]] na sundin ang pamahalaan kapag ito ay sumasalungat sa awtonomiya ng indibiduwal.{{Sfn|Klosko|2005|p=4}} Maging ang magkakaibang pilosopikal na tradisyon tulad ng Obhetibismo at Kantiyanismo ay nagbigay ng mga argumentong ginamit upang ipagtanggol ang anarkismo pampilosopiya, kabilang ang pagtatanggol ni Robert Paul Wolff sa anarkismo laban sa mga pormal na paraan ng pagbibigay-katwiran sa pagiging lehitimo ng estado.<ref name="sa">{{cite journal |last=Martin |first=Thomas |date=2000 |title=Book Review: In Defense of Anarchism |url=http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/348 |journal=Social Anarchism |issue=27 |access-date=19 Hunyo 2008|language=en}}</ref> Binibigyang-pansin din ng anarkismo ang mga argumentong moral sapagkat may mahalagang papel ang [[etika]] sa pilosopiyang anarkista. Mayroon ding ilang anarkista na yumakap sa paniniwala sa [[Nihilismo|nihilismong]] pampolitika.{{Sfn|Walter|2002|p=52}} === Klasiko === Sa mga klasikong tradisyon ng anarkismo, ang mga unang umusbong ay ang mutuwalismo at indibiduwalistang anarkismo. Sinundan ang mga ito ng mga pangunahing tradisyon ng panlipunang anarkismo, gaya ng kolektibistang anarkismo, anarko-komunismo, at anarko-sindikalismo. Nagkakaiba ang mga tradisyong ito sa kanilang pananaw hinggil sa organisasyon at estrukturang pang-ekonomiya ng kanilang mithiing lipunan.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=2}} Ang mutuwalismo ay isang teoryang pang-ekonomiya noong ika-18 dantaon na pinaunlad bilang teoryang anarkista ni Pierre-Joseph Proudhon. Kabilang sa mga layunin nito ang "pagbuwag sa estado",<ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=20–21}}</ref> pagkakatumbasan, malayang samahan, kusang-loob na [[kontrata]], pederasyon, at repormang [[Pananalapi (disiplina)|pananalapi]] sa parehong kredito at [[salapi]] na pamamahalaan ng isang [[bangko]] ng sambayanan.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=213–218}} Sa paglipas ng panahon, inilarawan ang mutuwalismo bilang isang ideolohiyang nasa pagitan ng indibiduwalista at kolektibistang anyo ng anarkismo.{{Sfnm|1a1=Avrich|1y=1996|1p=6|2a1=Miller|2y=1991|2p=11}} Sa ''What Is Property?'' (1840), unang inilarawan ni Proudhon ang kaniyang layunin bilang isang "ikatlong anyo ng lipunan, ang sintesis ng komunismo at pag-aari."{{Sfn|Pierson|2013|p=187}} Ang kolektibistang anarkismo ay isang rebolusyonaryong sosyalistang anyo ng anarkismo{{Sfn|Morris|1993|p=76}} na karaniwang iniuugnay kay Mikhail Bakunin.{{Sfn|Shannon|2019|p=101}} Isinusulong ng mga kolektibistang anarkista ang kolektibong pagmamay-ari ng mga kagamitan sa produksiyon, na inaasahang maisasakatuparan sa pamamagitan ng marahas na [[rebolusyon]],{{Sfn|Avrich|1996|pp=3–4}} at naniniwalang dapat bayaran ang mga [[manggagawa]] ayon sa oras na kanilang ginawa, sa halip na ipamahagi ang mga [[produkto]] ayon sa pangangailangan tulad ng sa komunismo. Umusbong ang kolektibistang anarkismo kasabay ng [[Marxismo]], subalit tinanggihan nito ang [[diktadura]] ng [[proletaryado]], sa kabila ng ipinahahayag na layunin ng Marxismo na magtatag ng isang lipunang kolektibista na walang estado.{{Sfnm|1a1=Heywood|1y=2017|1pp=146–147|2a1=Bakunin|2y=1990}} Ang anarko-komunismo ay isang teorya ng anarkismo na nagsusulong ng isang lipunang komunista na may magkakasamang pagmamay-ari ng mga kagamitan sa [[produksiyon]],{{Sfn|Mayne|1999|p=131}} na pinangangasiwaan ng isang pederal na ugnayan ng mga kusang-loob na samahan.{{Sfn|Marshall|1993|p=327}} Ang produksiyon at pagkonsumo ay ibabatay sa prinsipyong "[[Mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]."{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1p=327|2a1=Turcato|2y=2019|2pp=237–238}} Umusbong ang anarko-komunismo mula sa mga radikal na sosyalistang kilusan pagkatapos ng [[Rebolusyong Pranses]],{{Sfn|Graham|2005}} subalit unang nabuo bilang isang natatanging [[doktrina]] sa seksiyong [[Italya|Italyano]] ng Unang Internasyonal.{{Sfn|Pernicone|2009|pp=111–113}} Kalaunan ay higit pa itong pinaunlad sa mga teoretikal na akda ni [[Peter Kropotkin]],{{Sfn|Turcato|2019|pp=239–244}} na ang kaniyang partikular na pananaw ang naging nangingibabaw sa maraming anarkista pagsapit ng huling bahagi ng ika-19 na dantaon.{{Sfn|Levy|2011|p=6}} Ang anarko-sindikalismo ay isang sangay ng anarkismo na tumitingin sa mga unyon ng mga [[manggagawa]] bilang isang posibleng puwersa para sa rebolusyonaryong pagbabago ng lipunan. Layunin nitong palitan ang kapitalismo at ang estado ng isang bagong lipunang [[Demokrasya|demokratikong]] pinamamahalaan mismo ng mga manggagawa. Ang mga pangunahing simulain ng anarko-sindikalismo ay direktang pagkilos, pagkakaisa ng mga manggagawa, at sariling pamamahala ng mga manggagawa.{{Sfn|Van der Walt|2019|p=249}} Ang indibiduwalistang anarkismo naman ay isang pangkat ng iba't ibang tradisyon ng kaisipan sa loob ng kilusang anarkista na nagbibigay ng higit na diin sa indibiduwal at sa kaniyang [[Malayang kalooban|malayang pagpapasya]] kaysa sa anumang panlabas na salik na nagtatakda ng kaniyang kilos.{{Sfn|Ryley|2019|p=225}} Kabilang sa mga unang nakaimpluwensiya sa anyong ito ng anarkismo sina William Godwin, Max Stirner, at [[Henry David Thoreau]]. Sa iba't ibang bansa, nakakuha ang indibiduwalistang anarkismo ng maliit ngunit magkakaibang pangkat ng mga tagasunod, kabilang ang mga Bohemyo na alagad ng [[sining]] at mga [[intelektuwal]],{{Sfn|Marshall|1993|p=440}} gayundin ang mga kabataang anarkistang lumalabag sa batas sa kilusang nakilala bilang iligalismo at indibiduwal na pagbawi.{{Sfnm|1a1=Imrie|1y=1994|2a1=Parry|2y=1987|2p=15}} === Pos-klasiko at kontemporaryo === Patuloy na umusbong ang anarkismo ng maraming [[pilosopiya]] at kilusan na, sa ilang pagkakataon, ay eklektiko, na humahango ng mga ideya mula sa iba't ibang pinagmulan at pinagsasama ang magkakaibang konsepto upang makalikha ng mga bagong pamamaraang pampilosopiya. Nanatiling mahalagang bahagi ng mga makabagong tradisyon ng anarkismo ang kontra-kapitalistang tradisyon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Williams|2018|p=4}} Maraming pangkat, tendensiya, at paaralan ng kaisipan ng anarkismo ang umiiral sa kasalukuyan, kaya mahirap ilarawan ang makabagong kilusang anarkista bilang isang magkakaisang kabuuan.{{Sfn|Franks|2013|pp=385–386}} Bagaman nakapaglatag ang mga teorista at aktibista ng mga "medyo matatag na kalipunan ng mga simulain ng anarkismo," wala pa ring nagkakaisang pananaw kung alin sa mga simulain ang pangunahing batayan nito. Dahil dito, inilalarawan ng mga komentarista ang mga anarkismo sa halip na isang iisang anarkismo, sapagkat bagaman may mga simulain silang magkakatulad, magkakaiba ang pagpapahalagang ibinibigay ng bawat paaralan sa mga ito. Halimbawa, maaaring isang pangkalahatang simulain ang pagkakapantay-pantay ng kasarian, subalit higit itong binibigyang-priyoridad ng anarka-peminismo kaysa ng anarko-komunismo.{{Sfn|Franks|2013|p=386}} Sa pangkalahatan, tutol ang mga anarkista sa mapilit na awtoridad sa lahat ng anyo nito, kabilang ang lahat ng sentralisado at hirarkikong anyo ng pamahalaan (halimbawa, [[monarkiya]], kinatawang demokrasya, sosyalismong pang-estado, at iba pa), mga sistemang nakabatay sa uring pang-ekonomiya (halimbawa, kapitalismo, [[Bolshevik|Bolshevismo]], [[Piyudalismo|pyudalismo]], [[pang-aalipin]], at iba pa), mga awtokratikong [[relihiyon]] (halimbawa, pundamentalistang [[Islam]], [[Simbahang Katoliko Romano]], at iba pa), patriyarkiya, heteroseksismo, pananaig ng mga puti, at [[imperyalismo]].{{Sfn|Jun|2009|pp=507–508}} Gayunman, nagkakaiba ang mga paaralan ng anarkismo sa mga pamamaraang dapat gamitin upang tutulan ang mga ito.{{Sfn|Jun|2009|p=507}} == Kasaysayan == === Sinaunang panahon at gitnang panahon === Ang mga pinakakilalang naunang tagapagpauna ng anarkismo sa sinaunang daigdig ay matatagpuan sa [[Tsina]] at [[Gresya]]. Sa Tsina, ang anarkismong pampilosopiya (ang pagtalakay sa pagiging lehitimo ng estado) ay inilahad ng mga pilosopong [[Taoismo|Taoista]] na sina Zhuang Zhou at [[Laozi]].{{Sfnm|1a1=Coutinho|1y=2016|2a1=Marshall|2y=1993|2p=54}} Kasama ng [[estoisismo]], sinasabing ang [[Taoismo]] ay nagtaglay ng mahahalagang paunang pahiwatig ng anarkismo.{{Sfn|Sylvan|2007|p=257}} Naipahayag din ang mga pananaw na anarkiko ng mga [[Mandudula|mandudulang]] [[trahedya]] at mga pilosopo sa Gresya. Ginamit nina [[Esquilo|Eskilo]] at [[Sopokles]] ang alamat ni Antigona upang ilarawan ang tunggalian sa pagitan ng mga batas na ipinapataw ng estado at ng pansariling awtonomiya. Patuloy namang kinuwestiyon ni Sokrates ang mga awtoridad sa [[Atenas]] at iginiit ang [[karapatan]] ng indibiduwal sa [[kalayaan]] ng budhi. Tinanggihan ng mga [[Siniko]] ang batas ng tao (''nomos'') at ang mga kaugnay na awtoridad, habang sinisikap nilang mamuhay ayon sa kalikasan (''physis''). Samantala, itinaguyod ng mga Estoiko ang isang lipunang nakabatay sa di-pormal at magiliw na ugnayan ng mga mamamayan nang walang pag-iral ng estado.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4, 66–73}} Sa [[Imperyong Sasanida]] (224–651 CE), nanawagan si [[Mazdak]] para sa isang lipunang may pagkakapantay-pantay at sa pag-aalis ng monarkiya, subalit hindi nagtagal ay ipinapatay siya ni Emperador Kavad I.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Sa Basra, nangaral ang ilang sektang panrelihiyon laban sa estado.{{Sfn|Crone|2000|pp=3, 21–25}} Sa [[Gitnang Kapanahunan|Gitnang Panahon]] sa [[Europa]], walang naging malinaw na gawaing anarkista maliban sa ilang mapagkait sa sariling mga kilusang panrelihiyon. Nagkaroon ng mga tendensiyang kontra-estado at libertaryo ang iba't ibang sektang panrelihiyon sa Europa.{{Sfn|Nettlau|1996|p=8}} Ang mga ito, kasama ng ilang kilusang [[Muslim]], ang kalauna'y nagbigay-daan sa pag-usbong ng panrelihiyong anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=86}} Ang muling pagsigla ng interes sa sinaunang panahon noong [[Renasimiyento|Renasimyento]] at ang pagbibigay-diin sa sariling pagpapasya noong [[Repormasyon]] ay muling nagpasigla sa mga elementong sekular na kontra-awtoritaryo sa Europa, lalo na sa Pransiya. Ang mga hamon ng [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa awtoridad na intelektuwal—maging sekular o panrelihiyon—at ang mga rebolusyon noong dekada 1790 at noong 1848 ay pawang nagpasigla sa pag-unlad ng ideolohiyang humantong sa panahon ng klasikong anarkismo.{{Sfn|Levy|Adams|2018|p=307}} === Makabagong panahon === [[File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barricade18March1871_(more_cropped).jpg|thumb|Ang Komuna ng Paris, isa sa mga pinakaunang eksperimento sa anarkismo.]] Noong [[Himagsikang Pranses|Rebolusyong Pranses]], ang mga pangkat na gaya ng Enragés at ng ''sans-culottes'' ay naging mahalagang yugto sa pag-usbong ng mga damdaming kontra-estado at [[Pederalismo|pederalista]].{{Sfn|Marshall|1993|p=4}} Sa buong ika-19 na dantaon, umusbong ang mga unang tradisyon ng anarkismo: itinaguyod ni William Godwin ang anarkismo pampilosopiya sa [[Inglatera]] sa pamamagitan ng moral na pagtanggi sa pagiging lehitimo ng estado; ang kaisipan ni Max Stirner ay naglatag ng daan para sa indibiduwalismo; at ang teorya ng mutuwalismo ni Pierre-Joseph Proudhon ay nakatagpo ng matabang lupa sa Pransiya.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1870, malinaw nang nahubog ang iba't ibang paaralan ng kaisipan ng anarkismo, at mula 1880 hanggang 1914 ay naganap ang isang bugso ng [[Globalisasyon|globalisasyong]] noon ay hindi pa nasasaksihan.{{Sfn|Levy|2011|pp=10–15}} Ang panahong ito ng klasikal na anarkismo ay tumagal hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Sibil ng Espanya]] at itinuturing na ginintuang panahon ng anarkismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=4–5}} [[File:Bakunin.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bakunin.png|thumb|Tinutulan ni Mikhail Bakunin ang Marxistang layunin ng diktadura ng proletaryado at nakipag-alyansa sa mga pederalista sa loob ng Unang Internasyonal bago siya pinatalsik ng mga Marxista.]] Humango si Mikhail Bakunin mula sa mutuwalismo upang itatag ang anarkismong kolektibista, at sumapi siya sa ''International Workingmen's Association'', isang samahan ng mga manggagawa na kalauna'y nakilala bilang Unang Internasyonal (''First International''), na itinatag noong 1864 upang pag-isahin ang iba't ibang rebolusyonaryong kilusan. Naging isang mahalagang puwersang pampolitika ang Internasyonal, at isa sa mga pangunahing personalidad nito si [[Karl Marx]], na kasapi ng Pangkalahatang Konseho nito. Ang pangkat ni Bakunin, ang Pederasyong Jura, at ang mga tagasunod ni Pierre-Joseph Proudhon (ang mga mutuwalista) ay tumutol sa sosyalismong pang-estado, at itinaguyod ang pag-iwas sa pakikilahok sa elektoral na pulitika (''political abstentionism'') at ang pagpapanatili ng maliliit na pag-aari.{{Sfnm|1a1=Dodson|1y=2002|1p=312|2a1=Thomas|2y=1985|2p=187|3a1=Chaliand|3a2=Blin|3y=2007|3p=116}} Pagkaraan ng matitinding alitan, pinalayas ng mga Marxista ang mga Bakuninista mula sa Internasyonal sa Kongreso sa [[Ang Haya|Haya]] ng 1872.{{Sfnm|1a1=Graham|1y=2019|1pp=334–336|2a1=Marshall|2y=1993|2p=24}} Katulad din nito, ang mga anarkista ay nakaranas ng gayong pagtrato sa Ikalawang Internasyonal at tuluyang pinalayas noong 1896.{{Sfn|Levy|2011|p=12}} Hinulaan ni Bakunin na kung magkakaroon ng kapangyarihan ang mga rebolusyonaryo ayon sa mga tuntunin ni Marx, sila rin ay magiging mga bagong mapaniil sa mga [[manggagawa]]. Bilang tugon sa kanilang pagpapatalsik mula sa Unang Internasyonal, itinatag ng mga anarkista ang Internasyonal ng St. Imier. Sa impluwensiya ni [[Peter Kropotkin]], isang Rusong [[Pilosopiya|pilosopo]] at [[siyentipiko]], nagkaroon ng malaking pagkakatulad ang anarko-komunismo at ang kolektibismo.{{Sfn|Marshall|1993|p=5}} Ang mga anarko-komunista, na humango ng inspirasyon mula sa [[Komuna ng Paris]] ng 1871, ay nagsulong ng malayang pederasyon at ng pamamahagi ng mga kalakal ayon sa pangangailangan ng bawat isa.{{Sfn|Graham|2005|p=xii}} Sa panahong ito, may isang minorya ng mga anarkista ang yumakap sa taktika ng rebolusyonaryong karahasang pampolitika, na nakilala bilang propaganda ng gawa (''propaganda of the deed'').{{Sfn|Marshall|1993|pp=633–636}} Ang pagkakawatak-watak ng kilusang sosyalista sa Pransiya sa maraming pangkat, gayundin ang pagbitay at pagpapatapon sa maraming Komunardo sa mga kolonya ng bilangguan matapos supilin ang Komuna ng Paris, ay nagbigay-daan sa pag-usbong ng mga indibiduwalistang pagpapahayag at pagkilos sa larangang pampolitika.{{Sfn|Anderson|2004}} Bagaman maraming anarkista ang lumayo sa mga gawaing ito ng terorismo, nadungisan ang reputasyon ng buong kilusan, at isinagawa ang iba't ibang hakbang upang pigilan ang pagpasok ng mga anarkista sa [[Estados Unidos]], kabilang ang Batas sa Imigrasyon ng 1903, na kilala rin bilang Batas sa Pagbubukod sa mga Anarkista.{{Sfnm|1a1=Marshall|1y=1993|1pp=633–636|2a1=Lutz|2a2=Ulmschneider|2y=2019|2p=46}} Ang iligalismo ay isa pang estratehiyang niyakap ng ilang anarkista sa panahong ito.{{Sfn|Bantman|2019|p=374}} Pagsapit ng simula ng ika-20 dantaon, humupa na ang kilusang terorista, at ang lugar nito ay napalitan ng anarko-komunismo at anarko-sindikalismo, habang ang anarkismo ay lumaganap sa iba't ibang panig ng daigdig.{{Sfn|Moya|2015|p=327}}{{Sfn|Levy|2011|p=16}} Sa [[Tsina]], may maliliit na pangkat ng mga mag-aaral na nagpakilala ng [[makatao]] at [[maka-agham]] na bersiyon ng anarko-komunismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Samantala, naging sentro ang [[Tokyo]] ng mga mapanghimagsik na kabataan mula sa iba't ibang bansa sa [[Silangang Asya]] na nagtungo sa kabisera ng [[Hapon]] upang mag-aral.{{Sfn|Marshall|1993|pp=519–521}} Sa [[Amerikang Latino]], naging pangunahing baluwarte ng anarko-sindikalismo ang [[Arhentina]], kung saan ito ang naging pinakaprominenteng [[ideolohiya]] ng kaliwa.{{Sfnm|1a1=Levy|1y=2011|1p=23|2a1=Laursen|2y=2019|2p=157|3a1=Marshall|3y=1993|3pp=504–508}} Nakilahok din ang mga anarkista sa Komuna ng Strandzha at sa Republika ng Kruševo, na itinatag sa [[Masedonya]] sa panahon ng Pag-aalsang Ilinden–Preobrazhenie noong 1903, gayundin sa [[Rebolusyong Mehikano]] noong 1910. Sa sunod-sunod na mga rebolusyon noong 1917–1923, nagkaroon ang mga anarkista ng iba't ibang antas ng aktibong pakikilahok.{{sfn|Marshall|1993|p=470}} Sa kabila ng mga pangamba, masigasig na nakilahok ang mga anarkista sa Rebolusyong Ruso bilang pagsalungat sa Kilusang Puti, lalo na sa Makhnovshchina. Nang makita nila ang tagumpay ng mga Bolshevik sa [[Rebolusyong Oktubre]] at ang sumunod na [[Digmaang Sibil sa Rusya]], maraming manggagawa at aktibista ang lumipat sa mga partidong komunista, na lumakas kapalit ng paghina ng anarkismo at iba pang kilusang sosyalista. Sa Pransiya at Estados Unidos, maraming kasapi ng malalaking kilusang sindikalista, gaya ng Pangkalahatang Kompederasyon ng Paggawa at ng Manggagawang Pang-industriya ng Mundo, ang umalis sa kanilang mga samahan at sumapi sa Komunistang Internasyonal.{{Sfn|Nomad|1966|p=88}} Gayunman, matapos maging matatag ang pamahalaang Bolshevik, dumanas ng matinding panunupil ang mga anarkista, kabilang noong Pag-aalsa sa [[Kronstadt]]. Maraming anarkista mula sa [[Petrograd]] at [[Mosku]] ang tumakas patungong [[Ukranya]], subalit kalaunan ay dinurog din ng mga Bolshevik ang kilusang anarkista roon.{{Sfn|Avrich|2006|p=204}} Dahil sa panunupil sa mga anarkista sa Rusya, umusbong ang dalawang bagong magkasalungat na kaisipan: ang platapormismo at ang sintesis na anarkistang. Layunin ng una na bumuo ng isang magkakaugnay na samahang mangunguna sa rebolusyon, samantalang tinututulan naman ng ikalawa ang anumang anyo ng organisasyong maihahalintulad sa isang partidong pampolitika. Sa [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]] noong 1936–1939, muling nakipag-alyansa ang mga anarkista at mga sindikalista (CNT at FAI) sa iba't ibang kilusang makakaliwa. Ang matagal nang tradisyon ng anarkismo sa [[Espanya]] ang naging dahilan upang gumanap ang mga anarkista ng mahalagang papel sa digmaan, lalo na sa Rebolusyong Espanyol ng 1936. Bilang tugon sa paghihimagsik ng hukbo, isang kilusang binigyang-inspirasyon ng anarkismo—na binubuo ng mga [[magsasaka]] at manggagawa at sinusuportahan ng mga armadong milisya—ang kumontrol sa [[Barcelona]] at sa malalawak na kanayunan ng Espanya, kung saan isinakolektibo nila ang mga lupain.{{Sfn|Bolloten|1984|p=1107}} Sa simula ng digmaan, nagbigay ang [[Unyong Sobyetiko|Unyong Sobyet]] ng limitadong tulong. Gayunman, nauwi ito sa matinding tunggalian sa pagitan ng mga komunista at iba pang pangkat ng makakaliwa sa isang serye ng mga pangyayaring nakilala bilang Mga Araw ng Mayo, habang pinagtibay ni [[Joseph Stalin]] ang kontrol ng Unyong Sobyet sa pamahalaang Republikano. Nagbunga ito ng panibagong pagkatalo ng mga anarkista sa kamay ng mga komunista.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 466}} ==== Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==== Sa pagtatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], lubhang nanghina ang kilusang anarkista. Pagsapit ng dekada 1960, muling sumigla ang anarkismo, na marahil ay dulot ng nakitang kabiguan ng [[Marxismo–Leninismo]] at ng mga tensiyong ibinunga ng [[Digmaang Malamig]].{{Sfn|Marshall|1993|p=539}} Sa panahong ito, lumitaw ang anarkismo sa iba't ibang kilusang tumutuligsa kapwa sa kapitalismo at sa estado, gaya ng mga kilusang laban sa sandatang nuklear, pangkapaligiran, pangkapayapaan, kontra-kultura ng dekada 1960, at ng Bagong Kaliwa.{{Sfn|Marshall|1993|pp=xi, 539}} Nagkaroon din ito ng paglipat mula sa dati nitong mapanghimagsik na katangian tungo sa mapanuksong repormismong kontra-ikapitalista. Naiugnay rin ang anarkismo sa subkulturang [[punk]], gaya ng makikita sa mga banda tulad ng Crass at Sex Pistols.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Ang mga umiiral na kaisipang [[Peminismo|peminista]] ng anarka-peminismo ay muling sumigla noong ikalawang yugto ng peminismo.{{Sfn|Marshall|1993|pp=493–494}} Sa panahong ito rin nagsimulang mabuo ang itim na anarkismo (''black anarchism''), na nakaimpluwensiya sa paglayo ng anarkismo mula sa dati nitong nakasentro sa [[Europa]].{{Sfn|Williams|2015|p=680}} Kasabay nito, nabigo itong magkaroon ng malawak na impluwensiya sa Hilagang Europa, habang naabot naman nito ang hindi pa nararanasang kasikatan sa [[Amerikang Latino]].{{Sfn|Harmon|2011|p=70}} Noong pagpasok ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], lalong lumawak ang kasikatan at impluwensiya ng anarkismo sa mga kilusang laban sa kapitalismo, laban sa [[digmaan]], at laban sa [[globalisasyon]].{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Lumago ang interes sa kilusang anarkista kasabay ng pag-igting ng kilusang kontra-globalisasyon,{{Sfn|Evren|2011|p=1}} na ang mga pangunahing kalipunan ng mga aktibista ay nakabatay sa mga pananaw na anarkista.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Naging kilala ang mga anarkista sa kanilang pakikilahok sa mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal|World Trade Organization]] (WTO, o Pandaigdigang Organisasyon ng Pangangalakal), [[Group of Eight]] (G8, o Pangkat ng Walo), at World Economic Forum (WEF, o Pandaigdigan na Pagpupulong sa Ekonomiya). Sa mga protestang ito, ang mga pansamantalang pangkat na walang pinuno at hindi nagpapakilala, na tinatawag na ''black blocs'' o blokeng itim, ay nasangkot sa mga kaguluhan, pagsira ng [[ari-arian]], at mararahas na komprontasyon laban sa [[pulisya]]. Kabilang sa iba pang mga taktika sa pag-oorganisa na umusbong sa panahong ito ang mga ''affinity group'' (mga pangkat na binubuo ng magkakatulad ang layunin), ''security culture'' (kultura ng pagpapanatili ng seguridad), at paggamit ng mga desentralisadong [[teknolohiya]] gaya ng [[Internet]]. Isa sa pinakamahalagang pangyayari sa panahong ito ang mga komprontasyon sa kumperensiya ng WTO sa [[Seattle]] noong 1999.{{Sfn|Rupert|2006|p=66}} Habang hinuhubog ng kilusang ito ang radikalismo ng ika-21 dantaon, ang mas malawak na pagtanggap sa mga simulain ng anarkismo ay naging hudyat ng muling pagsigla ng interes sa anarkismo.{{Sfn|Evren|2011|p=2}} Gayunman, sa makabagong pagbabalita, madalas na binibigyang-diin ang karahasang isinagawa ng mga ''black bloc'' sa mga demonstrasyon at iniuugnay ito sa mga anarkista.<ref>{{Cite news |date=8 Oktubre 2013 |title=Black Blocs hijack Brazil teacher protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24453113 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Booth |first1=Robert |last2=Vallée |first2=Marc |date=1 Abril 2011 |title='Black bloc' anarchists behind anti-cuts rampage reject thuggery claims |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2011/apr/01/anarchists-anti-cuts-march |access-date=23 Hunyo 2025 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 Abril 2011 |title=Who are the Black Bloc and what are they trying to achieve? |language=en-AU |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2011-04-04/blocwilliams/45890 |access-date=23 Hunyo 2025}}</ref> Bagaman may mga layuning rebolusyonaryo, marami sa mga makabagong anyo ng anarkismo ay hindi nakatuon sa komprontasyon. Sa halip, sinisikap nilang bumuo ng isang alternatibong paraan ng organisasyong panlipunan (alinsunod sa teorya ng kapangyarihang dalawahan o ''dual power''), na nakabatay sa ugnayang may pagtutulungan at kusang-loob na kooperasyon. Makikita ito sa mga pangkat tulad ng Food Not Bombs (Pagkain Hindi Bomba) at sa mga sentrong panlipunang pinamamahalaan ng mga kalahok mismo.{{Sfn|Honeywell|2021|}} Ang mas malawak na pagkapansin sa anarkismo ay nagbunsod din sa mas maraming iskolar sa mga [[Larangang akademiko|larangan]] tulad ng [[antropolohiya]] at [[kasaysayan]] na pag-aralan at makibahagi sa kilusang anarkista, bagaman higit na pinahahalagahan ng makabagong anarkismo ang pagkilos kaysa sa teoryang [[akademiko]].{{Sfnm|1a1=Williams|1y=2010|1p=110|2a1=Evren|2y=2011|2p=1|3a1=Angelbeck|3a2=Grier|3y=2012|3p=549}} Naging maimpluwensiya rin ang mga ideya ng anarkismo sa pag-unlad ng mga Zapatista sa [[Mehiko]] at ng Pederasyon Demokratiko ng Hilagang Siria, na mas kilala bilang Rojava, isang ''[[de facto]]'' na nagsasariling rehiyon sa hilagang [[Siria|SIria]].{{Sfn|Ramnath|2019|p=691}} == Paglaganap ng anarkismo sa Pilipinas == Ang anarkismo sa [[Pilipinas]] ay nag-ugat sa laban kontra [[kolonyalismo]] laban sa [[Imperyong Espanyol]] at naging maimpluwensiya sa [[Himagsikang Pilipino]] at sa maagang kilusang unyon ng mga manggagawa sa bansa. Matapos itong mapalitan ng Marxismo–Leninismo bilang pangunahing rebolusyonaryong kaisipan noong kalagitnaan ng ika-20 dantaon, muli itong sumigla bilang bahagi ng punk na subkultura kasunod ng pagkakahati-hati ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]. Mabilis na lumaganap ang nasyonalismong Pilipino sa buong kapuluan matapos ang Maluwalhating Rebolusyon ng 1868. Maraming intelektuwal na Pilipino, kabilang sina [[José Rizal]] at [[Marcelo H. del Pilar]], ang naglunsad ng [[Kilusang Propaganda]], na nanawagan ng mga reporma sa pamamahala ng [[Silangang Indiyas ng Espanya]].<ref>{{cite book|last1=Schumacher|first1=John|title=The Propaganda Movement, 1880–1895: The Creation of Filipino Consciousness, the Making of the Revolution|date=1997|publisher=Ateneo University Press|location=Manila|isbn=971-550-209-1|page=333|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|language=en}}</ref> Noong 1890, lumipat si Rizal sa Europa, kung saan nakilala niya ang mga kilusang anarkista sa Pransiya at Espanya. Sa Espanya, naging tagapayo niya ang Proudhonistang pederalista na si Francisco Pi y Margall.<ref name=":2">{{Cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=Age of globalization : anarchists and the anticolonial imagination|date=2013|publisher=Verso|isbn=978-1-78168-144-2|pages=107, 159|oclc=864023954|language=en}}</ref><ref name=":02">{{cite journal|url=https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-49-1-2013/From%20Cadiz%20to%20La%20Liga%20-%20Spanish%20Context%20of%20Rizals%20Political%20Thought%20-%20Aseniero.pdf|pages=27–39|title=From Cádiz to La Liga: The Spanish Context of Rizal's Political Thought|first=George|last=Aseniero|date=31 Oktubre 2013|journal=Asian Studies: Journal of Critical Perspectives on Asia|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|volume=49|issue=1|location=Lungsod Quezon|issn=2244-5927|oclc=950730261|language=en}}</ref> Ang konsepto ng propaganda sa pamamagitan ng gawa (''propaganda of the deed'') ang naging partikular na inspirasyon sa ikalawang nobela ni Rizal na ''[[El filibusterismo]]'', na naglalarawan ng isang rebolusyon para sa pambansang paglaya laban sa mga kolonyal na awtoridad ng Espanya sa Pilipinas.<ref name=":2" /> Sa [[Nobelang Pilipino|nobelang]] iyon, inilarawan ni Rizal ang isang nabigong pagtatangka ng propaganda sa pamamagitan ng gawa sa katauhan ni Simoun, na nagtangkang pasabugin ang isang pagtitipong dinaluhan ng mga piling tao o elitista ng kolonyal na pamahalaan.<ref name=":12">{{cite book |last=Anderson|first=Benedict|title=The Age Of Globalization: Anarchists and the Anti-Colonial Imagination|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781781681442|location=[[London]]|page=31|oclc=875370534|language=en}}</ref> Pagbalik niya sa [[Maynila]] noong 1892, itinatag ni Rizal ang [[La Liga Filipina]], isang lihim na samahan na nakatuon sa pagtutulungan, pagtatatag ng mga kooperatiba, at iba pang gawain.<ref name=":02" /> Dahil sa kaniyang mga gawain sa Liga, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan.<ref>{{cite book |last1=Zaide|first1=Gregorio F.|title=Rizal: His Exile to Dapitan|date=1976|publisher=St. Mary's|pages=193|url=https://books.google.com/books?id=xPziMgEACAAJ&q=rizal+exile+in+dapitan|access-date=19 Agosto 2019|language=en}}</ref> Doon ay nagtayo siya ng isang [[ospital]], isang sistema ng panustos ng tubig, at isang [[paaralan]], kung saan siya nagturo at nagsagawa rin ng pagsasaka at [[paghahalaman]].<ref>{{cite book |last1=Gibbs|first1=Eloise A.|title=Rizal in Dapitan: A Story Based on the Life of José Rizal During His Exile in Dapitan|date=1960|publisher=University Book Supply|page=230|url=https://books.google.com/books?id=jqFAAAAAIAAJ&q=Rizal+in+dapitan|access-date=20 Agosto 2019|language=en}}</ref> Matapos ipatapon si Rizal, maraming nasyonalistang Pilipino ang nagtatag ng [[Katipunan]], isa pang lihim na samahan, subalit sa pagkakataong ito ay may layuning makamit ang kasarinlan mula sa Espanya sa pamamagitan ng isang himagsikan. Dahil sa inspirasyon mula sa mga akda ni Rizal, nag-organisa ang Katipunan ng armadong paglaban sa pamahalaang Espanyol sa pamumuno ni [[Andrés Bonifacio]].<ref>{{Citation|last=Agoncillo|first=Teodoro|author-link=Teodoro Agoncillo|title=The Revolt of the Masses: The story of Bonifacio and the Katipunan|publisher=[[University of the Philippines]] Press|location=Lungsod Quezon|year=1996|orig-year=1956|isbn=971-8711-06-6|url=https://books.google.com/books?id=SV_BAQAACAAJ|page=41|language=en}}</ref> Matapos mabunyag ang mga gawain ng Katipunan noong Agosto 1896, nagsimula ang Himagsikang Pilipino. Nag-alsa ang mga kasapi ng Katipunan sa [[Caloocan]],<ref name="Ocampo1995">{{cite book |last=Ocampo|first=Ambeth R.|title=Bonifacio's bolo|url=https://books.google.com/books?id=YWhxAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Anvil Pub.|isbn=978-971-27-0418-5|page=8|language=en}}</ref> itinatag ang [[Republika ng Katagalugan]], at nagpahayag ng isang pambansang armadong himagsikan.<ref name="guererro1">{{citation |last1=Guererro|first1=Milagros|last2=Encarnacion|first2=Emmanuel|last3=Villegas|first3=Ramon|title=Andres Bonifacio and the 1896 Revolution|journal=Sulyap Kultura|volume=1|issue=2|pages=3–12|publisher=National Commission for Culture and the Arts|year=1996|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5&subcat=1|access-date=2009-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115193832/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?i=5&subcat=1|archive-date=2010-11-15|url-status=dead|language=en}}</ref> Bagaman walang tuwirang naging bahagi si Rizal sa himagsikan, nilitis siya ng hukumang militar sa mga kasong paghihimagsik, sedisyon, at sabuwatan. Napatunayang nagkasala siya sa lahat ng paratang at binaril ng pulutong ng mga tagabaril bilang pagbitay.<ref>{{cite book|last1=Russell|first1=Charles Edward|last2=Rodriguez|first2=Eulogio Balan|title=The hero of the Filipinos: the story of José Rizal, poet, patriot and martyr|url=https://archive.org/details/herooffilipinoss00russ_0|year=1923|publisher=The Century co.|page=[https://archive.org/details/herooffilipinoss00russ_0/page/308 308]|language=en}}</ref> Noong 1897, napatalsik at ipinapatay si Bonifacio ni [[Emilio Aguinaldo]], na siyang umako sa pamumuno ng kilusang rebolusyonaryo.<ref>{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|url-access=registration|date=1990|publisher=Garotech Publishing|location=Lungsod Quezon|isbn=971-8711-06-6|edition=8|pages=178–181|language=en}}</ref> Matapos mapalayas ang mga Espanyol mula sa kapuluan, nagtatag si Aguinaldo ng isang diktadura at ipinahayag ang [[kasarinlan ng Pilipinas]]. Gayunman, sa pamamagitan ng [[Kasunduan sa Paris (1898)|Kasunduan sa Paris]], pormal na isinuko ng Espanya ang Pilipinas sa Estados Unidos, na naging mitsa ng armadong tunggalian laban sa bagong tatag na [[Unang Republika ng Pilipinas]].<ref>{{cite book|last=Randolph|first=Carman Fitz|title=The Law and Policy of Annexation|chapter=Chapter I, The Annexation of the Philippines|publisher=BiblioBazaar, LLC|location=Charleston, South Carolina|year=2009|isbn=978-1-103-32481-1|language=en}}</ref> Sa panahon ng himagsikan, si [[Isabelo de los Reyes]] ay kabilang sa mga rebolusyonaryong ipinatapon sa Espanya, kung saan siya ay ibinilanggo sa Kastilyo ng Montjuïc. Doon ay nakilala niya ang ilang mga anarkista at sindikalista, at napag-aralan ang panitikang anarkista na ibinibigay sa kanya ng isang simpatetikong bantay.<ref name="Mojares">{{Cite book |title=Brains of the nation : Pedro Paterno, T.H. Pardo de Tavera, Isabelo de los Reyes, and the production of modern knowledge|url=https://archive.org/details/brainsofnationpe0000moja|last=Mojares|first=Resil|date=2006|publisher=Ateneo de Manila University Press|isbn=9789715504966|location=Lungsod Quezon|oclc=76895524|page=[https://archive.org/details/brainsofnationpe0000moja/page/268 268]|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last=Scott|first=William Henry|year=1992|title=The Union Obrera Democrática: First Filipino Trade Union|location=Lungsod Quezon|publisher=New Day|page=14|isbn=9789711004880|oclc=1187047203|language=en}}</ref> Matapos siyang makalaya, nakilala niya ang ilang mga palaisip na anarkista, kabilang sina Francesc Ferrer,<ref name="Saulo">{{Cite book |title=Communism in the Philippines : An Introduction|last=Saulo|first=Alfredo|date=2002|publisher=Ateneo de Manila University Press|isbn=9715504035|edition=Pinalaki|location=Maynila, Pilipinas|oclc=969406494|page=4|language=en}}</ref> at nabasa ang mga akda nina Pierre-Joseph Proudhon, Mikhail Bakunin, at Peter Kropotkin.<ref>{{Cite book |title=Brains of the nation : Pedro Paterno, T.H. Pardo de Tavera, Isabelo de los Reyes, and the production of modern knowledge|url=https://archive.org/details/brainsofnationpe0000moja|last=Mojares|first=Resil|date=2006|publisher=Ateneo de Manila University Press|isbn=9789715504966|location=Lungsod Quezon|oclc=76895524|page=[https://archive.org/details/brainsofnationpe0000moja/page/n282 269]|language=en}}</ref> Matapos sumuko ang mga hukbo ni Emilio Aguinaldo at maitatag ang Pamahalaang Insular noong 1901, nakabalik si Isabelo sa Maynila,<ref>{{Cite book |title=Brains of the nation : Pedro Paterno, T.H. Pardo de Tavera, Isabelo de los Reyes, and the production of modern knowledge|url=https://archive.org/details/brainsofnationpe0000moja|last=Mojares|first=Resil|date=2006|publisher=Ateneo de Manila University Press|isbn=9789715504966|location=Lungsod Quezon|oclc=76895524|page=[https://archive.org/details/brainsofnationpe0000moja/page/274 274]|language=en}}</ref> dala ang isang malaking koleksiyon ng mga akdang anarkista at sosyalista.<ref>{{Cite book |title=Komunista : the genesis of the Philippine Communist Party, 1902–1935|last=Richardson|first=Jim|date=2011|publisher=Ateneo de Manila University Press|isbn=9789715506267|location=Lungsod Quezon|oclc=756771087|page=15|language=en}}</ref> Dahil sa impluwensiya ng anarko-sindikalismo, pinangunahan niya ang isang bugso ng mga protesta at welga ng mga manggagawa sa Maynila, na humantong sa pagtatatag ng Unión Obrera Democrática (UOD), ang kauna-unahang makabagong pederasyon ng mga unyon ng manggagawa sa bansa.<ref>{{cite journal|last=Dennison|first=Eleanor|url=https://www.jstor.org/stable/3022423|title=Philippine Labor under the Commonwealth|journal=Far Eastern Survey|volume=7|issue=24|publisher=Institute of Pacific Relations|date=7 Disyembre 1938|pages=277–282|doi=10.2307/3022423|jstor=3022423|issn=0362-8949|oclc=4636899601|url-access=subscription|language=en}}</ref> Nang maglunsad ang UOD ng isang pangkalahatang welga noong Agosto 1902, isinailalim ito sa pagmamanman ng pulisya at inaresto si Isabelo.<ref>{{cite book|last=Pomeroy|first=William J.|year=1992|title=The Philippines: Colonialism, Collaboration, and Resistance|url=https://archive.org/details/philippinescolon00pome|location=New York|publisher=International|page=[https://archive.org/details/philippinescolon00pome/page/51 51]|isbn=9780717806928|oclc=246725565|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |title=Brains of the nation : Pedro Paterno, T.H. Pardo de Tavera, Isabelo de los Reyes, and the production of modern knowledge|url=https://archive.org/details/brainsofnationpe0000moja|last=Mojares|first=Resil|date=2006|publisher=Ateneo de Manila University Press|isbn=9789715504966|location=Lungsod Quezon|oclc=76895524|page=[https://archive.org/details/brainsofnationpe0000moja/page/279 279]|language=en}}</ref> Habang nasa bilangguan, naghain siya ng pagbibitiw sa UOD, subalit ipinagpatuloy ang kanyang gawain nina Hermenegildo Cruz, isang tagapag-organisa ng kilusang paggawa, at Arturo Soriano, isang pinuno ng welga. Isinalin ni Soriano sa [[wikang Tagalog]] ang dayalogo ni Errico Malatesta na ''Fra Contadini'' (''Sa Pagitan ng mga Magsasaka'') sa pamagat na Dalawang Magbubukid. Sa huli, nabuwag ang UOD dahil sa mga panloob na hidwaan. Ang pangkat ng mga katamtaman (''moderates''), sa pamumuno ni [[Lope K. Santos]], ay bumuo ng Unión del Trabajo de Filipinas (UTF) na sinuportahan ng Estados Unidos, samantalang ang pangkat ng mga radikal, sa pamumuno ni Hermenegildo Cruz, ay nagtatag ng Congreso Obrero de Filipinas (COF).<ref>{{Cite book |title=Komunista : the genesis of the Philippine Communist Party, 1902–1935|last=Richardson|first=Jim|date=2011|publisher=Ateneo de Manila University Press|isbn=9789715506267|location=Lungsod Quezon|oclc=756771087|page=21|language=en}}</ref> Nang maglaon, isinulat ni Santos ang nobelang ''[[Banaag at Sikat]]'', na tumatalakay sa dalawang magkaibigan: ang isa ay isang sosyalista at ang isa naman ay isang anarkista.<ref name="LKSantos">{{cite book|last=Santos|first=Lope K.|author-link=Lope K. Santos|title=[[Banaag at Sikat]]|publisher=Bookmark|location=Philippines|year=1988}}</ref> Bilang bahagi ng Kilusang Mayo a Kuwatro, nagtatag ang mga anarkistang Tsino ng isang sangay sa Maynila, kung saan naglathala sila ng mga babasahing anarkista na ipinamahagi sa buong Timog-silangang Asya.<ref>{{cite book|first=C.F.|last=Yong|title=The origins of Malayan Communism|location=[[Singapore]]|year=1997|page=18|publisher=Strategic Information and Research Development Centre|isbn=9789672165606|oclc=1112676175|language=en}}</ref> Gayunman, dahil sa pagbuwag sa UOD, humupa na noon ang kilusang anarkista sa malaking bahagi ng kapuluan. Nagpatuloy pa rin ang mga kaisipang anarkista sa hanay ng mga magsasaka, lalo na sa mga unyong magsasaka gaya ng Aguman ding Maldang Talapagobra (AMT; ''Liga ng mga Maralitang Manggagawa''), isang prente ng Partido Sosyalista ng Pilipinas.<ref name=":22">{{Cite book |last=Fegan|first=Brian|title=Philippine Social History: Global Trade and Local Transformation|publisher=Allen & Unwin|year=1982|editor-last=McCoy|editor-first=Alfred|location=Sydney|pages=107|chapter=The Social History of a Central Luzon Barrio|editor-last2=de Jesus|editor-first2=Ed|language=en}}</ref> Ang paglaganap ng mga kaisipang anarkistang ito ay pinadali ng mga babasahing ipinakilala nina Isabelo de los Reyes at Dominador Gómez sa loob ng Partido Sosyalista.<ref name=":23">{{Cite book |last=Fegan|first=Brian|title=Philippine Social History: Global Trade and Local Transformation|publisher=Allen & Unwin|year=1982|editor-last=McCoy|editor-first=Alfred|location=Sydney|pages=107|chapter=The Social History of a Central Luzon Barrio|editor-last2=de Jesus|editor-first2=Ed|language=en}}</ref> Pagkatapos ng Rebolusyong Ruso, nagsimulang mag-ugat ang Marxismo–Leninismo sa mga makakaliwang pangkat noong [[dekada 1920]]. Sa impluwensiya ng Partido Obrero de Filipinas, nakipag-ugnayan ang COF sa Red International of Labor Unions (Pulang Pandaigdigang Samahan ng mga Unyon ng Manggagawa) noong 1927.<ref>{{cite book|first=Edward Hallett|last=Carr|title=A History of Soviet Russia, Volume 14: Foundations of a Planned Economy: Volume 3, Part 3|location=[[Londres]]|publisher=Macmillan|year=1978|page=1040|oclc=1200091334|language=en}}</ref> Ang ugnayang ito ay nagdulot ng pagkakahati sa pagitan ng mga katamtaman at mga rebolusyonaryo sa loob ng COF, na humantong sa tuluyang pagkawatak-watak ng unyon.<ref>{{cite book|first=Crisanto|last=Evangelista|author-link=Crisanto Evangelista|title=The Split in the Philippine Labour Congress: Agents of U.S. Imperialists and Native Bourgeoisie Fail to Capture Congress|publisher=The Red International of Labor Unions|volume=1|issue=6/7|date=Agosto 1929|page=300|language=en}}</ref> Noong 1930, umusbong mula sa pagkakahating ito ang [[Partido Komunista ng Pilipinas]], na nagsimulang isentralisa ang pamamahala sa kilusang manggagawa.<ref name="Saulo" /> Sa una ay ipinagbawal ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Kataas-taasang Hukuman]] ang Partido Komunista,<ref name="Court1932">{{cite court |litigants=The People of the Philippine Islands v. Crisanto Evangelista, et al.|vol=GR L-36278|reporter=SCRA|court=Phil.|date=1932|url=http://www.lawphil.net/judjuris/juri1932/oct1932/gr_l-36278_1932.html|access-date=Marso 25, 2017|language=en}}</ref> subalit kalaunan ay ginawang legal ito matapos maitatag ang [[Komonwelt ng Pilipinas]], dahil sa lumalaking banta mula sa [[Imperyo ng Hapon]].<ref name="Saulo" /> Noong [[dekada 1970]], nagsimulang muling umusbong ang kilusang anarkista sa Pilipinas bilang bahagi ng umuusbong na subkulturang [[punk]] sa kapuluan, na nagtaguyod ng matibay na pilosopiya ng pagtutol sa awtoridad. Sa ilalim ng [[Batas militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|diktadurang Marcos]], dinala sa bansa ng mga nagbalik na kasapi ng diyaspora ang musikang punk, na palihim na ipinalaganap sa buong Maynila, na nagbunsod sa paglitaw ng kilusang Pinoy punk. Naging daluyan ang musikang punk ng pagpapahayag ng pagkadismaya ng kabataan sa konserbatibong lipunan, at noong [[dekada 1980]] ay nagkaroon ito ng hayagang pampulitikang katangian, kung saan maraming punk ang tahasang yumakap sa mga kaisipang anarkista.<ref name="Interview">{{cite book|url=https://www.alpineanarchist.org/r_i_philippines_english.html|chapter=Interview with Jong Pairez and Bas Umali about Anarchism in the Philippines|title=Von Jakarta bis Johannesburg|editor1=Gabriel Kuhn|editor2=Sebastian Kalicha|year=2010|first1=Jong|last1=Pairez|first2=Bas|last2=Umali|location=Münster|publisher=Unrast|isbn=9783897715066|oclc=919085683|language=en}}</ref> Ang pagkakahati-hati ng Partido Komunista ng Pilipinas matapos ang [[Himagsikang Lakas ng Bayan]] ay nagbunsod pa ng panibagong pagsigla ng mga gawaing anarkista sa kapuluan.<ref name="CH293">{{cite thesis|chapter-url=https://api.research-repository.uwa.edu.au/portalfiles/portal/9794911/THESIS_DOCTOR_OF_PHILOSOPHY_CUEVAS_HEWITT_Marco_2016.pdf|page=293|title=Re-imagined communities: The radical imagination from Philippine independence to the postcolonial present|first=Marco|last=Cuevas-Hewitt|year=2016|publisher=[[University of Western Australia]]|chapter=10. The anarchists|language=en}}</ref> Ayon sa isang [[salaysay]], isang selulang kadre ng Partido Komunista ang yumakap sa anarkismo.<ref name="CH293" /> Isa sa mga kaisipang umusbong mula sa pagkakahati ay ang demokrasyang bayan, na nagsusulong na ang wastong larangan para sa mga demokratikong inisyatiba ay ang lipunang sibil sa halip na ang estado.<ref>{{Cite web |title=Re-Imagining Philippine Revolution {{!}} Southeast Asian Anarchist Library |url=https://sea.theanarchistlibrary.org/library/isagani-serrano-re-imagining-philippine-revolution-en |access-date=2026-07-26 |website=sea.theanarchistlibrary.org}}</ref> Ang mga tinaguriang "demokratang bayan" ay pangunahing nahati sa pagitan ng mga minarkista, na lumahok sa pulitikang elektoral, at ng mga anarkista, na nakibahagi sa pag-oorganisa ng mga pamayanan.<ref>{{cite book|last=Törnquist|first=Olle|year=2002|title=Popular development and democracy|publisher=University of Oslo|url=http://folk.uio.no/ollet/final-edited-UNRISD-2.pdf|access-date=8 Pebrero 2012|location=[[Oslo]]|series=SUM Occasional Papers|issue=3|isbn=9788290391435|oclc=474607527|language=en}}</ref> Sa peryodikong ''Kasarinlan'', inilathala ng dating kasapi ng Partido Komunista na si Isagani Serrano ang [[sanaysay]] na ''Reimagining Philippine Revolution'', kung saan kanyang itinaguyod ang demokrasyang bayan, pinuna ang ideolohiya ng partido, at nagpanukala ng isang panlipunang rebolusyong laban sa estado.<ref>{{cite journal|url=https://sea.theanarchistlibrary.org/library/isagani-serrano-re-imagining-philippine-revolution-en|title=Reimagining Philippine Revolution|last=Serrano|first=Isagani|pages=80–81|year=1994|volume=10|issue=2|journal=Kasarinlan: Philippine Journal of Third World Studies|issn=2012-080X|oclc=939095270|publisher=[[University of the Philippines Diliman]]|location=[[Lungsod Quezon]]|language=en}}</ref> Patuloy na nakaakit ng mga tagasunod ang kilusang anarkista noong dekada 1990, lalo na matapos ang mga protesta laban sa WTO sa Seattle noong 1999, na nagdala sa anarkismo sa pangunahing talakayang pampubliko.<ref name="Interview" /> Isa sa mga grupong nabuo sa panahong ito ang Metro Manila Anarchist Confederation (MMAC, o Konpederasyon ng mga Anarkista sa [[Kalakhang Maynila]]), na naglalayong pag-ugnayin ang mga indibiduwal at kolektibo upang sama-samang kumilos, sa halip na bumuo ng isang [[Partidong pampolitika|partidong pampulitika]].<ref name="CH298">{{cite thesis|chapter-url=https://api.research-repository.uwa.edu.au/portalfiles/portal/9794911/THESIS_DOCTOR_OF_PHILOSOPHY_CUEVAS_HEWITT_Marco_2016.pdf|pages=298–300|title=Re-imagined communities: The radical imagination from Philippine independence to the postcolonial present|first=Marco|last=Cuevas-Hewitt|year=2016|publisher=[[University of Western Australia]]|chapter=10. The anarchists|language=en}}</ref> Nagsimula ring mabuo ang iba pang organisadong pangkat ng mga anarkista, kung saan nagsanib ang ilang kolektibo upang itatag ang Anti-Capitalist Convergence Philippines (Pagtitipong Laban sa Kapitalismo sa Pilipinas), na nag-organisa ng mga protesta laban sa [[Pandaigdigang Pondong Pananalapi]] at sa [[Bangkong Pandaigdig]].<ref name="Ness">{{Cite encyclopedia |last1=Fernandez|first1=Erwin S.|editor1-last=Ness|editor1-first=Immanuel|title=Anarchism, Philippines|pages=1–2|date=2009|doi=10.1002/9781405198073.wbierp0068|language=en|isbn=978-1-4051-9807-3|publisher=John Wiley & Sons|encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest|df=mdy-all}}</ref> Bagama't umusbong at lumaganap sa Pilipinas ang iba't ibang kilusang sosyalista at komunista noong ika-20 dantaon, hindi kailanman nabuo ang isang organisadong partidong anarkista sa bansa.<ref>{{Cite web |last=Cruz |first=Elfren S. |date=Hulyo 30, 2026 |title=How communism began in the Philippines |url=https://www.philstar.com/opinion/2026/07/30/2545655/how-communism-began-philippines |access-date=2026-07-30 |website=Philstar.com}}</ref> Gayunpaman, hindi ito nangangahulugang hindi kailanman umiral ang anarkismo bilang isang kaisipan sa Pilipinas. Tulad na nabanggit sa artikulong ito, nakapasok sa bansa ang mga ideyang anarkista at anarko-sindikalista noong unang bahagi ng ika-20 dantaon. Sa kabila nito, hindi naging sapat ang lakas ng kilusang anarkista upang makapagtatag ng isang partidong pampulitika, at kalaunan ay natabunan ito ng lumalakas na impluwensiya ng Marxismo-Leninismo at ng mga organisadong partidong komunista. Noong 2001, lalo pang nahikayat ang mga Pilipino sa anarkismo sa panahon ng [[Ikalawang Rebolusyon sa EDSA|Ikalawang Himagsikang EDSA]] laban sa pamahalaan ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Joseph Estrada]]. Sa panahong ito, namahagi ang mga anarkista ng polyetong pinamagatang ''Organize Without Leaders!'' ("Mag-organisa nang Walang mga Pinuno!"), na nagbigay-diin sa kanilang kaibhan sa iba pang pangkat ng oposisyon na naglalayong makamit ang kapangyarihang pampulitika.<ref name="CH300">{{cite thesis|chapter-url=https://api.research-repository.uwa.edu.au/portalfiles/portal/9794911/THESIS_DOCTOR_OF_PHILOSOPHY_CUEVAS_HEWITT_Marco_2016.pdf|pages=300–303|title=Re-imagined communities: The radical imagination from Philippine independence to the postcolonial present|first=Marco|last=Cuevas-Hewitt|year=2016|publisher=[[University of Western Australia]]|chapter=10. The anarchists|language=en}}</ref> Matapos maluklok sa kapangyarihan si [[Gloria Macapagal Arroyo]] bilang pangulo, maraming makakaliwa sa bansa ang nadismaya sa mga Himagsikang EDSA, na sa kanilang pananaw ay nauwi lamang sa pagpapalit ng naghaharing rehimen.<ref name="CH304">{{cite thesis|chapter-url=https://api.research-repository.uwa.edu.au/portalfiles/portal/9794911/THESIS_DOCTOR_OF_PHILOSOPHY_CUEVAS_HEWITT_Marco_2016.pdf|pages=304–306|title=Re-imagined communities: The radical imagination from Philippine independence to the postcolonial present|first=Marco|last=Cuevas-Hewitt|year=2016|publisher=[[University of Western Australia]]|chapter=10. The anarchists|language=en}}</ref> Lalo pang tumindi ang pagkadismayang ito matapos ang nabigong [[EDSA Tres|EDSA III]], na mabilis na sinupil at nagresulta sa pag-aresto sa mga pinuno ng oposisyon, subalit nagpalawak din ng kamalayan ng publiko sa mga posibilidad ng sariling pag-oorganisa.<ref name="CH308">{{cite thesis|chapter-url=https://api.research-repository.uwa.edu.au/portalfiles/portal/9794911/THESIS_DOCTOR_OF_PHILOSOPHY_CUEVAS_HEWITT_Marco_2016.pdf|page=308|title=Re-imagined communities: The radical imagination from Philippine independence to the postcolonial present|first=Marco|last=Cuevas-Hewitt|year=2016|publisher=[[University of Western Australia]]|chapter=10. The anarchists|language=en}}</ref> Maging ang ilang kasapi ng Partido Komunista ay nagsimulang manawagan ng sistemikong pagbabago, sa halip na ang dati nilang panawagan para sa pagpapalit lamang ng rehimen.<ref name="CH311">{{cite thesis|title=Re-imagined communities: The radical imagination from Philippine independence to the postcolonial present |publisher=[[University of Western Australia]] |chapter-url=https://api.research-repository.uwa.edu.au/portalfiles/portal/9794911/THESIS_DOCTOR_OF_PHILOSOPHY_CUEVAS_HEWITT_Marco_2016.pdf|page=311|first=Marco|last=Cuevas-Hewitt|year=2016|chapter=10. The anarchists|language=en}}</ref> Kasunod ng mga himagsikang ito, nagsimulang manawagan ang mga makabagong Pilipinong anarkista, gaya ni Bas Umali, ng pagbuwag sa estadong-bansa ng Pilipinas at ng pagtatatag kapalit nito ng isang desentralisadong "kapuluang konpederasyon".<ref>{{cite web|url=http://www.anarkismo.net/article/2923|title=Archipelagic Confederation|date=26 Abril 2006|access-date=25 Hulyo 2021|last=Umali|first=Bas|work=Anarkismo.net|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917041100/https://www.anarkismo.net/article/2923|archive-date=17 Septiyembre 2021|url-status=dead}}</ref> Ang mga anarkistang paraan ng paglutas ng mga suliranin, na nakabatay sa sinaunang tradisyon ng bayanihan bago dumating ang mga mananakop at sinusuportahan, bukod sa iba pa, ng [[Kristiyanismo|Kristiyanong]] prinsipyo ng subsidyaridad,<ref name="delmundo2021">{{cite web|last=Del Mundo|first=Rubi|date=2021-04-21|title=Mutual Aid, Community Pantries Bring Out the Best in Filipinos and the Worst in Duterte's Inhumane Regime|url=https://cpp.ph/statements/mutual-aid-community-pantries-bring-out-the-best-in-filipinos-and-the-worst-in-dutertes-inhumane-regime|website=Philippine Revolution Web Central|language=en}}</ref> ay muling lumitaw sa pangunahing kamalayan bilang alternatibo sa kawalang-kapangyarihang dulot ng pagdepende sa iba.<ref name="mendizábal2021">{{cite web|url=https://kodao.org/putting-back-the-community-in-community-pantry/|title=Putting Back the "Community" in Community Pantry|website=Kodao|date=2021-04-27|first=L. S.|last=Mendizábal|language=en}}</ref> Isang halimbawa nito ang pagtatatag ng mga ''community pantry'' o [[bodegang bayan]] noong [[pandemya ng COVID-19]] at ang pagpapatuloy ng mga ito sa kabila ng hindi kanais-nais na kalagayang pampulitika at pang-ekonomiya.<ref name="yuvallos2021">{{cite news|url=https://nolisoli.ph/96642/opinion-maginhawa-community-pantry-ayuvallos-20210420/|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=20 Abril 2021|last=Yuvallos|first=Andreiana|title=The Gov't's Response to the Community-Pantry Movement? Policing and Bureaucracy|access-date=25 Hulyo 2021|publisher=Hinge Inquirer Publications|location=[[Makati]]|issn=0116-0443|oclc=243915470|language=en|archive-date=16 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516125629/https://nolisoli.ph/96642/opinion-maginhawa-community-pantry-ayuvallos-20210420/|url-status=dead}}</ref><ref name="sadongdong2021">{{cite news|work=[[Manila Bulletin]]|url=https://mb.com.ph/2021/04/20/parlade-community-pantry-could-be-used-to-urge-public-to-revolt-vs-govt/|title=Parladé: Community Pantry Could be Used to Urge Public to Revolt vs. Gov't|date=20 Abril 2021|first=Martín|last=Sadongdong|access-date=25 Hulyo 2021|issn=0116-3086|oclc=42725386|publisher=Manila Bulletin Publishing Corporation|location=[[Maynila]]|language=en}}</ref><ref name="chúa2021">{{cite news|url=https://www.manilastandard.net/news/top-stories/352408/-communist-tag-halts-community-pantry-for-a-day.html|first=Adelle|last=Chúa|date=21 Abril 2021|newspaper=Manila Standard|title="Communist" Tag Halts Community Pantry for a Day|access-date=25 Hulyo 2021|publisher=Philippine Manila Standard Publishing, Inc.|location=[[Makati]]|issn=0116-5054|oclc=819413184|language=en}}</ref> Noong 2009, may iba't ibang grupong anarkista na sa Pilipinas. Kabilang sa mga ito ang panrehiyong Davao Anarchists Resistance Movement (DARM, o Kilusang Paglaban ng mga Anarkista ng Davao), ang anarka-peministang organisasyong Liberate the Clit Kolektiv (LiCK, o Palayain ang Clit Kolektiv), ang tagapaglathalang ''Dumpling Press'', ang organisasyong nagtataguyod ng pagpapalaya sa mga hayop na Youth Collective for Animal Liberation (YCAL, o Kolektibong Kabataan para sa Pagpapalaya ng mga Hayop), at ang Local Anarchist Network (LAN, o Lokal na Kalipunan ng mga Anarkista), na naglalarawan sa sarili bilang "maluwag na samahan ng mga anarkista" na binubuo ng iba't ibang tendensiya.<ref name="Ness" /> == Mga konsepto == === Propaganda ng gawa === Ang propaganda ng gawa, o propaganda sa pamamagitan ng gawa, ay isang uri ng tuwirang pagkilos na naglalayong maimpluwensiyahan ang opinyong pampubliko. Ang mismong pagkilos ay nilalayong magsilbing halimbawa na maaaring tularan ng iba at maging mitsa ng isang panlipunang rebolusyon. Madalas itong iniuugnay sa mga mararahas na pagkilos na isinagawa ng iba't ibang anarkista noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon at unang bahagi ng ika-20 dantaon, kabilang ang mga pambobomba at [[asasinasyon]] na nakatuon laban sa estado at sa naghaharing uri bilang pagpapahayag ng pagtutol sa kapitalismo, gayundin ang panununog sa mga simbahan na tumatarget sa mga pangkat [[panrelihiyon]]. Gayunpaman, mayroon ding mga di-marahas na anyo ang propaganda ng gawa.<ref>{{cite book |last1=Woodcock|first1=George|chapter=Prologue|pages=11–32|jstor=10.3138/j.ctt2ttv2t.4|title=Anarchism|date=2004|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-55111-629-7|quote-page=20|quote=the modern pacifist anarchists, …have tended to concentrate their attention largely on the creation of libertarian communities – particularly farming communities – within present society, as a kind of peaceful version of the propaganda by deed.|language=en}}</ref> Nilayon ang mga gawaing ito ng [[terorismo]] na magpasiklab ng isang "diwa ng paghihimagsik" sa pamamagitan ng pagpapakita na ang estado, ang gitna at nakatataas na uri, at ang mga organisasyong panrelihiyon ay hindi makapangyarihan sa lahat. Layunin din nitong udyukan ang estado na tumugon nang lalo pang mapaniil.<ref name="Merriman">{{cite book |last=Merriman|first=John M.|date=2016|title=The Dynamite Club: How a Bombing in Fin-de-Siècle Paris Ignited the Age of Modern Terror|publisher=[[Yale University Press]]|page=[https://books.google.com/books?id=w8mtCwAAQBAJ&pg=PA63 63]|isbn=978-0-300-21792-6|language=en}}</ref> Noong Kongresong Panlipunang Rebolusyonaryo sa Londres noong 1881, pormal na inaprubahan ang taktikang ito.<ref name="Abidor">{{cite book |last=Abidor|first=Mitchell|url=https://books.google.com/books?id=ELZHEAAAQBAJ&pg=PT7|title=Death to Bourgeois Society: The Propagandists of the Deed|date=2016|publisher=PM Press|isbn=978-1-62963-112-7|language=en}}</ref> === Mutual na tulungan === Ang katawagang "''mutual aid''" tulungang mutuwal (o pagtutulungang-bayan) ay pinasikat ng pilosopong anarkista na si [[Peter Kropotkin]] sa kanyang kalipunan ng mga sanaysay na ''Mutual Aid: A Factor of Evolution''. Dito, ipinangatwiran niya na ang kooperasyon, at hindi ang kompetisyon, ang pangunahing puwersang nagtutulak sa [[ebolusyon]], sa pamamagitan ng [[Mutualismo|mutuwalismo]] sa [[biyolohiya]].<ref name="KropotkinRobinson2020">{{cite book |author1=Peter Kropotkin|author2=Victor Robinson|title=Mutual Aid – A Factor of Evolution: With an Excerpt from Comrade Kropotkin by Victor Robinson|url=https://books.google.com/books?id=CbLoDwAAQBAJ|chapter=Introduction|date=26 Mayo 2020|publisher=Read Books Limited|isbn=978-1-5287-9015-4|language=en}}</ref><ref name="Kropotkin">{{cite book |title=Mutual Aid: A Factor of Evolution|url=http://theanarchistlibrary.org/library/petr-kropotkin-mutual-aid-a-factor-of-evolution|last=Kropotkin|first=Petr|date=1902|via=The Anarchist Library|access-date=6 Mayo 2020|language=en}}</ref> Ipinahayag ni Kropotkin na ang pagtutulungang-bayan ay may praktikal na pakinabang sa pananatiling buhay ng mga tao at hayop at na ito ay naitaguyod sa pamamagitan ng [[likas na pagpili]]. Iginiit din niya na ang pagtutulungang-bayan ay masasabing kasintanda ng kultura ng tao.<ref name="Kropotkin" /> Ang pagkilalang ito sa malawak na katangian at pakinabang ng pagtutulungang-bayan sa bawat indibidwal ay salungat sa mga teorya ng [[Charles Darwin|Darwinismong]] panlipunan, na nagbibigay-diin sa kompetisyon ng mga indibiduwal at sa pananatili ng pinakamainam (''survival of the fittest''). === Pinakamababang antas na hindi maipagkakait === Ang ''irreducible minimum'' o pinakamababang antas na hindi maipagkakait ay isang pangunahing prinsipyong etikal sa ekolohiyang panlipunan ni Murray Bookchin.<ref>{{Cite book |last=Biehl |first=Janet |url=https://theanarchistlibrary.org/library/murray-bookchin-janet-biehl-the-murray-bookchin-reader |title=The Murray Bookchin Reader |date=1999 |language=en}}</ref> Nagmula ito sa pag-aaral ng mga katutubo at lipunang walang herarkiya. Ayon sa prinsipyong ito, ang bawat miyembro ng komunidad ay may walang-kondisyong karapatan sa mga pangunahing pangangailangan sa buhay,<ref>{{Cite news |last=Tokar |first=Brian |date=2008-03-01 |title=On Bookchin's Social Ecology and its Contributions to Social Movements {{!}} Institute for Social Ecology |language=en-US |work=Institute for Social Ecology |url=https://social-ecology.org/wp/2008/03/on-bookchins-social-ecology-and-its-contributions-to-social-movements/ |access-date=2026-07-21}}</ref> tulad ng pagkain, pabahay, at kalusugan—anuman ang kanilang naiambag na trabaho. === Pagwawalang-bisa sa paggawa === Partikular sa mga anarkistang lupon,<ref>{{Cite web |last=Ford|first=Nick|title=7 Key Concepts for Understanding Anti-Work Theory|url=https://www.filmsforaction.org/articles/7-key-concepts-for-understanding-antiwork-theory/|access-date=2022-08-09|website=Films For Action|language=en}}</ref> may ilan na naniniwalang ang [[Trabaho|paggawa]] ay lalong nahiwalay sa tao sa paglipas ng kasaysayan at sa likas na katangian nito ay hindi kasiya-siya at mabigat, kaya't hindi ito dapat ipataw sa pamamagitan ng mga paraang [[pang-ekonomiya]] o [[pampulitika]].<ref>{{Cite web |last=Peters|first=Adele|date=2015-02-02|title=Work Is Bullshit: The Argument For "Antiwork"|url=https://www.fastcompany.com/3041719/work-is-bullshit-the-argument-for-antiwork|access-date=2022-08-09|website=Fast Company|language=en-US}}</ref> Sa ganitong pananaw, may ilan na nananawagan sa pagpapatupad ng walang kondisyong batayang kita (''unconditional basic income'') at/o pagpapaikli ng linggo ng paggawa, gaya ng apat-na-araw na linggo ng trabaho.<ref>{{Cite web |last=Lashbrooke|first=Barnaby|title=The 'Anti-Work' Movement Is A Sign Something's Rotten In The Workplace|url=https://www.forbes.com/sites/barnabylashbrooke/2021/10/25/the-anti-work-movement-is-a-sign-somethings-rotten-in-the-workplace/|access-date=2022-08-09|website=[[Forbes]]|language=en}}</ref> Noong 1985, isinulat ng anarkista at sitwasyonistang manunulat na si Bob Black ang kinikilalang manipestong ''The Abolition of Work'' (''Ang Pagpapawalang-bisa sa Paggawa''). === Pagkakaisa ng pamamaraan at layunin === Sa anarkismo, ang pagkakaisa ng pamamaraan at layunin (''unity of means and ends'') ay tinatawag na politikang preporatibo. Sinasabi nito na ang mga paraang ginagamit sa pagbabago ng lipunan ay dapat mismong nagpapakita ng [[Kalayaan|malaya]], patas, at walang-gobyernong lipunan na gustong itayo. Ang politikang preporatibo ay mga paraan ng pag-oorganisa at mga ugnayang panlipunan na naglalayong isabuhay ang lipunang ninanais itatag ng isang pangkat sa hinaharap.<ref>{{cite web |last=Smith|first=E. T.|date=2023-02-01|title=Prefigurative Politics in Practice|url=https://commonslibrary.org/prefigurative-politics-in-practice/|access-date=2026-05-18|work=The Commons Library|language=en}}</ref> Sa praktika, kabilang dito ang pagbuo ng isang bagong lipunan "sa loob ng balangkas ng lumang lipunan" sa pamamagitan ng pamumuhay ayon sa mga pagpapahalaga at mga estrukturang panlipunang ninanais ng pangkat para sa hinaharap.<ref>{{cite web|title=Understanding Prefigurative Politics: A Deep Dive|url=https://www.classwithmason.com/2024/10/understanding-prefigurative-politics.html|website=Class with Mason|date=25 Oktubre 2024|access-date=25 Oktubre 2024|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130203017/https://www.classwithmason.com/2024/10/understanding-prefigurative-politics.html|archive-date=30 Nobiyembre 2024|url-status=dead}}</ref> Ayon kay Carl Boggs, na siyang lumikha ng katawagang ito, layunin ng politikang preporatibo na maisakatawan "sa loob mismo ng kasalukuyang pampulitikang gawain ng isang kilusan [...] ang mga anyo ng ugnayang panlipunan, pagpapasya, [[kultura]], at karanasang pantao na siyang pinakahuling mithiin nito," kaya't nagkakatugma ang paraan at ang layunin ng pagbabagong panlipunan.<ref>Boggs, Carl. 1977. Marxism, Prefigurative Communism, and the Problem of Workers' Control. [https://repository.library.brown.edu/studio/item/bdr:89258/ ''Radical America'' 11 (November)], 100; cf. Boggs Jr., Carl. Revolutionary Process, Political Strategy, and the Dilemma of Power. Theory & Society 4, Blg. 3 (Taglagas), 359-93. (sa Ingles)</ref> Minsan ding ipinagtatanggol ang politikang preporatibo batay sa paniniwalang ang mga layuning makakamit ng isang kilusang panlipunan ay "saligang hinuhubog ng mga paraang ginagamit nito."<ref>Leach, D. K. (2013). Prefigurative politics. The Wiley-Blackwell encyclopedia of social and political movements, 1004-1006. (sa Ingles)</ref> Ang preporatibismo ay ang pagsisikap na isabuhay o isagawa ang politikang preporatibo.<ref>{{Cite journal |last=Heffernan|first=Timothy|date=2020|title='Where Is the New Constitution?': Public Protest and Community-Building in Post–Economic Collapse Iceland|url=https://doi.org/10.3167/arcs.2020.060114|journal=Conflict and Society|volume=6|issue=1|pages=236–254|language=en}}</ref> === Anarkismo at pagkamakabansa o kontra-pagkamakabansa === Ang anarkismo at pagkamakabansa ay kapwa umusbong sa Europa kasunod ng [[Rebolusyong Pranses]] ng 1789, at may mahaba at matatag na ugnayan na maitutunton hanggang kay Mikhail Bakunin at sa kanyang pakikilahok sa kilusang Pan-Slabiko bago pa niya yakapin ang anarkismo. Mahaba rin ang kasaysayan ng pakikilahok ng mga anarkista sa mga kilusang makabansa sa iba't ibang panig ng daigdig, gayundin sa internasyonalismo. Noong unang bahagi ng ika-20 siglo, malakas ang suporta ng anarkismo sa anasyonalismo at [[Esperanto]].<ref name="nodo50.org">Firth, Will. [http://www.nodo50.org/esperanto/anarkiismo.htm "Esperant Kaj Anarkiismo"]. ''Nodo50''. Nakuha noong 21 Setyembre 2020. "Anarkiistoj estis inter la pioniroj de la disvastigo de Esperanto. En 1905 fondiĝis en Stokholmo la unua anarkiisma Esperanto-grupo. Sekvis multaj aliaj: en Bulgario, Ĉinio kaj aliaj landoj. Anarkiistoj kaj anarki-sindikatistoj, kiuj antaŭ la Unua Mondmilito apartenis al la nombre plej granda grupo inter la proletaj esperantistoj, fondis en 1906 la internacian ligon Paco-Libereco, kiu eldonis la Internacian Socian Revuon. Paco-libereco unuiĝis en 1910 kun alia progresema asocio, Esperantista Laboristaro. La komuna organizaĵo nomiĝis Liberiga Stelo. Ĝis 1914 tiu organizaĵo eldonis multe da revolucia literaturo en Esperanto, interalie ankaŭ anarkiisma. Tial povis evolui en la jaroj antaŭ la Unua Mondmilito ekzemple vigla korespondado inter eŭropaj kaj japanaj anarkiistoj. En 1907 la Internacia Anarkiisma Kongreso en Amsterdamo faris rezolucion pri la afero de internacia lingvo, kaj venis dum la postaj jaroj similaj kongresaj rezolucioj. Esperantistoj, kiuj partoprenis tiujn kongresojn, okupiĝis precipe pri la internaciaj rilatoj de la anarkiistoj." (sa Esperanto)</ref><ref name="naturismo">{{cite news|last=Roselló|first=Josep Maria Roselló|date=17 Agosto 2005|url=http://www.nodo50.org/ekintza/article.php3?id_article%3D310|url-status=dead|title=Dossier: El naturalismo libertario en la península ibérica (1890-1939)|newspaper=Ekintza Zuzena|issue=32|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320014704/https://www.nodo50.org/ekintza/article.php3?id_article=310|archive-date=20 Marso 2012|access-date=3 Hunyo 2014|quote=Proliferarán así diversos grupos que practicarán el excursionismo, el naturismo, el nudismo, la emancipación sexual o el esperantismo, alrededor de asociaciones informales vinculadas de una manera o de otra al anarquismo. Precisamente las limitaciones a las asociaciones obreras impuestas desde la legislación especial de la Dictadura potenciarуán indirectamente esta especie de asociacionismo informal en que confluirá el movimiento anarquista con esta heterogeneidad de prácticas y tendencias. Uno de los grupos más destacados, que será el impulsor de la revista individualista ''Ética'' será el Ateneo Naturista Ecléctico, con sede en Barcelona, con sus diferentes secciones la más destacada de las cuales será el grupo excursionista Sol y Vida.|language=es}}</ref><ref name="acracia">{{cite web|last=Díez|first=Xavier|date=1 Abril 2006|url=http://www.acracia.org/1-23a58lainsumision.pdf|url-status=dead|title=La insumisión voluntaria. El anarquismo individualista español durante la Dictadura y la Segunda República (1923-1938)|pages=1–36|archive-url=https://web.archive.org/web/20110723130358/http://www.acracia.org/1-23a58lainsumision.pdf|archive-date=23 Hulyo 2011|access-date=6 Mayo 2011|quote=La insumisión voluntaria: El anarquismo individualista español durante la Dictadura y la Segunda República (1923–1938).|language=es}}</ref> Matapos ang [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]], inusig ng Espanyang Francoista ang mga anarkista at mga makabayang Katalan, na marami sa kanila ay malawakang gumagamit ng Esperanto.<ref name="Del Barrio">Del Barrio, Toño; Lins, Ulrich (27–29 Nobyembre 2006). [http://www.nodo50.org/esperanto/artik68es.htm "La utilización del esperanto durante la Guerra Civil Española"]. ''Nodo50''. International Congress on the Spanish Civil War. Hinango noong 21 Setyembre 2020. (sa Kastila)</ref> Iginiit ng anarkistang [[Irlandes]] na si Andrew Flood na ang mga anarkista ay hindi mga makabansa at lubos na tinututulan ang [[pagkamakabansa]]; sa halip, sila ay mga kontra-imperyalista.<ref name="Flood">Flood, Andrew. "An Anarchist Perspective on Irish Nationalism". Workers Solidarity Movement. (sa Ingles)</ref> Katulad nito, itinuturing ng Anarchist Federation (Pederasyong Anarkista) sa Britanya at Irlanda na ang pagkamakabansa ay isang ideolohiyang ganap na nakatali sa pag-unlad ng kapitalismo at hindi kayang lumampas dito.<ref name="Anarchist Federation">[http://www.afed.org.uk/publications/pamphlets-booklets/126-against-nationalism.html "Against Nationalism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227224209/http://www.afed.org.uk/publications/pamphlets-booklets/126-against-nationalism.html |date=2014-12-27 }}. Anarchist Federation. 3 Abril 2009. Retrieved 23 Setyembre 2020. (sa Ingles)</ref> Si Pierre-Joseph Proudhon, ang unang taong hayagang tumawag sa sarili bilang isang anarkista sa positibong diwa, ay tumutol sa pagkamakabansa, at iginiit na ang "pagwawakas ng militarismo ang misyon ng ika-19 na dantaon, kung hindi ay hahantong ito sa walang hanggang paghina".<ref>Woodcock, George. ''Pierre-Joseph Proudhon''. p. 233. (sa Ingles)</ref> Ayon kay Proudhon, sa ilalim ng kanyang mungkahing mutuwalismo, "wala nang magiging [[nasyonalidad]], wala nang bayang tinubuan sa pampulitikang kahulugan ng mga salitang ito; ang magiging kahulugan na lamang ng mga ito ay pook ng [[kapanganakan]]. Ang tao, anuman ang kanyang [[lahi]] o kulay, ay mamamayan ng daigdig; ang [[pagkamamamayan]] ay isang karapatang maaaring matamo saanman."<ref>Proudhon, Pierre-Joseph. ''General Idea of the Revolution in the Nineteenth Century''. p. 283. (sa Ingles)</ref> === ACAB === [[File:ACABBanner.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ACABBanner.jpg|left|thumb|Mga anarkista sa [[Leipzig]], [[Alemanya]], na nagpoprotesta habang may hawak na bandilang may nakasulat na "''ACAB, all cops are b...''"]] Ang ACAB, isang daglat para sa ''all cops are bastards'' ("lahat ng pulis ay mga walanghiya" o "lahat ng pulis ay mga bastardo"), ay isang islogang pampulitika na iniuugnay sa mga tutol sa [[kapulisan]]. Karaniwan itong ginagamit bilang kasabihan sa mga ''graffiti'' o ipinapaukit bilang tato. Minsan ay isinusulat din ito bilang 1312, kung saan ang bawat bilang ay kumakatawan sa posisyon ng katumbas na titik sa [[Alpabeto|alpabetong]] Ingles (A=1, C=3, A=1, B=2). Ang pariralang ''all cops are bastards'' ay unang lumitaw sa [[Inglatera]] noong [[dekada 1920]],<ref name="Partridge1986">{{cite book|last=Partridge|first=Eric|title=A Dictionary of Catch Phrases|url=https://archive.org/details/dictionaryofcatc0000part_c8l4|publisher=Taylor & Francis|year=1986|isbn=978-0-415-05916-9|page=[https://archive.org/details/dictionaryofcatc0000part_c8l4/page/1 1]|language=en}}</ref><ref name=":13">{{Cite book|last1=Aitken-Smith|first1=Trent|title=The Tattoo Dictionary|last2=Tyson|first2=Ashley|date=2016|publisher=Octopus|isbn=978-1-78472-254-8|pages=13|language=en}}</ref><ref name="GQ">{{cite web|last=Groundwater|first=Colin|date=11 Hunyo 2020|title=A brief history of ACAB|url=https://www.gq-magazine.co.uk/politics/article/acab-meaning|access-date=11 Setyembre 2020|website=GQ|language=en}}</ref> at kalaunan ay pinaikli bilang "ACAB" ng mga manggagawang nagwewelga noong [[dekada 1940]].<ref name="GQ" /> Sa kasaysayan, ang daglat ay iniugnay sa mga [[kriminal]] sa Reyno Unido.<ref name=":13" /> Una itong naitala bilang tato ng mga bilanggo noong [[dekada 1970]], at karaniwang inilalagay ang tig-isang titik sa bawat daliri, o kung minsan ay ikinukubli bilang maliliit na tuldok sa bawat buko ng kamay.<ref name="ThompsonBlack2006">{{cite book|last1=Thompson|first1=Tim|url=https://archive.org/details/forensichumanide00thom_803|title=Forensic Human Identification: An Introduction|last2=Black|first2=Sue|publisher=Taylor & Francis|year=2006|isbn=978-0-8493-3954-7|page=[https://archive.org/details/forensichumanide00thom_803/page/n391 384]|url-access=limited|language=en}}</ref><ref name=":13" /> Noong 1970, ginamit ng ''Daily Mirror'' ang ACAB bilang pamagat ng isang artikulong nagsasaad na ito ay nakatatak sa isang kasapi ng ''Hells Angels'' na nakita sa [[lansangan]].<ref name="GQ" /> Ginamit din ng [[Direktor sa pelikula|direktor]] ng pelikulang si Sidney Hayers ang isang sinensurang bersyon ng [[parirala]] bilang pamagat ng kaniyang pelikulang [[krimen]] noong 1972 na ''All Coppers Are...''.''<ref>{{cite book|last=Elliot|first=Paul|title=Studying the British Crime Film|url=https://archive.org/details/studyingbritishc0000elli|publisher=Columbia University Press|year=2014|isbn=978-1-906-73374-2|pages=[https://archive.org/details/studyingbritishc0000elli/page/78 78]–79|language=en}}</ref>'' Noong 1977, nakita ng isang mamamahayag mula sa [[Newcastle upon Tyne]] ang daglat na nakasulat sa mga [[dingding]] ng isang selda sa bilangguan.<ref name="Partridge1986" /> Noong dekada 1980, naging simbolo ng kontra-establisimyento ang ACAB, lalo na sa loob ng mga subkulturang punk at ''skinhead'' (o ahit-ulo).<ref name=":13" /><ref name="GQ" /><ref name=":03">{{cite web|title=ACAB|url=https://www.adl.org/education/references/hate-symbols/acab|access-date=2019-05-30|website=Anti-Defamation League|language=en}}</ref> Lalo itong sumikat dahil sa awiting "A.C.A.B." ng bandang Oi! na the 4-Skins, na inilabas noong 1982.<ref name=":13" /><ref name="GQ" /> Sa mga sumunod na taon, naging tanyag ang ACAB bilang [[islogan]] ng mga ''hooligan'' at ''ultras'' sa [[Futbol|putbol]] sa Europa,<ref>{{Cite journal|last=Pollard|first=John|date=2016|title=Skinhead culture: the ideologies, mythologies, religions and conspiracy theories of racist skinheads|journal=Patterns of Prejudice|volume=50|issue=4–5|pages=398–419|doi=10.1080/0031322X.2016.1243349|s2cid=151502563|issn=0031-322X|language=en}}</ref><ref name=":13" /> gayundin ng mga kilusang anarkista at kontra-awtoritaryo sa iba't ibang panig ng mundo.<ref name="GQ" /> Sa ilang konteksto, itinuturing ng Anti-Defamation League (Liga Laban sa Paninirang-puri) ang parirala bilang isang simbolo ng pagkamuhi at inilalarawan ito bilang "isang matagal nang islogan sa kultura ng mga ''skinhead''," habang binabanggit ding ginagamit ito kapwa ng mga [[Rasismo|rasista]] at mga kontra-rasistang ''skinhead''.<ref name=":03" /><ref name="guerra">{{cite journal|last=Guerra|first=Nicola|title=Dalla strada alla letteratura, le spericolate e propizie vicende del forestierismo A.C.A.B.. Il contatto linguistico tra italiano e inglese nelle sottoculture Skinhead e Ultras|trans-title=From the road to literature, the reckless and auspicious events of the forestry industry A.C.A.B .. The linguistic contact between Italian and English in the Skinhead and Ultras subcultures|url=https://www.academia.edu/4566221|journal=Analele Universităţii Din Craiova, Seria Ştiinţe Filologice Linguistică Nr. 1-2|date=Enero 2013|publisher=Universităţii din Craiova|access-date=2020-06-03|language=en}}</ref> Matapos ang pagpaslang ng pulis na si Derek Chauvin kay [[George Floyd]] noong Mayo 2020, mas naging madalas ang paggamit ng katawagang ACAB ng mga taong tutol sa kapulisan.<ref name="vice_acab">{{cite news |work=Vice|last=Poulter|first=James|title=How 'ACAB' Became the Universal Anti-Police Slogan|url=https://www.vice.com/en/article/acab-all-cops-are-bastards-origin-story-protest/|access-date=2020-08-26|date=2020-06-08|language=en}}</ref> Habang lumalaganap sa buong Estados Unidos ang mga protesta bilang tugon sa [[Pagpatay kay George Floyd|pagkamatay ni Floyd]] at ang mga talakayan tungkol sa karahasang isinasagawa ng pulisya na may motibong panlahi, mas madalas ding nabanggit ang ACAB sa mga plataporma ng [[hatirang pangmadla]], at nagsimula ring ibenta ang mga produktong may nakalimbag na daglat na ito.<ref name="vice_acab" /> Ayon sa mga tagapagtaguyod ng katawagan, ang ACAB ay nangangahulugang ang bawat pulis ay may pananagutan sa isang hindi makatarungang sistema. [[Pangangatuwiran|Ipinapangatuwiran]] nila na kahit hindi mismo nakikilahok ang isang pulis sa kalupitan ng pulisya o sa [[rasismo]] sa pagpapatupad ng [[batas]], may [[pananagutan]] pa rin siya sa mga ginawa ng kaniyang mga kasamahan dahil hindi niya ito tinututulan o sinusubukang pigilan.<ref>{{Cite web|date=2020-06-01|title=What I mean when I say I want to abolish the police|url=https://www.independent.co.uk/voices/acab-abolish-police-george-floyd-protests-cops-a9543386.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20200602083406/https://www.independent.co.uk/voices/acab-abolish-police-george-floyd-protests-cops-a9543386.html|archive-date=2020-06-02|url-access=limited|url-status=live|access-date=2021-12-17|website=The Independent|language=en}}</ref> === Pagbuwag sa bilangguan === [[File:La_presó_és_tortura.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:La_pres%C3%B3_%C3%A9s_tortura.jpg|thumb|Isang ''graffiti'' o sulat sa pader sa [[Cataluña]] na nakasulat sa [[wikang Kastila]] na may salin na "Ang bilangguan ay pagpapahirap" at simbolong Bilog-A ng anarkismo.]] Ang pagbuwag sa bilangguan (''prison abolition'') ay isang kilusan na naglalayong buwagin ang bilangguan bilang isang institusyon.<ref name="Frampton">{{cite news |last1=Frampton|first1=Thomas Ward|title=The Dangerous Few: Taking Seriously Prison Abolition and Its Skeptics|url=https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/hlr135&div=98&id=&page=|access-date=15 Agosto 2025|work=Harvard Law Review|date=2021–2022|pages=2013|language=en}}</ref> Hindi tulad ng reporma sa bilangguan, layunin ng pagbuwag sa bilangguan na magtatag ng isang sistema ng [[Katarungan|hustisyang]] pangkriminal na hindi gumagamit ng pagkakapiit bilang paraan ng pagpaparusa. Karaniwang itinataguyod ng mga tagasuporta nito ang makapanunumbalik na hustisya, na naglalayong maituwid at maibalik sa lipunan ang mga [[nagkasala]], sa halip na ang mapagganting hustisya, na naglalayong magparusa sa nagkasala batay sa tindi ng kaniyang krimen. Madalas ding isinusulong ng mga tagapagtaguyod ng pagbuwag sa bilangguan ang malalaking pagbabagong pang-estruktura upang maiwasan ang krimen sa antas ng [[lipunan]] sa pamamagitan ng pagtugon sa mga ugat nito. Ayon sa pananaw na ito, ang krimen ay bunga ng mga suliraning panlipunan tulad ng rasismo at [[kahirapan]]. Bahagyang nabuo ang kilusan para sa pagbuwag sa bilangguan sa Estados Unidos bilang tugon sa pag-aalsa sa Bilangguan ng Attica noong 1971, na nagbigay-pansin sa mga di-makataong kalagayang laganap sa mga bilangguan. Ang mga kilalang aktibista, lalo na si Angela Davis, ay nakatulong upang mabigyang-pansin ang usapin ng pagbuwag sa bilangguan, bagaman nanatili itong higit na limitado sa mga makakaliwang pangkat at mga akademikong lupon. Muling sumigla ang interes sa kilusan matapos ang pagpaslang kay George Floyd noong 2020 at ang mga kaguluhang sibil na sumunod dito, na nagbigay-diin sa mga hindi pagkakapantay-pantay batay sa lahi sa loob ng sistemang hustisyang pangkriminal. === Pagpapalaya sa kabataan === Ang pagpapalaya sa mga bata (''child liberation'') sa anarkismo ay ang paniniwala na ang mga bata at [[kabataan]] ay nararapat magkaroon ng buong awtonomiya, respeto, at kalayaan mula sa panunupil ng mga matatanda, mapilitang pagpapalaki ng magulang, at sapilitang pag-aaral. Pangunahing layunin nito na wakasan ang pagtrato sa mga bata bilang pag-aari ng [[magulang]], palitan ang mga tradisyonal na paaralan ng mga boluntaryong espasyo sa pag-aaral, at tiyakin ang tulong-komunidad para sa mga pangunahing pangangailangan. Ang kilusan para sa mga karapatan ng kabataan (''youth rights movement''), na inilalarawan din bilang pagpapalaya sa kabataan (''youth liberation''), ay isang umuusbong na kilusang mula sa mga karaniwang mamamayan na naglalayong labanan ang [[Diskriminasyon sa gulang|diskriminasyon sa edad]] at isulong ang mga karapatang sibil ng mga kabataan—yaong mga hindi pa umaabot sa edad ng legal na ganap na gulang, na 18 taong gulang sa karamihan ng mga bansa. May ilang pangkat na nilalabanan ang pedopobya at ephebipobiya sa lipunan sa pamamagitan ng pagtataguyod ng tinig ng kabataan, pagbibigay-kapangyarihan sa kabataan, at sa huli, ng pagkakapantay-pantay sa pagitan ng mga henerasyon sa pamamagitan ng pakikipagtuwang ng kabataan at mga nakatatanda.<ref>Fletcher, A. (2006) ''[http://www.commonaction.org/WYVH.pdf Washington Youth Voice Handbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001193809/http://www.commonaction.org/WYVH.pdf|date=2008-10-01}}'' Olympia, WA: CommonAction. (sa Ingles)</ref> Maraming tagapagtaguyod ng mga karapatan ng kabataan ang itinatangi ang kanilang kilusan mula sa kilusan para sa mga karapatan ng mga bata, sapagkat ipinapangatuwiran nilang ang huli ay nagsusulong ng mga pagbabagong kadalasang higit na naghihigpit sa mga bata at kabataan.<ref>Axon, K. (n.d.) [https://web.archive.org/web/20080215235519/http://www.asfar.org/zine/1st/Pedophobia.html ''The Anti-Child Bias of Children's Advocacy Groups''] Chicago, IL: Americans for a Society Free of Age Restrictions. (sa Ingles)</ref> === Anarkiyang pakikipagrelasyon === [[File:RA_symbol.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RA_symbol.jpg|left|thumb|Simbolo ng anarkiyang pakikipagrelasyon]] Ang anarkiyang pakikipagrelasyon ay ang paglalapat ng mga prinsipyong anarkista sa mga [[ugnayang interpersonal]].<ref name=":4">{{Cite book |last=Pérez-Cortés|first=Juan-Carlos|title=Relationship Anarchy: Occupy Intimacy!|date=2022|publisher=La Oveja Roja|isbn=979-8-3680-3944-2|location=Madrid|language=en}}</ref> Kabilang sa mga pangunahing pagpapahalaga nito ang awtonomiya, mga gawaing laban sa herarkiya, pagtutol sa normatibidad, at pagkakaugnayang nakabatay sa pagtutulungan ng pamayanan.<ref>{{Cite web|title=The Difference Between Relationship Anarchy and Non-Hierarchical Polyamory|url=http://www.relationship-anarchy.com/videos/2016/6/20/the-difference-between-relationship-anarchy-and-non-hierarchical-polyamory|website=Relationship Anarchy|language=en-GB|access-date=2020-05-07|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503103805/http://www.relationship-anarchy.com/videos/2016/6/20/the-difference-between-relationship-anarchy-and-non-hierarchical-polyamory|url-status=dead}}</ref><ref name=":24">{{Cite web|date=2020-09-05|title=The Great Showdown of Hierarchical Polyamory vs. Relationship Anarchy|url=http://thenewmodality.com/the-great-showdown-of-hierarchical-polyamory-vs-relationship-anarchy/|access-date=2022-02-14|website=The New Modality|language=en-US|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120105438/http://thenewmodality.com/the-great-showdown-of-hierarchical-polyamory-vs-relationship-anarchy/|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|title=Can relationship anarchy create a world without heartbreak? {{!}} Aeon Ideas|url=https://aeon.co/ideas/can-relationship-anarchy-create-a-world-without-heartbreak|access-date=2022-02-14|website=Aeon|language=en|archive-date=2020-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320145346/https://aeon.co/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=What Is Relationship Anarchy?|url=https://www.mindbodygreen.com/articles/what-is-relationship-anarchy|publisher=Mindbodygreen|access-date=2023-04-26|website=MBGRelationships|date=2 Agosto 2020|archive-date=2023-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426200016/https://www.mindbodygreen.com/articles/what-is-relationship-anarchy|url-status=live|language=en}}</ref> Hayagan itong tumututol sa amatonormatibidad<ref>{{Cite web|date=2018-05-09|title=Are You Radical Enough to Be a Relationship Anarchist?|url=https://www.gq.com/story/relationship-anarchy|access-date=2022-02-14|website=GQ|language=en-US|archive-date=2020-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320213043/https://www.gq.com/story/relationship-anarchy|url-status=live}}</ref> at mononormatibidad, at karaniwan—bagaman hindi sa lahat ng pagkakataon—na hindi monogamo.<ref name=":14">{{Cite web|last=Heaney|first=Katie|date=2018-10-23|title=What It's Like Being a Relationship Anarchist|url=https://www.thecut.com/2018/10/what-does-relationship-anarchy-mean.html|access-date=2022-02-14|website=The Cut|language=en-us|archive-date=2022-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417014230/https://www.thecut.com/2018/10/what-does-relationship-anarchy-mean.html|url-status=live}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":04">{{Cite web|last=Lopez|first=Veronica|date=2021-10-15|title=Here's What to Know About Relationship Anarchy|url=https://www.cosmopolitan.com/sexopedia/a37973461/relationship-anarchy/|access-date=2022-02-13|website=Cosmopolitan|language=en-US|archive-date=2021-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206194702/https://www.cosmopolitan.com/sexopedia/a37973461/relationship-anarchy/|url-status=live}}</ref><ref name=":15">{{Cite web|last=Heaney|first=Katie|date=2018-10-23|title=What It's Like Being a Relationship Anarchist|url=https://www.thecut.com/2018/10/what-does-relationship-anarchy-mean.html|access-date=2022-02-14|website=The Cut|language=en-us|archive-date=2022-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220417014230/https://www.thecut.com/2018/10/what-does-relationship-anarchy-mean.html|url-status=live}}</ref> Naiiba ito sa poliyamorya, ''solo poly'', ''swinging'', at iba pang anyo ng pakikipagrelasyon, sapagkat maaaring taglay pa rin ng mga ito ang mga estrukturang gaya ng amatonormatibidad, herarkiya ng mga matalik na relasyon, at mga tuntuning naglilimita sa awtonomiya.<ref name=":24" /><ref name=":04" /><ref name="De las Heras Gómez pp. 644–660">{{cite journal |last=De las Heras Gómez|first=Roma|title=Thinking Relationship Anarchy from a Queer Feminist Approach|journal=Sociological Research Online|publisher=SAGE Publications|volume=24|issue=4|date=2018-12-20|issn=1360-7804|doi=10.1177/1360780418811965|pages=644–660|s2cid=220124663|url=https://qsu070.noblogs.org/files/2020/10/De-las-Heras-G%C3%B3mez-2018-Thinking-Relationship-Anarchy-from-a-Queer-Feminist-Approach.pdf|access-date=2022-12-19|archive-date=2022-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219162224/https://qsu070.noblogs.org/files/2020/10/De-las-Heras-G%C3%B3mez-2018-Thinking-Relationship-Anarchy-from-a-Queer-Feminist-Approach.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Binibigyang-kahulugan din ang anarkiyang pakikipagrelasyon bilang isang bagong paradigma kung saan ang pagiging malapit sa isa't isa at awtonomiya ay hindi na itinuturing na mga bagay na likas na nagkakasalungatan o lumilikha ng suliranin sa loob ng isang relasyon.<ref>{{cite web |last1=Guillén|first1=Ricardo|title=Beyond romantic love – an analysis of how the dilemma of closeness vs. autonomy is handled in relationship anarchy discourse|url=https://lup.lub.lu.se/student-papers/search/publication/8968241|website=LUP Student Papers|publisher=Lund University Libraries|access-date=29 Nobyembre 2021|archive-date=19 Oktubre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019121447/https://lup.lub.lu.se/student-papers/search/publication/8968241|url-status=live|language=en}}</ref> == Perspektibong pang-ekonomiya == === Komunismong anarkista === Ang anarkistang komunismo{{refn|Kilala din bilang "anarko-komunismo"<ref>{{cite book |last1=Hodges |first1=Donald C. |url=https://books.google.com/books?id=Pu7zAgAAQBAJ |title=Sandino's Communism: Spiritual Politics for the Twenty-First Century |year=2014 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292715646 |language=en |page=[https://books.google.com/books?id=Pu7zAgAAQBAJ&q=Anarcho-communism&pg=PA3 3] |access-date=21 Disyembre 2019 |archive-date=22 Hulyo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210722044609/https://books.google.com/books?id=Pu7zAgAAQBAJ |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kinna |first1=Ruth|title=The Bloomsbury Companion to Anarchism |url=https://books.google.com/books?id=dNuoAwAAQBAJ |year=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing|language=en |isbn=978-1441142702 |language=en |page=[https://books.google.com/books?id=dNuoAwAAQBAJ&q=Anarcho-communism&pg=PA329 329] |access-date=21 Disyembre 2019 |archive-date=15 Enero 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214158/https://books.google.com/books?id=dNuoAwAAQBAJ |url-status=live |via=Google Books}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wetherly |first1=Paul |title=Political Ideologies |url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ |date=2017 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0198727859 |pages=[https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&q=anarcho-communism 130], [https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&q=anarcho-communism 137], [https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&q=anarcho-communism 424] |language=en |access-date=21 Disyembre 2019 |archive-date=22 Hulyo 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210722044620/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ |url-status=live |via=Google Books}}</ref> o "komunismong libertaryo".{{Sfn|Nettlau|1996|p=145}}<ref>{{cite book |last=Bolloten |first=Burnett |url=https://books.google.com/books?id=-VarDLHA3_YC&q=%22libertarian%20communism%22&pg=PA65 |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |publisher=University of North Carolina Press |year=1991 |isbn=978-0807819067 |page=65 |access-date=25 Marso 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211095511/https://books.google.com/books?id=-VarDLHA3_YC&q=%22libertarian%20communism%22&pg=PA65 |archive-date=11 Pebrero 2022 |url-status=live |via=Google Books|language=en}}</ref>|group=nb|name=nb4}} ay isang pinakadulong-kaliwang ideolohiyang pampulitika at paaralan ng kaisipang anarkista na nagsusulong ng isang anyo ng komunismo. Ang [[komunismo]] (mula sa salitang [[Wikang Latin|Latin]] na ''communis'', na nangangahulugang "panlahat" o "pangkaraniwan"){{sfn|Ball|Dagger|2019}}{{sfn|Ball|Dagger|2019}} ay isang ideolohiyang pampulitika at pang-ekonomiya na naglalayong lumikha ng isang lipunang komunista—isang kaayusang sosyoekonomikong walang uri na nakasentro sa sama-samang pagmamay-ari ng mga kasangkapan sa produksyon, distribusyon, at pagpapalitan, at namamahagi ng mga produkto sa lipunan batay sa pangangailangan.<ref>{{cite book |last=Ely|first=Richard T|title=French and German socialism in modern times|url=https://archive.org/details/frenchandgerman00elygoog|date=1883|publisher=Harper & Brothers|location=New York|pages=[https://archive.org/details/frenchandgerman00elygoog/page/n47 35]–36|oclc=456632|quote=All communists without exception propose that the people as a whole, or some particular division of the people, as a village or commune, should own all the means of production{{snd}}land, houses, factories, railroads, canals, etc.; that production should be carried on in common; and that officers, selected in one way or another, should distribute among the inhabitants the fruits of their labor.|language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bukharin|first1=Nikolai|title=The ABC of Communism|last2=Preobrazhensky|first2=Yevgeni|date=1922|publisher=Communist Party of Great Britain|location=Londres, Inglatera|pages=72–73, § 20|translator-last1=Paul|translator-first1=Cedar|chapter=Distribution in the communist system|access-date=18 Agosto 2021|orig-date=1920|translator-last2=Paul|translator-first2=Eden|chapter-url=https://www.marxists.org/archive/bukharin/works/1920/abc/ABC-of-Communism.pdf#page=67|via=Marxists Internet Archive|archive-url=https://web.archive.org/web/20250212173140/https://www.marxists.org/archive/bukharin/works/1920/abc/ABC-of-Communism.pdf#page=67|archive-date=12 Pebrero 2025|language=en}}</ref><ref name="Steele p.43">{{harvp|Steele|1992|p=43}}: "One widespread distinction was that socialism socialised production only while communism socialised production and consumption."</ref> Nananawagan ang anarkistang komunismo sa pag-aalis ng mga herarkiya, gayundin ng pribadong pag-aari, subalit pinananatili ang personal na pag-aari at ang mga bagay, [[Kalakalan|kalakal]], at serbisyong kolektibong pag-aari. Sinusuportahan nito ang panlipunang pagmamay-ari ng ari-arian at ang pamamahagi ng mga [[yaman]] ayon sa prinsipyong "[[mula sa bawat isa ayon sa kaniyang kakayahan, para sa bawat isa ayon sa kaniyang pangangailangan]]." Unang nabuo ang anarkistang komunismo bilang isang natatanging kaisipan sa seksiyong Italyano ng ''International Workingmen's Association''.{{Sfn|Pernicone|1993|pp=111–113}} Nang maglaon, naging mahalaga ang mga teoretikal na akda ni Peter Kropotkin, sapagkat pinalawak at pinaunlad ng mga ito ang kapuwa maka-organisasyong agos ng anarkistang komunismo at ang maka-pag-aalsang agos na tumututol sa pormal na organisasyon.{{Sfn|Pengam|1987|pp=74–75}} Kabilang sa mga halimbawa ng mga lipunang anarkistang komunista ang mga teritoryong anarkista ng Makhnovshchina noong Rebolusyong Ruso,<ref>{{cite book |last=Skirda|first=Alexandre|title=Nestor Makhno: Anarchy's Cossack|publisher=AK Press|year=2004|isbn=1902593685|location=Edinburgh|page=394|translator-last=Sharkey|translator-first=Paul|oclc=58872511|orig-year=1982|language=en}}</ref> at ang mga teritoryo ng Rebolusyong Espanyol, lalo na ang rebolusyonaryong Cataluña.<ref>{{cite book |url=http://www.revoltlib.com/?id=1045|first=Murray|last=Bookchin|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023194646/http://www.revoltlib.com/%3Fid%3D1045|archive-date=23 October 2021|title=To Remember Spain: The Anarchist and Syndicalist Revolution of 1936|date=2 Pebrero 2017|quote=In anarchist industrial areas like Catalonia, an estimated three-quarters of the economy was placed under workers' control, as it was in anarchist rural areas like Aragon. [...] In the more thoroughly anarchist areas, particularly among the agrarian collectives, money was eliminated and the material means of life were allocated strictly according to need rather than work, following the traditional precepts of a libertarian communist society.|language=en}}</ref> === Mutuwalismo === {{main|Mutuwalismo}} Ang [[Mutualismo|mutuwalismo]] ay isang paaralan ng kaisipang anarkista at teoryang pang-ekonomiya na nagsusulong ng pagkontrol ng mga manggagawa sa mga kasangkapan ng produksyon, ng isang malayang pamilihan na binubuo ng mga indibiduwal na [[Artesano|artisano]], mga nag-iisang pagmamay-ari, at mga [[kooperatiba]] ng mga manggagawa, gayundin ng mga karapatan sa pag-aari batay sa okupasyon at paggamit. Bilang mga tagapagtaguyod ng teorya ng halaga ng paggawa at teorya ng paggawa sa pagmamay-ari, tinututulan ng mga mutuwalista ang lahat ng anyo ng renta sa ekonomiya, [[Tubo (ekonomika)|tubo]], at [[interes]] na lampas sa nominal na interes, sapagkat itinuturing nila ang mga ito na nakabatay sa pagsasamantala sa paggawa. Hangarin ng mga mutuwalista na bumuo ng isang ekonomiyang walang akumulasyon ng kapital o konsentrasyon ng pagmamay-ari ng lupa. Hinihikayat din nila ang pagtatatag ng sariling pamamahala ng mga manggagawa, na sa kanilang pananaw ay maaaring suportahan sa pamamagitan ng paglalabas ng mutuwal na kredito ng mga mutuwal na bangk, na may layuning makalikha ng isang lipunang [[pederal]]. Ayon kay Peter Kropotkin, nagmula ang mutwalismo sa mga pangyayari ng Rebolusyong Pranses, lalo na sa pederalista at tuwirang demokratikong estruktura ng [[Komuna ng Paris]].{{Sfn|Marshall|1993|pp=431-432}} Ang mga saligan ng teoryang pang-ekonomiya ng mutwalismo ay nag-ugat sa radikalismo ng [[Mga Ingles|Ingles]] na [[Sosyalismo|sosyalistang]] si Thomas Spence. Hinango niya mula sa [[Bibliya]], gayundin sa mga liberal na akda nina [[John Locke]] at James Harrington, ang panawagang buwagin ang pribadong pagmamay-ari at ilagay ang kontrol sa produksyon sa mga manggagawa sa pamamagitan ng mga kooperatiba ng mga manggagawa.{{Sfn|Carson|2018|p=83}} Unang ginamit ang katawagang "mutuwalismo" noong dekada 1820. Sa simula, itinuring itong kasingkahulugan ng mga katawagang tulad ng "mutuwal na pagtutulungan", "pagkakatumbasan", at "makatarungang pakikitungo".{{Sfn|Wilbur|2019|p=213}} Noong 1822, ginamit ng Pranses na pilosopong utopista na si [[Charles Fourier]] ang katawagang mutuwalismong pinagsamang nagtatagpo (Pranses: ''mutualisme composé convergent'') upang ilarawan ang isang anyo ng progresibong [[edukasyon]] na iniangkop sa Sistemang Monitoriyal ng mga mag-aaral na nagsisilbing guro sa kapwa mag-aaral.{{Sfn|Wilbur|2019|pp=214-215}} === Ekonomiyang regalo === Ang ekonomiyang regalo (''gift economy'') o kulturang regalo ay isang sistema ng [[pagpapalitan]] kung saan ang mga mahahalagang bagay ay hindi ipinagbibili, kundi kusang ibinibigay nang walang hayag na kasunduan para sa agarang o hinaharap na kapalit.<ref name="Cheal">{{cite book |last=Cheal|first=David J|title=The Gift Economy|publisher=Routledge|location=New York|year=1988|pages=1–19|chapter=1|isbn=0415006414|chapter-url=https://books.google.com/books?id=o-wNAAAAQAAJ&pg=PP1|access-date=2009-06-18|language=en}}</ref> Ang pagbibigay ng regalo sa isang kulturang regalo ay pinamamahalaan ng mga pamantayang panlipunan at mga kaugalian; bagaman may umiiral na inaasahan ng katumbasan, ang mga regalo ay hindi ibinibigay bilang tahasang kapalit ng mga produkto o serbisyo kapalit ng [[salapi]] o ng iba pang produkto o serbisyo.<ref name="R. Kranton">R. Kranton: ''Reciprocal exchange: a self-sustaining system'', American Economic Review, V. 86 (1996), Issue 4 (Setyembre), pp. 830–851 (sa Ingles)</ref> Naiiba ito sa [[ekonomiyang pamilihan]] o [[Palitan ng kalakal|palitang-kalakal]], kung saan ang mga produkto at serbisyo ay pangunahing ipinagpapalit nang hayagan batay sa halagang natatanggap bilang kapalit. [[File:Give_away_shop_utrecht_inside.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Give_away_shop_utrecht_inside.jpg|right|thumb|Sa loob ng tindahang pamigay sa [[Utrecht]]. Mababasa sa paskil ang: "Sapat ang ibinibigay ng daigdig para sa pangangailangan ng lahat, subalit hindi para sa kasakiman ng lahat."]] Ang mga tindahang pamigay (''give-away shops''), malayang tindahan (''freeshops''), o libreng tindahan (''free stores'') ay mga tindahan kung saan libre ang lahat ng paninda. Katulad ang mga ito ng mga tindahang pangkawanggawa (''charity shops''), na karamihan sa mga ipinamimigay ay mga gamit na segunda mano—subalit ang kaibhan ay walang anumang bayad ang lahat ng bagay. Maging ito man ay [[aklat]], [[muwebles]], [[kasuotan]], o [[kagamitang pambahay]], malaya itong ibinibigay, bagaman may ilang tindahan na nagpapatupad ng patakarang "magbigay ng isa, kumuha ng isa" (''one-in, one-out''), gaya ng sa mga palitang tindahan (''swap shops''). Ang libreng tindahan ay isang anyo ng nakabubuong tuwirang pagkilos na nag-aalok ng alternatibo sa pamimili sa loob ng balangkas na nakabatay sa salapi, na nagpapahintulot sa mga tao na magpalitan ng mga produkto at serbisyo sa labas ng isang ekonomiyang nakasalalay sa pera. Ang pangkat na kontra-kultura ng [[dekada 1960]] na The Diggers<ref>{{cite book |author1=John Campbell McMillian|author2=Paul Buhle|title=The new left revisited|url=https://books.google.com/books?id=U_Ohks41z2IC&pg=PA112|access-date=28 Disyembre 2011|year=2003|publisher=Temple University Press|isbn=978-1566399760|pages=112–|language=en}}</ref> ay nagbukas ng mga libreng tindahan na namimigay ng kanilang mga paninda, naghahain ng libreng pagkain, namamahagi ng mga libreng [[Medisina|gamot]], nagbibigay ng salapi, nag-oorganisa ng mga libreng konsiyerto, at lumilikha ng mga likhang-sining na pampulitika.<ref name="Lytle2005">{{cite book|last=Lytle|first=Mark Hamilton|title=America's Uncivil Wars: The Sixties Era from Elvis to the Fall of Richard Nixon|url=https://books.google.com/books?id=5w3iBwAAQBAJ|year=2005|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0190291846|pages=213, 215|language=en}}</ref> Hinango ng The Diggers ang kanilang pangalan mula sa orihinal na English Diggers na pinamunuan ni Gerrard Winstanley,<ref name="Digger Archives">{{cite web |url=http://www.diggers.org/overview.htm|title=Overview: who were (are) the Diggers?|access-date=2007-06-17|work=The Digger Archives|language=en}}</ref> at layunin nilang bumuo ng isang maliit na lipunang malaya sa salapi at kapitalismo.<ref name="American Experience doc">{{cite video |people=Gail Dolgin; Vicente Franco|date=2007|title=American Experience: The Summer of Love|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/love/index.html|publisher=PBS|access-date=2007-04-23|archive-date=2017-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170325104758/http://www.pbs.org/wgbh/amex/love/index.html|url-status=dead|language=en}}</ref> Maraming anarkista, lalo na ang mga anarko-primitibista at anarko-komunista, ang naniniwalang ang iba't ibang anyo ng ekonomiyang regalo ay maaaring maging susi sa pagputol sa siklo ng [[kahirapan]]. Dahil dito, madalas nilang hangarin na baguhin ang buong lipunan tungo sa isang ekonomiyang regalo. Itinuturing ng mga anarko-komunista ang ekonomiyang regalo bilang isang huwarang sistema na walang salapi, mga pamilihan, o sentralisadong pagpaplano. Ang pananaw na ito ay maitutunton kahit man lamang kay Peter Kropotkin, na nakakita sa mga pamayanang mangangaso at mangangalap na kaniyang napuntahan bilang huwaran ng mutuwal na pagtutulungan.<ref>Mutual Aid: A Factor of Evolution (1955 malambot na pabalat (muling inimprenta 2005), kabilang ang paunang salita noong 1914 ni Kropotkin, Paunang Salita at Bibliyograpiya ni Ashley Montagu, at ''The Struggle for Existence'', ni Thomas H. Huxley ed.). Boston: Extending Horizons Books, Porter Sargent Publishers. {{ISBN|0875580246}}. Project Gutenberg e-text, Project LibriVox librong awdyo (sa Ingles)</ref> Bilang kapalit ng sistemang pamilihan, itinataguyod ng mga anarko-komunista—gaya ng mga nanirahan sa ilang nayon sa Espanya noong [[dekada 1930]]—ang isang ekonomiyang regalo na walang salapi, kung saan ang mga produkto at serbisyo ay nililikha ng mga manggagawa at ipinamamahagi sa mga tindahang pangkomunidad. Sa sistemang ito, ang bawat isa (kabilang ang mismong mga manggagawang lumikha ng mga ito) ay may karapatang kumuha at gumamit ng anumang produkto o serbisyo na kanilang nais o kailangan bilang kabayaran sa kanilang ambag sa paglikha ng mga produkto at serbisyo.<ref>[Augustin Souchy, "A Journey Through Aragon," sa Sam_Dolgoff (pat.), The Anarchist Collectives, ts. 10] (sa Ingles)</ref> === Ekonomiyang aklatan === Ang ekonomiyang aklatan (''library economy'') ay isang teoretikal na sistemang pang-ekonomiya para sa isang lipunan kung saan ang mga tradisyonal na tindahan ng tingi ay ganap na pinapalitan ng mga [[aklatan]] ng mga bagay (''libraries of things''). Ang mga ito ay mga organisasyong sama-samang pagmamay-ari ng isang [[pamayanan]] na nagpapahiram ng mga bagay na angkop sa sistemang pagpapahiram—lalo na yaong mga bagay na paminsan-minsan lamang gamitin subalit mahirap itabi o itago, tulad ng mga espesyal na kagamitang pangkusina at mga natatanging kagamitang [[Teknolohiya|teknolohikal]]. Kabilang din dito ang mga karaniwang ipinahihiram ng mga tradisyonal na aklatan, gaya ng mga [[aklat]], dyornal, at iba pang midya. Ang anumang bagay na hindi angkop na ipamahagi sa pamamagitan ng sistemang pagpapahiram ay sa halip ay malayang ipamamahagi batay sa pangangailangan. Nalalapat ito sa mga bagay na maaari lamang gamitin nang minsan o yaong nangangailangan ng napakahabang panahon bago mailipat ang pagmamay-ari, tulad ng [[pagkain]] at [[pabahay]].<ref>{{Cite web |url=https://www.law.georgetown.edu/environmental-law-review/blog/is-a-library-centric-economy-the-answer-to-sustainable-living/|title=Is a Library-Centric Economy the Answer to Sustainable Living?|website=law.georgetown.edu|access-date=2026-03-01|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://stimpunks.org/glossary/library-economy/|title=Library Economy - Stimpunks Foundation|website=stimpunks.org|access-date=2026-03-01|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://enlightenknowledge.com/library-economy-components-and-multifaceted-role/|title=Library Economy: Components and Multifaceted role|website=enlightenknowledge.com|access-date=2026-03-01|language=en}}</ref> Sa loob ng anarkismo, ang ekonomiyang aklatan ay isang iminungkahing paraan ng pag-oorganisa ng mga pinagkukunang-yaman at pamamahagi ng mga [[produkto]] at serbisyo batay sa mga komon (''commons''), malayang pagsasama (''free association''), at sama-samang pamamahala, sa halip na pribadong pagmamay-ari o kontrol ng estado.<ref name=":5">{{Cite book |last=Andrewism |url=https://theanarchistlibrary.org/library/andrewism-how-anarchy-works |title=How Anarchy Works |date=2024-05-01 |language=en}}</ref> Inilalarawan ito ni Andrewismo bilang isang paraan ng pag-unawa sa kung paano maisasagawa sa praktika ang mga prinsipyong anarkista sa larangan ng ekonomiya. Nakabatay ito sa tatlong pangunahing simulain: ''usufruct'' (malayang paggamit ng mga komon ayon sa pangangailangan), ''irreducible minimum'' (pinakamababang antas na hindi maipagkakait), at ''complementarity'' (pagkilala sa magkakaibang kakayahan at pangangailangan ng mga tao bilang magkatuwang at hindi magkakumpitensya).<ref name=":5" /> === Kontra-ekonomika === Ang kontra-ekonomika (''counter-economics'') ay isang teoryang pang-ekonomiya at rebolusyonaryong pamamaraan na binubuo ng tuwirang pagkilos na isinasagawa sa pamamagitan ng [[itim na pamilihan]] o abong pamilihan. Bilang isang termino, unang ginamit ito ng mga Amerikanong aktibista at teorista ng libertaryanismo na sina Samuel Edward Konkin III at J. Neil Schulman. Binigyang-kahulugan ito ni Konkin bilang pag-aaral o pagsasagawa ng "lahat ng mapayapang kilos ng tao na ipinagbabawal ng Estado."<ref>{{Cite web |title=Agorism: Revolutionary market anarchism |url=https://agorism.eu.org/ |access-date=2026-07-29 |website=Agorism: Revolutionary market anarchism |language=en-US}}</ref> Ang termino ay pinaikling anyo ng kontra-ekonomika laban sa establisimyento at maaari ring tawaging kontra-politika. Isinama ni Schulman ang kontra-ekonomika sa doktrina ni Konkin na agorismo,<ref>Afterword by Samuel Edward Konkin in ''Alongside Night'' (1999). Pulpless.com. p. 274. {{ISBN|1-58445-120-3}}. {{ISBN|978-1-58445-120-4}}. (sa Ingles)</ref> isang pilosopiyang panlipunan ng kaliwang libertaryanismo<ref>{{Cite web |title=Interview With Samuel Edward Konkin III |url=http://www.spaz.org/~dan/individualist-anarchist/software/konkin-interview.html |access-date=2026-07-29 |website=www.spaz.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=Apr 28, 2015|title=Black-Market Activism: Samuel Edward Konkin III and Agorism|url=https://www.libertarianism.org/columns/black-market-activism-samuel-edward-konkin-iii-agorism|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514001633/http://www.libertarianism.org/columns/black-market-activism-samuel-edward-konkin-iii-agorism|archive-date=2016-05-14|access-date=2026-07-29|website=www.libertarianism.org}}</ref> at isang sangay ng anarkismong pampamilihan na nagtataguyod ng paglikha ng isang lipunan kung saan ang lahat ng ugnayan sa pagitan ng mga tao ay nakabatay sa kusang-loob na pagpapalitan.<ref name="Konkin">{{cite book|url=http://www.kopubco.com/pdf/An_Agorist_Primer_by_SEK3.pdf|title=An Agorist Primer|last=Konkin III|first=Samuel Edward|publisher=Kopubco|date=Disyembre 2008|access-date=21 Disyembre 2019|quote=The goal of agorism is the agora. The society of the open marketplace as near to untainted by theft, assault, and fraud as can be humanly attained is as close to a free society as can be achieved. And a free society is the only one in which each and every one of us can satisfy his or her subjective values without crushing others' values by violence and coercion.|language=en}}</ref> == Halimbawa ng pamayanang anarkista == === '''Rebolusyon sa Cataluña''' === Ang Rebolusyonaryong [[Cataluña]]{{Sfnm|1a1=Alexander|1y=1999|1p=754|2a1=Graham|2y=2002|2p=221|3a1=Paz|3y=2006|3p=512}} (Hulyo 21, 1936 – Mayo 8, 1937) ang panahong ang nagsasariling rehiyon ng Cataluña sa hilagang-silangang Espanya ay pinamamahalaan o malaki ang impluwensiya ng iba't ibang [[Unyon ng manggagawa|unyong manggagawa]], partidong pampulitika, at mga milisyang anarkista, sindikalista, komunista, at sosyalista noong panahon ng [[Digmaang Sibil ng Espanya|Digmaang Sibil sa Espanya]]. Bagaman nanatiling nasa kapangyarihan ang konstitusyonal na institusyon ng sariling pamahalaan ng Cataluña, ang Generalitat de Catalunya (na pinamumunuan ng ''Esquerra Republicana de Catalunya'' o ERC), at kinuha pa nito ang karamihan sa mga kapangyarihang dating nasa pamahalaang sentral ng Espanya sa nasasakupan nito, ang mga unyong manggagawa ang ''[[de facto]]'' na namahala sa malaking bahagi ng [[ekonomiya]] at mga puwersang [[militar]]. Kabilang dito ang Confederación Nacional del Trabajo (CNT, ''Pambansang Kompederasyon ng Paggawa''), na siyang pangunahing unyong manggagawa noong panahong iyon, at ang malapit na kaugnay nitong ''Federación Anarquista Ibérica'' (FAI, Pederasyong Anarkista ng [[Iberya]]). Mahalaga rin ang papel ng ''Unión General de Trabajadores'' (UGT, Pangkalahatang Unyon ng mga Manggagawa), ng ''Partido Obrero de Unificación Marxista'' (POUM, Partido ng mga Manggagawa para sa Marxistang Pagkakaisa), at ng ''Partit Socialista Unificat de Catalunya'' (PSUC, Nagkaisang Partidong Sosyalista ng Cataluña), na kinabibilangan ng dating Partido Komunista ng Cataluña. Nagsimula ang pamumunong sosyalista sa rehiyon kasabay ng Rebolusyong Espanyol ng 1936, na nagbunga ng pagkontrol ng mga manggagawa sa mga [[negosyo]] at [[pabrika]], kolektibong [[pagsasaka]] sa malaking bahagi ng kanayunan, at mga pag-atake laban sa mga nasyonalista ng Espanya at sa klerong Katoliko. Ang lumalaking impluwensiya ng Partido Komunista ng Espanya (PCE) sa pamahalaan ng Prenteng Popular, at ang hangarin nitong isabansa ang mga rebolusyonaryong komite at mga milisya, ay nagbunsod ng tunggalian laban sa CNT at POUM. Nauwi ito sa Mga Araw ng Mayo (''May Days''), at sa kalaunan ay napalitan ang CNT ng PSUC bilang pangunahing puwersang pampulitika sa Cataluña hanggang sa matalo sila ng mga puwersang Nasyonalista noong 1939. === '''Komunidad sa Manchuria''' === Ang Samahan ng mga Mamamayang Koreano sa Manchuria (''Korean People's Association in Manchuria'',<ref>{{Cite book |last=Dalessandro |first=Francesco |url=https://theanarchistlibrary.org/library/francesco-dalessandro-the-forgotten-anarchist-commune-in-manchuria |title=The Forgotten Anarchist Commune in Manchuria |date=2020 |language=en}}</ref> KPAM; {{Korean|hangul=재만한족총연합회}}; Agosto 1929 – Setyembre 1931) ay isang nagsasariling awtonomong prepektura sa [[Manchuria]] na tinitirhan ng humigit-kumulang dalawang milyong takas na [[Mga Koreano|Koreano]]. Matapos ang pananakop ng [[Hapon]] sa Korea, maraming anarkistang Koreano ang tumakas patawid ng hangganan patungong Manchuria, kung saan nagsimula silang mag-organisa ng isang ugnayan ng mutwal na pagtutulungan para sa mga lumikas na Koreano sa rehiyon. Kasama ang ilang nasyonalista na Koreano, itinatag nila ang KPAM upang magbigay ng pagkain, edukasyon, at pagtatanggol sa sarili sa mga kasapi nito. Hindi nagtagal, hinarap ng samahan ang pag-atake ng mga komunistang Koreano at sa mga [[Imperyo ng Hapon|imperyalistang Hapones]], na nagsagawa ng mga pagpaslang sa kanilang mga pinuno. Ang pananakop ng Hapon sa Manchuria ang nagwakas sa eksperimentong anarkista, at marami sa mga kasapi nito ang tumakas patungong [[Tsina]] upang ipagpatuloy ang pakikipaglaban laban sa Imperyo ng Hapon. === '''Kilusang Makhno (Makhnovschina)''' === Ang Makhnovshchina ({{Langx|uk|Махновщина|translit=Makhnovshchyna}}, {{IPA|uk|mɐxˈnɔu̯ʃtʃɪnɐ|IPA}}) ay isang malawakang kilusan na naglalayong itatag ang anarkistang komunismo sa panahon ng Digmaan para sa Kalayaan ng Ukraine noong 1917–1921. Ipinangalan ito kay Nestor Makhno,<ref>{{Cite book |last=Kuznetsov |first=Michael |url=https://theanarchistlibrary.org/library/michael-kuznetsov-the-makhnovshchina-through-the-prism-of-the-psyche |title=The Makhnovshchina through the Prism of the Psyche |language=en}}</ref> ang punong kumandante ng Rebolusyonaryong Hukbong Insurhente ng Ukranya (''Revolutionary Insurgent Army of Ukraine''). Layunin ng kilusan na lumikha ng isang sistema ng mga malalayang sobyet na mamamahala sa paglipat tungo sa isang lipunang walang estado at walang uri. Kinontrol nito ang mga teritoryo sa timog at silangang [[Ukranya]]. Unang lumakas ang kilusang Makhnobista kasunod ng [[Rebolusyong Pebrero]], nang magtatag ito ng ilang komunang agrikultural sa bayan ni Makhno na Huliaipole. Matapos kumampi sa mga [[Bolshevik]] sa panahon ng Digmaang Ukranyano–Sobyet, napilitang kumilos nang lihim ang mga Makhnobista dahil sa pananalakay ng Austro-Aleman, at nagsagawa sila ng digmaang gerilya laban sa [[Gitnang Kapangyarihan]] sa buong 1918. Pagkaraan ng tagumpay ng mga insurhente sa Labanan sa Dibrivka, nakontrol ng Makhnovshchina ang malaking bahagi ng lalawigan ng Katerynoslav at nagsimulang magtatag ng mga institusyong anarkista-komunista. Isang Panrehiyong Kongreso ng mga Magsasaka, Manggagawa, at mga Insurhente ang ipinatawag upang isaayos ang pampulitika at pang-ekonomiyang pamamahala ng rehiyon, at itinatag ang Rebolusyonaryong Konsehong Militar (''Military Revolutionary Council'') bilang ''de facto'' na sangay tagapagpaganap ng kilusan. Napaliligiran ng iba't ibang kaaway sa lahat ng panig, bumagsak ang depensa ng mga Makhnobista sa labanan para sa Donbas dahil sa pagsulong ng Puting Kilusan (''White movement'') noong Hunyo 1919. Dahil dito, napilitang umurong ang mga Makhnobista patungong Kherson, kung saan muling inayos ang kanilang hukbo at nagsagawa ng matagumpay na kontra-opensiba laban sa mga Puti sa Labanan sa Peregonovka. Matapos mapigilan ang pagsulong ng mga Puti, nakontrol ng mga Makhnobista ang malaking bahagi ng timog at silangang Ukranya sa huling bahagi ng 1919, at nasakop pa nila ang ilang malalaking lungsod na industriyal, sa kabila ng pagiging isang kilusang pangunahing binubuo ng mga magsasaka. Nagwakas ang pamamahala ng mga Makhnobista sa rehiyon nang lusubin ng Pulang Hukbo (''Red Army'') ang Ukranya noong Enero 1920, na nagsimula sa Tunggaliang Bolshevik–Makhnobista. Nagsagawa ang mga Makhnobista ng digmaang gerilya laban sa Pulang Hukbo, na nagpapatupad ng mga patakarang Bolshevik tulad ng Pulang Teror (''Red Terror'') at komunismong pandigma. Malawak ang suportang natanggap ng mga Makhnobista mula sa kanilang baseng magsasaka. Bagaman pansamantalang nagkaroon ng kapayapaan ang dalawang panig sa pamamagitan ng Kasunduang Starobilsk upang labanan ang mga nalalabing pwersa ng Puting Kilusan, muli ring sinalakay ng Pulang Hukbo ang mga Makhnobista at tuluyang natalo ang mga ito pagsapit ng Agosto 1921. Ang mga pangunahing pinuno ng Makhnobista ay napilitang magtungo sa pagkatapon, natalo sa labanan, o nabihag at pinaslang ng Pulang Hukbo. === Zomia === Ang Zomia ay isang katawagang [[Heograpiya|heograpikal]] na ipinakilala noong 2002 ng historyador na si Willem van Schendel ng [[Unibersidad ng Amsterdam]]<ref>{{cite web |url=https://socialhistory.org/en/staff/willem-van-schendel|title=Willem van Schendel|website=International Institute of Social History|accessdate=Nobyembre 28, 2010|language=en}}</ref><ref>{{cite book |date=2005|editor-last1=Kratoska|editor1-first=P. H.|editor2-last=Raben|editor2-first=R.|editor3-last=Nordholt|editor3-first=H. S.|title=Locating Southeast Asia: Geographies of Knowledge and Politics of Space|url=https://archive.org/details/locatingsoutheas0000unse|publisher=Singapore University Press|page=v|isbn=9971-69-288-0|language=en}}</ref> upang tukuyin ang malawak na bahagi ng kalupaang [[Timog-silangang Asya]] na sa kasaysayan ay nanatiling lampas sa kontrol ng mga pamahalaang nakabatay sa mga sentro ng populasyon sa mga kapatagan.<ref>{{cite book |last=van Schendel|first=W.|chapter=Geographies of knowing, geographies of ignorance: Jumping scale in Southeast Asia|date=2005|editor-last1=Kratoska|editor1-first=P. H.|editor2-last=Raben|editor2-first=R.|editor3-last=Nordholt|editor3-first=H. S.|title=Locating Southeast Asia: Geographies of Knowledge and Politics of Space|url=https://archive.org/details/locatingsoutheas0000unse|publisher=Singapore University Press|isbn=9971-69-288-0|language=en}}</ref> Ang aklat na ''The Art of Not Being Governed: An Anarchist History of Upland Southeast Asia'' (''Ang Sining ng Hindi Pagpapasakop sa Pamamahala: Isang Anarkistang Kasaysayan ng Bulubunduking Timog-Silangang Asya'') ng Amerikanong antropologong si James C. Scott, na inilathala noong 2009, ay sinusuri nito ang mataas na bulubunduking rehiyon ng Zomia sa Timog-Silangang Asya.<ref name="Scott-2009">{{cite book |last1=Scott|first1=James C|title=The Art of Not Being Governed: An Anarchist History of Upland Southeast Asia|date=30 Setyembre 2009|publisher=Yale University Press|location=New Haven|isbn=9780300152289|url=https://yalebooks.yale.edu/book/9780300152289/art-not-being-governed|accessdate=20 Abril 2020|format=Matigas na pabalat|language=en}}</ref><ref name="Truthout-2011">{{cite web|last=Sethness|first=Javier|title=Refugees' Descendants in Southeast Asia Prove Stateless Society Is Possible|url=http://www.truth-out.org/opinion/item/1950:refugees-descendants-in-southeast-asia-prove-stateless-society-is-possible|website=Truthout|format=Review|date=3 Hulyo 2011|accessdate=20 April 2020|language=en}}</ref> Ayon kay Scott, ang humigit-kumulang 100 milyong naninirahan sa Zomia ay binubuo ng mga minoryang [[etniko]] na may "tunay na nakalilitong pagkakaiba-iba ng mga etnisidad at [[wika]]". Sa loob ng mahabang panahon, iniwasan nilang mapasailalim sa pamamahala o dominasyon ng mga nakapaligid na imperyo, kultura, o pamahalaan. Kabilang sa mga pangkat na ito ang mga Akha, Hmong, Karen, Lahu, Mien, at Wa.<ref name="Chronicle-2011">{{cite news|last=Hammond|first=Ruth|title=The Battle Over Zomia|url=https://chronicle.com/article/The-Battle-Over-Zomia/128845/|work=The Chronicle of Higher Education|date=4 Setyembre 2011|accessdate=20 Abril 2020|language=en}}</ref> === Exarcheia ng Gresya === Ang Exarcheia ({{Langx|el|Εξάρχεια}}, {{IPA|el|eˈksarçi.a|pron}}) ay isang kapitbahayan sa gitnang bahagi ng [[Atenas]], [[Gresya]], na malapit sa makasaysayang gusali ng [[National Technical University of Athens|Pambansang]] [[National Technical University of Athens|Teknikal na Unibersidad ng Atenas]].<ref name=":16">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/cities/2019/aug/26/athens-police-poised-to-evict-refugees-from-squatted-housing-projects|title=Inside Exarcheia: the self-governing community Athens police want rid of|first1=Alex|last1=King|first2=Ioanna|last2=Manoussaki-Adamopoulou|newspaper=The Guardian|date=26 Agosto 2019|access-date=12 Hunyo 2020|via=www.theguardian.com|archive-date=26 Agosto 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826080334/https://www.theguardian.com/cities/2019/aug/26/athens-police-poised-to-evict-refugees-from-squatted-housing-projects|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kontogianni|first=Bella|date=30 Abril 2021|title=Exarcheia: Most Misunderstood Neighborhood in Athens|url=https://greekreporter.com/2021/04/30/exarcheia-most-misunderstood-neighborhood-in-athens/|access-date=|website=Greek Reporter|language=en-US|quote=Often referred to as the anarchist neighborhood of Athens [...]|archive-date=30 Abril 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430204823/https://greekreporter.com/2021/04/30/exarcheia-most-misunderstood-neighborhood-in-athens/|url-status=live}}</ref> Ang pangalang ''Exarcheia'' ay nagmula sa isang negosyante noong ika-19 na siglo na nagngangalang Exarchos ({{Langx|el|Έξαρχος|links=no}}), na nagbukas ng isang malaking tindahang pangkalahatan sa lugar. Ang Exarcheia ay nasa hangganan ng Kolonaki sa silangan at napapaligiran ng Kalye Patission, Kalye Panepistimiou, at Abenida Alexandras. [[File:Street_in_Exarcheia,_Greece.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Street_in_Exarcheia,_Greece.jpg|left|thumb|Kalye sa Exarcheia]] Ang Exarcheia ay nabuo sa pagitan ng 1870 at 1880 sa dating hangganan ng lungsod ng Atenas at nagkaroon ng mahalagang papel sa panlipunan at pampolitikang buhay ng Gresya. Dito naganap ang Pag-aalsa sa Politekniko ng Atenas noong Nobyembre 1973. Noong Disyembre 2008, ang pagpatay ng isang pulis sa 15-taong-gulang na si Alexandros Grigoropoulos sa Exarcheia ay nagbunsod ng malawakang pag-aalsa sa buong Gresya. Ang Exarcheia ay isang lugar na tinitirhan ng maraming [[intelektuwal]] at mga alagad ng sining, at tahanan din ng iba't ibang pangkat na may motibong pampolitika. Isa rin itong sentro ng sining kung saan regular na idinaraos ang mga pagtatanghal sa teatro at mga konsyerto sa paligid ng pangunahing [[liwasan]]. Matatagpuan din sa Exarcheia ang punong himpilan ng PASOK, isang partidong pampolitika sa Gresya na sumuporta sa mga patakarang pagtitipid na ipinataw ng [[Unyong Europeo]] noong 2009. Dahil dito, naging madalas itong puntiryahin ng mga anarkista sa kanilang mga pag-atake.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-greece-attack-bullets/gun-used-in-greek-pasok-shooting-favored-by-one-guerrilla-group-police-idUSKBN1D71GD|title=Gun from Greek PASOK shooting used in past guerrilla attacks -police|date=7 Nobyembre 2017|work=Reuters|access-date=5 Pebrero 2018|archive-date=5 Pebrero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205184347/https://www.reuters.com/article/us-greece-attack-bullets/gun-used-in-greek-pasok-shooting-favored-by-one-guerrilla-group-police-idUSKBN1D71GD|url-status=live|language=en}}</ref> Ang mga himpilan ng pulisya at iba pang simbolo ng awtoridad (at kapitalismo), gaya ng mga [[bangko]], ay madalas ding maging target ng mga pangkat na nasa dulong kaliwa ng politika.<ref>{{Cite web |last=Antonova|first=Angela|date=2026-07-31|title=Greek anarchist youths throw petrol bombs at cars outside central Athens police station|url=https://english.pravda.ru/news/hotspots/90534-police_station/|access-date=2026-08-01|website=english.pravda.ru|language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2008-12-07|title=Greek police shooting sparks riot|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7769710.stm|access-date=2026-08-01|language=en-GB}}</ref> Makikita rin sa Exarcheia ang maraming halimbawa ng mga ''graffiti'' na laban sa kapitalismo.<ref>{{cite news|last1=Pilic|first1=Damir|title=Red Revival: The Fall and Rise of Karl Marx|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/red-revival-the-fall-and-rise-of-karl-marx-10-16-2015|agency=Balkan Insight|date=23 Nobyembre 2015|access-date=3 Oktubre 2016|archive-date=12 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212124708/http://www.balkaninsight.com/en/article/red-revival-the-fall-and-rise-of-karl-marx-10-16-2015|url-status=live|language=en}}</ref> Mayroon ding isang sariling pinamamahalaang estrukturang pangkalusugan na nagbibigay ng mga serbisyong medikal sa lugar.<ref>{{Cite web |date=2015-10-13|title=Aυτοοργανωμένη Δομή Υγείας Εξαρχείων (Α.Δ.Υ.Ε.) {{!}} Κάτοικοι, συλλογικότητες και κοινωνικά εγχειρήματα Εξαρχείων|url=http://syl-kat-exarcheion.espivblogs.net/%CE%BA%CE%BF%CE%B9%CE%BD%CF%89%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C-%CE%B9%CE%B1%CF%84%CF%81%CE%B5%CE%AF%CE%BF|access-date=10 Disyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013024209/http://syl-kat-exarcheion.espivblogs.net/%CE%BA%CE%BF%CE%B9%CE%BD%CF%89%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C-%CE%B9%CE%B1%CF%84%CF%81%CE%B5%CE%AF%CE%BF|archive-date=13 Oktubre 2015|language=Griyego}}</ref> Ang mga protesta na nagsisimula sa Exarcheia ay nagpapakita ng samu't saring pormasyong pampolitika at mga koalisyon, kabilang ang mga kabataang napagkaitan ng oportunidad, mga migrante, mga kontra-awtoritaryo, mga anarkista, at mga mamamayang [[Gresya|Griyego]] mula sa katamtaman hanggang sa pinakamatitinding panig ng magkabilang dulo ng pampolitikang ispektro.<ref name=":8">{{Cite journal|last=Astrinaki|first=R.|title="(Un)hooding" a Rebellion: The December 2008 Events in Athens|journal=Social Text|volume=27|issue=4 101|pages=97–107|doi=10.1215/01642472-2009-056|year=2009|language=en}}</ref><ref name=":9">{{Cite journal|last=Apoifis|first=Nicholas|title=Fieldwork in a furnace: anarchists, anti-authoritarians and militant ethnography|journal=Qualitative Research|volume=17|issue=1|pages=3–19|doi=10.1177/1468794116652450|year=2017|s2cid=148163559|doi-access=free|language=en}}</ref> == Oposisyon sa anarkismo == === Liberalismo === Ang [[liberalismo]] at anarkismo ay parehong kumikilala sa halaga ng indibidwal na kalayaan, subalit lubos silang nagkakasalungat pagdating sa usapin ng pamahalaan. Ang anarkismo ay may matinding pagdududa sa moral na batayan ng estado.<ref>{{Citation |last=Fiala |first=Andrew |title=Anarchism |date=2025 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2025/entries/anarchism/ |work=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tagniyebe 2025 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en |access-date=2026-08-01 |editor2-last=Nodelman |editor2-first=Uri}}</ref> Isinusulong nito ang ganap na pagbuwag sa pamahalaan at sa lahat ng sapilitang herarkiya upang mapalitan ang mga ito ng boluntaryong samahan at kapayapaang nakabatay sa pinagkasunduan. Sa kabilang banda, naniniwala naman ang liberalismo na makatwiran at kailangan ang mga institusyong pampolitika tulad ng konstitusyonal na demokrasya at ang batas (''rule of law'').<ref>{{Cite web |title=Liberalism - Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/liberalism/v-1 |access-date=2026-08-01 |website=www.rep.routledge.com |language=en}}</ref> Para sa mga liberal, ang limitadong pamahalaan ay mahalaga upang maprotektahan ang mga karapatan at interes ng bawat indibiduwa. Magkaiba rin ang kanilang pananaw sa ekonomiya. Suportado ng liberalismo ang kapitalismo at [[malayang pamilihan]]. Tinututulan naman ng karamihang anarkista ang pribadong pag-aari. Nais ng mga anarkista ang kolektibong pamamahala sa komunidad. Gumagamit ang liberalismo ng batas at mga reporma. Ang anarkismo naman ay naniniwala sa direktang aksyon.<ref>{{Cite web |title=Anarchism and Liberalism – Earlham Sociology and Politics Pages |url=https://earlhamsociologypages.uk/anarchliber/ |access-date=2026-08-01 |language=en-GB}}</ref> === Pasismo === Ang [[pasismo]] ay isang malayong-kanang [[ideolohiya]] na nagtataguyod ng pamahalaang awtoritaryo. Sa sistemang ito, ang kapakanan ng mamamayan ay ganap na isinusuko sa ilalim ng interes ng isang makapangyarihang [[diktador]]. Karaniwan nitong ipinagbabawal ang kalayaan ng indibiduwal, tinututulan ang [[demokrasya]], at gumagamit ng puwersa ng militar upang supilin ang anumang uri ng oposisyon. Sa kabilang dako, ang anarkismo ay isang radikal na pilosopiyang pampolitika na naglalayong tuluyang buwagin ang estado at pamahalaan. Naniniwala ang anarkismo na ang lahat ng usapin ng tao ay dapat pamahalaan ng mga indibiduwal sa pamamagitan ng boluntaryong pagsasama-sama nang walang sapilitang awtoridad.<ref>{{Cite web |title=Anarkismo {{!}} Southeast Asian Anarchist Library |url=https://sea.theanarchistlibrary.org/library/joseph-a-labadie-anarkismo-tl |access-date=2026-08-01 |website=sea.theanarchistlibrary.org}}</ref> Layunin nitong lumikha ng isang egalitaryo o pantay-pantay na lipunan na walang herarkiya, kung saan ang kaayusan ay nagmumula sa kusang-loob na pagtutulungan ng mamamayan at hindi sa utos ng batas o pinuno.<ref>{{Cite web |title=Anarkismo {{!}} libcom.org |url=https://libcom.org/article/anarkismo |access-date=2026-08-01 |website=libcom.org |language=en}}</ref> Ang historikal na pananaw sa pasismo ay nagsilbing marahas na alternatibo sa anarkiya sa pamamagitan ng pagpataw ng Ganap na Estado.<ref>{{Cite journal |date=1926-01-01 |title=Fascism as an Alternative to Anarchy |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/23/4/522/123829/Fascism-as-an-Alternative-to-Anarchy |journal=Current History |language=en |volume=23 |issue=4 |pages=522–524 |doi=10.1525/curh.1926.23.4.522 |issn=0011-3530}}</ref> Sa kabilang banda, ipinapakita na ang anarkismo ay tumatayo bilang direktang paglaban sa pasismo, na nagtataguyod ng lipunang walang herarkiya at tiraniya.<ref>{{Cite web |title=Spanish civil war {{!}} libcom.org |url=https://libcom.org/tags/spanish-civil-war |access-date=2026-08-01 |website=libcom.org |language=en}}</ref> === Pagkamabansa === Ang [[nasyonalismo]] at anarkismo ay dalawang magkaibang kaisipang pampulitika: pinapahalagahan ng nasyonalismo ang pagmamahal sa bayan at kapangyarihan ng estado, habang tinututulan naman ng anarkismo ang pamahalaan at lahat ng uri ng hirarkiya. Sa konteksto ng kasaysayan, ang dalawang kaisipang ito ay nag-abot at nag-impluwensya sa mga kilusang mapagpalaya. Ang mga bayani at propagandistang Pilipino tulad nina [[José Rizal|Jose Rizal]] at [[Isabelo de los Reyes]] ay nakasalamuha at naimpluwensyahan ng mga ideyang anarkista habang nasa Espanya.<ref>{{Cite book |last=Fernandez |first=Erwin S. |url=https://theanarchistlibrary.org/library/erwin-s-fernandez-anarchism-in-the-philippines |title=Anarchism in the Philippines |date=2009 |language=en}}</ref> Ang nasyonalismo ay ginamit upang pagbuklurin ang [[mga Pilipino]] para itatag ang sariling pamahalaan laban sa mga Kastila, samantalang ang anarkismo naman ay nagbigay-inspirasyon sa mga maagang unyon ng mga manggagawa upang labanan ang mapang-aping sistema nang walang pag-asa sa sentralisadong kapangyarihan. Ang modernong bansa-estado at ang institusyon ng pribadong ari-arian ay direktang kasalungat ng anarkistang konsepto ng tunay na [[kalayaan]] o kalayaan bilang kawalan ng dominasyon. Ang nasyonalismo na nagtatanggol sa kapangyarihan ng estado ay isang estruktural na hadlang na nagpapanatili ng dominasyon, na radikal na tinatanggihan ng anarkismo. Ang nasyonalismo ay itinuturing na isang mapanlinlang na kasangkapan ng gobyerno upang panatilihin ang kontrol sa mga [[Pagkamamamayan|mamamayan]] sa pamamagitan ng pagpukaw ng [[patriyotismo]] o huwad na pagmamahal sa bayan.<ref name=":6">{{Cite book |last=Anonymous |url=https://theanarchistlibrary.org/library/anonymous-anarchism-and-nationalism |title=Anarchism and Nationalism |date=1970 |language=en}}</ref> Madalas gamitin ng mga tradisyonal na partidong pampolitika—maging ng tinatawag na "kaliwang" grupo—ang mga kilusang pambansang pagpapalaya para lamang sa sarili nilang ambisyon na makamit at mapanatili ang kapangyarihan ng estado<ref name=":6" />. Sa sandaling maupo sa puwesto ang isang bagong pamahalaan, muli nitong pinapalakas ang mga pambansang hangganan at militarismo, na nagreresulta pa rin sa kawalan ng tunay na kalayaan.<ref name=":6" /> Dahil dito, hayagang tinatanggihan ng anarkismo ang nasyonalismo at anumang rebolusyon na naglalayon lamang na magpalit ng mga pinuno o magtatag ng bagong naghaharing uri.<ref name=":6" /> Ang tunay na sagot ng anarkismo laban sa [[imperyalismo]] ay hindi ang pagtatayo ng mga reaksyonaryong rehimeng nasyonalista, kundi ang isang pandaigdigang rebolusyong panlipunan.<ref name=":6" /> Nilalayon nitong tuluyang gibain ang lahat ng artipisyal na pambansa, [[Relihiyon|relihiyoso]], at rasyal na harang na naghihiwalay sa mga manggagawa at mamamayan ng mundo.<ref name=":6" /> === Pamahalaang sosyalista === Nagkakaiba ang [[sosyalismo]] at anarkismo sa isang pangunahing usapin: ang pangangailangan ng isang estado. Ipinapalagay ng pananaw ng sosyalismo na ang paggamit at pamamahagi ng mga yaman ng lipunan ay dapat kontrolin at planuhin ng isang pamahalaang halal ng mamamayan upang magsilbing kasangkapan ng [[katarungan]]. Umaasa ang mga sosyalista sa sentral na kapangyarihang ito at sa sentralisadong pagpaplano upang pangasiwaan ang produksyon at makatarungang maipamahagi ang kayamanan sa buong lipunan. Sa kabilang banda, itinuturing ng mga anarkista na ang anumang sentralisadong pamahalaan ay likas na mapaniil at nakasasama sa [[pag-unlad]] ng sangkatauhan. Ang anarkismo ay hayagang tumututol sa awtoridad ng estado at sa halip ay nagtataguyod ng ganap na sariling pamamahala. Naniniwala ang mga anarkista na ang lipunan ay dapat organisahin batay lamang sa kusang-loob na pagsang-ayon ng mga tao at sa malalayang samahang [[boluntaryo]], na tuluyang nag-aalis sa mga mapamilit na hirarkiyang ginagamit ng isang sosyalistang estado. Sa tradisyon ng o sosyalismo ng estado, naniniwala silang kailangang gamitin ang kontrol ng gobyerno upang pamahalaan ang produksyon, [[yaman]], at mga ari-arian para sa publiko. Ayon sa makasaysayang sanaysay na ''State Socialism and Anarchism'' ni Benjamin Tucker,<ref>{{Cite web |last=Tucker |first=Benjamin R. |date=1888 |title=STATE SOCIALISM AND ANARCHISM: How Far They Agree, and Wherein They Differ |url=https://cooperative-individualism.org/tucker-benjamin_state-socialism-and-anarchism-1888.pdf |access-date=Agosto 2, 2026 |website=cooperative-individualism.org |language=en}}</ref> ang sistemang ito ay naglalayong gawing isang malawak na burukrasya ang nasyon kung saan ang estado ang nag-iisang tagapamahala ng industriya upang tuluyang burahin ang kapitalistang kompetisyon. Para sa mga sosyalista, ang awtoridad ng pamahalaan ay isang pansamantala ngunit kinakailangang hakbang upang protektahan ang mga manggagawa at ipatupad ang pagkakapantay-pantay. Sa kabilang banda, tahasang tinatanggihan ng anarkismo ang argumentong ito at itinuturing ang estado bilang ugat ng kawalan ng [[kalayaan]]. Sa [[Akademikong larangan|akademikong]] pagsusuri,<ref>{{Cite journal |last=Shaffer |first=Kirwin |date=2023-01-02 |title=Anarchists vs. the State: As Latin America swings left, activists keep alive a long anarchist tradition of critiquing the limits of state power. For them, the real alternatives are in communities, workplaces, and the streets. |url=https://doi.org/10.1080/10714839.2023.2184080 |journal=NACLA Report on the Americas |language=en |volume=55 |issue=1 |pages=74–81 |doi=10.1080/10714839.2023.2184080 |issn=1071-4839}}</ref> ang mga anarkista ay mahigpit na sumasalungat sa kahit anong uri ng hirarkikong na pamahalaan. Naniniwala sila na kapag ang kapangyarihan ay ibinigay sa isang sosyalistang estado, ang burukrasya nito ay likas na magiging mapaniil at hindi kusang maglalaho. Sa halip na dumaan sa pamahalaan, isinusulong ng anarkismo ang agarang pagbuo ng lipunan mula sa ibaba pataas (''bottom-up'') sa pamamagitan ng mga boluntaryong unyon at malayang kooperasyon ng mga tao. === Teokrasya === Ang [[teokrasya]] at anarkismo ay dalawang magkaibang sistema ng pamamahala. Sa teokrasya, ang pamahalaan ay pinamumunuan ng mga pinuno ng relihiyon at ang mga batas ay ibinabatay sa utos ng [[Diyos]], kung saan may mataas na kontrol ang estado sa buhay at paniniwala ng mga mamamayan. Isang modernong halimbawa nito ay ang [[Apganistan]] sa ilalim ng [[Taliban]], kung saan pinatatakbo ang bansa bilang isang teokratikong estado.<ref>{{Cite web |date=Enero 23, 2026 |title=Afghanistan: Taliban consolidate theocratic State while the humanitarian crisis deepens, EUAA report finds {{!}} European Union Agency for Asylum |url=https://www.euaa.europa.eu/news-events/afghanistan-taliban-consolidate-theocratic-state-while-humanitarian-crisis-deepens-euaa-report-finds |access-date=2026-08-02 |website=www.euaa.europa.eu |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Politics |first=Oishimaya Sen Nag |date=2025-03-14 |title=Countries With A Theocratic Government Today |url=https://www.worldatlas.com/government/countries-with-a-theocratic-government-today.html |access-date=2026-08-02 |website=WorldAtlas |language=en-US}}</ref> Sa [[Kasaysayan ng Pilipinas|kasaysayan naman ng Pilipinas]], masasalamin ang sistemang ito sa tinawag ni [[Marcelo H. del Pilar]] na "''La Frailocracia''" o pamahalaan ng mga [[prayle]] noong [[Imperyong Kastila|rehimeng Espanyol]]. Sa kaniyang mismong akda na ''Frailocracy in the Philippines'' (na inilathala sa Ingles ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan]]),<ref>{{Cite book |last=Pilar |first=Marcelo H. del Del |author-link=Marcelo H. del Pilar |url=https://openlibrary.org/books/OL3853103M/Frailocracy_in_the_Philippines |title=Frailocracy in the Philippines |date=1979 |publisher=National Historical Institute |location=Manila}}</ref> masusing idinokumento ang naging kasaysayan ng ugnayan ng relihiyon at estado, kung saan ang mga prayle ang siyang humawak sa tunay na kapangyarihang pampolitika sa kolonya.<ref>{{Cite web |last=Guerrero |first=Leon Ma. |author-link=Leon Maria Guerrero |date=1952-12-13 |title=Del Pilar, December 13, 1952 |url=https://philippinesfreepress.wordpress.com/1952/12/13/del-pilar-december-13-1952/ |access-date=2026-08-02 |website=The Philippines Free Press Online |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, ang anarkismo ay ganap na kataliwasan nito dahil tinatanggihan nito ang anumang uri ng gobyerno, pinuno, o relihiyosong awtoridad sa lipunan. Naniniwala ang mga anarkista na kayang mag-organisa ng lipunan ang mga tao sa pamamagitan ng boluntaryong kooperasyon at pagkakapantay-pantay nang walang nagdidiktang estado, na siyang kabaligtaran ng mahigpit na hirarkiya at dogmang ipinatutupad sa sistemang teokratiko. === Demokrasya ng nakararami === Ang [[demokrasya]] ng nakararami ay nakabatay sa sama-samang pagpapasya kung saan ang pasya ng nakararami ang namamayani sa minorya o sa buong pangkat, na sinusuportahan ng mapamilit na kapangyarihan ng mga institusyon. Tinatanggihan naman ng anarkismo ang lahat ng anyo ng di-boluntaryong hirarkiya, sentralisadong pamamahala, at pamimilit na isinasagawa ng estado.<ref>{{Citation |last=Clark |first=Patricia |title=Anarchism and Democracy |date=2003 |url=https://sk.sagepub.com/dict/edvol/understanding-democratic-politics/chpt/anarchism-democracy |work=Understanding Democratic Politics: An Introduction |pages=261–270 |place=1 Oliver's Yard, 55 City Road, London EC1Y 1SP United Kingdom |publisher=SAGE Publications Ltd |doi=10.4135/9781446220962.n26 |isbn=978-0-7619-7183-2 |access-date=2026-08-02 |last2=Gemie |first2=Sharif}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baker |first=Zoe |url=https://theanarchistlibrary.org/library/zoe-baker-anarchism-and-democracy |title=Anarchism and Democracy |date=2022-04-18 |language=en}}</ref> Sa halip, itinataguyod nito ang kusang-loob na pagsasama at, sa pangkalahatan, ang pagtutulungang nakabatay sa pagkakasundo ng lahat o konsenso.<ref>{{Cite book |last=Baker |first=Zoe |url=https://theanarchistlibrary.org/library/zoe-baker-myths-about-anarchism-democracy-and-decision-making |title=Myths About Anarchism, Democracy, and Decision-Making |date=2025-12-30 |language=en}}</ref> === Kapitalismo at panlipunang pamilihan === Ang [[kapitalismo]], ang ekonomiyang panlipunang [[pamilihan]], at ang anarkismo ay magkakaibang sistemang pampulitika at pang-ekonomiya na nakabatay sa kani-kanilang pananaw hinggil sa kapangyarihan ng pamahalaan, pagmamay-ari ng ari-arian, at mga pamilihan. Ang kapitalismo ay umaasa sa pribadong pagmamay-ari at sa hangaring [[Kita|kumita]], ang ekonomiyang panlipunang pamilihan ay nagdaragdag ng matitibay na patakaran ng estado para sa kapakanang panlipunan, samantalang ang anarkismo ay naglalayong ganap na buwagin ang awtoridad ng estado at ang mga tradisyunal na hirarkiya. Ang kapitalismo at anarkismo ay may magkatunggaling pananaw sa lipunan at kalikasan ng tao. Sa usapin ng pamahalaan, tinatanggap ng kapitalismo ang estado bilang tagapagtanggol ng mga [[kontrata]] at pribadong ari-arian, samantalang ganap na tinatanggihan ng anarkismo ang pamahalaan dahil itinuturing itong mapang-api. pagdating naman sa ari-arian, ang kapitalismo ay nakasalalay sa pribadong pagmamay-ari upang kumita ng tubo, ngunit para sa anarkismo, ang mga kagamitan sa produksyon ay dapat pag-arian ng komunidad o ng mga manggagawa mismo.<ref>{{Cite web |date=2025-08-03 |title=Capitalism vs Anarchism: Understanding Two Radical Visions - VOICES OF CAPITALISM |url=https://voicesofcapitalism.com/capitalism-vs-anarchism/ |access-date=2026-08-02 |language=en-US}}</ref> Sa huli, ang kapitalismo ay umaasa sa [[malayang pamilihan]] kung saan ang lakas-paggawa ay binabayaran ng [[sahod]] bilang produkto, samantalang itinuturing ng anarkismo na mapagsamantala ang sistemang ito at mas pinapaboran ang pagtutulungan at kolektibong pamamahala para sa pangangailangan ng [[pamayanan]]. === Komunismong awtoritaryo (Marxismo-Leninismo-Maoismo) === Kapwa layunin ng [[Marxismo]]-[[Leninismo]]-[[Maoismo]]<ref>{{Cite web |last=KC |first=Arjan |date=2025-12-15 |title=Communism Ideologies Marxism Leninism... |url=https://gurkhatech.com/communism-ideologies-marxism-leninism-maoism/ |access-date=2026-08-02 |website=Gurkha Technology |language=en-US}}</ref> at anarkismo ang pagtatatag ng isang walang-uri at walang-estado na lipunang [[Komunismo|komunista]], subalit lubos silang nagkakaiba sa paraan kung paano ito makakamit. Gumagamit ang mga grupong Marxista-Leninista-Maoista ng isang sentralisadong partidong taliba at isang makapangyarihang estado upang durugin ang kapitalismo. Samantala, tinatanggihan ng mga anarkista ang lahat ng estado at herarkiya mula pa lamang sa simula, at sa halip ay itinataguyod ang sariling pamamahala at kusang-loob na pagtutulungan. Nailalarawan ang tagisan ng Marxismo-Leninismo-Maoismo (MLM) at anarkismo sa Pilipinas sa pamamagitan ng magkaibang diskarte ng mga militanteng grupo at mga lokal na komunidad.<ref name=":7" /> Ang mga organisasyong MLM sa bansa, tulad ng [[Bagong Hukbong Bayan]] (NPA) at mga pambansang-demokratikong alyansa, ay kumikilos sa ilalim ng gabay ng mga turo nina [[Karl Marx|Marx]], [[Vladimir Lenin|Lenin]], at [[Mao Zedong]], kung saan sentralisado ang pamumuno at may malinaw na hirarkiya ng mga kadre. Sa kabilang banda, ang mga lokal na anarkista sa Pilipinas ay tahasang tumatanggi sa ideya ng iisang pinuno o organisasyon. Malaki rin ang pagkakaiba ng dalawang panig pagdating sa konsepto ng nasyonalismo at paraan ng pagbabago. Ang kilusang MLM sa [[Pilipinas]] ay tradisyonal na gumagamit ng diskursong "makabayan" na hango sa diwa ng mga rebolusyonaryo tulad ni [[Andrés Bonifacio|Andres Bonifacio]] upang pukawin ang damdamin ng mga manggagawa at [[magsasaka]].<ref name=":7">{{Cite book |last=Ladrido |first=Portia |url=https://theanarchistlibrary.org/library/portia-ladrido-the-anarchists-making-a-difference-in-philippine-society#toc2 |title=The anarchists making a difference in Philippine society |date=2017-09-28 |language=en}}</ref> Para sa mga anarkista, isang malaking kontrahan ang maging makabayan habang isinusulong ang isang lipunang walang estado. Habang ang mga Maoista ay nakatutok sa Matagalang Digmaang Bayan upang agawin ang kapangyarihan ng pamahalaan, kinukuwestiyon ng mga anarkista ang armadong pakikibaka dahil sa panganib na tuluyan nitong maubos ang [[kalikasan]] bago pa man magtagumpay ang rebolusyon. Sa halip na [[digmaan]], mas pinipili ng mga anarkistang Pilipino ang mga direktang aksyon sa komunidad gaya ng pagtugon sa [[baha]], mga kampanyang kontra-[[halalan]], o pakikilahok sa mga proyektong pangkalikasan.<ref name=":7" /> === Meritokrasya at kakistokrasya === Ang meritokrasya ay pamumuno batay sa talino at kakayahan<ref>{{cite web |title=meritocracy|url=http://dictionary.reference.com/browse/meritocracy?s=t|website=Dictionary.com|access-date=14 Pebrero 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306040546/http://dictionary.reference.com/browse/meritocracy?s=t|url-status=live|language=en}}</ref> habang ang kakistokrasya ay pamumuno ng pinakamalala o walang-kakayahang tao,<ref>{{Cite book |last=Bowler|first=Peter|title=The superior person's book of words|url=https://archive.org/details/superiorpersons000bowl|date=1985|isbn=0-87923-556-X|edition=1|location=Boston|oclc=11757334|publisher=David R. Godine|language=en}}</ref>{{Rp|page=54}} at ang anarkismo ay sistemang walang kinikilalang estado o pampulitikang pinuno upang itaguyod ang kusang kooperasyon at kalayaan ng tao. Sa anarkismo, iginagalang bilang kontribusyon sa komunidad ang kakayahan subalit hindi dapat gamitin upang magkaroon ng kapangyarihan o estado sa iba. === Minarkismo === Ang minarkismo ay isang pilosopiyang pampolitika na sumusuporta sa isang maliit na pamahalaan na limitado lamang sa [[pulisya]], [[korte]], at militar.<ref name="Gregory">{{Cite web |title=The Minarchist"s Dilemma {{!}} Strike-The-Root: A Journal Of Liberty |url=http://www.strike-the-root.com/4/gregory/gregory6.html |access-date=2026-08-02 |website=www.strike-the-root.com |language=en}}</ref> Ang anarkismo naman ay ang ganap na pagtanggi sa estado, na nagsusulong ng isang lipunang walang pinuno kung saan ang kaayusan ay pinapanatili sa pamamagitan ng boluntaryong kooperasyon. Ang pangunahing pagkakaiba ay kung kailangan ba ng isang maliit na gobyerno.<ref>{{Cite web |last=Long |first=Roderick T. |last2=Machan |first2=Tibor R. |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |url=https://ndpr.nd.edu/reviews/anarchism-minarchism-is-a-government-part-of-a-free-country/ |access-date=2026-08-02 |website=Notre Dame Philosophical Reviews |language=en-US}}</ref> Sinasabi ng mga minarkista na ang mga korte at pulisya ay dapat patakbuhin ng pamahalaan upang manatiling patas. Sinasabi naman ng mga anarkista na ang mga pribadong negosyo o grupo sa komunidad ay maaaring magbigay ng seguridad at batas. Tinatanggap ng mga minarkista ang [[buwis]] na ginagamit lamang para sa depensa at katarungan. Para sa mga anarkista, ang lahat ng uri ng pagbubuwis ay itinuturing na [[pagnanakaw]]. == Tingnan din == * [[Komunismo]] * [[Mutualismo]] * [[Sosyalismo]] == Mga pananda == <references group="nb"/> == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga talababa == {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |publisher=HarperCollins |date=1992 |isbn=978-0-0021-7855-6 |location=London}} * {{Cite encyclopedia |date=2009 |title=Anarchism |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley & Sons |location=Oxford |last=Cohn |first=Jesse |editor-last=Ness |editor-first=Immanuel |language=en |pages=1–11 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0039 |isbn=978-1-4051-9807-3}} * {{Cite book |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan | language=en |isbn=978-3-3197-5619-6 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Arvidsson |first=Stefan |title=The Style and Mythology of Socialism: Socialist Idealism, 1871–1914 |publisher=Routledge |language=en |date=2017 |isbn=978-0-3673-4880-9 |edition=1st |location=London}} * {{Cite book |last=Otero |first=Carlos Peregrín |title=Noam Chomsky: Critical Assessments |publisher=Routledge |language=en |date=1994 |isbn=978-0-4150-1005-4 |volume=2–3 |location=London}} * {{Cite book |last=Guérin |first=Daniel |url=http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |title=Anarchism: From Theory to Practice |publisher=Monthly Review Press |date=1970 |isbn=978-0-8534-5128-0 |access-date=16 Pebrero 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714125723/http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice |archive-date=14 Hulyo 2020 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last=Bates |first=David |title=Political Ideologies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2017 |isbn=978-0-1987-2785-9 |editor-last=Wetherly |editor-first=Paul |chapter=Anarchism |access-date=28 Pebrero 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111304/https://books.google.com/books?id=uXfJDgAAQBAJ&pg=PA128 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live |language=en }} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |date=2015 |title=Black Panther Radical Factionalization and the Development of Black Anarchism |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-black-studies_2015-10_46_7/page/678 |journal=Journal of Black Studies |language=en |location=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publishing |volume=46 |issue=7 |pages=678–703 |doi=10.1177/0021934715593053 |jstor=24572914 |s2cid=145663405 }} * {{Cite book |last=Long |first=Roderick T. |url=https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |title=The Routledge Companion to Social and Political Philosophy |publisher=Routledge |date=2013 |isbn=978-0-4158-7456-4 |editor-last=Gaud |editor-first=Gerald F. |access-date=28 Pebrero 2019 |editor-last2=D'Agostino |editor-first2=Fred |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085833/https://books.google.com/books?id=z7MzEHaJgKAC |archive-date=9 Agosto 2020 |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |date=2019 |title=Definition of Anarchism |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111728/https://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchism |archive-date=18 Pebrero 2021 |access-date=28 Pebrero 2019 |website=Merriam-Webster |language=en |ref={{Sfnref|Merriam-Webster|2019}} }} * {{Cite book |last=Sylvan |first=Richard |title=A Companion to Contemporary Political Philosophy |date=2007 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-3653-2 |editor-last=Goodin |editor-first=Robert E. |edition=2 |series=Blackwell Companions to Philosophy |volume=5 |chapter=Anarchism |editor-last2=Pettit |editor-first2=Philip |editor-last3=Pogge |editor-first3=Thomas |language=en}} * {{Cite book |last=Joll |first=James |language=en |title=The Anarchists |publisher=Harvard University Press |date=1964 |oclc=65683373}} * {{Cite book |last=Carlson |first=Andrew R. |title=Anarchism in Germany; Vol. 1: The Early Movement |url=https://archive.org/details/anarchismingerma0001carl |language=en |publisher=Scarecrow Press |date=1972 |isbn=978-0-8108-0484-5 |location=Metuchen, New Jersey }} * {{Cite news |last=Kahn |first=Joseph |date=5 Agosto 2000 |title=Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2000/08/05/arts/anarchism-creed-that-won-t-stay-dead-spread-world-capitalism-resurrects-long.html |url-access=subscription |page=B9 |issn=0362-4331 |language=en }} * {{Citation |last=Baker |first=Zoe |title=Means and Ends: The Revolutionary Practice of Anarchism in Europe and the United States |date=2023 |place=Edinburgh |publisher=AK Press |isbn=978-1-84935-498-1|language=en}} * {{Cite book |last=Nettlau |first=Max |language=en|title=A Short History of Anarchism |publisher=Freedom Press |date=1996 |isbn=978-0-9003-8489-9}} * {{Cite book |last=Ward |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |title=Anarchism: A Very Short Introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2004 |isbn=978-0-1928-0477-8 |location=Oxford |author-mask=2 |access-date=12 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153805/https://books.google.com/books?id=nkgSDAAAQBAJ |archive-date=4 Marso 2021 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last=Goodway |first=David |language=en |title=Anarchist Seeds Beneath the Snow |publisher=Liverpool Press |date=2006 |isbn=978-1-8463-1025-6}} * {{Cite book |last=Skirda |first=Alexandre |title=Facing the Enemy: A History of Anarchist Organization From Proudhon to May 1968 |url=https://archive.org/details/facingenemyhisto0000skir |publisher=AK Press |language=en |date=2002 |isbn=978-1-9025-9319-7 }} * {{Cite book |last=Fernández |first=Frank |title=Cuban Anarchism: The History of A Movement |publisher=Sharp Press |date=2009 |orig-date=2001|language=en}} * {{Cite book |last=Morris |first=Christopher W. |url=https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |title=An Essay on the Modern State |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-5215-2407-0 |access-date=15 Setyembre 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214335/https://books.google.com/books?id=uuyJ9Bw8w7QC |archive-date=15 Enero 2021 |url-status=live }} * {{Cite journal |last=Osgood |first=Herbert L. |date=Marso 1889 |title=Scientific Anarchism |journal=Political Science Quarterly|language=en |publisher=The Academy of Political Science |volume=4 |issue=1 |pages=1–36 |doi=10.2307/2139424 |jstor=2139424}} * {{Cite book |last=Newman |first=Michael |title=Socialism: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/socialismverysho0000newm |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1928-0431-0 |language=en |location=Oxford }} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |title=Anthropology, Ecology, and Anarchism: A Brian Morris Reader |url=https://archive.org/details/anthropologyecol0000bria |publisher=PM Press |language=en |others=Marshall, Peter |date=2015 |isbn=978-1-6048-6093-1 |edition=illustrated |location=Oakland |author-mask=2 }} * {{Cite book |last=Walter |first=Nicholas |title=About Anarchism |publisher=Freedom Press |date=2002 |isbn=978-0-9003-8490-5 |location=London|language=en}} * {{Cite book |last=Jennings |first=Jeremy |title=Contemporary Political Ideologies |publisher=Pinter |date=1993 |isbn=978-0-8618-7096-7 |editor-last=Eatwell |editor-first=Roger |location=London |pages=127–146 |chapter=Anarchism |editor-last2=Wright |editor-first2=Anthony|language=en}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=Kathlyn |title=Encyclopedia of Political Anarchy |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpo0000gayk |last2=Gay |first2=Martin |publisher=ABC-CLIO |date=1999 |isbn=978-0-8743-6982-3 |language=en }} * {{Cite encyclopedia |date=2008 |title=Anarcho-capitalism |encyclopedia=The Encyclopedia of Libertarianism |publisher=SAGE; Cato Institute |language=en |url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |access-date=2 Setyembre 2020 |editor-last=Hamowy |editor-first=Ronald |pages=13–14 |doi=10.4135/9781412965811.n8 |isbn=978-1-4129-6580-4 |oclc=191924853 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111721/https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC&pg=PT51 |archive-date=18 February 2021 |last1=Morris |first1=Andrew |url-status=live |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Johnson |first=Charles |title=Anarchism/Minarchism: Is a Government Part of a Free Country? |publisher=Ashgate Publishing|language=en |date=2008 |isbn=978-0-7546-6066-8 |editor-last=Long |editor-first=Roderick T. |pages=155–188 |chapter=Liberty, Equality, Solidarity Toward a Dialectical Anarchism |editor-last2=Machan |editor-first2=Tibor R.}} * {{Cite book |last=Franks |first=Benjamin |title=The Oxford Handbook of Political Ideologies |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_k5b8 |date=Agosto 2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |editor-last=Freeden |editor-first=Michael |pages=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_k5b8/page/385 385]–404 |chapter=Anarchism |doi=10.1093/oxfordhb/9780199585977.013.0001 |isbn=978-0-19-958597-7 |editor-last2=Stears |editor-first2=Marc |language=en }} * {{Cite book |last=McLaughlin |first=Paul |title=Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism |publisher=Ashgate|language=en |date=2007 |isbn=978-0-7546-6196-2 |location=Aldershot}} * {{Cite journal |last=Jun |first=Nathan |date=Setyembre 2009 |title=Anarchist Philosophy and Working Class Struggle: A Brief History and Commentary |url=https://philarchive.org/rec/JUNAPA-2 |journal=WorkingUSA |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=505–519 |doi=10.1111/j.1743-4580.2009.00251.x |issn=1089-7011 }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite book |last1=McLean |first1=Iain |url=https://archive.org/details/oxfordconcisedic00iain |title=The Concise Oxford Dictionary of Politics |last2=McMillan |first2=Alistair |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-1928-0276-7 |url-access=registration |language=en }} * {{Cite journal |last=Gabardi |first=Wayne |date=1986 |title=Anarchism. By David Miller. (London: J. M. Dent and Sons, 1984. pp. 216 [pagsur ng aklat]) |url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_1986-03_80_1/page/300 |journal=American Political Science Review |volume=80 |issue=1 |pages=300–302 |doi=10.2307/1957102 |jstor=446800 |s2cid=151950709 |language=en }} * {{Cite encyclopedia |date=2003 |title=Anarchism |encyclopedia=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought |publisher=Blackwell Publishing |language=en |location=Malden, Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |access-date=15 Agosto 2020 |last=Ostergaard |first=Geoffrey |editor-last=Outhwaite |editor-first=William |edition=2nd |isbn=978-0-6312-2164-7 |oclc=49704935 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418004719/https://books.google.com/books?id=JJmdpqJwkwwC&pg=PA12 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Kevin |url=https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |title=Understanding Political Ideas and Movements |last2=Boyd |first2=Tony |publisher=Manchester University Press |date=2003 |isbn=978-0-7190-6151-6 |access-date=7 Marso 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308074910/https://books.google.com/books?id=5qrJCgAAQBAJ |archive-date=8 Marso 2021 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Brooks |first=Frank H. |title=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908) |publisher=Transaction Publishers |date=1994 |isbn=978-1-5600-0132-4|language=en}} * {{harvc |last=Backes |first=Uwe |c=Left-Wing Extremism: The Conceptual Dimension |in=Zúquete |year=2023a |pp=3–22|language=en}} * {{harvc |last=Krüusselmann |first=Katharina |last2=Weggemans |first2=Daan |c=Radicalization and Left-Wing Extremism |in=Zúquete |year=2023a |pp=55–68|language=en}} * {{Cite book |editor-last=Zúquete |editor-first=José Pedro |title=The Palgrave Handbook of Left-Wing Extremism |date=2023a |publisher=Palgrave Macmillan |volume=1 |isbn=978-3-031-30896-3|language=en}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Peter |language=en |title=Demanding the Impossible: A History of Anarchism |url=https://archive.org/details/Demanding_the_impossible_9781604862706 |publisher=PM Press |date=1993 |isbn=978-1-6048-6064-1 |location=Oakland, California |author-mask=2 }} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |title=Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America |url=https://archive.org/details/anarchistvoiceso0000avri |publisher=Princeton University Press |date=1996 |isbn=978-0-6910-4494-1 |language=en }} * {{Cite journal |last1=Angelbeck |first1=Bill |last2=Grier |first2=Colin |date=2012 |title=Anarchism and the Archaeology of Anarchic Societies: Resistance to Centralization in the Coast Salish Region of the Pacific Northwest Coast |url=https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |url-status=live |journal=Current Anthropology |volume=53 |issue=5 |pages=547–587 |doi=10.1086/667621 |s2cid=142786065 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721142558/https://arcabc.ca/islandora/object/dc%3A312/datastream/PDF/view |archive-date=21 Hulyo 2018 |access-date=24 Hunyo 2021 |language=en |s2cid-access=free |issn=0011-3204 }} * {{Cite book |last=Egoumenides |first=Magda |url=https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |title=Philosophical Anarchism and Political Obligation |publisher=Bloomsbury Publishing |language=en |date=2014 |isbn=978-1-4411-2445-6 |location=New York |access-date=21 Pebrero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111334/https://books.google.com/books?id=4qEMBAAAQBAJ |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Klosko |first=George |url=https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |title=Political Obligations |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2005 |isbn=978-0-1995-5104-0 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124033632/https://books.google.com/books?id=ToHmfIj8d_gC |archive-date=24 Nobyembre 2020 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last=Wilbur |first=Shawn |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Mutualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Miller |first=David |url=https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |title=The Blackwell Encyclopaedia of Political Thought |publisher=Wiley |language=en |date=1991 |isbn=978-0-6311-7944-3 |access-date=7 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818145221/https://books.google.com/books?id=NIZfQTd3nSMC |archive-date=18 Agosto 2020 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Pierson |first=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |title=Just Property: Enlightenment, Revolution, and History |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2013 |isbn=978-0-1996-7329-2 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316125550/https://books.google.com/books?id=7jvKDAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=16 Marso 2021 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last=Morris |first=Brian |url=https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |title=Bakunin: The Philosophy of Freedom |publisher=Black Rose Books |date=1993 |isbn=978-1-8954-3166-7 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225175003/https://books.google.com/books?id=GJXy5eCpPawC |archive-date=25 Pebrero 2021 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last=Shannon |first=Deric |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=91–106 |chapter=Anti-Capitalism and Libertarian Political Economy |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Heywood |first=Andrew |language=en |url=https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |title=Political Ideologies: An Introduction |publisher=Macmillan International Higher Education |date=2017 |isbn=978-1-1376-0604-4 |edition=6 |access-date=13 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218111410/https://books.google.com/books?id=Sy8hDgAAQBAJ&pg=PA146 |archive-date=18 Pebrero 2021 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Bakunin |first=Mikhail |title=Statism and Anarchy |url=https://archive.org/details/statismanarchy0000baku |publisher=Cambridge University Press |date=1990 |isbn=978-0-5213-6182-8 |editor-last=Shatz |editor-first=Marshall |series=Cambridge Texts in the History of Political Thought |location=Cambridge, England |translator-last=Shatz |translator-first=Marshall |doi=10.1017/CBO9781139168083 |lccn=89077393 |oclc=20826465 |language=en |orig-date=1873 }} * {{Cite book |last=Mayne |first=Alan James |url=https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |title=From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms |publisher=Greenwood Publishing Group |date=1999 |isbn=978-0-2759-6151-0 |access-date=20 Setyembre 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418013303/https://books.google.com/books?id=6MkTz6Rq7wUC&q=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&pg=PA131 |archive-date=18 Abril 2021 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Turcato |first=Davide |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing|language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Anarchist Communism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=Anarchism: a Documentary History of Libertarian Ideas: from Anarchy to Anarchism |url=https://archive.org/details/anarchismdocumen0000unse |publisher=Black Rose Books |date=2005 |isbn=978-1-5516-4250-5 |location=Montréal |language=en }} * {{Cite book |last=Pernicone |first=Nunzio |url=https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |title=Italian Anarchism, 1864–1892 |publisher=Princeton University Press |date=2009 |isbn=978-0-6916-3268-1 |access-date=8 Marso 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819161516/https://books.google.com/books?id=3ttgjwEACAAJ |archive-date=19 Agosto 2020 |url-status=live |language=en }} * {{Cite journal |last=Levy |first=Carl |date=8 Mayo 2011 |title=Social Histories of Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |volume=4 |issue=2 |pages=1–44 |doi=10.1353/jsr.2010.0003 |issn=1930-1197 |s2cid=144317650|language=en}} * {{Cite book |last=Van der Walt |first=Lucien |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |pages=249–264 |chapter=Syndicalism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite book |last=Ryley |first=Peter |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=225–236 |chapter=Individualism |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S.}} * {{Cite news |last=Imrie |first=Doug |date=1994 |title=The Illegalists |url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm |archive-date=8 Setyembre 2015 |access-date=9 Disyembre 2010 |work=Anarchy: A Journal of Desire Armed |language=en }} * {{Cite book |last=Parry |first=Richard |url=https://archive.org/details/bonnotgang0000parr |title=The Bonnot Gang |publisher=Rebel Press |date=1987 |isbn=978-0-9460-6104-4 |url-access=registration |language=en }} * {{Cite journal |last=Williams |first=Dana M. |author-mask=2 |date=2018 |title=Contemporary Anarchist and Anarchistic Movements |journal=Sociology Compass |publisher=Wiley |volume=12 |issue=6 |article-number=e12582 |doi=10.1111/soc4.12582 |issn=1751-9020|language=en}} * {{Cite web |last=Coutinho |first=Steve |date=3 Marso 2016 |title=Zhuangzi |url=http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175106/http://www.iep.utm.edu/zhuangzi |archive-date=3 Marso 2016 |access-date=5 Marso 2019 |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |language=en }} * {{Cite journal |last=Crone |first=Patricia |date=2000 |title=Ninth-Century Muslim Anarchists |url=https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |journal=Past & Present |issue=167 |pages=3–28 |doi=10.1093/past/167.1.3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200828210845/https://www.hs.ias.edu/files/Crone_Articles/Crone_Ninth_Century_Muslim_Anarchists.pdf |archive-date=28 Agosto 2020 |access-date=3 Enero 2022 |language=en }} * {{Cite book |last=Dodson |first=Edward |title=The Discovery of First Principles |publisher=Authorhouse |date=2002 |isbn=978-0-5952-4912-1 |volume=2|language=en}} * {{Cite book |last=Thomas |first=Paul |language=en |title=Karl Marx and the Anarchists |publisher=Routledge & Kegan Paul |date=1985 |isbn=978-0-7102-0685-5 |location=London}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/historyofterrori00grar |title=The History of Terrorism: From Antiquity to Al-Quaeda |publisher=University of California Press |language=en |date=2007 |isbn=978-0-5202-4709-3 |editor-last=Chaliand |editor-first=Gerard |location=Berkeley; Los Angeles; London |oclc=634891265 |editor-last2=Blin |editor-first2=Arnaud |url-access=registration }} * {{Cite book |last=Graham |first=Robert |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=325–342 |chapter=Anarchism and the First International |author-mask=2 |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live }} * {{Cite journal |last=Anderson |first=Benedict |date=2004 |title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel |url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |journal=New Left Review |language=en |volume=2 |issue=28 |pages=85–129 |article-number=2519 |doi=10.64590/q8k |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219130121/http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel |archive-date=19 Disyembre 2015 |access-date=7 Enero 2016 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last1=Lutz |first1=James M. |last2=Ulmschneider |first2=Georgia Wralstad |date=2019 |title=Civil Liberties, National Security and U.S. Courts in Times of Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |volume=13 |issue=6 |pages=43–57 |jstor=26853740|language=en}} * {{Cite book |last=Bantman |first=Constance |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=371–388 |chapter=The Era of Propaganda by the Deed |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m7BhDwAAQBAJ&pg=PA372 }} * {{Cite book |last=Moya |first=Jose C. |title=In Defiance of Boundaries: Anarchism in Latin American History |publisher=University Press of Florida |others=Kirwin R. Shaffer |date=2015 |isbn=978-0-8130-5138-3 |editor-last=Laforcade |editor-first=Geoffroy de |chapter=Transference, culture, and critique The Circulation of Anarchist Ideas and Practices |access-date=6 Marso 2019 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085903/https://books.google.com/books?id=ikt6AQAACAAJ |archive-date=9 Agosto 2020 |language=en |url-status=live }} * {{Cite book |last=Laursen |first=Ole Birk |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |language=en |pages=149–168 |chapter=Anti-Imperialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Nomad |first=Max |title=Revolutionary Internationals 1864–1943 |publisher=Stanford University Press|language=en |date=1966 |isbn=978-0-8047-0293-5 |editor-last=Drachkovitch |editor-first=Milorad M. |page=88 |chapter=The Anarchist Tradition}} * {{Cite book |last=Avrich |first=Paul |language=en |publisher=AK Press |date=2006 |isbn=978-1-9048-5948-2 |location=Stirling |author-mask=2 |title=The Russian Anarchists |url=https://archive.org/details/bwb_KT-771-669 }} * {{Cite book |last=Bolloten |first=Burnett |language=en |title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution |url=https://archive.org/details/spanishcivilwarr0000boll_z8t8 |publisher=University of North Carolina Press |date=1984 |isbn=978-0-8078-1906-7 }} * {{Cite journal |last=Harmon |first=Christopher C. |date=2011 |title=How Terrorist Groups End: Studies of the Twentieth Century |journal=Connections|language=en |volume=10 |issue=2 |pages=51–104 |jstor=26310649}} * {{Cite book |last=Rupert |first=Mark |url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe |title=Globalization and International Political Economy |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |language=en |date=2006 |isbn=978-0-7425-2943-4 |location=Lanham }} * {{Cite book |last=Evren |first=Süreyyya |language=en |title=Post-Anarchism: A Reader |url=https://archive.org/details/postanarchismrea0000unse |publisher=Pluto Press |date=2011 |isbn=978-0-7453-3086-0 |editor-last=Rousselle |editor-first=Duane |pages=[https://archive.org/details/postanarchismrea0000unse/page/1 1]–19 |chapter=How New Anarchism Changed the World (of Opposition) after Seattle and Gave Birth to Post-Anarchism |editor-last2=Evren |editor-first2=Süreyyya }} * {{Cite book |last=Honeywell |first=C. |url=https://books.google.com/books?id=qzKOzQEACAAJ |title=Anarchism |publisher=Wiley |date=2021 |isbn=978-1-5095-2390-0 |series=Key Concepts in Political Theory |access-date=13 Agosto 2022 |language=em }} * {{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |author-mask=2 |date=2010 |title=Hakim Bey and Ontological Anarchism |journal=Journal for the Study of Radicalism |location=East Lansing |publisher=Michigan State University Press|language=en |volume=4 |issue=2 |pages=109–137 |doi=10.1353/jsr.2010.0009 |jstor=41887660 |s2cid=143304524}} * {{Cite book |last=Ramnath |first=Maia |title=The Palgrave Handbook of Anarchism |publisher=Springer Publishing |language=en |date=2019 |isbn=978-3-3197-5620-2 |editor-last=Levy |editor-first=Carl |chapter=Non-Western Anarchisms and Postcolonialism |access-date=17 Mayo 2020 |editor-last2=Adams |editor-first2=Matthew S. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726001923/https://books.google.com/books?id=SRyQswEACAAJ |archive-date=26 Hulyo 2020 |url-status=live }} * {{cite book|last=Pernicone|first=Nunzio|year=1993|title=Italian Anarchism, 1864–1892|url=https://archive.org/details/italiananarchism0000pern|publisher=Princeton University Press|isbn=0691056927|lccn=92-46661}} * {{Cite book|last=Pengam|first=Alain|chapter=Anarcho-Communism|editor-last1=Ribel|editor-first1=Maximilien|editor-last2=Crump|editor-first2=John|year=1987|title=Non-Market Socialism in the Nineteenth and Twentieth Centuries|publisher=Palgrave Macmillan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dqmvCwAAQBAJ&q=anarcho-communism+stateless+communism&pg=PA60|pages=60–82|doi=10.1007/978-1-349-18775-1_4|isbn=978-1349187751|language=en}} * {{cite encyclopedia |editor1-last=Ball |editor1-first=Terence |editor2-last=Dagger |editor2-first=Richard |date=2019 |orig-date=1999 |url=https://www.britannica.com/topic/communism |title=Communism |edition=revised |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=10 Hunyo 2020 |language=en }} * {{cite book |last=Steele |first=David |title=From Marx to Mises: Post-Capitalist Society and the Challenge of Economic Calculation |url=https://archive.org/details/frommarxtomisesp0000stee |publisher=Open Court Publishing Company|language=en |year=1992 |isbn=978-0-87548-449-5}} * {{cite book|chapter=Anarchism and Markets|last=Carson|first=Kevin|year=2018|location=Leiden|publisher=Brill|editor-first=Nathan|editor-last=Jun|title=Brill's Companion to Anarchism and Philosophy|isbn=978-90-04-35689-4|pages=81–119|doi=10.1163/9789004356894_005|url=https://brill.com/view/title/35861|language=en}} * {{cite book|last=Alexander|first=Robert|title=The Anarchists in the Spanish Civil War|isbn=1-85756-400-6|location=[[Londres]]|publisher=Janus|year=1999|oclc=43717219|url=https://libcom.org/history/anarchists-spanish-civil-war-robert-alexander|language=en}} * {{cite book|last=Graham|first=Helen|language=en|year=2002|title=The Spanish Republic at War, 1936–1939|url=https://archive.org/details/isbn_9780521459327|location=[[Cambridge]]|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-45932-X|oclc=464890766}} * {{cite book|first=Abel|last=Paz|title=Durruti in the Spanish Revolution|url=https://www.akpress.org/durrutiinthespanishrevolution.html|year=2006|orig-year=1996|translator-first=Chuck|translator-last=Morse|language=en|location=[[Edinburgh]]|publisher=AK Press|isbn=1-904859-50-X|lccn=2006920974|oclc=482919277}} {{Refend}} [[Kategorya:Mga ideolohiyang pampolitika]] [[Kategorya:Anarkismo|*]] [[Kategorya:Mga ideolohiyang pang-ekonomiya]] 4357jvhqj0mcwhv3cs0jym3o8om9ou6 Alan Turing 0 98740 2236381 2235329 2026-10-23T21:12:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236381 wikitext text/x-wiki {{Infobox Scientist | name = Alan Mathison Turing | image = Turing statue Surrey.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], Cheshire, England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematics]], [[Cryptanalysis]], [[Computer science]] | work_institutions = University of Cambridge<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} Si '''Alan Mathison Turing''', <small>[[Orden ng Imperyong Britaniko|OBE]]</small>, <small>[[Fellow of the Royal Society|FRS]]</small> ({{pronEng|ˈtjʊ (ə)rɪŋ}}) (23 Hunyo 1912&nbsp;– 7 Hunyo 1954) ay isang [[Gran Britanya|Briton]] na [[matematiko]], [[lohiko]] (o [[lohisyano]]), [[kriptoanalisis|kriptoanalista]] at [[agham pangkompyuter|siyentista ng kompyuter]]. Kanyang naimpluwensiyahan ang pagpapaunlad ng [[agham pangkompyuter]], pagbibigay ng pormalisasyon ng mga konsepto ng "[[algoritmo]]" at "[[komputasyon]]" sa isang [[makinang Turing]], na malaki ang ginampananang papel sa pagkakalikha ng modernong kompyuter. Si Turing ay itinuturing na ama ng ''[[agham pangkompyuter]]'' at ''[[Intelehensiyang artipisyal]]''. Sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], si "Turing" ay naglingkod at minsang naging pinuno ng Hut 8 sa ''Government Code and Cypher School'' sa Bletchley Park, isang sentro sa Britanya na responsable sa pagbasag ng mga sekretong kodigo ng mga [[Aleman]] noong panahon ni [[Adolf Hitler]]. Siya ay lumikha ng ilang tekniko sa pagbasag ng mga [[sipero]] ([[algoritmo]] ng [[enkripsiyon]]) ng Alemanya kabilang ang paraan ng elektromekanikal na makinang [[bombe]] na makakahanap ng mga kompigurasyon ng makinang [[Enigma]] (ang makinang ginamit ng pamahalaan at militar ng Alemanya upang ilihim ang mga pinadadalang mensahe ng kanilang mga sundalo). Pagkatapos ng digmaan, siya ay nagtrabaho sa Pambansang Laboratoryong Pisikal (''National Physical Laboratory''), kung saan kanyang nilikha ang isa sa mga unang na disenyo ng ACE, na isang "inilalaang programang pangkompyuter" (''stored program''). Tungo sa huling bahagi ng kanyang buhay, si Turing ay naging interesado sa matematikang biyolohikal. Siya ay sumulat ng isang papel tungkol sa kemikal na batayan ng morpohenesis (''morphogenesis'') at kanyang hinulaan ang isang umiikot na reaksiyong kemikal tulad ng [[reaksiyong Belousov-Zhabotinsky]], na unang napagmasdan at napatunayan noong dekada 1960. Ang [[homoseksuwalidad]] ni Turing ay nagresulta sa isang kriminal na pag-uusig noong 1952, kung saan ang homoseksuwalidad sa mga panahong ito ay itinuturing pang ilegal sa [[Britanya]]. Kanyang tinanggap ang parusang paginom ng mga pambabaeng hormone (estrogen) kapalit ng parusang pagkakabilanggo. Siya ay namatay noong 1954 mula sa pagkalasyon ng [[cyanide]], mga dalawang linggo bago ang kanyang ika-apatnapu't dalawang (42) kaarawan. Natukoy ng isang pagsusuri na ang kamatayan ni Turing ay isang [[pagpapatiwakal]] ngunit ang kanyang ina ay naniniwalang ito'y isang aksidental na kamatayan. Noong 10 Setyembre 2009, pagkatapos ng isang kampanya sa [[internet]], humingi ng patawad ang Punong Ministro ng Britanya na si [[Gordon Brown]] sa ngalan ng pamahalaan ng Britanya sa nangyaring pagtrato kay Turing pagkatapos ng digmaan. == Talambuhay == === Kabataan === [[Talaksan:Turing Plaque.jpg|thumbnail|Isang plakang pag-alala na nagmamarka sa naging tirahan ni Alan Turing sa Wilmslo, Cheshire, Inglatera]] Si Alan Turing ay ipinaglihi sa [[India]]. Ang kanyang amang si Julius Mathison Turing, ay isang miyembro sibil na paglilingkod sa India. Ang kanyang mga magulang na si Julius at Ethel Sara Stoney (1881–1976, na anak na babae ni Edward Waller Stoney, punong inhinyero ng ​​Madras Railways) ay nagnais na palakihin ang kanilang magiging anak na si Alan sa Inglatera, kaya sila bumalik sa Maida Vale, London, kung saan ipinanganak si Alan Turing noong 23 Hunyo 1912. Si Alan ay mayroong kuya na nagngangalang John. Dahil sa ang paglilingkod sibil sa India ng kanyang ama ay aktibo pa rin sa mga panahong ito, ang mga magulang ni Alan ay madalas maglakbay sa pagitan ng Hastings, Inglatera at India, kung saan ang kanilang dalawang anak ay iniwan na manatali sa tahanan ng isang retiradong mag-asawang sundalo. Sa murang edad pa lang ay kinakitaan na si Alan Turing ng mga palatandaan ng pagiging isang [[henyo]] na kanyang ipinamalas sa kanyang pagtanda. Si Turing ay ipinasok ng kanyang mga magulang sa St Michael, isang paaralan sa 20 Charles Road, St. Leonards on Sea, sa edad na anim na. Ang punong guro ay napansin ang katalinuhan ni Turing sa simula pa lamang gayundin ang mga ibang pang mga naging kanyang guro. Noong 1926, sa edad na 14, siya ay nag-aral sa Sherborne School, isang tanyag na independiyenteng paaralan sa isang palengkeng bayan sa Sherborne sa Dorset. Ang kanyang unang pagpasok sa paaral ay naging kasabay ng isang malawakang protesta sa Britanya ngunit dahil siya ay determinado na pumasok sa unang araw, siya'y nagtungo sa paaralan na higit 60 milya ang layo mula sa Southampton gamit ang isang bisekleta at humihinto tuwing gabi sa isang paupahang tuluyan. Ang pagkahilig ni Turing sa matematika at agham ay hindi nagdulot sa kanya ng paggalang mula sa ilang mga guro sa Sherborne, dahil sa ang paaralang ito ay nagbibigay diin sa pagaaral ng mga klasiko. Ang kanyang punong-guro ay sumulat pa sa kanyang mga magulang na nagsasaad na: " ''Umaasa ako na hindi siya mahulog sa pagitan ng dalawang upuan. Kung siya ay mananatili sa isang pampublikong paaralan, siya ay dapat magnais na matuto. Kung siya ay nagnanais lamang na maging spesyalistang siyentipiko, kanya lamang sinasayang ang kanyang panahon sa isang pampublikong paaralan''". Sa kabila nito, si Turing ay patuloy na nagpakita ng kahanga hangang kakayahan sa mga mga paksang kanyang minamahal, ang paglutas ng mga mahirap na problema sa [[calculus]] noong 1927 kahit hindi siya nag-aral ng panimulang calculus. Noong 1928, sa edad na 16, natagpuan ni Turing ang mga isinulat ni Albert Einstein. Hindi niya lamang ito naunawaan, kanya ring nasagot ang pagtatanong ni Einstein sa mga [[batas ni Newton ng mosyon]] sa isang aklat na hindi dito hayagang inihayag. Ang pagsisikap ni Turing sa kanyang pag-aaral ay tumindi dahil sa malapit na pagkakaibigang nabuo sa pagitan niya at ng isa pang mas matandang estudyante na nagngangalang Christoper Morcom. Si Morcom ang unang lalaking minahal ni Turing, ngunit ito ay biglaang namatay mga ilang linggo bago matapos ang kanilang huling semestro sa Sherborne. Si Morcom ay namatay mula sa komplikasyon ng tuberkolosis na nakukuha sa isang baka, na nakuha nito matapos uminom ng isang gatas sa isang may sakit na baka noong ito'y bata pa lamang. Dahil sa pangyayaring ito, ang pananampalatayang panrelihiyon ni Turing ay nawala at siya'y naging isang [[ateista]]. Tinanggap ni Turing na ang lahat ng pangyayari sa mundo, kabilang na ang mga galaw ng utak ng tao, ay may materyal na paliwanag ngunit siya ay naniniwala pa rin sa pag-iral ng espirito ng isang tao pagkatapos mamatay. === Edukasyon sa unibersidad at mga pagsasaliksik ni Turing === [[Talaksan:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|right|Estatwang pag-ala ala kay Alan Turing]] Pagkatapos mag-aral sa Sherborne, si Turing ay nag-aral sa King's College sa [[Unibersidad ng Cambridge]]. Siya ay nagaral dito mula sa 1931 hanggang 1934, at nakakapagtapos kung saan kanyang nakamit ang pangunahing mga parangal sa Matematika. Noong 1935, siya ay inihalal na kapanalig (fellow) sa King's College dahil sa naging impluwensiya ng kanyang tesis tungkol sa [[central limit theorem]]. Noong 1928, Ang Alemang matematiko na si [[David Hilbert]] ay tumawag ng pansin sa ''[[Entscheidungsproblem]]'' (problema ng desisyon). Sa mahusay na papel na isinulat ni Turing na "''On Computable Numbers (mga bilang na matutukoy ng isang nagwawakas na algoritmo), with an Application to the Entscheidungsproblem''" (na kanyang isinumite noong 28 Mayo 1936 at itinanghal noong 12 Nobyembre), kanyang binago ang mga resulta na isinulat ng matematikong si [[Kurt Godel]] noong 1931 tungkol sa limitasyon ng pagpapatunay (proof) at komputasyon, kung saan pinalitan ni Turing ang pangkalahatang nakabatay-sa-aritmetikang pormal na lenggwahe ng isang [[makinang Turing]], na mga makinang pormal at simple. Pinatunayan ni Turing na ang makinang Turing ay may kakayahang gumawa ng anumang pagkukuwenta kung ito ay maisasalarawan bilang isang [[algoritmo]]. Kanya ding pinatunayan na walang solusyon sa Entscheidungsproblem sa pamamagitan ng pagpapakita na ang [[paghintong problema]] (halting problem) sa isang makinang Turing ay hindi madedesisyonan o hindi malalaman kung ito ay hihinto. Bagaman ang pagpapatunay ni Turing ay inilimbag pagkatapos ng parehong pagpapatunay na ginawa ng matematikong si [[Alonzo Church]] tungkol sa kanyang [[kalkulong lambda]], walang kaalaman si Turing sa isinulat ni Alonzo Church. Ang paraan ni Turing ng pagpapatunay (proof) ay itinuring na mas magagamit at mas mahusay. Ang ideya ni Turing ng mga pangkalahatang makinang Turing ay kakaiba dahil ang ideya ng mga gayung makina ay may kakayahang gawin ang anumang gawin ng ibang makina, samakatuwid ay may kakayahang magkuwenta ng anumang pwedeng ikwenta. Ang makinang Turing hanggang sa araw na ito ang sentral na paksa sa pag-aaral ng [[teorya ng komputasyon]]. Sa kanyang sariling biograpiya, isinulat ni Turing na siya ay nalungkot sa pagtanggap ng kanyang 1936 na papel dahil dalawang tao lamang ang pumansin - sina Heinrich Scholz at Richard Bevan Braithwaite. Ang papel na ito ay nagpapakilala rin sa ideya ng mga maaaring ipaliwanag na mga numero (definable numbers). Mula Setiyembre 1936 hanggang Hulyo 1938 kanyang ginugol ang kanyang panahon sa ''Institute for Advanced Study sa Princeton'', New Jersey, Estados Unidos at nag-aral sa ilalim ni Alonzo Church. Bilang karagdagan sa kanyang palaging pagsasaliksik matematikal, pinag-aralan din ni Turing ang [[kriptolohiya]] (pag-aaral ng tiyak at matibay na paglilihim ng mga data) at ginawa ang tatlo sa apat na yugto ng elektromekanikal na tagapagpapadami ng bilang [[binaryo]]. Noong Hunyo 1938, kanyang nakamit ang kanyang PhD mula sa Unibersidad ng Princeton sa Estados Unidos. Ang kanyang tesis na ''Systems of Logic Based on Ordinals'' ay nagpapakilala ng konsepto ng lohikang ordinal at ang ideya ng relatibong pagkukwenta, kung saan ang mga makinang Turing ay nagdadagdag ng mga tinatawag na oracle, na lumulutas sa mga problemang hindi malulutas ng isang makinang Turing. Si Turing ay bumalik sa Cambridge, Inglatera at dumalo sa mga pagtuturo ng matematikong si [[Ludwig Wittgenstein]] tungkol sa mga pundasyon ng matematika. Ang dalawang ito ay nagtalo at hindi nagkasundo dahil sa pagtatanggol ni Turing ng [[pormalismo]] samantalang si Wittgenstein ay nangatwiran na ang matematika ay hindi tumutuklas ng mga basehang katotohanan kundi lumilikha lamang nito. Si Turing ay nagsimula ring magtrabaho sa kaunting oras lamang sa ''Government Code and Cypher School'' (GCCS). === Kriptanalisis === [[Talaksan:EnigmaMachineLabeled.jpg|right|thumbnail|Tatlong rotor na makinang Enigma na may plugboard (''Steckerbrett''). Ang enigma ang makinang ginamit ng Alemanya sa ilalim ni Hitler upang ilihim ang mga mensaheng ipinapadala ng mga sundalo nito mula sa mga kaaway na bansa kabilang na ang Britanya at Estados Unidos]] Noong panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]], si Turing ang pangunahing kalahok sa isang sikretong operasyon ng pamahalaang Britanya sa Bletchley Park na naglalayong basagin ang mga [[sipero]] (algoritmo ng [[enkripsiyon]]) ng [[Alemanya]]. Sa pagpapaunlad at mas lalong pagpapabilis ng makinang kriptanalitiko na ginawa nina Marian Rejewski, Jerzy Różycki at Henryk Zygalski ng Cipher Bureau sa Poland, si Turing ay nagdisenyo ng makinang ''[[Turing Bombe]]'' na mas mabilis at mas epektibo sa pagbasag ng parehong makinang ''Enigma'' at ''Lorenz SZ 40/42''. Ang ''Turing Bombe'' ang nagbigay sa Britanya ng mga pangunang babala sa mga plano ni [[Adolf Hitler]] na nagresulta sa pagkatalo ni Hitler sa [[Labanan sa Atlantiko]] at pagikli ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]] ng dalawang taon.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1212910/How-Britain-drove-greatest-genius-Alan-Turing-suicide--just-gay.html How Britain drove its greatest genius Alan Turing to suicide just for being gay], 12 Setyembre 2009, DailyMail</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1165535/The-Wider-View-Nazi-codebreaker-shortened-Second-World-War-years.html The Wider View: Nazi codebreaker which shortened the Second World War by two years], 20 Hunyo 2009, DailyMail</ref> Si Turing ay ginawaran ng Order of the British Empire (OBE) noong 1945 para sa kanyang pagsisilbi sa panahon ng digmaan ngunit ang kanyang mga inambag sa kriptanalisis ay itinagong sekreto ng Britanya hanggang 1970 sa kadahilanang panseguridad nito. == Intelehensiyang artipisyal at pagsubok na Turing (Turing test) == {{main|Intelehensiyang artipisyal}} Mula 1945 hanggang 1947 si Turing ay nanirahan sa ''Church Street, Hampton'' at dito dinesenyo ang ''Automatic Computing Engine'' (ACE) sa ''National Physical Laboratory''. Siya ay nagsumite ng isang papel noong Pebreo 19, 1946 na naglalaman ng kauna unahang detalyadong disenyo ng isang inilalaang-programang kompyuter (stored-program computer). [[Talaksan:Modern-captcha.jpg|thumb|290px|Ang kabaligtaran ng ''Turing Test'' na CAPTCHA ay ginagamit sa [[internet]] upang mapigilan ang isang bot sa pang aabuso sa paggamit ng isang [[server]].]] Noong 1948, si Turing ay iniluklok na Reader (senyor na akademiko) sa kagawarang matematika sa Manchester na ngayon ay bahagi na ng ''University of Manchester''. Noong 1949, siya ay naglingkod bilang kahaliling direktor ng laboratoryo ng pagkukwenta sa University of Manchester at gumawa ng [[software]] para sa kauna unahang inilalaang programang kompyuter na Manchester Mark 1. Sa mga panahon ding ito kanyang ipinagpatuloy ang mga pananaliksik abstrakto. Sa papel na "Computing machinery and intelligence" (Mind, Oktubre 1950), tinalakay ni Turing ang problema ng "[[Intelehensiyang artipisyal]]" at iminungkahi ang isang eksperimento na tinatawag na [[Turing Test]]. Ang [[Pagsubok na Turing]] (''Turing Test'') ang naging batayan sa [[agham pangkompyuter]] upang matukoy kung ang isang makina ay nagpapamalas ng katalinuhan. Ayon sa Pagsubok na Turing, ang isang makina ay maituturing na matalino kung hindi matukoy ng isang taong nagtatanong dito kung ang kanyang tinatanong ay isang makina o isang tao. Sa papel ding ito, iminungkahi ni Turing na imbes gumawa ng mga programang gumagaya sa pag-iisip ng isang matandang tao, mas mabuting gumawa ng mas simpleng makina na gumagaya sa isip ng isang bata at ito'y isailalim sa pagkatuto. Ang kabaligtaran ng "Turing Test" na tinatawag na CAPTCHA ("'''C'''ompletely '''A'''utomated '''P'''ublic '''T'''uring test to tell '''C'''omputers and '''H'''umans '''A'''part") ay karaniwang ginagamit sa [[internet]]. Ang CAPTCHA ay paraan upang matukoy ng isang makina (gaya ng [[server]]) kung ang gumagamit nito ay isang tao o isang kompyuter (bot). Noong 1948, si Turing (sa tulong ang kanyang dating kakilala na si D. G. Champernowne) ay lumikha ng isang [[software]] pang [[chess]] sa isang [[modernong kompyuter]] na hindi pa naiimbento. Si Turing din ang nagimbento ng algoritmong LU decomposition method na ginagamit ngayon sa paglutas ng ''equations matrix''. == Kriminal na paguusig dahil sa kanyang homosekwalidad == Noong Enero 1952, nakilala ni Turing si Arnold Murray sa labas ng sinehan sa Manchester. Pagkatapos ng pananghaliang pakikipagtipanan (''dating''), si Murray ay inimbitahan ni Turing na pumunta sa kanyang bahay na tinanggap naman ni Murray ngunit hindi tinupad. Ang dalawa ay nagkita muli sa Manchester noong sumunod na Lunes at si Murray ay pumayag na samahan si Turing sa kanyang bahay. Pagkatapos ng ilang linggo, si Murray ay muling bumisita sa bahay ni Turing at nananitili ng isang gabi dito. Pagkatapos nito, si Murray ay tumulong sa isang kasabwat sa pagpapasok at pagnanakaw sa bahay ni Turing na nagtulak kay Turing upang iulat ang krimen sa pulisya. Sa imbestigasyon na ginawa ng mga pulis, inamin ni Turing na meron siyang relasyon kay Murray. Sa panahong ito, ang [[homoseksuwalidad]] ay itinuturing pang isang krimen sa Britanya na nagresulta upang si Turing at Murray ay kasuhan ng ''sobrang kahalayan'' sa ilalim ng seksiyong 11&nbsp;ng ''Criminal Law Amendment Act 1885 ng Britanya''. Si Turing ay binigyan ng dalawang opsiyon sa parusang tatanggapin : ang pagkabilanggo o probasyon sa isang kondisyon na siya'y sasailalim sa isang [[pagkakapon]]g kemikal sa pamamagitan ng pag-inom ng estrogen (hormone ng babae) upang mabawasan ang libido. Kanyang tinanggap ang kemikal na pagkakapon. Ang naging kumbiksiyon ni Turing ay nagresulta rin sa pagkaalis ng kanyang ''security clearance'' (karapatang maging bahagi ng sikretong operasyon ng pamalaan) at inalis sa kanyang trabahong kriptanalitiko sa Government Code and Cypher Schools sa Bletchley Park. Ang kanyang pasaporte ng Britanya ay hindi binawi ng pamahalaang Britanya ngunit siya'y hindi pinayagang makapasok sa Estados Unidos. Sa panahong ito, may pagkabahala sa publiko sa ginagawang pagbibitag sa mga homosekswal na [[espiya]] ng mga ahente ng [[Soviet Union]] (dating Russia) dahil sa paglalantad ng dalawang miyembro ng ''Cambridge Five'' na sina Guy Burgess at Donald Maclean. Bagaman si Turing ay hindi inakusahan ng pang eespiya, siya ay pinagbawalan ng pamahalaan ng Britanya na talakayin ang kanyang naging trabahong kriptanaliko sa Bletchely Park. == Kamatayan == Noong 8 Hunyo 1954, si Turing ay natagpuang patay ng kanyang tagalinis ng bahay. Sa [[awtopsiya]]ng ginawa, ang resulta ng kamatayan ay pagkalason sa [[cyanide]]. Natagpuan din ang isang mansanas na kinain ng kalahati sa tabi ng katawan ni Turing na pinaniniwalaang paraan ni Turing upang makain ang cyanide. Ang katawan ni Turing ay sinunog (cremated) sa Woking Crematorium noong 12 Hunyo 1954. Ayon sa ina ni Turing, ang kamatayan nito ay isang aksidental dahil sa hindi maingat nitong pagtatago sa mga laboratoryong kemikal. Iminungkahi ng manunulat na si David Leavitt na maaaring ang pagkain ni Turing ng mansanas na may cyanide ay isang paggaya sa eksena ng pelikulang [[Snow White]] na ipinalabas noong 1937 na isang paboritong kuwento ni Turing. == Paghingi ng tawad ng pamahalaan ng Britanya == Noong Agosto 2009, si John Graham-Cumming ay nagsimula ng petisyon na humihikayat sa Pamahalaan ng Britanya na posityumus (pagkatapos ng kamatayan) na humingi ng tawad sa [[paglilitis]] ni Alan Turing bilang [[homosekswal]]. Ang petisyong ito ay tumanggap ng libo libong mga lagda. Kinilala ng Punong Ministor ng Britanya na si [[Gordon Brown]] ang petisyong ito, at naglabas ng pahayag noong Setyember 10, 2009 na humihingi ng tawad kay Turing at naglalarawan ng pagtrato kay Turing bilang "nakapangingilabot": {{cquote|Ang libo libong tao ay nagsama sama upang humingi ng hustisya para kay Alan Turing at pagkilala sa nakakapangilabot na pagtrato sa kanya. Bagaman si Turing ay pinakitunguhan ng batas nang panahong iyon at hindi na natin maibabalik ang panahon, ang kanyang pagtrato ay siyempre labis na hindi patas at ako ay nagagalak na magkaroon ng pagkakataon na magsabi kung gaano kalalim akong humihingi ng tawad at tayong lahat sa nangyari sa kanya. Kaya sa ngalan ng Pamahalaan ng Britanya, at sa mga nabubuhay ng malaya, salamat sa ginawa ni Alan, ako ay taas noong nagsasabi na: kami'y humihingi ng tawad, ikaw ay karapat dapat ng mas mabuti [pagtrato].}} == Mga Parangal == [[Talaksan:Sackville Park Turing plaque.jpg|thumb|right|Pag ala-alang statwang plaka kay Turing sa Sackville Park, Manchester]] Ang Turing Award na ipinangalan sa "ama ng agham pangkompyuter" na si Alan Turing ang taunang gantimpala na ibinibigay ng Association for Computing Machinery (ACM) sa mga indibidwal sa kanilang kontribusyon sa siyentipikong komunidad pangkompyuter. Ang gantimpalang ito ay itinuturing na pinakamataas na pagkakakilanlan sa [[agham pangkompyuter]] at katumbas ng [[Gantimpalang Nobel]]. Noong 2002, si Turing ay nirangguhan na dalawampu't isa sa ''BBC'' nationwide poll ng [[100 Pinakadakilang mga Briton]].<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 Agosto 2002 |work=BBC News }}</ref> === Mga parangal ng mga unibersidad sa buong mundo === [[Talaksan:Alan Turing Building 1.jpg|thumb|right|Gusaling Alan Turing sa [[University of Manchester]]]] *Ang ''Kwartong Turing'' sa [[University of Edinburgh School of Informatics|University of Edinburgh's School of Informatics]] ay naglalaman ng skultura ng ulo ni Turing na ginawa ni [[Eduardo Paolozzi]], at isang (#42/50) ng kanyang [http://www.synth.co.uk/images/paolozzi2.html Turing prints (2000)]. *Ang [[University of Surrey]] ay may statwa ni Turing sa kanilang pangunahing [[piazza]]. *Ang [[Istanbul Bilgi University]] ay nagsasagawa ng taunang kumperensiya sa [[teoriya ng komputasyon]] na tinatawag na ''Mga Araw na Turing''.<ref name="bilgiuniv">{{cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | accessdate = 29 Oktubre 2011 | archive-date = 2013-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *Ang [[University of Texas at Austin]] ay may honours na programang ng [[agham pangkompyuter]] na pinangalanang ''Mga skolar ni Turing''.<ref name="texturingschol">{{cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |accessdate=16 Agosto 2009 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *Noong simula nang 1960's, pinangalanan ng [[Stanford University]] ang kaisa-isang kwarto na pinagtuturuan ng gusaling Bulwagang Polya Matematika na ''Alan Turing Auditorium''.<ref name="stanforduniv">{{cite web | url = http://archive.computerhistory.org/resources/text/Knuth_Don_X4100/PDF_index/k-8-pdf/k-8-u2679-Stanford-Comp-Dedication.pdf | title = Polya Hall, Stanford University | accessdate =14 Hunyo 2011 }}</ref> *Isa sa mga ampiteatro ng kagawarang Agham Pangkompyuter ng ([[Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille|LIFL]]<ref name="lifl">{{cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |accessdate=3 Disyembre 2010 |archive-date=22 Hulyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) sa [[Unibersidad ng Lille]] sa hilagang [[Pransiya]] ay ipinangalan bilang parangal kay Alan Turing. (ang iba pang ampiteatro ay ipinangalan kay [[Kurt Gödel]]). *Ang Kagawaran ng Agham Pangkompyuter ng [[Pontifical Catholic University of Chile]], [[Polytechnic University of Puerto Rico]], [[University of the Andes, Colombia|Los Andes University]] in [[Bogotá]], Colombia, [[King's College, Cambridge]] at [[Bangor University]] sa [[Wales]] ay may mga laboratoryo ng kompyuter na ipinangalan kay Turing. *Ang [[The University of Manchester]], [[The Open University]], [[Oxford Brookes University]] at [[Aarhus University]] (in [[Århus]], Denmark) ay may mga gusaling nakapangalan kay Turing. *Ang ''Alan Turing Road'' sa [[Surrey Research Park]] ay ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[Carnegie Mellon University]] ay may [[granito]]ng bangkuan na matatagpuan sa The Hornbostel Mall na may pangalang "A. M. Turing" na nakaukit sa tuktok, "Read" sa ibaba ng kaliwang hita at "Write" sa ibaba ng kanang hita. *Ang [[EISTI|École Internationale des Sciences du Traitement de l'Information]] ay pinangalanan ang kamakailan lang na nakuhang ikatlong gusaling na "Turing". *Ang [[University of Ghent]] ay mayroong isa sa mga pangunahing kwarto ng kompyuter na ginagamit ng mga matematiko at siyentipiko ng kompyuter na ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[University of Oregon]] ay may iskultura ng ulo ni Turing sa gilid ng gusaling pang agham kompyuter na tinatawag na Deschutes Hall.<ref name="Oregon">{{cite web|url=http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|title=Turing at the University of Oregon|accessdate=1 Nobyembre 2011|archive-date=2012-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114151918/http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|url-status=dead}}</ref> == Sanggunian == {{reflist}} == Mga sanggunian == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher=MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher=Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Cite book | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | year = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher=Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 | ref = harv | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher=Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher=Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher=MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher=Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.)| title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher=Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher=MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher=Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher=Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher=Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher=Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher=Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher=Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher=UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | accessdate =10 Disyembre 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *Petzold, Charles (2008). "[[The Annotated Turing]]: A Guided Tour through Alan Turing's Historic Paper on Computability and the Turing Machine". [[Indianapolis]]: Wiley Publishing. ISBN 978-0-470-22905-7 *Smith, Roger (1997). ''Fontana History of the Human Sciences''. London: Fontana. *Weizenbaum, Joseph (1976). ''Computer Power and Human Reason''. London: W.H. Freeman. ISBN 0-7167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher=W Heffer | year = 1959 }} Turing's mother, who survived him by many years, wrote this 157-page biography of her son, glorifying his life. It was published in 1959, and so could not cover his war work. Scarcely 300 copies were sold (Sara Turing to Lyn Newman, 1967, Library of [[St John's College, Cambridge]]). The six-page foreword by [[Lyn Irvine]] includes reminiscences and is more frequently quoted. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher=S. French | year = 1988 }} This 1986 Hugh Whitemore play tells the story of Turing's life and death. In the original West End and Broadway runs, [[Derek Jacobi]] played Turing and he recreated the role in a 1997 television film based on the play made jointly by the BBC and [[WGBH-TV|WGBH, Boston]]. The play is published by Amber Lane Press, [[Oxford]], ASIN: B000B7TM0Q *Williams, Michael R. (1985) ''A History of Computing Technology'', [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]]: [[Prentice-Hall]], ISBN 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == Karagdagang babasahin == *{{MathGenealogy|id=8014}} *{{cite journal|title=The Mind and the Computing Machine: Alan Turing and others|journal=[[The Rutherford Journal]]|url=http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html |editor = Jack Copeland|ref=harv}} *{{cite encyclopaedia |last=Hodges |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |title=Alan Turing |url=http://plato.stanford.edu/entries/turing/ |accessdate=10 Enero 2011 |edition=Winter 2009 |date=27 Agosto 2007 |publisher=[[Stanford University]] |ref=harv}} *{{cite journal|last=Gray|first=Paul|date=29 Marso 1999|title=Computer Scientist: Alan Turing|journal=TIME|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|ref=harv|access-date=24 Septiyembre 2011|archive-date=19 Enero 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|url-status=dead}} * Gleick, James, ''[[The Information: A History, a Theory, a Flood|The Information: A History, A Theory, A Flood]]'', New York: Pantheon, 2011, ISBN 978-0-375-42372-7 * Leavitt, David, ''The Man Who Knew Too Much: Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton, 2006 == Panlabas na kawing == {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer *[http://www.turingcentenary.eu/ Alan Turing Year] *[http://cie2012.eu/ CiE 2012: Turing Centenary Conference] *[https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ Visual Turing] *[http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html Turing Machine calculators] at [[Wolfram Alpha]] *[http://www.turing.org.uk/ Alan Turing] site maintained by [[Andrew Hodges]] including a [https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html short biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– Turing Archive for the History of Computing] by [[Jack Copeland]] *[http://www.turingarchive.org/ The Turing Archive] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – naglalaman ng mga hindi nailambag na dokumento mula sa contains Kings College, Cambridge archive *{{cite journal|last=Jones|first=G. James|date=11 Disyembre 2001|title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1|journal=System Toolbox|publisher=The Binary Freedom Project|url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|ref=harv|access-date=2011-09-24|archive-date=2007-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|url-status=dead}} *[http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ Sherborne School Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }}&nbsp;– naglalaman ng mga papel tungkol sa panahon ni Alan Turing sa Sherborne School === Mga papel === *[https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper Ekstensibong talaan ng mga papel ni Turing, mga ulat at pagtuturo at mga isinaling bersiyon] BibNetWiki *{{Turing 1950}} *[http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 Oral history interview with Donald W. Davies], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota; inilalarawan ang mga proyeto sa U.K. [[National Physical Laboratory (United Kingdom)|National Physical Laboratory]], mula sa pagdidisenyong ginawa ni Alan Turing noong 1947 sa paggawa ng [[Automatic Computing Engine|ACE computers]] * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 Oral history interview with Nicholas C. Metropolis], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota. Si Metropolis ang kauna unahang direkto ng [[Los Alamos National Laboratory]]; kabilang sa mga paksa ang relasyong pang akademiko sa pagitan ni Alan Turing at [[John von Neumann]] {{authority control}} {{BD|1912|1954|Turing, Alan}} [[Kategorya:Mga siyentipiko ng kompyuter]] [[Kategorya:Mga matematikong Ingles]] 91bd3wyl3oj6klmt5kzw8bzn6z5qfh8 J. Robert Oppenheimer 0 102459 2236575 2217205 2026-10-24T07:46:05Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236575 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = J. Robert Oppenheimer |image = JROppenheimer-LosAlamos.jpg |image_size = 200px |caption = Si J. Robert Oppenheimer, [[circa|c.]] 1944 |alt = Head and shoulders portrait |birth_date = {{birth date|1904|04|22}} |birth_place = Lungsod ng New York, New York, Estados Unidos |death_date = {{death date and age|1967|02|18|1904|04|22}} |death_place = [[Princeton, New Jersey]], Estados Unidos |citizenship = Estados Unidos |nationality = |fields = [[Teoretikal na pisika]] |workplaces = [[Proyektong Manhattan]]<br />[[University of California, Berkeley]]<br />[[California Institute of Technology]] <br /> [[Institute for Advanced Study]] |alma_mater = [[Harvard University|Unibersidad ng Harvard]]<br />[[Unibersidad ng Cambridge]]<br />[[Unibersidad ng Göttingen]] |doctoral_advisor = [[Max Born]] |notable_students = [[Samuel W. Alderson]]<br />[[David Bohm]]<br />[[Robert Christy]]<br />[[Stan Frankel]]<br />[[Willis Eugene Lamb]]<br />[[Giovanni Rossi Lomanitz]]<br />[[Philip Morrison]]<br />[[Melba Phillips]]<br />[[Hartland Snyder]]<br />[[George Volkoff]] |known_for = [[Sandatang nukleyar|Pag-unlad ng sandatang nukleyar]]<br />[[Tolman-Oppenheimer-Volkoff limit]]<br />[[prosesong Oppenheimer-Phillips]]<br />[[aproksimasyong Born–Oppenheimer]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |awards = [[Gawad Enrico Fermi]] |signature = J Robert Oppenheimer signature.svg |footnotes = Kapatid niya ang pisikong si [[Frank Oppenheimer]] }} Si '''J. Robert Oppenheimer''' (22 Abril 1904&nbsp;– 18 Pebrero 1967) ay isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] [[pisiko]]. Higit siyang kilala bilang ang [[maka-agham]] na direktor ng [[Proyektong Manhattan]]. Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], binuo ng proyekto ang unang mga [[sandatang nukleyar]]. Ito ang dahilan kung bakit tinatawag si Oppenheimer bilang "ang ama ng [[bomba atomika]]". Namatay siya dahil sa [[kanser]] sa [[lalamunan]] habang nasa [[Princeton, Bagong Jersey|Princeton]], [[Bagong Jersey]], [[Estados Unidos]]. Nag-aral si Oppenheimer sa [[Unibersidad ng Harvard]], kung saan nakakuha siya ng digring batsilyer sa [[kimika]] noong 1925, at nagpatuloy sa pag-aaral ng pisika sa [[Unibersidad ng Cambridge]] at [[Unibersidad ng Göttingen]], kung saan natanggap niya ang kanyang PhD noong 1927. Pagkatapos makumpleto ang kanyang pag-aaral, humawak siya ng mga posisyon sa akademiko sa [[Unibersidad ng California, Berkeley]], at ang [[California Institute of Technology|Pamantasan ng Teknolohiya sa California]] (Caltech), at gumawa ng makabuluhang kontribusyon sa [[teoretikal na pisika]], kabilang ang [[mekanikang quantum]] at [[Pisikang nuklear|pisikang nukleyar]]. Noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, siya ay hinikayat na magtrabaho sa Proyektong Manhattan, at noong 1943 ay hinirang bilang direktor ng Laboratoryo ng Los Alamos sa [[New Mexico]], na inatasan sa pagbuo ng mga armas. Ang pamumuno at siyentipikong kadalubhasaan ni Oppenheimer ay naging instrumento sa tagumpay ng proyekto. Kabilang siya sa mga nag-obserba ng Trinity test noong Hulyo 16, 1945, kung saan matagumpay na pinasabog ang unang atomic bomb. Nang maglaon ay sinabi niya na ang pagsabog ay nagdala sa kanyang isip ng mga salita mula sa [[Wikang Hindi|Hindu]] na kasulatang [[Bhagavad Gita]]: "Ngayon ako ay naging Kamatayan, ang maninira ng mga daigdig."<ref name="Hijiya">{{harvnb|Hijiya|2000}}</ref>{{efn|Sinabi ni Oppenheimer ang mga salitang ito sa dokumentaryo sa telebisyon na "''The Decision to Drop the Bomb"'' (1965). Binasa ni Oppenheimer ang orihinal na teksto sa Sanskrit, at ang pagsasalin ay kanya.<ref name="Hijiya">{{harvnb|Hijiya|2000}}</ref> Sa panitikan, karaniwang lumilitaw ang quote sa anyong "tagasira ng mga mundo", dahil ito ang anyo kung saan ito unang lumabas sa print, sa Time magazine noong Nobyembre 8, 1948. Lumitaw ito kalaunan sa "''Brighter than a Thousand Suns ni Robert Jungk: A Personal History of the Atomic Scientists''" (1958), na batay sa isang panayam kay Oppenheimer.}} Noong Agosto 1945, ang mga bombang atomika ay ginamit sa mga Hapones, sa mga lungsod ng [[Hiroshima]] at [[Nagasaki]], na hanggang ngayon ay nananatiling tanging paggamit ng mga sandatang nuklear sa digmaan. Pagkatapos ng digmaan, si Oppenheimer ay naging Tagapangulo ng maimpluwensyang ''Komite ng Pangkalahatang Tagapayo'' ng bagong likhang [[United States Atomic Energy Commission]]. Ginamit niya ang posisyong iyon upang mag-[[lobi|lobby]] para sa pandaigdigang kontrol ng kapangyarihang nukleyar, upang maiwasan ang paglaganap ng nuklear at pakikipaglaban sa armas nukleyar sa [[Unyong Sobyet]]. Tinutulan niya ang pagbuo ng bombang [[idrohino]] sa panahon ng debate ng gobyerno noong 1949–1950 sa mga katanungan at pagkatapos ay nanindigan sa mga isyu na may kaugnayan sa depensa na nagdulot ng galit ng ilang paksyon ng gobyerno at militar ng Estados Unidos. Sa panahon ng [[McCarthyismo|Ikalawang Pulang Pagkatakot]] (''Second Red Scare''), ang mga paninindigan na iyon, kasama ang mga nakaraang asosasyon ni Oppenheimer sa mga tao at organisasyong kaanib ng [[Partido Komunista ng Estados Unidos|Partido Komunista]], ay humantong sa pagpapawalang-bisa ng kanyang clearance sa seguridad sa isang maraming nakasulat tungkol sa pagdinig noong 1954. Nang epektibong tinanggal ang kanyang direktang impluwensyang pampulitika, nagpatuloy pa rin siya sa pagtuturo, magsulat, at magtrabaho sa larangan ng pisika. Pagkaraan ng siyam na taon, ginawaran siya ni Pangulong [[John F. Kennedy]] (at binigyan din ni [[Lyndon B. Johnson]]) ng [[Gawad Enrico Fermi]] bilang isang kilos ng rehabilitasyon sa [[pulitika]]. Noong 2022, limang dekada pagkatapos ng kanyang kamatayan, pormal na pinawalang-bisa ng gobyerno ng US ang desisyon nito noong 1954 at pinagtibay ang katapatan ni Oppenheimer.<ref name=guardian-2022>{{cite news | url = https://www.theguardian.com/us-news/2022/dec/17/j-robert-oppenheimer-atomic-bomb-security-clearance | title = US voids 1954 revoking of J Robert Oppenheimer’s security clearance | publisher = The Guardian | author = Gloria Oladipo | date = 2022-12-17 | accessdate = 2023-05-08 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Broad |first=William J. |date=2022-12-17 |title=J. Robert Oppenheimer Cleared of ‘Black Mark’ After 68 Years |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/12/16/science/j-robert-oppenheimer-energy-department.html |access-date=2023-05-15 |issn=0362-4331}}</ref> Kasama sa mga nagawa ni Oppenheimer sa pisika ang aproksimasyong Born–Oppenheimer para sa mga punsyong molecular wave, gumagana sa teorya ng mga [[elektron]] at positron, ang [[prosesong Oppenheimer–Phillips]] sa ''[[nuclear fusion]]'', at ang unang hula ng ''[[quantum tunneling]]''. Sa kanyang mga mag-aaral ay gumawa din siya ng mahahalagang kontribusyon sa modernong teorya ng [[bituing neutron]] at [[black hole]], gayundin sa mekanikang quantum, [[teoryang quantum field]], at mga interaksyon ng mga [[cosmic ray]]. Bilang isang guro at tagapagtaguyod ng agham, siya ay naaalala bilang isang ''founding father'' ng paaralang Amerikano ng teoretikal na pisika na nakakuha ng katanyagan sa mundo noong 1930s. Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, naging direktor siya ng Institute for Advanced Study sa Princeton, New Jersey. ==Maagang buhay== ===Kabataan at Edukasyon=== Si J. Robert Oppenheimer ay isinilang sa isang pamilyang [[Hudyo]] sa [[Lungsod ng New York]] noong Abril 22, 1904,<ref name="Cassidy, pp. 5-11">{{harvnb|Cassidy|2005|pp=5–11}}</ref> kina Ella (née Friedman), isang pintor, at Julius Seligmann Oppenheimer, isang mayamang importer ng tela. Si Julius ay ipinanganak sa Hanau, noon ay bahagi ng lalawigan ng Hesse-Nassau ng [[Prussia|Kaharian ng Prussia]], at dumating sa [[Estados Unidos]] bilang isang binata noong 1888 na may kaunting mapagkukunan, walang pera, walang digring batsilyer sa pag-aaral, at walang kaalaman sa wikang [[Ingles]]. Siya ay tinanggap ng isang kumpanya ng tela at sa loob ng isang dekada ay naging isang ehekutibo roon. Ito ang naging daan niya upang siya'y yumaman.<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=10}}</ref> Ang pamilya ni Oppenheimer ay hindi masunurin sa mga tradisyong Hudyo.<ref>{{harvnb|Schweber|2008|p=283}}</ref> Noong 1912, lumipat ang pamilya sa isang apartment sa ika-11 palapag ng 155 Riverside Drive, malapit sa ika-88 Kalyeng Kanluran sa [[Manhattan]], isang lugar na kilala sa mga mararangyang mansyon at townhouse.<ref name="Cassidy, pp. 5-11"/> Kasama sa kanilang koleksyon ng sining ang mga gawa nina [[Pablo Picasso]] at [[Édouard Vuillard]], at hindi bababa sa tatlong orihinal na mga pintura ni [[Vincent van Gogh]].<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=12}}</ref> Si Robert ay may isang nakababatang kapatid na lalaki, si Frank, na naging isang pisiko rin, at kalaunan ay nagtatag ng Exploratorium na pang-agham na [[museo]] sa [[San Francisco]].<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=16, 145, 282}}</ref> Si Oppenheimer ay unang nag-aral sa Alcuin Preparatory School; noong 1911, pumasok siya sa [[Ethical Culture Society School]].<ref name="Cassidy 2005 35">{{harvnb|Cassidy|2005|p=35}}</ref> Ito ay itinatag ni [[Felix Adler]] upang itaguyod ang isang uri ng etikal na pagsasanay batay sa kilusang Etikang Kultural, kung saan ang motto ay "''Deed before Creed''". Ang kanyang ama ay naging miyembro ng Lipunan sa loob ng maraming taon, na naglilingkod sa ''board of trustees'' nito mula 1907 hanggang 1915.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=23, 29}}</ref> Si Oppenheimer ay isang maraming nalalaman na iskolar, interesado sa panitikang Ingles at [[wikang Pranses|Pranses]], at partikular sa [[mineralohiya]].<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=16–17}}</ref> Natapos niya ang ikatlo at ikaapat na baitang sa isang taon at nilaktawan ang kalahati ng ikawalong baitang.<ref name="Cassidy 2005 35" /> Sa kanyang huling taon, naging interesado siya sa [[kimika]].<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=43–46}}</ref> Nagtapos siya noong 1921 at pumasok sa [[Kolehiyong Harvard]] makalipas ang isang taon, sa edad na 18, dahil inatake siya ng [[Ulcerative colitis|colitis]] habang naghahanap sa [[Jáchymov|Joachimstal]] sa panahon ng bakasyon sa tag-araw ng pamilya sa [[Europa]]. Upang matulungan siyang gumaling mula sa sakit, humingi ng tulong ang kanyang ama sa kanyang guro sa Ingles na si Herbert Smith, na nagdala sa kanya sa [[New Mexico]], kung saan nahulog si Oppenheimer sa pagsakay sa kabayo at sa timog-kanluran ng Estados Unidos.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=61–63}}</ref> Nagtapos si Oppenheimer sa kimika, ngunit hinihiling ng Harvard ang mga mag-aaral sa agham na mag-aral din ng [[kasaysayan]], [[panitikan]], at [[pilosopiya]] o [[matematika]]. Binayaran niya ang huli niyang pagsisimula sa pamamagitan ng pagkuha ng anim na kurso bawat termino at natanggap sa undergraduate honor society na [[Phi Beta Kappa]]. Sa kanyang unang taon, siya ay tinanggap bilang nagtatapos sa pisika batay sa indipendyenteng pag-aaral, na nangangahulugang hindi siya kinakailangang kumuha ng mga pangunahing klase at maaaring mag-enroll sa halip sa mga mahihirap na klase. Naakit siya sa pang-eksperimentong pisika sa pamamagitan ng kursong [[termodinamika]] na itinuro ni [[Percy Bridgman]]. Noong 1925, pagkatapos ng tatlong taong pag-aaral, nagtapos si Oppenheimer ng Bachelor of Arts degree na ''summa cum laude''.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=75–76, 88–89}}</ref> ===Pag-aaral sa Europa=== [[Talaksan:Leiden Kamerlingh-Onnes Lab.jpg|thumb|Ang laboratoryo ni [[Heike Kamerlingh Onnes]] sa [[Leiden]], Netherlands, 1926. Si Oppenheimer ay nasa gitnang hanay, pangalawa mula sa kaliwa.|alt=Fifteen men in suits, and one woman, pose for a group photograph]] Noong 1924, ipinaalam kay Oppenheimer na siya ay tinanggap sa Kolehiyo ni Kristo sa [[Unibersidad ng Cambridge|Cambridge]]. Sumulat siya kay [[Ernest Rutherford]] na humihiling ng pahintulot na magtrabaho sa [[Laboratoryo ng Cavendish]]. Binigyan ni Bridgman si Oppenheimer ng isang rekomendasyon, na inamin na ang pagiging malamya ni Oppenheimer sa laboratoryo ay naging maliwanag na ang kanyang talento ay hindi pang-eksperimento ngunit sa halip ay [[teoretikal na pisika]]. Si Rutherford ay hindi napahanga, ngunit nagpunta si Oppenheimer sa Cambridge sa pag-asang makakuha ng isa pang alok.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=90–92}}</ref> Sa huli ay tinanggap siya ni [[J. J. Thomson]] sa kondisyon na kumpletuhin niya ang isang pangunahing kurso sa laboratoryo.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|p=94}}</ref> Nakabuo siya ng isang mapaaway na relasyon sa kanyang tagapagturo, si [[Patrick Blackett]], na ilang taon lamang ang nakatatanda sa kanya. Habang nasa bakasyon, gaya ng naalala ng kanyang kaibigang si [[Francis Fergusson]], minsang inamin ni Oppenheimer na nag-iwan siya ng mansanas na binuhusan ng mga nakakalason na kemikal sa mesa ni Blackett. Habang ang panayam ni Fergusson ay ang tanging detalyadong bersyon ng kaganapang ito, ang mga magulang ni Oppenheimer ay inalertuhan ng mga awtoridad ng unibersidad na isinasaalang-alang ang paglalagay sa kanya sa probasyon, isang kapalaran na pinigilan ng kanyang mga magulang na matagumpay na naglo-[[lobi|lobby]] sa mga awtoridad.<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=46}}</ref> Si Oppenheimer ay isang matangkad, manipis na maninigarilyo,<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|pp=39–40, 96, 258}}</ref> na madalas na nagpapabaya sa pagkain sa mga panahon ng matinding pag-iisip at konsentrasyon. Marami sa kanyang mga kaibigan ang nagsabing mayroon siyang mga hilig na pahirapan ang kanyang sarili. Isang nakakagambalang kaganapan ang nangyari nang magbakasyon siya mula sa kanyang pag-aaral sa Cambridge upang makipagkita kay Fergusson sa [[Paris]]. Napansin ni Fergusson na hindi maganda ang pakiramdam ni Oppenheimer. Upang matulungan siyang makaabala sa kanyang [[depresyon]], sinabi ni Fergusson kay Oppenheimer na siya (Fergusson) ay magpakasal sa kanyang kasintahan, si Frances Keeley. Hindi tinanggap ni Oppenheimer ang balita nang maayos. Tumalon siya kay Fergusson at sinubukan siyang sakalin. Bagama't madaling napigilan ni Fergusson ang pag-atake, nakumbinsi siya ng episode sa malalim na sikolohikal na problema ni Oppenheimer. Sa buong buhay niya, sinalanta si Oppenheimer ng mga panahon ng depresyon,<ref>{{harvnb|Smith|Weiner|1980|p=91}}</ref><ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|pp=35–36, 43–47, 51–52, 320, 353}}</ref> at minsang sinabi niya sa kanyang kapatid, "Kailangan ko ng pisika nang higit pa sa mga kaibigan".<ref>{{harvnb|Smith|Weiner|1980|p=135}}</ref> Noong 1926, umalis si Oppenheimer sa Cambridge patungo sa [[Unibersidad ng Göttingen]] upang mag-aral sa ilalim ng [[Max Born]]. Ang Göttingen ay isa sa mga nangungunang sentro sa mundo para sa teoretikal na pisika. Nakipagkaibigan si Oppenheimer na nagpatuloy sa mahusay na tagumpay, kasama sina [[Werner Heisenberg]], [[Pascual Jordan]], [[Wolfgang Pauli]], [[Paul Dirac]], [[Enrico Fermi]] at [[Edward Teller]]. Kilala siya sa pagiging masyadong masigasig pagdating sa mga talakayan, kung minsan hanggang sa punto ng pagkuha sa mga sesyon ng seminar.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|p=108}}</ref> Ito ay labis na ikinagalit ng ilan sa iba pang mga mag-aaral ni Born kung kaya't iniharap ni [[Maria Goeppert]] si Born ng isang petisyon na nilagdaan ng kanyang sarili at ang iba ay nagbabanta ng boycott sa klase maliban kung pinatahimik niya si Oppenheimer. Iniwan ito ni Born sa kanyang mesa kung saan mababasa ito ni Oppenheimer, at ito ay epektibo nang walang sinasabi.<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=60}}</ref> Nakuha ni Oppenheimer ang kanyang digring [[Doktor sa Pilosopiya]] noong Marso 1927 sa edad na 23, pinangangasiwaan ni Born.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|p=109}}</ref> Pagkatapos ng oral exam, sinabi ni [[James Franck]], ang propesor na nangangasiwa, "Natutuwa akong tapos na iyon. Siya ay nasa punto ng pagtatanong sa akin."<ref name="Eternal Apprentice">{{cite magazine |date=November 8, 1948 |title=The Eternal Apprentice |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,853367,00.html |url-access=subscription |access-date=May 23, 2008 |archive-date=October 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007024559/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,853367,00.html |url-status=live }}</ref> Naglathala si Oppenheimer ng higit sa isang dosenang papel habang nasa Europa, kabilang ang maraming mahahalagang kontribusyon sa bagong larangan ng [[mekanikang quantum]]. Siya at si Born ay naglathala ng isang sikat na papel sa [[aproksimasyong Born–Oppenheimer]], na naghihiwalay sa [[nuclear motion]] mula sa electronic motion sa matematikal na pagtrato ng mga [[molekula]], na nagpapahintulot sa nuclear motion na mapabayaan upang pasimplehin ang mga kalkulasyon. Ito ay nananatiling kanyang pinaka binanggit na akda.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|p=112}}</ref> ==Simula ng karera== ===Gawaing pang-edukasyon=== Si Oppenheimer ay ginawaran ng [[United States National Research Council]] fellowship sa [[California Institute of Technology|Pamantasang Teknolohiya ng California]] (Caltech) noong Setyembre 1927. Gusto rin siya ni Bridgman sa Harvard, kaya isang kompromiso ang naabot kung saan hinati niya ang kanyang fellowship para sa 1927–28 na mga akademikong taon sa pagitan ng Harvard noong 1927 at Caltech noong 1928.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=115–116}}</ref> Sa Caltech, nagkaroon siya ng malapit na pakikipagkaibigan kay [[Linus Pauling]], at nagplano silang mag-mount ng magkasanib na pag-atake sa likas na katangian ng [[Kawing na kimikal|kawing na kemikal]], isang larangan kung saan si Pauling ay isang tagapanguna, kung saan si Oppenheimer ang nagbibigay ng matematika at si Pauling ang umiintindi ng mga resulta. Parehong natapos ang pakikipagtulungan at ang kanilang pagkakaibigan nang magsimulang maghinala si Pauling na si Oppenheimer ay naging masyadong malapit sa kanyang asawang si Ava Helen Pauling. Minsan, noong nasa trabaho si Pauling, dumating si Oppenheimer sa kanilang tahanan at inimbitahan si Ava Helen na sumama sa kanya sa isang tryst sa Mexico. Kahit na siya ay tumanggi at iniulat ang pangyayari sa kanyang asawa,<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|p=142}}</ref> ang imbitasyon, at ang kanyang maliwanag na kawalang-interes tungkol dito, ay nabalisa kay Pauling at tinapos niya ang kanyang relasyon kay Oppenheimer. Kinalaunan ay inanyayahan siya ni Oppenheimer na maging pinuno ng Dibisyong Pangkimika ng Proyektong Manhattan, ngunit tumanggi si Pauling, na nagsasabing siya ay isang pasipista.<ref name=":0">{{harvnb|Cassidy|2005|pp=151–152}}</ref> Noong taglagas ng 1928, binisita ni Oppenheimer ang paturuan ni [[Paul Ehrenfest]] sa [[Unibersidad ng Leiden]], [[Netherlands]], kung saan hinangaan siya sa pagbibigay ng mga lektura sa [[wikang Olandes]], sa kabila ng kanyang kaunting karanasan sa nasabing wika. Doon ay binigyan siya ng palayaw na ''Opje'',<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|pp=73–74}}</ref> nang maglaon ay tinawag ng kanyang mga estudyante bilang "''Oppie''".<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=84}}</ref> Mula sa Leiden nagpatuloy siya sa [[Swiss Federal Institute of Technology]] (ETH) sa [[Zurich]] upang magtrabaho kasama si [[Wolfgang Pauli]] sa [[mekanikang quantum]] at sa tuloy-tuloy na [[ispektrum]]. Nirerespeto at nagustuhan ni Oppenheimer si Pauli at maaaring tinularan niya ang kanyang personal na istilo gayundin ang kanyang kritikal na diskarte sa mga problema.<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|pp=75–76}}</ref> [[Talaksan:UCBerkeleyCampus.jpg|thumb|Ang Unibersidad ng California, Berkeley, kung saan nagturo si Oppenheimer mula 1929 hanggang 1943|alt=Greek style buildings and a clock tower]] Sa kanyang pagbabalik sa [[Estados Unidos]], tinanggap ni Oppenheimer ang isang ''associate professorship'' mula sa [[Unibersidad ng California, Berkeley]], kung saan gustong-gusto siya nang labis ni [[Raymond T. Birge]] hangga't nagpahayag siya ng kanyang pagpayag na ibahagi siya sa Caltech.<ref name=":0" /> Bago niya sinimulan ang kanyang pagkapropesor sa Berkeley, si Oppenheimer ay na-diagnose na may banayad na kaso ng [[tuberkulosis]] at gumugol ng ilang linggo kasama ang kanyang kapatid na si Frank sa isang ranso sa [[New Mexico]], na kanyang inupahan at kalaunan ay binili. Nang marinig niya na ang ranso ay maaaring paupahan, napabulalas siya, "''Hot dog!''", at kalaunan ay tinawag itong ''Perro Caliente'', literal na "hot dog" sa Espanyol.<ref>{{cite web | url = http://ohst.berkeley.edu/oppenheimer/exhibit/text/ch1page1.html | title = The Early Years | access-date=May 23, 2008 | year = 2004 | publisher = [[University of California, Berkeley]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20071015123633/http://ohst.berkeley.edu/oppenheimer/exhibit/text/ch1page1.html |archive-date = October 15, 2007}}</ref> Nang maglaon, sinabi niya na ang "pisika at disyerto na bansa" ay ang kanyang "dalawang dakilang pag-ibig".<ref>{{harvnb|Conant|2005|p=75}}</ref> Siya ay gumaling mula sa tuberkulosis at bumalik sa Berkeley, kung saan siya ay umunlad bilang isang tagapayo at katuwang sa isang henerasyon ng mga pisikong humahanga sa kanya para sa kanyang intelektwal na birtuosidad at malawak na interes. Nakita siya ng kanyang mga mag-aaral at kasamahan bilang kaakit-akit: nakakaanyaya sa pribadong pakikipag-ugnayan, ngunit madalas na malamig sa mas pampublikong mga lugar. Ang kanyang mga kasamahan ay nahulog sa dalawang kampo: ang isa ay nakakita sa kanya bilang isang malayo at kahanga-hangang henyo at aesthete, ang isa naman bilang isang mapagpanggap at walang katiyakan na ''poseur''.<ref>{{harvnb|Herken|2002|pp=14–15}}</ref> Ang kanyang mga estudyante ay halos palaging nahulog sa dating kategorya, na pinagtibay ang kanyang paglalakad, pananalita, at iba pang asal, at maging ang kanyang pagkahilig sa pagbabasa ng buong mga teksto sa kanilang orihinal na mga wika.<ref name="Bird&Sherwin, pp. 96-97">{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|pp=96–97}}</ref> Sinabi ni [[Hans Bethe]] tungkol sa kanya: {{quote|Marahil ang pinakamahalagang sangkap na dinala niya sa kanyang pagtuturo ay ang kanyang katangi-tanging panlasa. Palagi niyang alam kung ano ang mahahalagang problema, gaya ng ipinapakita ng kanyang pagpili ng mga paksa. Talagang nabuhay siya sa mga problemang iyon, nagpupumilit para sa isang solusyon, at ipinaalam niya ang kanyang pag-aalala sa grupo. Noong kasagsagan nito, may mga walo o sampung nagtapos na mga mag-aaral sa kanyang grupo at mga anim na kasamahang post-doktoral. Nakilala niya ang grupong ito isang beses sa isang araw sa kanyang opisina at isa-isang tinalakay ang kalagayan ng suliranin sa pananaliksik ng estudyante. Siya ay interesado sa lahat ng bagay, at sa isang hapon maaari nilang talakayin ang elektrodinamikong quantum,mga [[cosmic ray]], produksyon ng pares ng [[elektron]] at pisikang nukleyar.<ref name="BetheNAS">{{harvnb|Bethe|1968a}}; reprinted as {{harvnb|Bethe|1997|p=184}}</ref>}} Malapit na nakipagtulungan si Oppenheimer sa pang-eksperimentong pisisista na nanalo ng Nobel Prize na si [[Ernest O. Lawrence]] kasama ang kanyang mga tagapanguna sa paggamit ng [[cyclotron]], na tinutulungan silang maunawaan ang datos na ginagawa ng kanilang mga makina sa Pambansang Laboratoryo ng Lawrence Berkeley.<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=91}}</ref> Noong 1936, itinaguyod ng Berkeley si Oppenheimer bilang ganap na propesor sa suweldong $3,300 sa isang taon (katumbas ng $64,000 noong 2021). Bilang kapalit, hiniling sa kanya na bawasan ang kanyang pagtuturo sa Caltech, kaya naabot ang isang kompromiso kung saan pinakawalan siya ni Berkeley sa loob ng anim na linggo bawat taon, sapat na upang magturo ng isang termino sa Caltech.<ref>{{harvnb|Conant|2005|p=141}}</ref> ===Gawaing pang-agham=== Si Oppenheimer ay gumawa ng mahalagang pananaliksik sa [[teoretikal na astronomiya]] (lalo na kung nauugnay sa pangkalahatang relativity at teoryang nuklear), pisikang nuklear, [[espektroskopya]], at [[teoryang quantum field]], kabilang ang pagpapalawig nito sa [[elektrodinamikang quantum]]. Ang pormal na matematika ng relatibong mekanikang quantum ay nakaakit din ng kanyang atensyon, kahit na nagdududa siya sa bisa nito. Ang kanyang trabaho ay hinulaang maraming mga natuklasan sa ibang pagkakataon, na kinabibilangan ng [[neutron]], [[meson]] at [[bituing neutron]].<ref name="Bird, p. 88">{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=88}}</ref> Sa una, ang kanyang pangunahing interes ay ang teorya ng tuloy-tuloy na [[ispektrum]] at ang kanyang unang nailathala na papel, noong 1926, ay nag-aalala sa teoryang quantum ng ''molecular band spectra''. Gumawa siya ng isang paraan upang magsagawa ng mga kalkulasyon ng mga posibilidad ng paglipat nito . Kinakalkula niya ang potoelektrikong epekto para sa [[idrohino]] at [[X-ray]] , na nakuha ang ''absorption coefficient'' sa [[K-edge]]. Ang kanyang mga kalkulasyon ay ayon sa mga obserbasyon ng absorpsyong X-ray ng araw, ngunit hindi [[elyo]]. Pagkalipas ng mga taon ay napagtanto na ang araw ay higit na binubuo ng idrohino at na ang kanyang mga kalkulasyon ay talagang tama.<ref>{{harvnb|Bethe|1968a}}; reprinted as {{harvnb|Bethe|1997|p=178}}</ref><ref>{{cite journal |last=Oppenheimer |first=J.R. |year=1930 |title=On the Theory of Electrons and Protons |journal=[[Physical Review]] |volume=35 |issue=1 |pages=562–563 |doi=10.1103/PhysRev.35.562 |bibcode=1930PhRv...35..562O |url=https://authors.library.caltech.edu/1547/1/OPPpr30a.pdf |type=Submitted manuscript |access-date=November 5, 2018 |archive-date=July 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724011053/https://authors.library.caltech.edu/1547/1/OPPpr30a.pdf |url-status=live }}</ref> [[Talaksan:Einstein oppenheimer.jpg|thumb|left|Mga pisikong sina [[Albert Einstein]] at Oppenheimer na nag-uusap noong 1950|alt=Einstein writing at a desk. Oppenheimer sits beside him, looking on.]] Si Oppenheimer ay gumawa din ng mahalagang kontribusyon sa teorya ng ''[[cosmic ray]] shower'' at nagsimula ng trabaho na kalaunan ay humantong sa mga paglalarawan ng ''[[quantum tunneling]]''. Noong 1931, nagsulat siya ng isang papel sa "''Relativistic Theory of the Photoelectric Effect''" kasama ang kanyang estudyante na si Harvey Hall,<ref>{{cite journal |last1=Oppenheimer |first1=J.R. |last2=Hall|first2=Harvey |year=1931 |title=Relativistic Theory of the Photoelectric Effect |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1931-07-01_38_1/page/n61 |journal=[[Physical Review]] |volume=38 |issue=1 |pages=57–79 |doi=10.1103/PhysRev.38.57 |bibcode = 1931PhRv...38...57H }}</ref> kung saan, batay sa empirical na ebidensya, tama niyang pinagtatalunan ang pahayag ni Dirac na dalawa sa mga antas ng enerhiya ng atomong idrohino ay may parehong enerhiya. Kasunod nito, natukoy ng isa sa kanyang mga estudyanteng doktoral, si [[Willis Lamb]], na ito ay bunga ng tinawag na [[Lamb shift]], kung saan si Lamb ay ginawaran ng [[Nobel Prize]] sa pisika noong 1955.<ref name="Bird, p. 88" /> Sa kanyang unang mag-aaral ng pagkadoktor, si [[Melba Phillips]], nagtrabaho si Oppenheimer sa mga kalkulasyon ng artipisyal na [[radyoaktibidad]] sa ilalim ng pambobomba ng mga [[deuteron]]. Nang binomba nina [[Ernest Lawrence]] at [[Edwin McMillan]] ang [[atomic nucleus|nuclei]] ng mga deuteron, natagpuan nila na ang mga resulta ay sumang-ayon nang malapit sa mga hula ni [[George Gamow]], ngunit kapag ang mas mataas na enerhiya at mas mabibigat na nuclei ay kasangkot, ang mga resulta ay hindi umayon sa teorya. Noong 1935, gumawa sina Oppenheimer at Phillips ng isang teorya—na kilala ngayon bilang [[prosesong Oppenheimer–Phillips]]—upang ipaliwanag ang mga resulta; ang teoryang ito ay ginagamit pa rin hanggang ngayon.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|p=173}}</ref> Noon pang 1930, sumulat si Oppenheimer ng isang papel na mahalagang hinulaan ang pagkakaroon ng [[positron]]. Ito ay pagkatapos ng isang papel ni [[Paul Dirac]] na iminungkahi na ang mga [[elektron]] ay maaaring magkaroon ng parehong positibong singil at negatibong enerhiya. Ipinakilala ng papel ni Dirac ang isang ekwasyon, na kilala bilang [[ekwasyong Dirac]], na pinag-isang [[mekanikang quantum]], [[Teorya ng natatanging relatibidad|espesyal na relatibidad]] at ang bagong konsepto ng ''electron spin'', upang ipaliwanag ang [[epektong Zeeman]].<ref name="QuantumElectron">{{cite journal |title=The quantum theory of the electron |last=Dirac |first=P. A. M. |journal=Proceedings of the Royal Society of London. Series A |issn=1364-5021 |volume=117 |pages=610–624 |year=1928 |author-link=Paul Dirac |jstor=94981 |issue=778 |doi=10.1098/rspa.1928.0023 |bibcode = 1928RSPSA.117..610D |doi-access=free }} {{subscription}}</ref> Si Oppenheimer, gumuguhit sa katawan ng pang-eksperimentong ebidensya, ay tinanggihan ang ideya na ang hinulaang positibong sisingilin na mga elektron ay mga [[proton]]. Nagtalo siya na kailangan nilang magkaroon ng parehong bigat bilang isang elektron, samantalang ipinakita ng mga eksperimento na ang mga proton ay mas mabigat kaysa sa mga elektron. Pagkalipas ng dalawang taon, natuklasan ni [[Carl David Anderson]] ang positron, kung saan natanggap niya ang 1936 Nobel Prize sa Pisika.<ref>{{harvnb|Cassidy|2005|pp=162–163}}</ref> Sa huling bahagi ng 1930s, naging interesado si Oppenheimer sa [[astropisika]], malamang sa pamamagitan ng kanyang pakikipagkaibigan kay [[Richard Tolman]], na nagresulta sa isang serye ng mga papel. Sa una sa mga ito, isang 1938 na papel na isinulat kasama si [[Robert Serber]] na pinamagatang "''On the Stability of Stellar Neutron Cores''",<ref>{{cite journal |last1=Oppenheimer |first1=J.R. |last2=Serber|first2=Robert |author-link2=Robert Serber |year=1938 |title=On the Stability of Stellar Neutron Cores |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1938-10-01_54_7/page/n56 |journal=[[Physical Review]] |volume=54 |issue=7 |pages=540 |doi=10.1103/PhysRev.54.540 |bibcode = 1938PhRv...54..540O }}</ref> Sinaliksik ni Oppenheimer ang mga katangian ng [[puting unano]]. Sinundan ito ng isang papel na isinulat kasama ng isa sa kanyang mga estudyante, si [[George Volkoff]], "''On Massive Neutron Cores''",<ref>{{cite journal |last1 = Oppenheimer |first1 = J.R. |last2 = Volkoff |first2 = G.M. |author-link2 = George Volkoff |url = http://www.mpia-hd.mpg.de/home/fendt/Lehre/Vorlesung_CO/1939_oppenheimer_volkoff.pdf |access-date = January 15, 2014 |year = 1939 |title = On Massive Neutron Cores |journal = [[Physical Review]] |volume = 55 |issue = 4 |pages = 374–381 |doi = 10.1103/PhysRev.55.374 |bibcode = 1939PhRv...55..374O |archive-date = January 16, 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140116084323/http://www.mpia-hd.mpg.de/home/fendt/Lehre/Vorlesung_CO/1939_oppenheimer_volkoff.pdf |url-status = live }}</ref> kung saan ipinakita nila na mayroong limitasyon, ang tinatawag na [[Tolman–Oppenheimer–Volkoff limit]], upang ang masa ng mga bituin na lampas na kung saan hindi sila mananatiling matatag bilang mga [[bituing neutron]] at sasailalim sa malagrabidad na pagbagsak. Sa wakas, noong 1939, si Oppenheimer at isa pa sa kanyang mga estudyante, si [[Hartland Snyder]], ay gumawa ng papel na "''On Continued Gravitational Contraction''",<ref>{{cite journal |last1=Oppenheimer |first1=J.R. |last2=Snyder |first2=H. |author-link2=Hartland Snyder |year=1939 |title= On Continued Gravitational Contraction |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1939-09-01_56_5/page/455 |journal=[[Physical Review]] |volume=56 |issue=5 |pages=455–459 |doi=10.1103/PhysRev.56.455 |bibcode = 1939PhRv...56..455O |doi-access=free }}</ref> na hinulaan ang pagkakaroon ng tinatawag ngayon bilang mga [[black hole]]. Pagkatapos ng papel para sa aproksimasyong Born–Oppenheimer, ang mga papel na ito ay nananatiling pinaka binanggit niya, at mga pangunahing salik sa pagpapasigla ng pananaliksik pang-astropisika sa Estados Unidos noong 1950s, pangunahin ni [[John A. Wheeler]].<ref>{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|pp=89–90}}</ref> Ang mga papel ni Oppenheimer ay itinuturing na mahirap unawain kahit na sa pamamagitan ng mga pamantayan ng abstract na mga paksang siya ay dalubhasa. Mahilig siyang gumamit ng matikas, kung lubhang kumplikado, mga pamamaraan sa matematika upang ipakita ang mga pisikal na prinsipyo, kahit na minsan ay pinupuna siya sa paggawa ng mga pagkakamali sa matematika, marahil ay wala. ng pagmamadali. "Ang kanyang pisika ay mabuti", sabi ng kanyang mag-aaral na si Snyder, "ngunit ang kanyang aritmetika ay kakila-kilabot".<ref name="Bird, p. 88" /> Pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], naglathala lamang si Oppenheimer ng limang pang-agham na papel, isa sa mga ito ay nasa biopisika, at wala pagkatapos ng 1950. Si [[Murray Gell-Mann]], isang Nobelista sa kalaunan na, bilang isang bumibisitang siyentipiko, ay nagtrabaho kasama niya sa Institute for Advanced Study noong 1951, ay nag-alok ng opinyon dito: {{quote|Wala siyang ''Sitzfleisch'', "''sitting flesh''," kapag umupo ka sa isang upuan. Sa pagkakaalam ko, hindi siya nagsulat ng mahabang papel o gumawa ng mahabang kalkulasyon, kahit anong ganyan. Wala siyang pasensya para doon; ang kanyang sariling gawa ay binubuo ng maliit na ''aperçus'', ngunit medyo makikinang. Ngunit binigyang-inspirasyon niya ang ibang tao na gumawa ng mga bagay, at ang kanyang impluwensya ay hindi kapani-paniwala.<ref name="Bird, p. 375">{{harvnb|Bird|Sherwin|2005|p=375}}</ref>}} ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} == Mga pinagkuhaan == {{refbegin|colwidth=30em|indent=yes}} * {{cite book |last1=Anderson |first1=Leif E. |last2=Whitaker |first2=Ewen A. |title=NASA Catalogue of Lunar Nomenclature |publisher=[[National Aeronautics and Space Administration]] |location=Springfield, Virginia |year=1982 |oclc=9424347}} * {{cite book |last=Bethe |first=Hans |author-link=Hans Bethe |title=The Road from Los Alamos |publisher=[[Springer Science+Business Media]] |location=New York |year=1968b |isbn=978-0-88318-707-4 |oclc=22661282 |url=https://archive.org/details/roadfromlosalamo00beth }} * {{cite book |last1=Bird |first1=Kai |author-link=Kai Bird|first2=Martin J. |last2=Sherwin |author-link2=Martin J. Sherwin |title=American Prometheus: The Triumph and Tragedy of J. Robert Oppenheimer|location=New York|publisher=Alfred A. Knopf|year=2005|isbn=978-0-375-41202-8 |oclc=56753298 |title-link=American Prometheus }} * {{cite book |author-first=McGeorge |author-last=Bundy | author-link=McGeorge Bundy |title=Danger and Survival: Choices About the Bomb in the First Fifty Years |url=https://archive.org/details/dangersurvivalch0000bund |publisher=Random House |location=New York |year=1988 | isbn=978-0-394-52278-4}} * {{cite book |last=Carson |first=Cathryn |author-link=Cathryn Carson|contribution=§Introduction |pages=1–10 |editor-last=Carson |editor-first=Cathryn|editor2-last=Hollinger |editor2-first=David A. |title=Reappraising Oppenheimer: Centennial Studies and Reflections|location=Berkeley, California|year=2005|isbn=978-0-9672617-3-7|publisher=Office for History of Science and Technology, University of California|oclc=64385611 }} * {{cite book |last = Cassidy |first = David C. |author-link = David C. Cassidy |title = J. Robert Oppenheimer and the American Century |publisher = Pi Press |location = New York |year = 2005 |isbn = 978-0-13-147996-8 |oclc = 56503198 |url = https://archive.org/details/jrobertoppenheim00cass_0 }} * {{cite book |last1 = Childs |first1 = Herbert |title = An American Genius: The Life of Ernest Orlando Lawrence, Father of the Cyclotron |url = https://archive.org/details/americangeniusl00chil |url-access = registration |publisher = E. P. Dutton |location = New York, New York |year = 1968 |isbn = 978-0-525-05443-6 |oclc = 273351 }} * {{cite book |last=Conant |first=Jennet |author-link=Jennet Conant |title=109 East Palace: Robert Oppenheimer and the Secret City of Los Alamos |publisher=Simon & Schuster |location=New York |year=2005 |isbn=978-0-7432-5007-8 |url=https://archive.org/details/109eastpalacerob00cona }} * {{cite book |last=Feldman |first=Burton |author-link=Burton Feldman |title=The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige |publisher=Arcade Publishing |location=New York |year=2000 |isbn=978-1-55970-537-0 |url=https://archive.org/details/nobelprizehistor00feld }} * {{cite book |last=Groves |first=Leslie |author-link=Leslie Groves |title=Now it Can be Told: The Story of the Manhattan Project. |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov |url-access=registration |location=New York |publisher=Harper & Brothers |year=1962 |isbn=978-0-306-70738-4 }} * {{cite book |last= Haynes |first=John Earl |author-link=John Earl Haynes |title= Early Cold War Spies: The Espionage Trials that Shaped American Politics|url= https://archive.org/details/earlycoldwarspie0000hayn |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn= 978-0-521-67407-2 }} * {{cite book|last=Herken|first=Gregg|author-link=Gregg Herken|title=Brotherhood of the Bomb: The Tangled Lives and Loyalties of Robert Oppenheimer, Ernest Lawrence, and Edward Teller|url=https://archive.org/details/brotherhoodofbom0000herk|url-access=registration|location=New York|publisher=Henry Holt and Company|year=2002|isbn=978-0-8050-6588-6}} * {{cite book|last1=Hewlett |first1=Richard G. |author-link = Richard G. Hewlett |last2=Anderson |first2=Oscar E. |title=The New World, 1939–1946 |series = A History of the United States Atomic Energy Commission |location = University Park, Pennsylvania |publisher=Pennsylvania State University Press |year = 1962 |isbn = 978-0-520-07186-5 }} * {{cite book |last1 = Hewlett |first1 = Richard G. |author-link = Richard G. Hewlett |last2 = Duncan |first2 = Francis | title = Atomic Shield, Volume II, 1947–1952 |series = A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher = Pennsylvania State University Press |location = University Park, Pennsylvania |year = 1969 |isbn = 978-0-520-07187-2}} * {{cite book |author-last = Hewlett |author-first = Richard G. |author-link = Richard G. Hewlett |author2-last = Holl |author2-first = Jack M. |title = Atoms for Peace and War, 1953–1961: Eisenhower and the Atomic Energy Commission |url = https://www.energy.gov/sites/prod/files/2013/08/f2/HewlettandHollAtomsforPeaceandWarComplete.pdf |series = A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher = University of California Press |location = Berkeley, California |year = 1989 |isbn = 978-0-520-06018-0 |access-date = July 19, 2020 |archive-date = September 23, 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923022050/https://www.energy.gov/sites/prod/files/2013/08/f2/HewlettandHollAtomsforPeaceandWarComplete.pdf |url-status = live }} * {{cite journal |last=Hijiya |first=James A. |title=The ''Gita'' of Robert Oppenheimer |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |volume=144 |issue=2 |date=June 2000 |issn=0003-049X |access-date=December 23, 2013 |url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/proceedings/Hijiya.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126020921/http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/proceedings/Hijiya.pdf |archive-date=November 26, 2013 }} * {{cite book |last1=Hoddeson |first1=Lillian |author-link=Lillian Hoddeson |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |author4-link=Catherine Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} * {{cite book |last=Hollinger |first=David A. |author-link=David Hollinger |contribution=§Afterward |pages=385–390 |editor-last=Carson |editor-first=Cathryn|editor2-last=Hollinger |editor2-first=David A. |title=Reappraising Oppenheimer: Centennial Studies and Reflections|location=Berkeley, California|year=2005|isbn=978-0-9672617-3-7|publisher=Office for History of Science and Technology, Univ. of California|oclc=64385611}} * {{cite book |last=Hufbauer |first=Karl |contribution=J. Robert Oppenheimer's Path to Black Holes |pages=31–47 |editor-last=Carson |editor-first=Cathryn|editor2-last=Hollinger |editor2-first=David A. |title=Reappraising Oppenheimer: Centennial Studies and Reflections|location=Berkeley, California|year=2005|isbn=978-0-9672617-3-7|publisher=Office for History of Science and Technology, Univ. of California|oclc=64385611}} * {{cite book |last1=Hunner |first1=John |title=J. Robert Oppenheimer, the Cold War, and the Atomic West |date=2012 |publisher=University of Oklahoma Press |location=Norman, Oklahoma |isbn=978-0-8061-6308-6 |oclc=269455821 }} * {{cite book|last = Jones |first = Vincent |title = Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher = [[United States Army Center of Military History]] |location = Washington, D.C. | year = 1985 }} * {{cite book |last=Jungk |first=Robert |author-link=Robert Jungk |year=1958 |title=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists |location=New York |publisher=Harcourt Brace |isbn=978-0-15-614150-5 |oclc=181321 |title-link=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists }} * {{cite book |last= Kelly |first=Cynthia C.|title=Oppenheimer and the Manhattan Project: Insights into J. Robert Oppenheimer, "Father of the Atomic Bomb" |url= https://archive.org/details/oppenheimermanha0000cynt |location=Hackensack, New Jersey |publisher=World Scientific |year=2006 |isbn=978-981-256-418-4 |oclc=65637244 }} * {{cite book |author-last=McMillan |author-first=Priscilla Johnson |author-link=Priscilla Johnson McMillan |title=The Ruin of J. Robert Oppenheimer and the Birth of the Modern Arms Race |publisher=Viking |location=New York |year=2005 |isbn=978-0-670-03422-2 |url=https://archive.org/stream/ruinofjrobertopp00mcmi#page/136/mode/2up/search/livermore }} * {{cite book | last = Monk | first = Ray | author-link = Ray Monk | title = Robert Oppenheimer: A Life Inside the Center | url = https://archive.org/details/robertoppenheime0000monk | year = 2012 | publisher = Doubleday | location = New York; Toronto | isbn = 978-0-385-50407-2}} * {{cite book|last=Pais|first=Abraham|author-link=Abraham Pais|title=J. Robert Oppenheimer: A Life|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=978-0-19-516673-6|location=Oxford|oclc=65637244|url=https://archive.org/details/jrobertoppenheim00pais_0}} * {{cite book |last=Polenberg|first=Richard|author-link=Richard Polenberg|title=In the Matter of J. Robert Oppenheimer: The Security Clearance Hearing|url=https://archive.org/details/inmatterofjrober0000unse_x9g5|location=Ithaca, New York |publisher=Cornell University |oclc=47767155 |year=2002 |isbn=978-0-8014-3783-0}} * {{cite book |last=Polenberg|first=Richard |author-link=Richard Polenberg|contribution=The Fortunate Fox |title=Reappraising Oppenheimer: Centennial Studies and Reflections |pages=267–272 |editor-last=Carson |editor-first=Cathryn|editor2-last=Hollinger |editor2-first=David A.|location=Berkeley, California|year=2005|isbn=978-0-9672617-3-7|publisher=Office for History of Science and Technology, Univ. of California|oclc=64385611}} * {{cite magazine |last=Rhodes |first=Richard |author-link=Richard Rhodes |title='I Am Become Death ... ': The Agony of J. Robert Oppenheimer |magazine=[[American Heritage (magazine)|American Heritage]] |date=October 1977 |url=http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1977/6/1977_6_70.shtml |access-date=May 23, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612140401/http://www.americanheritage.com/articles/magazine/ah/1977/6/1977_6_70.shtml |archive-date=June 12, 2008 }} * {{cite book |last = Rhodes |first=Richard |author-link=Richard Rhodes|title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=978-0-671-44133-3 |oclc=13793436 |title-link=The Making of the Atomic Bomb }} * {{cite book |author-last = Rhodes |author-first = Richard |author-link = Richard Rhodes |title = Dark Sun: The Making of the Hydrogen Bomb |publisher = Simon & Schuster |location = New York |year = 1995 |isbn = 978-0-684-82414-7 |url = https://www.simonandschuster.com/books/Dark-Sun/Richard-Rhodes/9780684824147 |access-date = July 14, 2020 |archive-date = June 14, 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200614105357/https://www.simonandschuster.com/books/Dark-Sun/Richard-Rhodes/9780684824147 |url-status = live }} * {{cite journal |last=Sanders |first=Jane A. |date=1979 |title=The University of Washington and the Controversy over J. Robert Oppenheimer |url=https://archive.org/details/pacific-northwest-quarterly_1979-01_70_1/page/8 |journal=The Pacific Northwest Quarterly |volume=70 |issue=1 |pages=8–19 |issn=0030-8803 |jstor=40489791}} * {{cite book |last=Schweber |first=Silvan |author-link=Silvan S. Schweber |title=Einstein and Oppenheimer: the Meaning of Genius |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |year=2008 |isbn=978-0-674-02828-9 |oclc=175218496 |url=https://archive.org/details/einsteinoppenhei00schw }} * {{cite book|last1=Smith|first1=Alice Kimball|author-link=Alice Kimball Smith|last2=Weiner|first2=Charles|title=Robert Oppenheimer: Letters and recollections|url=https://archive.org/details/robertoppenheime00oppe|url-access=registration|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|year=1980|isbn=978-0-8047-2620-7|oclc=5946652}} * {{cite book |last1=Spangenburg |first1=Ray |first2=Diane |last2=Moser |year=2004 |title=Science Frontiers, 1946 to the Present |url=https://archive.org/details/sciencefrontiers00span |url-access=registration |location=New York |publisher=Facts On File |isbn=978-0-816-06880-7 |oclc=63147774 }} * {{cite book|last=Stern|first=Philip M.|title=The Oppenheimer Case: Security on Trial |url=https://archive.org/details/oppenheimercases00sterrich|location=New York |publisher=Harper & Row|year=1969 |oclc=31389}} * {{cite book |last=Strout |first=Cushing |author-link=Cushing Strout |url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&docId=23021257 |title=Conscience, Science and Security: The Case of Dr. J. Robert Oppenheimer |location=Chicago |publisher=Rand McNally |year=1963 |access-date=September 1, 2017 |archive-date=December 27, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227053214/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&docId=23021257 |url-status=live }} * {{cite book |last=Szasz |first=Ferenc M. |title=The Day the Sun Rose Twice |publisher=University of New Mexico Press |year=1984 |location=Albuquerque, New Mexico |isbn=978-0-8263-0767-5 |oclc=10779209 |url=https://archive.org/details/daysunrosetwic00szas }} * {{cite book |last=United States Atomic Energy Commission |author-link=United States Atomic Energy Commission |title=In the Matter of Dr. J. Robert Oppenheimer |year=1954 |publisher=United States Government Printing Office |location=Washington, D.C. |url=https://archive.org/details/unitedstatesatom007206mbp |access-date=February 20, 2013 }} * {{cite book |last=Wolverton |first=Mark |title=A Life in Twilight: The Final Years of J. Robert Oppenheimer |location=New York |publisher=St. Martin's Press |year=2008 |isbn=978-0-312-37440-2 |oclc=223882887 |url=https://archive.org/details/lifeintwilightfi00wolv }} * {{cite book |last=Wortham |first=Biscoe Hale |title=The Śatakas of Bhartr̥ihari |series=Trübner's Oriental series |publisher=Trübner |location=London |year=1886 |url=https://archive.org/details/satakasofbhartri00bharuoft/page/n30/mode/1up |access-date=November 12, 2022 }} * {{cite book |last1=Young |first1=Ken |author-link1=Ken Young |first2=Warner R. |last2=Schilling |author-link2=Warner R. Schilling |title=Super Bomb: Organizational Conflict and the Development of the Hydrogen Bomb |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, New York |year=2019 |isbn=978-1-5017-4516-4 |url=https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501745164/super-bomb |access-date=July 14, 2020 |archive-date=September 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925192221/https://www.cornellpress.cornell.edu/book/9781501745164/super-bomb/ |url-status=live }} {{refend}} == Mga kawing panlabas == {{commons|J. Robert Oppenheimer}} *[https://web.archive.org/web/20131204154206/http://cstms.berkeley.edu/archive/oppenheimer/exhibit/ Biography and online exhibit created for the centennial of his birth] *[http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/j-robert-oppenheimers-interview/ 1965 Audio Interview with J. Robert Oppenheimer by Stephane Groueff] Voices of the Manhattan Project *[http://brotherhoodofthebomb.com/bhbsource/documents.html Was Oppenheimer a member of the Communist Party?] documents on the question *[http://www.lib.berkeley.edu/MRC/onlinemedia.html On Atomic Energy, Problems to Civilization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090222145700/http://www.lib.berkeley.edu/MRC/onlinemedia.html |date=2009-02-22 }} audio file of [[UC Berkeley]] talk, November 1946 *[http://www.atomicarchive.com/Movies/Movie8.shtml Oppenheimer talking about the experience of the first bomb test] (video file, "Now I am become death, destroyer of worlds.") *[http://www.dartmouth.edu/~library/digital/collections/lectures/oppenheimer/index.html "Freedom and Necessity in the Sciences"] audio and documents from a lecture at [[Dartmouth College]], April 1959 *[http://ww2db.com/person_bio.php?person_id=215 WW2DB: Robert Oppenheimer] {{authority control}} {{BD|1904|1967|Oppenheimer, Robert}} [[Kategorya:Mga Amerikano]] [[Kategorya:Mga pisiko]] {{stub|Talambuhay|Estados Unidos|Pisika}} 8gklqcki5gm5dmbybpr9ccm9usnaifz Linus Pauling 0 102462 2236594 2204811 2026-10-24T08:18:03Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236594 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata | image = Linus Pauling 1962.jpg | caption = Si Pauling noong 1962 | birth_date = {{birth date|1901|2|28}}}} Si '''Linus Carl Pauling''' (28 Pebrero 1901 – 19 Agosto 1994) ay isang Amerikanong ''chemist'', ''biochemist,'' aktibista para sa kapayapaan, manunulat, at tagapagturo. Siya ay naglathala ng mahigit 1200 artikulo at aklat, kung saan humigit- kumulang 850 sa mga ito ay may kinalaman sa mga paksang siyentipiko.  Tinagurian umano siya ng ''New Scientist'' bilang isa sa 20 dakilang siyentista ng panahon, at noong 2000, siya ay kinilala bilang ika-16 na pinakamahalagang siyentista sa kasaysayan. Si Pauling ay isa mga tagapagtatag ng larangan ng ''quantum chemistry'' at ''molecular biology''.  Dahil sa kanyang ambag sa agham, si Pauling ay pinagkalooban ng ''Nobel Prize'' sa Kimika noong 1954. Sa taong 1962, dahil naman sa kanyang pangkapayapaan na aktibismo, siya ay napagkalooban ng ''Nobel Peace Prize''. Ito ang nagbigay daan sa kanya bilang ang kaisa-isang taong tumanggap ng dalawang ''Nobel Prize'' nang walang kahati. Isa siya sa apat lamang na indibidwal na nagtamo ng mahigit sa isang ''Nobel Prize'' (ang iba ay sina Marie Curie, John Bardeen, at Frederick Sanger). Isa rin siya sa dalawang tao lamang na nakatanggap ng nasabing gantimpala sa iba’t-ibang larangan; ang isa ay si Marie Curie. Pinag-aralan din ni Pauling ang istruktura ng DNA, isang problema na nalutas nina James Watson at Francis Crick. Sa mga sumunod na taon, itinaguyod niya ang ''orthomolecular medicine'', ''megavitamin therapy'', ''dietary supplements'', at ang pag-inom ng maraming dosis ng bitamina C, ngunit wala sa mga ito ang natanggap sa ''mainstream scientific community''.[[Talaksan:Pauling.jpg|thumb|right|Si Linus Pauling.]] ==Talambuhay== Si Pauling ay ipinanganak noong Pebrero 28, 1901, sa [[Portland, Oregon]]. Ang kanyang ama, si Herman Pauling, ay isang durugista na may lahing Aleman, at ang kanyang ina, si Lucy Pauling, ay may pinagmulang lahing Ingles-Eskoses. Si Linus ay pumasok sa mga paaralan sa Condon at Portland, pagkatapos ay nag-aral sa [[Oregon State College]], nakakuha ng batsilyer ng agham sa inhenyeriyang kemikal noong 1922. Nagturo siya sa kolehiyo at kalaunan ay naging Teaching Fellow sa [[California Institute of Technology]], kung saan nakakuha siya ng Ph. D. sa kemistri noong 1925.<ref>{{Cite web |title=Nobel Prize in Chemistry 1954 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1954/pauling/biographical/ |access-date=2025-02-12 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> == Mga publikasyon == ===Mga aklat=== {{Library resources box|by=yes|onlinebooksby=yes|viaf= 91892412}} * {{Cite book |last1=Pauling |first1=Linus |title=Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry |last2=Wilson |first2=E. B. |publisher=Reprinted by [[Dover Publications]] |year=1985 |isbn=978-0-486-64871-2 |author-mask=2 |orig-year=Originally published in 1935}} * {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=The Nature of the Chemical Bond and the Structure of Molecules and Crystals |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1939 |author-mask=——}} * {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=General Chemistry: An Introduction to Descriptive Chemistry and Modern Chemical Theory |publisher=[[W. H. Freeman and Company|Freeman]] |year=1947 |author-mask=——}} ** Greatly revised and expanded in 1947, 1953, and 1970. Reprinted by [[Dover Publications]] in 1988. * {{Cite journal |last1=Pauling |first1=Linus |title=The Architecture of Molecules |last2=Hayward |first2=Roger |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |publisher=[[W. H. Freeman and Company|Freeman]] |year=1964 |isbn=978-0-7167-0158-3 |volume=51 |location=San Francisco |pages=977–84 |doi=10.1073/pnas.51.5.977 |pmc=300194 |pmid=16591181 |author-mask=2 |doi-access=free |issue=5|bibcode=1964PNAS...51..977P }} ** [http://scarc.library.oregonstate.edu/coll/pauling/bond/index.html Manuscript notes and typescripts (clear images)] * {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=No more war! |url=https://archive.org/details/nomorewr0000linu |publisher=Dodd, Mead & Co |year=1958 |isbn=978-1-124-11966-3 |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=Vitamin C, the Common Cold and the Flu |url=https://archive.org/details/vitaminccommonco0000paul |publisher=[[W. H. Freeman and Company|Freeman]] |year=1977 |isbn=978-0-7167-0360-0 |author-mask=2}} * {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=How to Live Longer and Feel Better |url=https://archive.org/details/howtolivelongerf00linu |publisher=Avon |year=1987 |isbn=978-0-380-70289-3 |author-mask=2}} * {{Cite book |last1=Cameron |first1=E. |author1-link=Ewan Cameron |title=Cancer and Vitamin C: A Discussion of the Nature, Causes, Prevention, and Treatment of Cancer With Special Reference to the Value of Vitamin C |url=https://archive.org/details/cancervitamincdi0000came |last2=Pauling |first2=Linus |publisher=Camino |year=1993 |isbn=978-0-940159-21-1 |author-mask2=2}} * {{Cite book |last=Pauling |first=Linus |title=Linus Pauling On Peace: A Scientist Speaks Out on Humanism and World Survival |url=https://archive.org/details/linuspaulingonpe0000unse |publisher=Rising Star Press |year=1998 |isbn=978-0-933670-03-7 |author-mask=2}} * {{Cite book |last1=Hoffer |first1=Abram |title=Healing Cancer: Complementary Vitamin & Drug Treatments |url=https://archive.org/details/healingcancercom0000hoff |last2=Pauling |first2=Linus |publisher=CCNM Press |year=2004 |isbn=978-1-897025-11-6 |location=Toronto |author-mask2=2}} * {{Cite book |last1=Ikeda |first1=Daisaku |title=A Lifelong Quest for Peace: A Dialogue |last2=Pauling |first2=Linus |publisher=I. B. Tauris |others=Richard L. Gage (ed., trans.) |year=2008 |isbn=978-1-84511-889-1 |location=London |author-mask2=2}} ===Mga artikulo sa dyornal=== * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1927 |title=The Theoretical Prediction of the Physical Properties of Many-Electron Atoms and Ions. Mole Refraction, Diamagnetic Susceptibility, and Extension in Space |journal=[[Proceedings of the Royal Society|Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences]] |volume=114 |issue=767 |pages=181–211 |bibcode=1927RSPSA.114..181P |doi=10.1098/rspa.1927.0035 |doi-access=free}} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1929 |title=The Principles Determining the Structure of Complex Ionic Crystals |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=51 |issue=4 |pages=1010–1026 |doi=10.1021/ja01379a006|bibcode=1929JAChS..51.1010P }} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1931 |title=The Nature of the Chemical Bond. I. Application of Results Obtained from the Quantum Mechanics and from a Theory of Paramagnetic Susceptibility to the Structure of Molecules |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=53 |issue=4 |pages=1367–1400 |doi=10.1021/ja01355a027|bibcode=1931JAChS..53.1367P }} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1931 |title=The Nature of the Chemical Bond. II. The One-Electron Bond and the Three-Electron Bond |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=53 |issue=9 |pages=3225–3237 |doi=10.1021/ja01360a004|bibcode=1931JAChS..53.3225P }} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1932 |title=The Nature of the Chemical Bond. III. The Transition from One Extreme Bond Type to Another |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=54 |issue=3 |pages=988–1003 |doi=10.1021/ja01342a022|bibcode=1932JAChS..54..988P }} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1932 |title=The Nature of the Chemical Bond. IV. The Energy of Single Bonds and the Relative Electronegativity of Atoms |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=54 |issue=9 |pages=3570–3582 |doi=10.1021/ja01348a011|bibcode=1932JAChS..54.3570P }} * {{Cite journal |last1=Pauling |first1=L. |last2=Wheland |first2=G. W. |author-mask=2 |year=1933 |title=The Nature of the Chemical Bond. V. The Quantum-Mechanical Calculation of the Resonance Energy of Benzene and Naphthalene and the Hydrocarbon Free Radicals |url=https://authors.library.caltech.edu/11409/1/PAUjcp33c.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://authors.library.caltech.edu/11409/1/PAUjcp33c.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |journal=The Journal of Chemical Physics |volume=1 |issue=6 |pages=362 |bibcode=1933JChPh...1..362P |doi=10.1063/1.1749304}} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1935 |title=The Structure and Entropy of Ice and of Other Crystals with Some Randomness of Atomic Arrangement |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=57 |issue=12 |pages=2680–2684 |doi=10.1021/ja01315a102|bibcode=1935JAChS..57.2680P }} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1940 |title=A Theory of the Structure and Process of Formation of Antibodies* |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=62 |issue=10 |pages=2643–2657 |doi=10.1021/ja01867a018|bibcode=1940JAChS..62.2643P }} * {{Cite journal |last=Pauling |first=L. |author-mask=2 |year=1947 |title=Atomic Radii and Interatomic Distances in Metals |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=69 |issue=3 |pages=542–553 |doi=10.1021/ja01195a024|bibcode=1947JAChS..69..542P }} * {{Cite journal |last1=Pauling |first1=L. |last2=Itano |first2=H. A. |last3=Singer |first3=S. J. |author3-link=Seymour Jonathan Singer |last4=Wells |first4=I. C. |author-mask=2 |year=1949 |title=Sickle Cell Anemia, a Molecular Disease |journal=Science |volume=110 |issue=2865 |pages=543–548 |bibcode=1949Sci...110..543P |doi=10.1126/science.110.2865.543 |pmid=15395398|s2cid=31674765 }} * {{Cite journal |last1=Pauling |first1=L. |last2=Corey |first2=R. B. |last3=Branson |first3=H. R. |author3-link=Herman Branson |author-mask=2 |year=1951 |title=The structure of proteins: Two hydrogen-bonded helical configurations of the polypeptide chain |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1951-04_37_4/page/205 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=37 |issue=4 |pages=205–11 |bibcode=1951PNAS...37..205P |doi=10.1073/pnas.37.4.205 |pmc=1063337 |pmid=14816373 |doi-access=free}} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{English|Linus Pauling}} {{Authority control}} {{BD|1901|1994|Pauling, Linus}} [[Kategorya:Mga kimiko mula sa Estados Unidos]] [[Kategorya:Mga guro]] [[Kategorya:Mga aktibista]] [[Kategorya:Mga laureado ng Gantimpalang Nobel]] [[Kategorya:Mga manunulat mula sa Estados Unidos]] {{stub}} hdplpkmvtfiitbd002yywq2gx5izfrz Martinika 0 115534 2236593 1896521 2026-10-24T08:15:36Z Rinconada227 157375 2236593 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement/Wikidata}} Ang '''Martinika''' ay isang isla sa silangan ng [[Dagat Caribbean]], na may lawak na 1128 square kilometers. Ito'y departamentong ibayong dagat ng [[Pransiya]]. Sa Hilagang-Kaunlaran ng isla ay ang [[Dominica]], at sa Timog ay ang [[St Lucia]], at sa Timog-Silangan ay matatagpuan ang [[Barbados]]. Katulad ng departamentong ibayong dagat, ang Martinika ay bahagi ng dalawampu't anim na mga rehiyon ng Pransiya (bilang isang Rehiyong ibayong dagat) at bahagi rin ng republika. Bilang bahagi ng Pransiya, ang Martinique ay bahagi rin ng Unyong Europeo at ang salaping ginagamit dito ay ang euro. Ang opisyal na wika ay Pranses, subalit marami sa kanilang mga tao dito ay nagsasalita ng Antillean Creole. Ang Martinika ay matatagpuan sa lahat ng mga bankong nota na nakabaligtaran sa ilalim ng bawat na nota, sa kanan ng [[wikang Griyego|Griyegong]] ΕΥΡΩ (EURO) sunod ng demonasyon. == Sanggunian == {{reflist}} == Tingnan din == * [[Pransiya]] [[Kategorya:Mga pulo ng Pransiya]] ok9t4dm7udiaa32lh2fycx0igtbf5dj Hemichordata 0 121396 2236591 1893846 2026-10-24T08:14:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236591 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox |image={{wikidata|property|raw|P18}} |taxon={{wikidata|property|raw|P225}} |authority={{wikidata|qualifier|linked|P225|P405}} {{wikidata|qualifier|linked|P225|P574}}{{wikidata|references|P225}} }} Ang '''Hemichordata''' ay isang [[phylum]] ng mga imbertebradong [[hayop]] na naninirahan sa dagat. Sila ay itinataguriang isang kalapit na phylum ng mga [[Echinodermata|echinoderm]] at ng mga [[Chordata|chordate]], na kasama sa mga [[Deuterostome|Deuterostomia]].<ref name=":0">{{cite journal | last1 = Tassia | first1 = MG | last2 = Cannon | first2 = JT | last3 = Konikoff | first3 = CE | last4 = Shenkar | first4 = N | last5 = Halanych | first5 = KM | author6-link = Billie J. Swalla | last6 = Swalla | first6 = BJ | year = 2016 | title = The Global Diversity of Hemichordata | journal = PLOS ONE | volume = 11 | issue = 10| page = e0162564 | doi = 10.1371/journal.pone.0162564 | pmid=27701429 | pmc=5049775| bibcode = 2016PLoSO..1162564T | doi-access = free }}</ref><ref name=":1">{{Cite journal | last1 = Cameron | first1 = CB | last2 = Garey | first2 = JR | author3-link = Billie J. Swalla | last3 = Swalla | first3 = BJ | title = Evolution of the chordate body plan: new insights from phylogenetic analyses of deuterostome phyla | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-04-25_97_9/page/4469 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 97 | issue = 9 | pages = 4469–74 | date = 25 April 2000 | pmid = 10781046 | pmc = 18258 |bibcode = 2000PNAS...97.4469C |doi = 10.1073/pnas.97.9.4469 | doi-access = free }}</ref> Hinahati ang mga Hemichordata sa mga klaseng Enteropneusta at Pterobranchia, habang isa lamang ang kilalang espesye sa klaseng Planctosphaeroidea, ang ''Planctosphaera pelagica''.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> [[Kategorya:Animalia]] [[Kategorya:Hayop]] == Mga pinagkunan == <references />{{stub|Hayop}} jc8sk0gzorbznhzxgmko8b1372k9xck Asigliano Veneto 0 122911 2236388 2234681 2026-10-23T23:45:06Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236388 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Asigliano Veneto|official_name=Comune di Asigliano Veneto|native_name=|image_size=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|18|N|11|27|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=VEN}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=VI}} (VI)|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=8|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Asiglianesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=22|saint=[[Martin ng Tours|San Martino]]|day=Unang Linggo pagkatapos ng Nobyembre 1|postal_code=36020|area_code=0444|website={{official website|http://www.comune.asiglianoveneto.vi.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=024010|frazioni=[[Cologna Veneta]] (VR), [[Orgiano]], [[Poiana Mayre]]|image_skyline=Asigliano Veneto - Municipio.jpg|image_caption=Munisipyo}} [[File:Asigliano_Veneto_-_Municipio.jpg|right|thumb| Munisipyo ng Asigliano Veneto]] Ang '''Asigliano Veneto''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Vicenza]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. == Kasaysayan == Mula sa mga dokumentong makukuha, hindi maaaring malaman nang may katiyakan ang sinaunang lokasyon nito; gayunpaman, mula sa iba't ibang pahiwatig, maaaring ipagpalagay na ito ay matatagpuan sa lugar na tinatawag pa ring "Torre". Ang Tore na ito ay nabanggit sa isang investiture na ginawa ni Obispo [[Bartolomeo da Breganze]] noong Marso 1265 pabor sa isang nagngangalang Marco Paganizi;<ref>In tale atto, il Paganizi prometteva di ''custodire et salvare turrem et castrum de Assillano pro ipso domino episcopo et episcopato vicentino et turrem et castrum eidem predicto domino episcopo aut eius certo nuncio libera, illesa, et expedita reddere, restituere et assignare quandocumque ipse dominus episcopus… voluerit''.</ref> at mula sa batas na ito ay mahihinuha na ang tore at kastilyo ay gumagana pa rin noong panahong iyon at nilayon ng obispo na ibalik ang mga ito kaagad kung sakaling kailanganin. Mula sa isa pang batas ng imbestidura kasunod ng nabanggit, na may petsang Agosto 1265, malinaw na sa naunang panahon ni Ezzelini, ang kastilyo ng Asigliano ay nahulog sa mga kamay ng mga kaaway ng obispo dahil sa pagtataksil ng isang nagngangalang Galeda, anak ni Mucio.<ref name="CAsigliano">{{Cita|Canova, 1979|p. 164}}.</ref> Sa mga sumunod na panahon, bihirang banggitin sa mga pyudal na imbestidura ang kastilyo at hindi na ito muling binabanggit mula noong ika-14 na siglo pataas; Maaaring nawasak ito noon pang katapusan ng ika-13 siglo, ngunit tila mas malamang na ang pagkawasak ay naganap pagkatapos ng 1311 noong panahon ng mga tunggalian sa pagitan ng Padua at Scaligeri na nangyari partikular sa lugar ng Mababang Vicenza. Gayunpaman, ang pagkawasak na ito ay tiyak na ganap at tiyak, dahil noong panahon pa ni Pagliarino - ibig sabihin, noong kalagitnaan ng ika-15 siglo - isang kupas na alaala na lamang ng kastilyo ang natitira; gayunpaman, noong ika-16 na siglo, ang burgus ay naaalala pa rin, dahil ang isang titulo na ginawa sa Asigliano noong ika-22 ng Agosto 1530 ay tumutukoy sa mga lupang matatagpuan sa ora del borgo apud illos de Malerbis.<ref name="CAsigliano" /> == Demograpiko == Noong 2001, ang Asigliano Veneto ay may populasyon na 860 at 281 pamilya na naninirahan sa bayan. == Mga pinagkuhanan == * [https://maps.google.com/maphp?hl=en&ned=us&tab=nl&q=Asigliano%20Veneto,%20Italy (Mga Mapa ng Google)] * [https://web.archive.org/web/20160303212202/http://dawinci.istat.it/daWinci/jsp/dawinci.jsp?q=pl02000102442301 Senso ng 2001] * [http://veneto.indettaglio.it/eng/comuni/vi/asiglianoveneto/asiglianoveneto.html] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Province of Vicenza}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] p1unxw9wyznvf282rvx5rmpv325btbm Garda, Veneto 0 123069 2236598 1848399 2026-10-24T08:23:25Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375133908|Garda, Veneto]]" 2236598 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Garda|official_name=Comune di Garda|image=Lago di Garda mit Blick auf die Stadt Garda - panoramio.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|34|N|10|43|E|region:IT_type:city(3802)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=VEN}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=VR}} (VR)|frazioni=-|mayor_party=|mayor=Davide Bendinelli|area_footnotes=|area_total_km2=14.37|population_footnotes=|population_demonym=Gardesani|elevation_footnotes=|elevation_m=67|saint=[[Pag-aakyat sa Langit kay Maria]]|day=Agosto 15|postal_code=37016|area_code=045|website={{Official website|http://www.comunedigarda.it/}}|footnotes=}} [[File:Punta_San_Vigilio.jpg|thumb|240x240px| Punta San Vigilio at Baia delle Sirene,.]] [[File:Villa_degli_Albertini.JPG|thumb|240x240px| Villa degli Albertini.]] Ang '''Garda''' ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa baybayin ng [[Lawa ng Garda]] sa [[Lalawigan ng Verona]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ang Garda ay {{Convert|32|km|0|abbr=off}} mula sa [[Verona]], at isa sa pinakamaliit na bayan sa buong lalawigan. == Mga pangunahing tanawin == Ang makasaysayang sentro ng bayan, na may makikipot na kalye, ay buo pa rin. Kabilang sa mga tanawin ang: * ''Villa degli Albertini'' (ika-16 na siglo) kasama ang mga puno ng magnolia nito, * ''Palazzo dei Capitani'' (''Palasyo ng Kapitan''), isang gusaling kulay maputla-dilaw na itinayo sa estilong Venecianong [[Arkitekturang Gotiko|Gotiko]] (ika-14 na siglo) * ''Palazzo Carlotti'', na binuo sa estilong [[Arkitekturang Renasimyento|Renasimyento]] * ''Santa Maria Assunta''. Ang simbahang parokya na ito ay itinayo noong ika-6 hanggang ika-7 siglo, ngunit muling itinayo simula noong 1530 ni Giovanni Matteo Giberti. Gayunpaman, ang konstruksiyon ay nahinto dahil sa kakulangan ng pondo, at ang simbahan, na inialay sa [[Pag-aakyat sa Langit kay Maria]], ay natapos lamang noong 1764. Ang mga pintuan (1824) ay gawa sa puting batong Verones. Ang loob ay binubuo ng isang nabe at dalawang pasilyo. Ang silangang bahagi ay hinati ng anim na mabibigat na haligi, habang ang timog na bahagi ay may apat na mas magaan. Lahat sila ay konektado sa pamamagitan ng mga bilog na arko. Ang mga estatwa nina San Pedro at San Pablo (1886) ay ginawa ng eskultor na Verones na si Righetti, habang ang isang malaking krusipiho na gawa sa kahoy ay mula pa noong ika-14 hanggang ika-15 siglo. Sa likod ng krusipiho ay ang nakalimbag na utos ni Papa [[Papa Inocencio II|Inocencio II]] (Nobyembre 1138) na nagpapasiya sa pamamahagi ng mga [[Pahunos|ikapu]]. Ang altar sa gilid ni San [[Antonio ng Padua]] ay itinayo noong 1720. Ang altar ay ipininta ni [[Simone Brentani]], habang ang mga estatwa na gawa sa [[marmol na Carrara]] ay kumakatawan sa San Fabiano at San Sebastiano. Ang dalawang kumpisal na gawa sa walnut (ika-17 siglo) ay inukit ng pagawaan ni [[Andrea Brustolon]] sa estilong [[Rococo]]. Ang altar sa gilid (1648) sa "Capella dei Caduti" ay naglalaman ng isang estatwang kahoy ni "Madonna at Bata" (sa istilong Verones, ika-15 siglo). Sa kanang pasilyo matatagpuan ang altar sa gilid na may mga ipinintang larawan nina San [[Aloysius Gonzaga|Luigi Gonzaga]] at [[Vicente Ferrer|Vincenzo Ferreri]] ni [[Gaspare Diziani]] (1764). Ang pabinyagan ay nagmula pa noong ika-17 siglo. Ang pangunahing altar ay mula pa noong kalagitnaan ng ika-16 na siglo at nakatayo sa harap ng organo (1958). Sa likod ng altar sa dingding ay isang ''[[Pag-aakyat sa Langit kay Maria|Asunsiyon ni Maria]]'' (ika-17 siglo). Ang dalawang estatwa ng mga anghel sa harap ng altar ay inukit ni [[Francesco Filippini]] (1600). Ang pulpito ay gawa sa ugat ng tinik at walnut. * ''Rocca ng Garda'', isang kastilyo na nakatayo 300 m sa ibabaw ng bayan, na nag-aalok ng mga tanawin ng buong lawa. Sa ibabaw ng parehong lugar ay matatagpuan ang monasteryong [[Carmelita]] noong ika-15 siglo. * ''San Vigilio'', isang nayon na ang mga pangalan ay nagmula kay [[Vigilio ng Trento|San Vigilio]], ang [[Arkidiyosesis ng Trento|Obispo ng Trento]] mula 385 hanggang 402 AD. Noong 1540, itinayo [[Agostino Brenzoni|ni Agostino Brenzoni]] ang kanyang villa dito sa loob ng isang maliit na parke, na may disenyo ni [[Michele Sammicheli]]. Kabilang sa mga taong nanatili sa Brenzoni Villa sina [[Alejandro II ng Rusya|Tsar Alejandro]], ang [[Talaan ng mga monarko ng Napoles|Hari ng Napoles]], [[Winston Churchill]], [[Laurence Olivier]], [[Juan Carlos I ng Espanya|Haring Juan Carlos]] at ang [[maharlikang pamilya ng Britanya]]. == Mga karatig na komuna == * [[Bardolino]] * [[Costermano]] * [[Manerba del Garda]] * [[San Felice del Benaco]] * [[Torri del Benaco]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == <templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Commons}} * [http://www.comunedigarda.it/ Comune di Garda] Archived * [https://web.archive.org/web/20120309110907/http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=gar23 Interaktibong 360° na panorama ng Garda] {{Lago di Garda}}{{Province of Verona}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] dee0p07is0j3v2kexsi0p2pdp3ai5u6 2236599 2236598 2026-10-24T08:23:44Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Garda (VR)]] sa [[Garda, Veneto]] 2236598 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Garda|official_name=Comune di Garda|image=Lago di Garda mit Blick auf die Stadt Garda - panoramio.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|34|N|10|43|E|region:IT_type:city(3802)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=VEN}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=VR}} (VR)|frazioni=-|mayor_party=|mayor=Davide Bendinelli|area_footnotes=|area_total_km2=14.37|population_footnotes=|population_demonym=Gardesani|elevation_footnotes=|elevation_m=67|saint=[[Pag-aakyat sa Langit kay Maria]]|day=Agosto 15|postal_code=37016|area_code=045|website={{Official website|http://www.comunedigarda.it/}}|footnotes=}} [[File:Punta_San_Vigilio.jpg|thumb|240x240px| Punta San Vigilio at Baia delle Sirene,.]] [[File:Villa_degli_Albertini.JPG|thumb|240x240px| Villa degli Albertini.]] Ang '''Garda''' ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa baybayin ng [[Lawa ng Garda]] sa [[Lalawigan ng Verona]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ang Garda ay {{Convert|32|km|0|abbr=off}} mula sa [[Verona]], at isa sa pinakamaliit na bayan sa buong lalawigan. == Mga pangunahing tanawin == Ang makasaysayang sentro ng bayan, na may makikipot na kalye, ay buo pa rin. Kabilang sa mga tanawin ang: * ''Villa degli Albertini'' (ika-16 na siglo) kasama ang mga puno ng magnolia nito, * ''Palazzo dei Capitani'' (''Palasyo ng Kapitan''), isang gusaling kulay maputla-dilaw na itinayo sa estilong Venecianong [[Arkitekturang Gotiko|Gotiko]] (ika-14 na siglo) * ''Palazzo Carlotti'', na binuo sa estilong [[Arkitekturang Renasimyento|Renasimyento]] * ''Santa Maria Assunta''. Ang simbahang parokya na ito ay itinayo noong ika-6 hanggang ika-7 siglo, ngunit muling itinayo simula noong 1530 ni Giovanni Matteo Giberti. Gayunpaman, ang konstruksiyon ay nahinto dahil sa kakulangan ng pondo, at ang simbahan, na inialay sa [[Pag-aakyat sa Langit kay Maria]], ay natapos lamang noong 1764. Ang mga pintuan (1824) ay gawa sa puting batong Verones. Ang loob ay binubuo ng isang nabe at dalawang pasilyo. Ang silangang bahagi ay hinati ng anim na mabibigat na haligi, habang ang timog na bahagi ay may apat na mas magaan. Lahat sila ay konektado sa pamamagitan ng mga bilog na arko. Ang mga estatwa nina San Pedro at San Pablo (1886) ay ginawa ng eskultor na Verones na si Righetti, habang ang isang malaking krusipiho na gawa sa kahoy ay mula pa noong ika-14 hanggang ika-15 siglo. Sa likod ng krusipiho ay ang nakalimbag na utos ni Papa [[Papa Inocencio II|Inocencio II]] (Nobyembre 1138) na nagpapasiya sa pamamahagi ng mga [[Pahunos|ikapu]]. Ang altar sa gilid ni San [[Antonio ng Padua]] ay itinayo noong 1720. Ang altar ay ipininta ni [[Simone Brentani]], habang ang mga estatwa na gawa sa [[marmol na Carrara]] ay kumakatawan sa San Fabiano at San Sebastiano. Ang dalawang kumpisal na gawa sa walnut (ika-17 siglo) ay inukit ng pagawaan ni [[Andrea Brustolon]] sa estilong [[Rococo]]. Ang altar sa gilid (1648) sa "Capella dei Caduti" ay naglalaman ng isang estatwang kahoy ni "Madonna at Bata" (sa istilong Verones, ika-15 siglo). Sa kanang pasilyo matatagpuan ang altar sa gilid na may mga ipinintang larawan nina San [[Aloysius Gonzaga|Luigi Gonzaga]] at [[Vicente Ferrer|Vincenzo Ferreri]] ni [[Gaspare Diziani]] (1764). Ang pabinyagan ay nagmula pa noong ika-17 siglo. Ang pangunahing altar ay mula pa noong kalagitnaan ng ika-16 na siglo at nakatayo sa harap ng organo (1958). Sa likod ng altar sa dingding ay isang ''[[Pag-aakyat sa Langit kay Maria|Asunsiyon ni Maria]]'' (ika-17 siglo). Ang dalawang estatwa ng mga anghel sa harap ng altar ay inukit ni [[Francesco Filippini]] (1600). Ang pulpito ay gawa sa ugat ng tinik at walnut. * ''Rocca ng Garda'', isang kastilyo na nakatayo 300 m sa ibabaw ng bayan, na nag-aalok ng mga tanawin ng buong lawa. Sa ibabaw ng parehong lugar ay matatagpuan ang monasteryong [[Carmelita]] noong ika-15 siglo. * ''San Vigilio'', isang nayon na ang mga pangalan ay nagmula kay [[Vigilio ng Trento|San Vigilio]], ang [[Arkidiyosesis ng Trento|Obispo ng Trento]] mula 385 hanggang 402 AD. Noong 1540, itinayo [[Agostino Brenzoni|ni Agostino Brenzoni]] ang kanyang villa dito sa loob ng isang maliit na parke, na may disenyo ni [[Michele Sammicheli]]. Kabilang sa mga taong nanatili sa Brenzoni Villa sina [[Alejandro II ng Rusya|Tsar Alejandro]], ang [[Talaan ng mga monarko ng Napoles|Hari ng Napoles]], [[Winston Churchill]], [[Laurence Olivier]], [[Juan Carlos I ng Espanya|Haring Juan Carlos]] at ang [[maharlikang pamilya ng Britanya]]. == Mga karatig na komuna == * [[Bardolino]] * [[Costermano]] * [[Manerba del Garda]] * [[San Felice del Benaco]] * [[Torri del Benaco]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == <templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Commons}} * [http://www.comunedigarda.it/ Comune di Garda] Archived * [https://web.archive.org/web/20120309110907/http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=gar23 Interaktibong 360° na panorama ng Garda] {{Lago di Garda}}{{Province of Verona}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] dee0p07is0j3v2kexsi0p2pdp3ai5u6 Illasi 0 123085 2236605 1850105 2026-10-24T08:28:34Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375137513|Illasi]]" 2236605 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Illasi|official_name=Comune di Illasi|native_name=|image=Illasi2023.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|28|N|11|11|E|type:city(5,112)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[lalawigan ng Verona|Verona]] (VR)|frazioni=Cellore, Donzellino|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=25.0|population_footnotes=|population_demonym=Illasiani|elevation_footnotes=|elevation_m=157|saint=Bartolomeo day = Agosto 24 mayor = Giuseppe Vezzari website =|day=|postal_code=37031, 37030 frazioni|area_code=045|website=|footnotes=}}Ang '''Illasi''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Verona]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], mga {{Convert|90|km|mi}} kanluran ng [[Venecia]] at mga {{Convert|15|km|mi|0}} silangan ng [[Verona]]. Noong Disyembre 31, 2004, ito ay may populasyon na 5,112 at may lawak na {{Convert|25.0|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang munisipalidad ng Illasi ay naglalaman ng mga ''[[frazione]]'' (mga subdibisyon, pangunahin na mga sitio at nayon) ng Cellore at Donzellino. May hangganan ang Illasi sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Cazzano di Tramigna]], [[Colognola ai Colli]], [[Lavagno]], [[Mezzane di Sotto]], at [[Tregnago]]. == Kasaysayan == Ang lugar ay tinirhan na simula pa noong [[Panahong Bronse|Panahon ng Tanso]]: noong 2007, isang libingan na may 63 libingan, na may petsang ika-2 milenyo BK, ang natuklasan malapit sa nayon ng Arano. Ilang labi ang natagpuan mula sa presensya ng mga Romano sa lugar: ang mga bato, na ngayon ay pangunahing nasa [[Museo Maffeiano]] sa Verona, ay nagpapakita ng isang populasyon na binubuo ng mga retiradong beterano, na pagkatapos ng serbisyo ay inatasan ng mga Emperador ng Roma ng mga lupain na bubungkalin (pangunahin ay mga butil, ngunit pati na rin mga ubasan at puno ng olibo). Ang pangalang Illasi ay ipinapalagay na hango sa pangalang "Gelasius", na malamang ay isang Romanong senturyon. May ilang iskolar na nagsasabing ang salitang "Latii" ay hango lamang sa [[Mga Latin (tribung Italiko)|salitang Latino]], mga taong taga [[Lacio]]. Noong huling bahagi ng panahon ng mga Romano (ika-4 na siglo), isa sa mga unang Kristiyanong oratoryo sa labas ng lungsod ng Verona ang itinatag sa nayon ng Saint Justina (S. Giustina). Ito ay naging sentro ng ebanghelisasyon, na nagpadala ng mga misyonero sa buong silangang lalawigan ng Verona. Makikita pa rin ang sinaunang toreng kampanaryo ng relihiyosong complex mula sa Gitnang Kapanahunan. Pagkatapos ng pagbagsak ng [[Roma]] (476), sinakop ng mga [[Mga Lombardo|Lombardo]] ang halos buong Italya: ilang labi (alahas, armas) ang natagpuan sa nayon ng Cellore. Noong Gitnang Kapanahunan, ang simbahan ng Illasi ay pinagkalooban ng katayuang Pieve, isang sentrong pangrelihiyon na kumokontrol sa lugar at nangongolekta ng buwis. Ang kastilyo, na ngayon ay nangingibabaw sa nayon at mga nakapalibot na lugar, ay itinayo noong ika-12 siglo. Ang estruktura, na binubuo ng isang pinatibay na palasyo at isang tore, na napapalibutan ng isang pader, ay lubhang kakaiba at halos natatangi sa Europa. Hindi pa rin malinaw kung sinong panginoon ang nagtayo nito. Umiral na ito noong ginamit ito ng malupit na si [[Ezzelino III da Romano|Ezzelino da Romano]] bilang himpilan para sa kanyang mga digmaan. Pagkatapos, ito ay naging isa sa mga pangunahing kuta noong panahon ng paghahari ng pamilyang [[Della Scala]], mga panginoon ng Verona. Ito ay kinubkob nang ilang beses, at sa pagtatapos ng ika-14 na siglo ito ay sinunog ng mga tropa ng pamilyang [[Da Carrara]], mga panginoon ng [[Padua]], bago ito nasakop, tulad ng buong lalawigan ng Verona, ng [[Republika ng Venecia]]. Noong ika-15 siglo, ang tungkuling militar nito ay napinsala ng paggamit ng mga baril: pagkatapos ng madaling pananakop ng mga tropang Milanes, nagpasya ang mga Veneciano na balewalain ito. Ibinigay nila ito sa pamilyang Pompei, isa sa iilang maharlikang pamilya ng Verona na laging tapat sa Venecia at walang pakikiramay sa karibal na Imperyong Austriako. Hindi nagtagal, ginamit ng mga Pompei ang kastilyo bilang tirahan, bago lumipat sa mga kahanga-hangang villa na kanilang itinayo, pababa ng burol, sa gitna ng nayon (ngayon ay Villa Sagramoso Perez-Pompei at Villa Pompei-Carlotti). Tinanggap ng Pompei ang munisipalidad ng Illasi na parang isang alitan, at ginamit ang hurisdiksyon sibil hanggang sa pagdating ni [[Napoleon I ng Pransiya|Napoleone Bonaparte]] na siyang nagtapos sa Republika ng Venecia (1797). == Ebolusyong demograpiko == {{historical populations|1861|?|1871|2699|1881|3121|1901|3851|1911|3999|1921|4031|1931|3790|1936|3953|1951|4044|1961|3545|1971|3476|1981|3944|1991|4527|2001|4884|align=none|cols=2|graph-pos=bottom|source=Datos mula sa ISTAT}} == Kakambal na bayan == [[Kinakapatid na lungsod|Kakambal]] ng Illasi ang: * {{Flagicon|Germany}}[[Wörth an der Isar]], Alemanya, mula noong 2001 == Mga kilalang mamamayan == * [[Luigi Maria Verzé]] (1920–2011), pari == Mga sanggunian == <references /> {{Province of Verona}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] q87fdrjpdj68umd87d0f36gxohbm6sj Dolcè 0 123102 2236661 2236308 2026-10-24T10:58:07Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236661 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Dolcè|official_name=Comune di Dolcè|native_name=|image=Dolcè panorama.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Dolcè-Stemma.PNG|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|45|36|N|10|51|E|type:city(2,387)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[Province of Verona|Verona]] (VR)|frazioni=Ceraino, Ossenigo, Peri, Volargne|mayor_party=|mayor=Luca Manzelli|area_footnotes=|area_total_km2=39.4|population_footnotes=|population_demonym=Dolceati|elevation_footnotes=|elevation_m=115|saint=|day=|postal_code=37020|area_code=045|website={{official website|http://www.comunedolce.it/}}|footnotes=}}Ang '''Dolcè''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Verona]] sa rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|120|km|mi}} kanluran ng [[Venecia]] at mga {{Convert|20|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Verona]], sa [[Adigio|Lambak ng Adigio]]. == Mga pinagmulan ng pangalan == Ang pangalan ay ginamit mula pa noong ika-12 siglo sa ilalim ng tatlong magkakaibang pangalan: Dulcei, Dolcei, at Dolcedo. Ang tatlo ay nagmula sa Dulcetum, na maaaring nagmula naman sa [[Wikang Latin|Latin]] na dulcis, na nangangahulugang "matamis" sa Italyano, na may dagdag na hulaping -ētum (Italyano -eto) upang magpahiwatig ng isang kagubatan, tulad ng sa castagneto, frassineto, atbp. Ang ugat na dulcis ay tumutukoy sa prutas. == Kasayayan == Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], ang mga nayon ng Ceraino at Volargne ay halos ganap na nawasak ng pagsabog ng isang tren ng Aleman na puno ng mga bala at armas, kasunod ng isang pambobomba ng mga Alyado ng dalawang eroplanong pandigma ng Amerika. Ang una ay tumama sa tren, na sumabog, habang ang pangalawa ay tinamaan ng pagsabog at bumagsak sa lupa. == Mga pangunahing tanawin == * Simbahang parokya ng Volargne (ika-13 siglo), na may mga fresco * Palazzo Guerrieri-Rizzardi (ika-14 na siglo) * Villa Del Bene (ika-16 na siglo) * Castelleto (ika-13 siglo), isang kuta noong 400&nbsp;m ng altitude == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|GER}} [[Undenheim]], Alemanya, mula noong 1996 == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20101018054339/http://www.comunedolce.it/ Opisyal na website] * [http://www.treccani.it/enciclopedia/dolce_res-54c1d687-a821-11de-baff-0016357eee51/ Dolcè] sa Encyclopedia Treccani {{Province of Verona}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] qrrqh65ex2ygc7hf7o54psdqxp5759w Belfiore 0 123104 2236394 2236225 2026-10-24T01:30:16Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236394 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Belfiore|official_name=Comune di Belfiore|image=Municipio,_Belfiore.jpg|caption=Munisipyo|coordinates={{coord|45|23|N|11|12|E|region:IT|display=inline,title}}|region={{RegioneIT|sigla=VEN}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=VR}} (VR)|area_total_km2=26.45|population_demonym=Belfioresi|elevation_m=26|postal_code=37050|area_code=045}}Ang '''Belfiore''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Verona]] sa rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. == Kasaysayan == Tinawag na Porcile (dahil ito ay lumitaw sa imperyal na kalsada ng Porciliana)<ref>{{Cita web|url=http://www.belfiorese.it/belfiore/belfiore.htm|titolo=Belfiore e la sua storia|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20121128160255/http://www.belfiorese.it/belfiore/belfiore.htm|dataarchivio=28 novembre 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121128160255/http://www.belfiorese.it/belfiore/belfiore.htm |date=2012-11-28 }}</ref>, isinasalaysay ng kasaysayan/alamat na sa pagdaan ng isang mahalagang personalidad, ang pangalan nito ay naging Belfiore. Noong 1796, ito ay bahagi (tulad ng buong [[Verona]] at [[Veneto]]) ng neutral na [[Republika ng Venecia]] at isang likurang linya at lugar ng pagdaan para sa mga tropang Pranses na papalapit sa Arcole noong mga araw bago ang Nobyembre 13 - 15, 1796, na naging tanyag sa [[Labanan sa Arcole|labanan]] sa kalapit na pulo ng Arcole, kung saan nakipaglaban ang mga Pranses sa mga Austriako. Ang teritoryo ay tinirhan noong mga panahon bago ang mga Romano ng mga sinaunang Veneciano: ang ebidensiya ng presensiyang ito ay natagpuan sa lugar ng Gombion at Castelletto. Noong Gitnang Kapanahunan, tatlong pangunahing sentro ng lungsod ang umunlad: ang mga munisipalidad ng Porcile at Zerpa at ang Parokya ng Bionde. Ang mga ito ay umunlad sa kahabaan ng axis ng imperyal na kalsada ng Berengaria, na itinayo noong ika-10 siglo ni Haring Berengario I. Ang kalsada ng Berengaria ay agad na ginamit ang sikat na pangalan na Porcilana, dahil sa katotohanan na ito ay dumadaan sa munisipalidad ng Porcile. Ang mga nangungunang mayayamang pamilya ng bayan ay nagpetisyon sa Konseho ng Labindalawa sa Verona noong Enero 13, 1547, upang baguhin ang pangalan mula Porcile patungong Belfior, ang toponimo ng isang distrito sa bayan. Ang kahilingan ay bahagyang pinagbigyan lamang, dahil ang salitang "di Porcile" ay kailangang manatili sa tabi ng Belfior. Ang labanan para sa pangalan ay tumagal hanggang sa pagdating ni Napoleon Bonaparte sa pagitan ng 1796 at 1812. Ipinatupad ni Napoleon ang isang repormang administratibo na naghati sa teritoryo sa mga departamento. Pagbalik sa departamento ng Adigio, ang Belfiore ay naging d'Adige, na nawala ang Porcile. Ang pagbabago ng pangalan sa BELFIORE ay opisyal na naganap sa pamamagitan ng maharlikang atas noong Agosto 11, 1867, na nilagdaan ni Haring [[Victor Manuel II]], sa panukala ng Ministro ng Panloob na tumanggap sa resolusyon mula sa konseho munisipal ng Belfiore di Porcile noong Mayo 20 ng nakaraang taon. == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}{{Province of Verona}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] qra6xzs5x5ijtzt48mha5ghsthr2wkm Grezzana 0 123112 2236602 1852039 2026-10-24T08:26:07Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375136414|Grezzana]]" 2236602 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Grezzana|official_name=Comune di Grezzana|native_name=|image=GrezzanaPanorama.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|31|N|11|1|E|type:city(10,525)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[lalawigan ng Verona|Verona]] (VR)|frazioni=Alcenago, Azzago, Corrubio, Corso, [[Lugo di Valpantena]], Romagnano, Rosaro, Stallavena|mayor_party=|mayor=Arturo Alberti|area_footnotes=|area_total_km2=52.0|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Grezzanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=169|saint=Madonna della Cintura|day=|postal_code=37023, 37020 frazioni|area_code=045|website={{official website|http://www.comune.grezzana.vr.it/}}|footnotes=}}Ang '''Grezzana''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Verona]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|100|km|mi}} kanluran ng [[Venecia]] at mga {{Convert|10|km|mi|0}} hilagang-silangan ng [[Verona]]. Ang Grezzana ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Bosco Chiesanuova]], [[Cerro Veronese]], [[Erbezzo]], [[Negrar]], [[Roverè Veronese]], [[Sant'Anna d'Alfaedo]], at [[Verona]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.grezzana.vr.it/ Opisyal na website] {{Province of Verona}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] ezlti2lzewoh1ncybky2lw0mysd1q9a 2236607 2236602 2026-10-24T08:30:15Z Ryomaandres 8044 2236607 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Grezzana|official_name=Comune di Grezzana|native_name=|image=GrezzanaPanorama.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|31|N|11|1|E|type:city(10,525)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[lalawigan ng Verona|Verona]] (VR)|frazioni=Alcenago, Azzago, Corrubio, Corso, [[Lugo di Valpantena]], Romagnano, Rosaro, Stallavena|mayor_party=|mayor=Arturo Alberti|area_footnotes=|area_total_km2=52.0|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Grezzanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=169|saint=Madonna della Cintura|day=|postal_code=37023, 37020 frazioni|area_code=045|website={{official website|http://www.comune.grezzana.vr.it/}}|footnotes=}}Ang '''Grezzana''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Verona]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|100|km|mi}} kanluran ng [[Venecia]] at mga {{Convert|10|km|mi|0}} hilagang-silangan ng [[Verona]]. Ang Grezzana ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Bosco Chiesanuova]], [[Cerro Veronese]], [[Erbezzo]], [[Negrar]], [[Roverè Veronese]], [[Sant'Anna d'Alfaedo]], at [[Verona]]. == Heograpiya == Ang pinakamataas na puntong munisipal ay matatagpuan sa Monte Santa Viola sa taas na 830 m mula sa [[Frazione|''frazione'']] ng [[Azzago]], habang ang pinakamababa ay nasa 143 metro sa lugar na hangganan ng Verona sa Valpantena. == Kasaysayan == Ang balita tungkol sa pagsilang ng unang pamayanang Kristiyano sa Valpantena ay hindi tiyak. Tila (medyo maaasahan) na ang relihiyong Kristiyano ay dumating sa Valpantena noong bandang ika-4 na siglo, iyon ay, noong naganap ang mga unang pagbabagong-loob salamat sa mga misyonero na nagmula kay San Giustina ng [[Illasi]] (bilang parangal sa pinakamarangal na martir ng Venecia na nagmula sa Padua na namatay noong 304), na noong panahong iyon ay gumanap ng papel bilang oratoryo para sa ebanghelisasyon ng buong lalawigan ng Verona. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.grezzana.vr.it/ Opisyal na website] {{Province of Verona}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 5rrtnz3iq7qfcd4223e64hmld5w9dth Fumane 0 123115 2236595 1850110 2026-10-24T08:19:55Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375123291|Fumane]]" 2236595 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fumane|official_name=Comune di Fumane|native_name=|image=Fumane panorama.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Fumane-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|33|N|10|53|E|type:city(3,908)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[lalawigan ng Verona|Verona]] (VR)|frazioni=Mazzurega, Cavalo, [[Molina (Fumane)|Molina]], Breonio|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=34.3|population_footnotes=|population_demonym=Fumanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=198|istat=|saint=|day=|postal_code=37022, 37020 frazioni|area_code=045|website=|footnotes=}}Ang '''Fumane''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Verona]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|110|km|mi}} kanluran ng [[Venecia]] at mga {{Convert|15|km|mi|0}} hilagang-kanluran ng [[Verona]]. Noong Disyembre 31, 2004, ito ay may populasyon na 3,908 at may lawak na {{Convert|34.3|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang munisipalidad ng Fumane ay binubuo ng mga ''[[frazione]]'' (mga subdibisyon, pangunahin na mga sitio at baryo) Mazzurega, Cavalo, [[Molina (Fumane)|Molina]], at Breonio. Ang Fumane ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Dolcè]], [[Marano di Valpolicella]], [[San Pietro in Cariano]], [[Sant'Ambrogio di Valpolicella]], at [[Sant'Anna d'Alfaedo]]. == Ebolusyong demograpiko == {{historical populations|1861|?|1871|3590|1881|4044|1901|4379|1911|4594|1921|4656|1931|3953|1936|3722|1951|3887|1961|3564|1971|3518|1981|3412|1991|3425|2001|3816|align=none|cols=2|graph-pos=bottom|source=Datos mula sa ISTAT}} == Kakambal na bayan == Ang Fumane ay [[Kinakapatid na lungsod|kakambal]] sa: * {{Flagicon|Italy}} [[Tratalias]], Italya * {{Flagicon|Argentina}} [[Urdinarrain]], Arhentina * {{Flagicon|Spain}} [[Atapuerca, Province of Burgos|Atapuerca, Lalawigan ng Burgos]], España == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Province of Verona}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] dd8s9wxolqb9jffll9ang0lxe8l7mfo 2236609 2236595 2026-10-24T08:32:20Z Ryomaandres 8044 2236609 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fumane|official_name=Comune di Fumane|native_name=|image=Fumane panorama.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Fumane-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|33|N|10|53|E|type:city(3,908)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[lalawigan ng Verona|Verona]] (VR)|frazioni=Mazzurega, Cavalo, [[Molina (Fumane)|Molina]], Breonio|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=34.3|population_footnotes=|population_demonym=Fumanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=198|istat=|saint=|day=|postal_code=37022, 37020 frazioni|area_code=045|website=|footnotes=}}Ang '''Fumane''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Verona]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|110|km|mi}} kanluran ng [[Venecia]] at mga {{Convert|15|km|mi|0}} hilagang-kanluran ng [[Verona]]. Noong Disyembre 31, 2004, ito ay may populasyon na 3,908 at may lawak na {{Convert|34.3|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang munisipalidad ng Fumane ay binubuo ng mga ''[[frazione]]'' (mga subdibisyon, pangunahin na mga sitio at baryo) Mazzurega, Cavalo, [[Molina (Fumane)|Molina]], at Breonio. Ang Fumane ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Dolcè]], [[Marano di Valpolicella]], [[San Pietro in Cariano]], [[Sant'Ambrogio di Valpolicella]], at [[Sant'Anna d'Alfaedo]]. Noong Marso 14, 2024, inaprubahan ng konseho ng munisipyo ang pagpapalit ng pangalan ng munisipyo tungo sa Fumane di Valpolicella.<ref>{{Cita web|lingua=it|autore=Kibernetes S.r.l|url=https://servizi.comune.fumane.vr.it/|titolo=ComuneWeb.it|sito=servizi.comune.fumane.vr.it|accesso=2025-08-05}}</ref> Walang naplanong reperendo dahil naabot ang korum noong panahon ng asamblea. Nasa Rehiyon ng Veneto ang pagpapatuloy ng proseso para sa pagpapalit ng pangalan.<ref>{{Cita web|lingua=it|autore=Kibernetes S.r.l|url=https://servizi.comune.fumane.vr.it/ServiziOnLine/Atti/ElencoAtti?Documento=Delibere%20di%20Consiglio&anno=2024&numero=14|titolo=ComuneWeb.it|sito=servizi.comune.fumane.vr.it|accesso=2025-05-10}}</ref> == Kasaysayan == Isang tipikal na penomeno sa mga taon sa pagitan ng ika-15 at ika-16 na siglo ay ang pagtatayo ng maraming [[Venecianong villa]], sa Valpolicella at gayundin sa lambak ng Fumane: Villa Della Torre sa lugar ng Banchette; Villa Salle-Jenna sa lugar ng La Volta; Villa Marchiori-Cerù-Cicogna sa pangunahing plaza. == Ebolusyong demograpiko == {{historical populations|1861|?|1871|3590|1881|4044|1901|4379|1911|4594|1921|4656|1931|3953|1936|3722|1951|3887|1961|3564|1971|3518|1981|3412|1991|3425|2001|3816|align=none|cols=2|graph-pos=bottom|source=Datos mula sa ISTAT}} == Kakambal na bayan == Ang Fumane ay [[Kinakapatid na lungsod|kakambal]] sa: * {{Flagicon|Italy}} [[Tratalias]], Italya * {{Flagicon|Argentina}} [[Urdinarrain]], Arhentina * {{Flagicon|Spain}} [[Atapuerca, Province of Burgos|Atapuerca, Lalawigan ng Burgos]], España == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Province of Verona}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] sgmjcnkuh50xpb67a51zjepsg947kby Bevilacqua 0 123121 2236396 2236221 2026-10-24T01:49:14Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236396 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Bevilacqua|official_name=Comune di Bevilacqua|native_name=|image=Scorcio di Bevilacqua con Municipio.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|45|14|00|N|11|23|45|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[province of Verona|Verona]] (VR)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Fosca Falamischia|area_footnotes=|area_total_km2=12.12|population_footnotes=|population_demonym=Bevilacquesi|elevation_footnotes=|elevation_m=14|saint=[[San Antonio Abad]]|day=Enero 17|postal_code=37040|area_code=0442|website={{official website|http://www.comune.bevilacqua.vr.it/}}|footnotes=}}Ang '''Bevilacqua''' ({{IPA|it|beviˈlakkwa}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) na may 1,927 naninirahan sa [[Lalawigan ng Verona]] sa rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]].<ref name="world gazetteer">{{Cite web |title=The World Gazetteer |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?men=gpro&des=gamelan&geo=486847140 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522134839/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?men=gpro&des=gamelan&geo=486847140 |archive-date=2011-05-22 |access-date=2007-02-21}}</ref> == Kasaysayan == Ang Comune di Bevilacqua ay nagsimula bilang isang pamayanan ng mga sinaunang [[Wikang Venetico|Venetico]] sa pampang ng Ilog [[Adigio|Adige]], na naitala noong 589 AD. Ang kuta ng pamayanang ito ay kalaunan ay nakilala bilang Kastilyo ng Bevilacqua, na matatagpuan sa Prinsipalidad ng Bevilacqua na itinatag noong Mayo 7, 1059. Noong ika-14 na siglo, sinimulan ni Konde Guglielmo Bevilacqua ang pagpapanumbalik at pagpapalawak ng kastilyo, na tinapos ng kaniyang anak na si Francesco. Noong 1532, inatasan ni Konde Gianfrancesco Bevilacqua si [[Michele Sanmicheli]] na ganap na baguhin ang gusaling medyebal at gawin itong isang villa na may bago at mas komportableng loob. Noong 1756, inayos ni Konde Gaetano Ippolito Bevilacqua ang isang bahagi ng kastilyo. Matapos ang pinsalang dulot noong [[Digmaang Napoleoniko]] noong simula ng ika-19 na siglo, sinunog ang kastilyo ng mga tropang [[Austria|Austriako]] noong 1848. Pagkatapos ng 1860, ipinagawa ni [[Baronesa Felicita La Masa Bevilacqua]] ang pagsasaayos ng kastilyo sa magkakasunod na yugto. Ang mga panlabas na dingding ay pinalamutian ng mga merlons at ang buong gusali ay nagkaroon ng Neogotikong estilo na naaayon sa romantikong diwa ng panahong iyon. Noong 1932, inihandog ng pamilya ang kastilyo sa estado ng [[Italya]] at kinomisyon ang disenyo ni Inhinyero [[Eleuterio Mutto]] para sa paggawa ng kastilyo bilang isang nursing home ("Asilo di Quiete Bevilacqua-La Masa"). Noong 1945, ang kastilyo ay ipinagkatiwala sa mga [[Mga Salesiano|Salesiano]], na ginamit ito bilang isang paaralang pangaserahan hanggang 1966. Noong 1980, ang kastilyo ay sumailalim sa isang ganap na programa ng pagpapanumbalik na naglalayong ibalik ang arkitektura ng kariktan ng ika-16 na siglo. == Tingnan din == * [[Dinastiyang Bevilacqua]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Province of Verona}}{{Authority control}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 9nyhgxp0dn28wbqigj4x8izfg78owv7 Barbra Streisand 0 125126 2236392 2234694 2026-10-24T01:02:42Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236392 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} {{BD|1942||Streisand, Barbra}} '''Barbara Joan "Barbra" Streisand''' ( {{IPAc-en|ˈ|s|t|r|aɪ|s|æ|n|d}}; ipinanganak 24 Abril 1942) ay isang Amerikanang mang-aawit, artista, at filmmaker. Sa isang karera na sumasaklaw sa loob ng anim na dekada, siya ay nagkamit na tagumpay sa maraming larangan ng entertainment at kinikilala na may dalawang [[Gawad Academy|Academy Awards]],<ref>{{Cite web|url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp?curTime=1343277311952|title=Academy Awards Database|date=January 29, 2010|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|accessdate=July 26, 2012}}</ref> sampung [[Gawad Grammy|Grammy Awards]] kasama na ang Grammy Lifetime Achievement Award at ang Grammy Legend Award,<ref name="Broadway2">[http://www.broadwayworld.com/article/Barbra-Streisand-Goes-Platinum-for-History-Making-31st-Time-with-PARTNERS-20150120 "Barbra Streisand Pupunta Platinum para sa Kasaysayan-Paggawa ng 31 Oras sa Mga Kasosyo"]. ''Broadway World''. 20 Enero 2015.</ref> limang [[Gawad Emmy|Emmy Awards]] kabilang ang isang Daytime Emmy,<ref>{{Cite web|url=http://www.emmys.com/awards/nominations/award-search?search_api_views_fulltext=Barbra+Streisand&field_is_winner%5b1%5d=1&submit=Search&search_api_views_fulltext_1=&search_api_views_fulltext_3=&search_api_views_fulltext_2=&search_api_views_fulltext_4=&field_nominations_year=1949-01-01+00%3A00%3A00&field_nominations_year_1=2013-01-01+00%3A00%3A00&field_nomination_category=All|title=Awards Search|publisher=Academy of Television Arts & Sciences|accessdate=December 10, 2013|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213053820/http://www.emmys.com/awards/nominations/award-search?search_api_views_fulltext=Barbra+Streisand&field_is_winner%5b1%5d=1&submit=Search&search_api_views_fulltext_1=&search_api_views_fulltext_3=&search_api_views_fulltext_2=&search_api_views_fulltext_4=&field_nominations_year=1949-01-01+00%3A00%3A00&field_nominations_year_1=2013-01-01+00%3A00%3A00&field_nomination_category=All|url-status=dead}}</ref> isang Espesyal na Tony award, isang American Film Institute award, isang Premyo mula sa Kennedy Center Honors,<ref name="American Film Institute2">{{Cite web|url=http://www.afi.com/laa/laa01.aspx|title=AFI Life Achievement Award: Barbra Streisand|publisher=American Film Institute|accessdate=December 9, 2009}}</ref> apat na Peabody Awards,<ref>{{Cite web|url=http://www.peabodyawards.com/stories/story/the-ultimate-show-biz-coup-pegot|title=The Ultimate Show Biz Coup: PEGOT|publisher=The Peabody Awards|accessdate=December 10, 2014|archive-date=February 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204010445/http://www.peabodyawards.com/stories/story/the-ultimate-show-biz-coup-pegot|url-status=dead}}</ref> ang Presidential Medal of Freedom,<ref>{{Cite web|url=https://finance.yahoo.com/news/steven-spielberg-barbra-streisand-receive-presidential-medal-freedom-212322362.html;_ylt=A0LEVi14mUpWtjcA6Y0PxQt.;_ylu=X3oDMTByMjB0aG5zBGNvbG8DYmYxBHBvcwMxBHZ0aWQDBHNlYwNzYw--|title=Steven Spielberg, Barbra Streisand to Receive Presidential Medal of Freedom|publisher=Yahoo!|accessdate=November 17, 2015}}</ref> at siyam na Golden Globes.<ref>{{Cite web|url=http://www.hfpa.org/ggasearch/?q=barbra+streisand|title=Awards Search|publisher=Hollywood Foreign Press Association|accessdate=December 10, 2014|archive-date=2 Abril 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112920/http://www.hfpa.org/ggasearch/?q=barbra+streisand|url-status=dead}}</ref> Siya ay kabilang sa isang maliit na grupo ng mga entertainers na pinarangalan ng isang Emmy, Grammy, Oscar, at Tony Award - bagaman tatlo lamang ang mga mapagkumpitensyang parangal - at isa lamang sa dalawang artist sa grupong iyon na nanalo rin ng isang Peabody.<ref>{{Cite web|url=http://www.peabodyawards.com/stories/story/the-ultimate-show-biz-coup-pegot|title=The Ultimate Show Biz Coup: PEGOT|publisher=The Peabody Awards|accessdate=February 28, 2016|archive-date=February 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204010445/http://www.peabodyawards.com/stories/story/the-ultimate-show-biz-coup-pegot|url-status=dead}}</ref> Pagkatapos simulan ang isang matagumpay na karera sa pag-record noong dekada ng 1960, nagsimula si Streisand sa pelikula sa pagtatapos ng dekadang iyon. Pinagbidahan niya ang ''Funny Girl'', kung saan nanalo siya sa Academy Award at Golden Globe Award bilang Best Actress.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0000659/awards|title=Barbra Streisand's Awards|date=March 2, 2013|publisher=IMDb|accessdate=March 2, 2013}}</ref> Kabilang sa kanyang iba pang mga pelikula ang ''The Owl and the Pussycat'' , ''The Way We Were'', at ''A Star Is Born'', kung saan natanggap niya ang kanyang pangalawang Academy Award, na naglilikha ng musika para sa tema ng pag-ibig na "Evergreen", ang unang babae na pinarangalan bilang kompositor.<ref>{{Cite web|url=http://movies.broadwayworld.com/article/Barbra-Streisand-to-Sing-The-Way-We-Were-for-the-Oscars-Memorial-Segment-20130222|title=Barbra Streisand to Sing 'The Way We Were' for the Oscars Memorial Segment|date=February 22, 2013|publisher=movies.broadwayworld.com|accessdate=March 2, 2013}}</ref> Sa paglabas ng ''Yentl'' noong 1983, si Streisand ang naging unang babae na sumulat, gumawa, namumuno, at nanguna sa isang pangunahing pelikula sa studio.<ref>Kagan, Jeremy. ''Mga Direktor Isara Up'', Scarecrow Press (2006) p. 297</ref> Ang pelikula ay nanalo ng isang Oscar para sa Pinakamahusay na Kalidad at isang Golden Globe para sa Pinakamahusay na Musical Picture Musical; Natanggap ni Streisand ang Golden Globe Award para sa Pinakamahusay na Direktor, ang unang (at hanggang ngayon) na babae upang manalo ng award na iyon. Si Streisand ay isa sa mga ''best-selling artist of all time'', na may higit sa 68.5 milyong mga album sa US at may kabuuang 150 milyong mga album at singles na ibinebenta sa buong mundo<ref name="East Bay Times">{{Cite web|title=Barbra Streisand at SAP Center strolls down Memory Lane|url=http://www.eastbaytimes.com/2016/08/05/barbra-streisand-at-sap-center-strolls-down-memory-lane/|accessdate=August 5, 2016}}</ref><ref name="Top Selling Artists albums">{{Cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinum.php?content_selector=top-selling-artists|title=Top Selling Artists (albums)|publisher=RIAA|date=March 25, 2015|accessdate=March 25, 2015}}</ref> ginawang siya ang pinakamahusay na nagbebenta ng babaeng artist sa mga nangungunang nagbebenta ng mga artist na kinikilala ng Recording Industry Association of America.<ref name="Top Selling Artists albums" /><ref name="The Washington Post">{{Cite web|title=After 51-year absence, Barbra Streisand takes the host chair at 'The Tonight Show'|url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2014/09/16/after-51-year-absence-barbra-streisand-takes-the-host-chair-at-the-tonight-show/|accessdate=June 17, 2015}}</ref> Kinikilala ng RIAA at ''Billboard si'' Streisand bilang hawak ang rekord para sa pinakamataas na 10 album ng anumang babaeng recording artist: isang kabuuang 34 mula noong 1963. Ayon sa ''Billboard'', itinatag ni Streisand ang rekord para sa babae na may pinakamaraming bilang ng isang album (11).<ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6259282/barbra-streisand-no-1-partners|title=Chart Watch Extra: The Acts With The Most Top 10 Albums, Ever – Chart Watch|publisher=Yahoo! Music|date=October 17, 2008|accessdate=December 9, 2009}}</ref> Kinikilala din ng ''Billboard si'' Streisand bilang pinakadakilang babae sa lahat ng oras sa ''Billboard'' 200 chart nito at isa sa mga pinakadakilang artist sa lahat ng oras sa Hot 100 chart nito.<ref>{{Cite web|title=Greatest of All Time (Billboard 200 Artists)|url=http://www.billboard.com/charts/greatest-billboard-200-artists|accessdate=November 13, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Greatest of All Time (Hot 100 Artists)|url=http://www.billboard.com/charts/greatest-hot-100-artists|accessdate=November 13, 2015}}</ref> Si Streisand ay ang tanging recording artist na magkaroon ng isang bilang isang album sa bawat isa sa huling anim na dekada, na inilabas ang 53 gold album, 31 platinum album, at 14 na multi-platinum album sa Estados Unidos.<ref name="Broadway2"/> == Buhay simula noong pagkabata == === Pamilya === Si Streisand ay isinilang noong 24 Abril 1942, sa [[Brooklyn]] , New York, anak na babae ni Diana (ipinanganak na Ida Rosen) at Emanuel Streisand. Ang kanyang ina ay isang soprano singer sa kanyang kabataan at itinuturing na isang karera sa musika, ngunit kalaunan ay naging sekretarya ng paaralan.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/10/07/books/review/hello-gorgeous-becoming-barbra-streisand-by-william-j-mann.html|title='Hello, Gorgeous – Becoming Barbra Streisand,' by William J. Mann|date=October 5, 2012|accessdate=October 31, 2012}}</ref> Ang kanyang ama ay isang guro sa high school sa parehong paaralan, kung saan sila unang nakilala.<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/templates/transcript/transcript.php?storyId=166966172|title='Guilt Trip': Streisand on Songs, Films And Family|publisher=NPR|date=December 17, 2012|accessdate=April 29, 2018}}</ref> Ang pamilya ni Streisand ay [[Mga Hudyo|Judio]] ;<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/8722516/Barbra-Streisand-interview.html|title=Barbra Streisand interview|date=August 26, 2011|accessdate=April 29, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2007/may/06/popandrock.jayrayner|title=One-night stands don't come cheap|date=May 6, 2007|accessdate=April 29, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/06/21/streisand-israel-concert-jewish-roots/2445991/|title=Streisand wows Israelis, makes headlines for segregation stand|date=June 21, 2013|accessdate=May 11, 2018}}</ref> ang kanyang mga lolo't lola sa ama ay lumipat mula sa Galicia (Poland-Ukraine) at ang kanyang mga lolo't lola sa ina mula sa [[Imperyong Ruso|Imperyo ng Rusya]] , kung saan ang kanyang lolo ay isang mang - aawit .<ref>{{Cite book|title=Barbra: The Way She Is}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dw.com/en/barbra-streisand-at-75-a-girl-from-brooklyn-makes-it-big/a-38559835|title=Barbra Streisand at 75: A girl from Brooklyn makes it big|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=April 24, 2017|accessdate=May 11, 2018}}</ref> Ang kanyang ama ay nakuha ang isang master's degree mula sa City College ng New York noong 1928 at itinuturing na atletiko at guwapo. Bilang isang mag-aaral, ginugol niya ang kanyang mga tag-init sa labas, isang beses na nagtatrabaho bilang isang tagapag-alaga ng buhay at isa pang hitchhiking sa pamamagitan ng Canada. "Gusto niyang subukan ang anumang bagay," sabi ng kanyang kapatid na si Molly. "Hindi siya natakot sa anumang bagay." Siya ay nag-asawa ni Ida noong 1930, dalawang taon pagkatapos ng pagtatapos, at naging isang mataas na respetadong tagapagturo na nakatutok sa pagtulong sa mga walang kabusugan at delingkwenteng kabataan.<ref name="Nickens">Christopher Nickens, at Swensen, Karen. ''Ang Mga Pelikulang Barbra Streisand'' , Citadel Press (2000)</ref> : 3 Noong Agosto 1943, ilang buwan matapos ang unang kaarawan ni Streisand, ang kanyang ama ay biglang namatay sa edad na 34 mula sa mga komplikasyon mula sa isang epileptic seizure , posibleng resulta ng pinsala sa ulo ng mga taon na mas maaga.<ref name="Nickens"/> : 3 Ang pamilya ay nahulog sa malapit-kahirapan, kasama ang kanyang ina na nagtatrabaho bilang isang mababang-bayad na tagapangasiwa.<ref>{{Cite web|url=http://barbra-archives.com/bjs_library/60s/barbra_beginnings.html|title=Barbra Streisand Archives &#124; Childhood, Brooklyn, 1942, Diana Kind|publisher=Barbra-archives.com|accessdate=December 4, 2013|archive-date=6 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206095459/http://barbra-archives.com/bjs_library/60s/barbra_beginnings.html|url-status=dead}}</ref> Bilang isang may sapat na gulang, naalaala ni Streisand ang mga naunang mga taon na palaging tulad ng isang "pinalabas," na nagpapaliwanag, "Ang ama ng lahat ng tao ay umuwi mula sa trabaho sa pagtatapos ng araw. Hindi ako. " <ref name="Nickens" /> : 3 Sinubukan ng kanyang ina na bayaran ang kanilang mga bayarin ngunit hindi niya mabigyan ang pansin ng kanyang anak na babae: "Nang gusto ko ng pagmamahal mula sa aking ina, binigyan niya ako ng pagkain," sabi ni Streisand.<ref name="Nickens" /> : 3 Naalala ni Streisand na ang kanyang ina ay may isang "mahusay na tinig" at kumanta ng semi-propesyonal minsan, sa kanyang operatic soprano voice. Sa isang pagbisita sa Catskills noong 13 na si Streisand, sinabi niya kay Rosie O'Donnell , naitala niya at ng kanyang ina ang ilang mga kanta sa tape. Ang sesyon na iyon ang kauna-unahang pagkakataon na iginiit ni Streisand ang sarili bilang isang artist, na naging "unang sandali ng inspirasyon" bilang isang artist.<ref>[http://abc.go.com/shows/the-view/video/pl5554876/VDKA0_accgnenv Barbra Streisand Panayam kay Rosie Rosie O'Donnell] , 29 Abril 2016</ref> Mayroon siyang isang mas nakatandang kapatid na lalaki, si Sheldon, at isang kapatid na babae, na isa ring mang-aawit si Roslyn Kind ,<ref>{{Cite web|first=Barbra|last=Paskin|url=https://www.thejc.com/culture/music/streisand-s-kid-sister-is-happy-as-one-of-kind-1.45451|title=Streisand's kid sister is happy as one of Kind|work=The Jewish Chronicle|date=May 30, 2013|accessdate=May 11, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/08/07/theater/barbra-streisand-sets-the-record-straight.html|title=Official Site|accessdate=December 4, 2013}}</ref><ref>Hernandez, Greg.[http://www.insidesocal.com/outinhollywood/2008/01/my-chat-wroslyn-kind-streisand.html "My Chat w/Roslyn Kind: Streisand's sister is on the comeback trail..."] {{Webarchive}} insidesocal.com, January 29, 2008</ref> mula sa muling pag-aasawa ng kanyang ina sa Louis Kind noong 1949. Roslyn ay siyam na taon na mas bata kaysa sa Streisand.<ref name="las">{{Cite news|last=Fink|first=Jerry|url=http://www.lasvegassun.com/news/2008/nov/11/streisands-sister-has-come-terms-superstars-shadow|title=Streisand's sister has 'come to terms' with superstar's shadow|work=Las Vegas Sun|date=November 11, 2008}}</ref><ref name="virtual">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2016/08/07/theater/barbra-streisand-sets-the-record-straight.html|title=Barbra Streisand|accessdate=August 17, 2011}}</ref> === Edukasyon === Sinimulan ni Streisand ang kanyang edukasyon sa Jewish Orthodox Yeshiva ng Brooklyn noong siya ay limang taong gulang. Doon, siya ay itinuturing na mahusay at lubhang matanong tungkol sa lahat ng bagay; Gayunpaman, wala siyang disiplina, madalas sumisigaw ng mga sagot sa mga tanong.<ref name="Nickens"/><ref>{{Cite web|first=David|last=Usborne|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/barbra-streisand-a-star-is-reborn-488708.html|title=Barbra Streisand: A star is reborn|work=[[The Independent]]|date=January 29, 2005|accessdate=May 11, 2018}}</ref> : 2 Sumunod siyang pumasok sa Pampublikong Paaralan 89 sa Brooklyn, at noong mga unang taon ng paaralan ay nagsimulang manood ng telebisyon at nagpupunta sa mga pelikula. Pagmamasid sa mga kaakit-akit na bituin sa screen, siya ay nalimitahan sa paglipas ng pagkilos at ngayon ay umaasa sa ibang araw na maging isang artista, bahagyang bilang isang paraan ng pagtakas: "Palagi kong nais maging isang tao, maging bantog. . . Alam mo, lumabas ka sa Brooklyn. " <ref name="Nickens" /> : 3 Nakilala si Streisand ng iba sa kapitbahayan para sa kanyang tinig. Sa iba pang mga bata ay naalala niya ang pag-upo sa pagyuko sa harap ng kanilang apartment at pag-awit: "Naisip ko na ang batang babae sa bloke ay may magandang tinig." <ref name="Nickens"/> : 3 Ang talento na iyon ay naging isang paraan para sa kanya upang makakuha ng pansin. Madalas niyang isinasagawa ang kanyang pagkanta sa pasilyo ng kanyang gusaling apartment na nagbigay sa kanyang boses ng isang nag-i-echo na kalidad. Ginawa niya ang kanyang singing debut sa isang PTA assembly, kung saan siya ay naging isang hit sa lahat ngunit ang kanyang ina, na karamihan ay kritikal sa kanyang anak na babae. Inanyayahan ni Young Streisand na kumanta sa mga weddings at summer camp, kasama ang pagkakaroon ng hindi matagumpay na pag-audition sa mga talaan ng MGM noong siya ay siyam. Noong siya ay labintatlo, sinimulan ng kanyang ina ang pagsuporta sa kanyang talento, na tinutulungan siyang gumawa ng isang apat na demo na tape tape, kabilang ang "Zing! Nagpunta ang mga Hugpong ng Aking Puso, "at" Hindi Kayo Kailanman Malaman. " <ref name="Nickens"/> : 4 Kahit na alam niya na ang kanyang tinig ay mabuti at nagustuhan niya ang pansin, nagiging isang artista ang kanyang pangunahing layunin. Ang pagnanais na iyon ay naging mas malakas nang nakita niya ang kanyang unang Broadway play, ''Ang Talaarawan ni Anne Frank,'' noong siya ay 14 anyos. Ang bituin sa paglalaro ay Susan Strasberg , na kumikilos na gusto niyang tularan kung bibigyan ng pagkakataon.<ref name="Nickens"/> : 4 Upang makatulong na makamit ang layuning iyon, sinimulan ni Streisand ang paggastos ng kanyang ekstrang oras sa library, pag-aralan ang mga biography ng iba't ibang mga actresses sa entablado tulad ng [[Eleonora Duse|Eleanora Duse]] at [[Sarah Bernhardt]] . Bukod pa rito, nagsimula siyang magbasa ng mga nobela at pag-play, kabilang ang ilan sa pamamagitan ng [[William Shakespeare|Shakespeare]] at [[Henrik Ibsen|Ibsen]] , at sa kanyang sarili, pinag-aralan ang mga teorya ng pagkilos ni Konstantin Stanislavski at Michael Chekhov .<ref name="Nickens" /> : 4 Dumalo siya sa Erasmus Hall High School sa Brooklyn noong 1955 kung saan siya ay naging isang estudyante ng karangalan sa modernong kasaysayan, Ingles, at Espanyol. Sumali rin siya sa Freshman Chorus and Choral Club, kung saan siya kumanta sa isa pang miyembro ng koro at kaklase, si [[Neil Diamond]] .<ref>Jackson, Laura. ''Neil Diamond: Kanyang Buhay, Kanyang Musika, Kanyang Pag-ibig,'' ECW Press (2005) p. 155</ref> Naalaala ni Diamond, "Kami ay dalawang mahihirap na bata sa Brooklyn. Nagugutom kami sa harap ng Erasmus High at pinausukang sigarilyo. " Ang paaralan ay malapit sa isang art-movie house, at naalala niya na laging alam niya ang mga pelikula na ipinakita nila, habang hindi siya interesado.<ref>Magazine ng ''Rolling Stone'' , 21 Marso 1996 p. 36</ref> Noong tag-araw ng 1957 nakuha niya ang kanyang unang karanasan sa entablado bilang isang walk-on sa Playhouse sa Malden Bridge, New York. Ang maliit na bahagi ay sinundan ng isang papel bilang kapatid na babae sa ''Picnic'' at isa bilang isang vamp sa ''Desk Set.'' <ref name="Nickens"/> : 4 Nagbalik siya sa paaralan sa Brooklyn ngunit hindi kailanman kumuha ng mga klase ng dramatikong sining, mas gusto sa halip na magkaroon ng ilang karanasan sa entablado sa mundo. Sa layuning iyon, sa kanyang ikalawang taon, kinuha niya ang isang trabaho sa gabi sa Cherry Lane Theatre sa Greenwich Village na tumutulong sa backstage. Kapag siya ay isang senior, siya rehearsed para sa isang maliit na bahagi sa ''Driftwood'' , isang play na itinanghal sa isang midtown puwang attic.<ref name="Nickens" /> : 5 Ang kanyang co-star sa ''Driftwood ay'' si [[Joan Rivers]] . Nagtapos siya, may edad na 16, mula sa Erasmus Hall noong Enero 1959, at sa kabila ng mga plea ng kanyang ina na hindi siya lumabas sa palabas ng negosyo, agad siyang nagsisikap na makakuha ng mga tungkulin sa New York City stage.<ref name="Nickens"/> : 5 Pagkatapos ng pag-upa ng isang maliit na apartment sa ika-48 na kalye, sa gitna ng distrito ng teatro, tinanggap niya ang anumang trabaho na maaaring may kinalaman siya sa entablado, at sa bawat pagkakataon, siya ay "gumawa ng mga round" ng mga tanggapan ng paghahagis.<ref name="Nickens" /> : 5 == Mga pagsisimula ng kanyang karera == [[Talaksan:Barbra_Streisand_1962.jpg|thumb|Si Barbra Streisand noong 1962.]] Sa gulang na 16 at pagkatapos ay naumumuhay sa kanyang sarili, ang kabataan at ambisyon ni Streisand ay natuon sa pagtrabaho para sa kanyang kalooban, ngunit kulang siya ng mga katangiang pisikal ng isang mature na babae na kinakailangan para sa mga seryosong female roles. Samakatuwid ay kinuha niya ang iba't ibang mga trabaho para sa mababang trabaho upang makakuha ng ilang kita. Sa isang panahon, wala siyang permanenteng address, at natagpuan ang kanyang sarili na natutulog sa tahanan ng mga kaibigan o saan pa man niya maitayo ang cot ng hukbo na dinadala niya sa paligid upang makatipid sa gastos sa upa. Kapag wala nang pag-asa, babalik siya sa patag ng kanyang ina sa Brooklyn para sa isang pagkain sa bahay. Gayunpaman, ang kanyang ina ay nahihirapan sa "pamilyar na estilo ng pamumuhay" ng kanyang anak na babae, "sumulat ang biographer na si Karen Swenson , at muling hiniling sa kanya na sumuko na sumubok ng negosyo;<ref name="Nickens"/> : 6 ngunit kinuha ni Streisand ang mga pagsamo ng kanyang ina bilang higit pang dahilan upang panatilihing sinusubukan: "Ang aking mga hangarin ay pinalakas sa pamamagitan ng pagnanais na patunayan sa aking ina na ''maaari'' akong maging isang bituin." <ref name="Nickens" /> : 6 Kumuha siya ng trabaho bilang isang usher sa Lunt-Fontanne Theater para sa ''The Sound of Music'' , maaga noong 1960. Sa panahon ng pag-play, narinig niya na ang direktor ng paghahagis ay auditioning para sa higit pang mga mang-aawit, at ito ay minarkahan sa unang pagkakataon na siya kumanta sa pagtugis ng isang trabaho.<ref name="Nickens"/> : 6 Bagaman nadama ng direktor na hindi siya tama para sa bahagi, hinimok niya na magsimula siyang isama ang kanyang talento bilang mang-aawit sa kanyang résumé kapag naghahanap ng iba pang gawain.<ref name="Nickens" /> : 6 Ang payo na iyon ay naudyukan ni Streisand na isiping mabuti ang isang karera sa pag-awit, bukod sa kumikilos. Tinanong niya ang kanyang kasintahan, si Barry Dennen , upang i-tape ang kanyang pagkanta, mga kopya kung saan maaari niyang ibigay sa posibleng mga tagapag-empleyo. Si Dennen ay kumilos nang maikli sa isang off-Broadway play, ngunit walang dahilan upang isipin na mayroon siyang anumang talento bilang mang-aawit, at hindi niya nabanggit ito. Gayunpaman, sumang-ayon siya at natagpuan ang isang gitarista upang samahan siya: {{quote|We spent the afternoon taping, and the moment I heard the first playback I went insane ... This nutty little kook had one of the most breathtaking voices I'd ever heard ... when she was finished and I turned off the machine, I needed a long moment before I dared look up at her.<ref name=Nickens />{{rp|6}}}} Naging masigasig si Dennen at kumbinsido siya na pumasok sa isang talento sa Lion, isang [[Homoseksuwalidad|gay na]] nightclub sa Greenwich Village ng Manhattan. Nagsagawa siya ng dalawang kanta, pagkatapos ay nagkaroon ng "masalimuot na katahimikan" mula sa madla, na sinundan ng "kulog na palakpakan" noong binigkas niya ang nagwagi.<ref name="Nickens"/> : 7 Siya ay inanyayahan at umawit sa club sa loob ng maraming linggo.<ref name="the lion">{{Cite web|url=http://barbra-archives.com/live/60s/lion_streisand.html|title=The Lion|date=July 1, 1960|accessdate=August 17, 2011|archive-date=7 Hulyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707212334/http://barbra-archives.com/live/60s/lion_streisand.html|url-status=dead}}</ref> Sa panahong ito na siya ay bumaba sa ikalawang "a" mula sa kanyang unang pangalan,<ref name="the lion" /> lumipat mula sa "Barbara" hanggang sa "Barbra", dahil sa kanyang ayaw sa kanyang orihinal na pangalan.<ref>{{Cite web|url=http://barbra-archives.com/bjs_library/60s/62_successful_yes.html|title=Barbra Streisand Archives &#124; 1962 Not Success Yet (Interview)|work=Barbra-archives.com|date=June 17, 1962|accessdate=May 20, 2016|archive-date=Nobiyembre 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118131227/http://barbra-archives.com/bjs_library/60s/62_successful_yes.html|url-status=dead}}</ref> === Nightclub shows at ang Broadway stage === Kasunod ay hiniling ni Streisand na mag-audition sa nightclub ng Bon Soir, pagkatapos ay nakapag-sign up siya sa $ 125 sa isang linggo. Ito ay naging kanyang unang propesyonal na pakikipag-ugnayan, noong Setyembre 1960, kung saan siya ang pambungad na kumilos para sa komedyante na si Phyllis Diller . Naaalala niya na ito ang kauna-unahang pagkakataon na siya ay nasa ganitong uri ng upscale na kapaligiran: "Hindi ako kailanman naging sa isang nightclub hanggang umawit ako sa isa." <ref name="Nickens"/> : 7 Nais ni Dennen na ilantad ang Streisand sa kanyang malawak na koleksyon ng mga babaeng mang-aawit, kabilang ang [[Billie Holiday]] , Mabel Mercer , [[Ethel Waters]] , at [[Édith Piaf]] . Ang kanyang pagsisikap ay gumawa ng isang pagkakaiba sa kanyang pagbuo ng estilo habang nagkamit siya ng bagong paggalang sa sining ng popular na pagkanta. Nalaman din niya na maaari pa rin siyang maging artista sa pamamagitan ng unang pagkilala bilang isang mang-aawit.<ref name="Nickens"/> : 7 Ayon sa biographer na si Christopher Nickens, nakikinig ang iba pang mahuhusay na babaeng mang-aawit sa kanyang estilo, nang siya ay nagsimulang gumawa ng iba't ibang emosyonal na character kapag gumaganap, na nagbigay sa kanya ng isang mas malawak na pagkanta. Ang pakiramdam ng higit na tiwala sa sarili, pinabuti niya ang kanyang entablado habang nagsasalita sa madla sa pagitan ng mga kanta. Natuklasan niya na ang kanyang estilo ng katatawanan ng Brooklyn ay natanggap nang lubos na may pasasalamat.<ref name="Nickens"/> : 8 Sa susunod na anim na buwan na lumilitaw sa club, ang ilan ay nagsimulang ikumpara ang kanyang tinig ng boses sa mga sikat na pangalan tulad ng [[Judy Garland]] , Lena Horne at Fanny Brice . Ang kanyang kakayahang makipag-usap sa pag-aliw ng isang madla na may kusang humor sa mga palabas ay naging mas sopistikado at propesyonal.<ref name="Nickens" /> : 8 Ang manunulat ng teatro na si Leonard Harris , sa isa sa kanyang mga pagrepaso, ay maaring makita ang kanyang tagumpay sa hinaharap: "Siya ay dalawampu't sa oras na tatlumpung niya ay muling isulat ang mga aklat ng rekord." <ref name="Nickens" /> : 9 {{quote box|align=right|width=25em|bgcolor=LightCyan|quote=Her name is Barbra Streisand. She is 20 years old, she has a three-octave promiscuity of range, she packs more personal dynamic power than anybody I can recall since [[Libby Holman]] or [[Helen Morgan]]. She can sing as loud as [[Ethel Merman]] and as persuasively as [[Lena Horne|Lena]] or [[Ella Fitzgerald|Ella]], or as brassy as a [[Sophie Tucker]] ... and only Barbra Streisand can turn "[[Cry Me a River (1953 song)|Cry Me a River]]" into something comparable to [[Enrico Caruso]] having his first bash at [[Pagliacci]]. When Streisand cries you a river, you got a river, Sam ... and she will be around 50 years from now if good songs are still written to be sung by good singers.|source=—syndicated columnist [[Robert Ruark]],<br />on her 1963 performances at the Blue Angel.<ref>Ruark, Robert. "The Blue's Angel", ''Pasadena Independent'', January 18, 1963, p. 9</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2TA6LQmP0ec|title=Barbra Streisand – Cry Me A River|date=March 27, 2006|accessdate=November 3, 2018|via=[[YouTube]]}}</ref>}} Si Streisand ay hindi kailanman nawala ang kanyang pagnanais na maging isang artista sa entablado at tinanggap ang kanyang unang tungkulin sa yugto ng New York sa Iba pang ''Gabi na may Harry Stoones'' , isang satirical comedy play kung saan siya kumilos at kumanta ng dalawang solos. Ang palabas ay nakatanggap ng mga kahila-hilakbot na mga review at isinara ang susunod na araw. Sa tulong ng kanyang bagong personal na tagapangasiwa, si Martin Erlichman , nagkaroon siya ng matagumpay na palabas sa Detroit at St. Louis. Pagkatapos ay inayos siya ni Erlichman sa isang mas mataas na klaseng nightclub sa Manhattan, Blue Angel, kung saan naging mas malaking hit siya noong panahon ng 1961 hanggang 1962. Streisand isang beses sinabi sa Jimmy Fallon , kanino siya-duet sa,<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=aEa_deCZaNA "Jimmy Fallon and Barbra Streisand"], fair use clip {{Webarchive}}</ref> sa <nowiki><i id="mwpA">Tonight Show</i></nowiki> , na Erlichman ay isang "kamangha-manghang manager" at pa rin pinamamahalaang ang kanyang karera pagkatapos ng 50 taon.<ref>video: [https://www.youtube.com/watch?v=vY_LpxYuGg4&t=4m Barbra Streisand sa ''Tonight Show'' , 2014] . makatarungang paggamit clip</ref> Habang lumilitaw sa Blue Angel, hiniling ng teatro at teatro ng manunulat na si Arthur Laurents na mag-audition para sa isang bagong komedya ng musika na itinuturo niya, ''Maaari Kong Kunin Ito para sa Inyong Pagbebenta'' . Nakuha niya ang bahagi ng sekretarya sa negosyante sa pangunahin na aktor, na nilalaro ng hindi kilalang [[Elliott Gould]] .<ref name="Nickens"/> : 9 Sila ay nahulog sa pag-ibig sa panahon ng rehearsals at kalaunan ay inilipat sa isang maliit na apartment magkasama. Ang palabas ay binuksan noong 22 Marso 1962, sa Shubert Theatre , at tumanggap ng mga review. Ang kanyang pagganap ay "tumigil sa malamig na palabas," ang isinulat ni Nickens,<ref name="Nickens" /> : 9 at siya ay naging pinakabata at pinakabata sa bituin ng Broadway.<ref name="Nickens" /> : 10 Si Groucho Marx , habang nagho-host ng ''Tonight Show'' , ay nagsabi sa kanya na ang dalawampu ay "napakabata ng edad upang maging tagumpay sa Broadway." <ref>video: [https://www.youtube.com/watch?v=LoAX-pgMHZI Barbra Streisand sa ''The Tonight Show''] [https://www.youtube.com/watch?v=LoAX-pgMHZI] , na naka-host sa pamamagitan ng Groucho Marx, 21 Agosto 1962 - makatarungang paggamit clip</ref> Nakatanggap si Streisand ng nominasyon ng Tony at ng New York Drama Critic na premyo para sa Best Supporting Actress.<ref>video: [https://www.youtube.com/watch?v=2bQ62sL8JtU Barbra Streisand sa ''Tonight Show'' , na naka-host sa pamamagitan ng Johnny Carson] , 4 Oktubre 1962 - makatarungang paggamit ng clip</ref> Ang palabas ay naitala at ito ang unang pagkakataon na ang publiko ay makakabili ng isang album ng kanyang pagkanta.<ref name="Nickens" /> : 10 === Mga pagpalabas sa telebisyon, kasal at unang album === Ang unang hitsura ng telebisyon ni Streisand ay sa ''[[The Tonight Show]]'' , pagkatapos ay na-kredito sa karaniwang host nito na si Jack Paar . Nakita siya noong isang episode ng Abril 1961 kung saan pinalitan si Orson Bean para kay Paar. Kinanta niya ang Harold Arlen 's " A Sleepin 'Bee ".<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/09/27/arts/music/27tomm.html|work=The New York Times|title=Streisand's Fine Instrument and Classic Instinct|first=Anthony|last=Tommasini|date=September 27, 2009|accessdate=April 26, 2010}}</ref> Sa kanyang hitsura, si Phyllis Diller , din ang isang guest sa show, ay tumawag sa kanya na "isa sa magagandang talento sa pagkanta sa mundo." <ref>video: [https://www.youtube.com/watch?v=3DXvLD-pxms Barbra Streisand sa Jack Paar Show, 1961] - makatarungang paggamit clip</ref> Pagkaraan ng 1961, bago siya pinalayas sa ''Ibang Evening With Harry Stoones'' , siya ay naging isang semi-regular sa ''PM East / PM West'' , isang serye ng talk / variety na sinimulan ni Mike Wallace at Joyce Davidson .<ref name="barbra-archives1">{{Cite web|url=http://barbra-archives.com/tv/60s/pm_east_streisand.html|title='P.M. East P.M. West' at|publisher=Barbra-archives.com|accessdate=August 17, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707212349/http://barbra-archives.com/tv/60s/pm_east_streisand.html|archivedate=July 7, 2011|deadurl=no}}</ref> Noong unang bahagi ng 1962, nagpunta siya sa studio sa Columbia Records para sa cast recording na ''I Can Get for Wholesale''. Gayundin ang tagsibol na siya ay lumahok sa isang dalawampu't-ikalimang anibersaryo studio na pag-record ng ''Pins and Needles ,'' ang klasikong popular na front musikal na nagmula sa 1937&nbsp;ng International Ladies 'Garment Workers' Union . Ang mga review ng parehong mga album ay naka-highlight ng Streisand's perfomances.<ref>{{Cite book|title=Hello Gorgeous: Becoming Barbra Streisand|year=2012|url=https://archive.org/details/hellogorgeousbec0000mann_z8n6|publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}</ref> Noong Mayo 1962, lumitaw si Streisand sa ''The Garry Moore Show'' kung saan siya kumanta ng "Happy Days Are Here Again" sa unang pagkakataon. Ang kanyang malungkot, mabagal na bersyon ng 1930s na pagtaas ng tema ng tema ng kanta ng Partido ng Demokratiko ay naging kanyang lagda kanta sa panahon ng maagang yugto ng kanyang karera.<ref name="Nickens"/> : 10 Si Johnny Carson ay nagkasama niya sa ''Tonight Show'' kalahating dosenang beses noong 1962 at 1963, at naging paborito siya ng kanyang mambabasa sa telebisyon at sa kanyang sarili. Inilarawan niya siya bilang isang "kapana-panabik na bagong mang-aawit." <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=jAS8BDDV8uM Barbra Streisand sa Johnny Carson's ''Tonight Show'' , 1962] - makatarungang paggamit clip</ref> Sa isang palabas, nag-joke siya sa Groucho Marx na nagustuhan ang kanyang estilo ng katatawanan.<ref name="Nickens"/> : 10 Noong Disyembre 1962, ginawa niya ang una sa isang bilang ng mga appearances sa ''The Ed Sullivan Show'' . Siya ay naging isang cohost sa Mike Douglas Show , at nagkaroon din ng epekto sa isang bilang ng mga espesyal na Bob Hope . Ang pagtatanghal sa kanya sa The Ed Sullivan Show ay [[Liberace]] na naging instant fan ng batang mang-aawit. Inimbita siya ni Liberace sa Las Vegas, Nevada, upang maisagawa ang kanyang pambungad na pagkilos sa Riviera Hotel. Ang Liberace ay kredito sa pagpapasok ng Barbra sa mga nanonood ng Western American.<ref>Thomas, Bob, (1987) "Liberace, The True Story." (London, Weidenfeld at Nicolson).</ref> Ang mga sumusunod na Setyembre sa kanyang nagpapatuloy na mga palabas sa Harrah's Hotel sa Lake Tahoe, siya at [[Elliott Gould|Elliott Gould ay]] kinuha ng oras upang magpakasal sa Carson City, Nevada. Sa kanyang mabilis na pagtaas ng karera at pagiging popular, nakita niya ang kanyang kasal kay Gould bilang isang "impluwensya ng pag-stabilize." <ref name="Nickens"/> : 11 Ang kanyang unang album, Ang ''The Barbra Streisand Album'' noong unang bahagi ng 1963, ang naging top 10 sa ''Billboard'' chart at nanalo ng tatlong [[Gawad Grammy|Grammy Awards]] .<ref name="Nickens"/> : 11 Ang album na gumawa sa kanya na maging best-selling female vocalist sa Amerika.<ref name="Nickens" /> : 11 Sa tag-init na iyon, inilabas din niya ang ''The Second Barbra Streisand Album'' , na nagtatag sa kanya bilang "pinakakapana-panabik na bagong pagkatao mula kay [[Elvis Presley]] ." <ref name="Nickens" /> : 11 Natapos na niya ang tagumpay ng taong 1963 sa pamamagitan ng pagsasagawa ng mga konsiyerto sa isang gabi sa Indianapolis, San Jose, Chicago, Sacramento, at Los Angeles.<ref name="Nickens" /> : 11 Nagbalik si Streisand sa Broadway noong 1964 na may isang acclaimed performance bilang entertainer na si Fanny Brice sa ''Funny Girl'' sa Winter Garden Theater . Ipinakilala ng palabas ang dalawa sa kanyang mga lagda na kanta, "People" at "Do not Rain on My Parade." Dahil sa tagumpay sa magdamag sa paglalaro, lumitaw siya sa takip ng ''Oras'' . Noong 1964 ay hinirang si Streisand para sa isang Tony Award para sa Best Leading Actress sa isang Musical ngunit nawala sa Carol Channing sa ''Hello, Dolly !'' Nakatanggap si Streisand ng parangal na "Star of the Decade" Tony Award noong 1970.<ref>{{Cite news|url=http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/06/tony-awards-retire-competitive-special-theatrical-event-category.html|title=Tony Awards Drop Competitive Special Event Category|work=[[Los Angeles Times]]|date=June 19, 2009|accessdate=February 3, 2014}}</ref> Noong 1966, inulit niya ang kanyang tagumpay sa ''Funny Girl'' sa West End ng London sa Prince of Wales Theatre . Mula 1965 hanggang 1968 siya ay lumitaw sa kanyang unang apat na solo specials sa telebisyon. == Karera == === Pag-awit === Naitala ni Streisand ang 50 studio album, halos lahat ay may Columbia Records . Ang kanyang unang mga gawa sa 1960s (kanyang pasinaya ''Ang Barbra Streisand Album'' , ''Ang Ikalawang Barbra Streisand Album'' , ''Ang Ikatlong Album'' , Ang ''Aking Pangalan Ay Barbra'' , atbp.) Ay itinuturing na mga klasikong renditions ng mga pamantayan ng teatro at sayet, kasama ang kanyang masakit na bersyon ng normal na uptempo " Maligayang Araw Narito Muli ". Ginawa niya ito sa isang duet kasama si Judy Garland sa ''The Judy Garland Show'' . Tinutukoy siya ni Garland sa himpapawid bilang isa sa mga huling magagandang pamamaril . Sila rin ay kumanta ng " Walang Negosyo Tulad ng Ipakita ang Negosyo " sa Ethel Merman pagsali sa kanila.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=W7AViKc52P0 Barbra Streisand, Judy Garland, at Ethel Merman sa "The Judy Garland Show"] , 1963</ref> Nagsimula sa ''My Name Is Barbra'' , ang kanyang mga unang album ay madalas na puno ng samot-saring alaala ng kanyang mga espesyal na programa sa telebisyon. Simula noong 1969, sinimulan niyang subukan ang mas maraming kontemporaryong materyal, ngunit tulad ng maraming mahuhusay na mang-aawit sa araw na iyon, natagpuan niya ang kanyang sarili mula sa kanyang elemento na may rock. Ang kanyang vocal talents ay nananaig, at nakakuha siya ng bagong tagumpay sa pop-and-ballad oriented na si Richard Perry -gumawa ng album na ''Stoney End'' noong 1971. Ang track ng pamagat , na isinulat ni Laura Nyro , ay isang pangunahing hit para sa Streisand. Noong 1970s, siya ay lubos na kilala sa mga pop chart, kasama sa Top 10 recording tulad ng " The Way We Were " (US No. 1), " Evergreen (Tema mula sa pelikulang A Star Is Born) " (US No. 1 ), " No More Tears (Enough Is Enough) " (1979, kasama si [[Donna Summer]] ), na magmula noong 2010 kilala pa rin ang pinaka-komersiyal na matagumpay na duet, (US No. 1), "You Don't Bring Me Flowers" (kasama si [[Neil Diamond]] ) (US No. 1) at "The Main Event" (US No. 3), ang ilan na kung saan ay nagmula sa mga pag-record ng soundtrack ng kanyang mga pelikula. Nang magwakas ang mga 1970, pinangalanan si Streisand bilang pinakamatagumpay na babaeng mang-aawit sa US - natatangi lamang si [[Elvis Presley]] at [[The Beatles|ang Beatles na]] nakapagbenta ng higit pang mga album.<ref>{{Cite press release|url=https://www.riaa.com/news/newsletter/press1999/111099.asp|title=The American Recording Industry Announces its Artists of the Century|date=November 10, 2009|publisher=Recording Industry Association of America|access-date=7 Abril 2019|archive-date=14 Mayo 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514091340/http://www.riaa.com/news/newsletter/press1999/111099.asp|url-status=dead}}</ref> Noong 1980, inilabas niya ang pagsisikap ng kanyang pinakamahusay na benta sa petsa, ang na-produce ni Barry Gibb -na''Guilty'' . Ang album ay naglalaman ng mga hit na " Woman in Love " (na gumugol ng ilang linggo sa itaas ng mga pop chart sa taglagas ng 1980), " Guilty ", at " What Kind of Fool ". Pagkatapos ng maraming taon na hindi binabalewala ang Broadway at tradisyonal na pop music na pabor sa mas kontemporaryong materyal, nagbago si Streisand sa kanyang mga musikal na teatro sa 1985's ''The Broadway Album'' , na hindi inaasahang matagumpay, na hinahawakan ang posisyon ng No. 1 Billboard para sa tatlong sunod na linggo, at pagiging certified quadruple platinum. Nagtampok ang album ng mga himig nina Rodgers at Hammerstein , [[George Gershwin]] , Jerome Kern , at Stephen Sondheim , na hinikayat na muling isagawa ang ilan sa kanyang mga awit lalo na sa rekord na ito. ''Ang Broadway Album ay'' nakatugun ng pagbubunyi, kabilang ang isang nominasyon ng Grammy para sa album ng taon at ipinasa kay Streisand ang kanyang ikawalo Grammy bilang Best Female Vocalist. Pagkatapos ilabas ang live na album na ''One Voice'' noong 1986, itinakda ni Streisand na palabasin ang isa pang album ng mga kanta ng Broadway noong 1988. Naitala niya ang ilang pagbawas para sa album sa ilalim ng direksyon ni Rupert Holmes , kabilang ang " On My Own " (mula sa ''Les Misérables'' ), isang medley ng "How Are Things in Glocca Morra?" at "Heather on the Hill" (mula ''sa Rainbow'' and ''Brigadoon ng'' ''Finian'' ), " All ''I Ask of'' You " (mula sa ''The Phantom of the Opera'' ), "Warm All Over Over" (mula sa ''Most Happy Fella'' ) at isang hindi karaniwang solo version ng "Make Our Garden Grow " (mula sa ''Candide'' ). Hindi nasisiyahan si Streisand sa direksyon ng proyekto at ito ay na-scrap na. Ang "Warm All Over" lamang at isang reworked, lite FM-friendly na bersyon ng "All I Ask Of You" ay kailanman inilabas, ang huli lumilitaw sa Streisand ng 1988 pagsisikap, ''Till I Love You'' . Sa simula ng dekada ng 1990, nagsimulang tumuon si Streisand sa kanyang mga pagsisikap sa film directorial at naging halos hindi aktibo sa recording studio. Noong 1991, isang set ng apat na disc box, ''para lamang sa Record'' , ay inilabas. Isang kompilasyon na sumasaklaw sa buong karera ni Streisand hanggang sa petsa, nagtatampok ito ng higit sa 70 na mga track ng mga live performance, pinakadakilang mga hit, rarities at dati na hindi na-rewritten na materyal. [[Talaksan:Barbra_Streisand_Allan_Warren.jpg|thumb|Si Streisand sa taping sa kanyang TV Special na ''Barbra Streisand... and other Musical Instruments'' noong 1973]] Nang sumunod na taon, nakatulong ang mga pangyayari sa fundraising ng konsyerto ni Streisand na tumulong kay Pangulong [[Bill Clinton|Bill Clinton na]] maging bantayan at maging opisina.<ref>{{Cite web|last=Newfield|first=Jack|url=http://barbra-archives.com/bjs_library/90s/george_1996.html|title=Diva Democracy|work=George|date=November 1996|publisher=Barbra-archives.com|accessdate=August 17, 2011|archive-date=Septiyembre 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110911222519/http://barbra-archives.com/bjs_library/90s/george_1996.html|url-status=dead}}</ref> Nang maglaon ay ipinakilala ni Streisand si Clinton sa kanyang inagurasyon noong 1993. Gayunpaman, ang karera ng musika ni Streisand ay higit sa lahat. Ang isang 1992 hitsura sa isang benepisyo APLA pati na rin ang nabanggit na inaugural pagganap hinted na Streisand ay nagiging mas receptive sa ideya ng live performances. Iminungkahing isang paglilibot, bagaman hindi agad sasaktan ni Streisand ito, binabanggit ang kanyang kilalang takot sa takot pati na rin ang mga alalahanin sa seguridad. Sa panahong ito, sa wakas ay bumalik si Streisand sa recording studio at inilabas ang ''Back to Broadway'' noong Hunyo 1993. Ang album ay hindi pare-pareho na pinuri bilang kanyang hinalinhan, ngunit debut ito sa No. 1 sa mga pop chart (isang bihirang gawa para sa isang pintor ng edad ni Streisand, lalo na ibinigay na itatapon nito ang [[Janet Jackson|Janet]] ''Janet Jackson'' sa No. 2 spot ). Ang isa sa mga highlight ng album ay isang medley ng " I Have A Love" / "One Hand, One Heart ", isang duet na may [[Johnny Mathis]] , na sinabi ni Streisand na isa sa kanyang paboritong mga mang-aawit.<ref>{{Cite book|last=Waldman|first=Allison J.|title=The Barbra Streisand Scrapbook|url=https://books.google.com/books?id=-KkkPwXeGZkC&pg=PA14|accessdate=December 13, 2012|publisher=[[Kensington Books|Citadel Press]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=Nudd|first=Tim|url=http://www.people.com/people/article/0,,20590521,00.html|title=Barbra Streisand Celebrates 70th Birthday with John Travolta & Celeb Pals|date=April 26, 2012|work=People|accessdate=December 13, 2012|archive-date=Oktubre 30, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030071123/http://www.people.com/people/article/0,,20590521,00.html|url-status=dead}}</ref> Noong 1993, isinulat ng kritiko ng musika ng ''New York Times na si'' Stephen Holden na si Streisand ay "nagtatamasa ng kultural na kalagayan na isa lamang sa ibang Amerikanong tagapaglibang, si Frank Sinatra, ay nakamit sa huling kalahating siglo".<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/06/27/arts/recordings-view-barbra-streisand-mixes-star-power-and-high-concept.html|title=Barbra Streisand Mixes Star Power And High Concept|first=Stephen|last=Holden|work=The New York Times|date=June 27, 1993|accessdate=August 17, 2011}}</ref> Noong Setyembre 1993, inihayag ni Streisand ang kanyang unang public appearances concert sa loob ng 27 taon (kung ang isa ay hindi binibilang ang kanyang Las Vegas nightclub performances sa pagitan ng 1969 at 1972). Ang nagsimula bilang isang dalawang-gabi na kaganapan ng Bagong Taon sa MGM Grand Las Vegas ay humantong sa isang multi-city tour noong tag-init ng 1994. Ang mga tiket para sa paglilibot ay nabili sa ilalim ng isang oras. Lumitaw din si Streisand sa mga pabalat ng mga pangunahing magasin sa pag-asa sa kung anong ''Time magazine na'' pinangalanang "The Music Event of the Century". Ang paglilibot ay isa sa pinakamalaking parlays ng lahat ng media merchandise sa kasaysayan. Ang mga presyo ng tiket ay mula sa US $ 50 hanggang US $ 1,500, na ginagawang Streisand ang pinakamataas na binayarang konsyerto sa kasaysayan. ''Barbra Streisand: Ang'' konsyerto ay naging konsyerto ng taon at nakakuha ng limang [[Gawad Emmy|Emmy Awards]] at Peabody Award , habang ang tapyas na broadcast sa [[HBO|HBO ay]] ang pinakamataas na rated concert special sa kasaysayan ng 30 taon ng HBO. Matapos ang konklusyon ng tour, si Streisand ay muling pinananatili ang isang mababang profile sa musika, sa halip na tumututok sa kanyang mga pagsisikap sa pagkilos at pagtatalaga ng mga tungkulin pati na rin ang isang lumalaking pagmamahalan sa aktor na si James Brolin . Noong 1996, inilabas ni Streisand ang " I Finally Found Someone " bilang duet na kasama ang singer at songwriter na si [[Bryan Adams]] . Ang awit ay hinirang para sa isang Oscar dahil ito ay bahagi ng soundtrack ng self-directed movie ni Streisand na ''Mirror Has Two Faces'' . Naabot nito ang # 8 sa Billboard Hot 100, at siya ang kanyang unang makabuluhang hit sa halos isang dekada at ang kanyang unang top 10 hit sa Hot 100 (at unang single gold) mula noong 1981. Noong 1997, sa wakas ay bumalik siya sa recording studio, na naglalabas ng ''Higher Ground'' , isang koleksyon ng mga kanta ng isang maluwag na inspirational nature na nagtatampok din ng duet na kasama si [[Céline Dion]] . Nakatanggap ang album ng pangkalahatang paborableng mga review at muling debuted sa No. 1 sa mga pop chart. Kasunod ng kanyang kasal kay Brolin noong 1998, naitala ni Streisand ang isang album ng mga awit ng pag-ibig na pinamagatang ''A Love Like Ours'' sa susunod na taon. Ang mga review ay halo-halong, na may maraming mga kritiko na nagrereklamo tungkol sa medyo mga damdamin na damdamin at labis na lunas na kaayusan; gayunpaman, ito ay gumawa ng isang maliit na hit para sa Streisand sa bansa-tinged "You Ever Leave Me", isang duet na kasama si Vince Gill . Noong Bisperas ng Bagong Taon 1999, nagbalik si Streisand sa yugto ng konsiyerto, na nagbebenta sa unang ilang oras, walong buwan bago siya bumalik.<ref>{{Cite web|url=http://www.barbrastreisand.com/us/biography|title=Biography|publisher=barbrastreisand.com|accessdate=December 13, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122120455/http://www.barbrastreisand.com/us/biography|archive-date=Nobiyembre 22, 2015|url-status=dead}}</ref> Sa katapusan ng sanlibong taon, siya ang bilang isang babaeng mang-aawit sa US, na may hindi kukulangin sa dalawang album na Walang 1 sa bawat dekada mula noong nagsimula siyang magsagawa. Ang isang dalawang-disc live na album ng konsyerto na pinamagatang ''walang tiyak na oras: Live in Concert ay'' inilabas noong 2000. Ginawa ni Streisand ang mga bersyon ng ''walang konsiyong'' konsyerto sa Sydney at Melbourne, Australia, noong unang bahagi ng 2000. Sa maaga ng apat na konsyerto (dalawang dalawa sa Los Angeles at New York) noong Setyembre 2000, inihayag ni Streisand na naghihintay siya mula sa paglalaro ng mga pampublikong concert. Ang kanyang pagganap ng kanta na "People " ay na-broadcast sa Internet sa pamamagitan ng America Online. Ang pinaka-kamakailang mga album ni Streisand ay ang ''Christmas Memories'' (2001), isang medyo madilim na koleksyon ng mga holiday song, at ''The Movie Album'' (2003), na nagtatampok ng mga sikat na tema ng pelikula at na-back sa pamamagitan ng isang malaking orkestra ng simponya. ''Ang Guilty Pleasures'' (tinatawag na ''Guilty Too'' sa UK), isang pakikipagtulungan sa Barry Gibb at isang sumunod na pangyayari sa kanilang May- ''Kasalanan'' , ay inilabas sa buong mundo noong 2005. [[Talaksan:Barbra-streisand07.jpg|thumb|Streisand na gumaganap noong Hulyo 2007 sa The O2 Arena sa London]] Noong Pebrero 2006, naitala ni Streisand ang kanta na "Smile" kasama si Tony Bennett sa bahay ni [[Malibu, California|Malibu ng]] Streisand. Ang kanta ay kasama sa ika-80 kaarawan ni Bennett na album, ''Duets'' . Noong Setyembre 2006, ang pares ay nakunan ng live performance ng kanta para sa isang espesyal na itinuro ni Rob Marshall na pinamagatang ''Tony Bennett: Isang American Classic'' . Ang espesyal na naipadalang sa NBC 21 Nobyembre 2006, at inilabas sa DVD sa parehong araw. Ang duet ni Streisand na may Bennett ay nagbukas ng espesyal. Noong 2006, inihayag ni Streisand ang kanyang layunin na muling maglakbay, sa pagsisikap na itaas ang pera at kamalayan para sa maraming mga isyu. Pagkatapos ng apat na araw ng pag-eensayo sa Sovereign Bank Arena sa [[Trenton, New Jersey]] , nagsimula ang paglilibot sa Oktubre 4 sa Wachovia Center sa [[Philadelphia, Pennsylvania|Philadelphia]] , patuloy na may itinampok na stop sa [[Fort Lauderdale, Florida]] , (ito ang konsyerto na pinangalanan ni Streisand para sa pelikula isang espesyal na TV), at nagtapos sa Staples Center sa Los Angeles noong 20 Nobyembre 2006. Ang mga espesyal na panauhin na si Il Divo ay na-interwoven sa buong palabas. Ang palabas ay kilala bilang ''Streisand: The Tour'' . Ang 20-concert tour ni Streisand ay nagtatakda ng mga tala sa kahon sa opisina. Sa edad na 64, siya ay nagbabayad ng $ 92,457,062 at nagtatakda ng mga gross record ng bahay sa 14&nbsp;ng 16 arenas na nilalaro sa tour. Nagtakda siya ng ikatlong lugar na rekord para sa kanyang palabas sa 9 Oktubre 2006 sa Madison Square Garden, ang mga unang-at pangalawang lugar na rekord, na kung saan ay gaganapin sa pamamagitan ng kanyang dalawang palabas noong Setyembre 2000. Itinakda niya ang pangalawang lugar na rekord sa MGM Grand Garden Arena kasama ang kanyang 31 Disyembre 1999, na nagpapakita ng rekord ng bahay at pinakamataas na konsyerto sa lahat ng oras. Ito ang humantong sa maraming mga tao upang hayagang pumuna sa Streisand para sa presyo ng pagyurak ng maraming mga tiket na ibinebenta para sa paitaas na $ 1,000.<ref>{{Cite news|last=Tierney|first=John|url=https://www.nytimes.com/1994/06/26/magazine/the-big-city-scalping-fair-and-square.html|title=The Big City; Scalping, Fair and Square|work=The New York Times|date=June 26, 1994|accessdate=December 4, 2013}}</ref> Ang isang koleksyon ng mga palabas na nakuha mula sa iba't ibang mga hinto sa tour na ito, ''Live in Concert 2006'' , debuted sa No. 7 sa [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] , na ginagawang Streisand's 29th Top 10 album.<ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/1052029/chart-beat-chat|title=Chart Beat Chat|work=Billboard|date=July 7, 2007|accessdate=July 26, 2012}}</ref> Noong tag-araw ng 2007, nagbigay si Streisand ng mga konsyerto sa unang pagkakataon sa kontinental Europa. Ang unang concert naganap sa [[Zürich]] (Hunyo 18), pagkatapos ay Vienna (Hunyo 22), Paris (Hunyo 26), Berlin (Hunyo 30), [[Estokolmo|Stockholm]] (Hulyo 4, kinansela), [[Manchester]] (Hulyo 10) at Celbridge , malapit sa [[Dublin]] ( Hulyo 14), sinundan ng tatlong konsyerto sa London (18 Hulyo 22 at 25), ang tanging lungsod ng Europa kung saan ginawa ni Streisand bago ang 2007. Ang mga tiket para sa mga petsa ng London ay nagkakahalaga sa pagitan ng £ 100.00 at £ 1,500.00, at para sa Ireland, sa pagitan ng € 118 at € 500. Ang Ireland petsa ay marred sa pamamagitan ng mga isyu sa mga seryosong paradahan at mga problema sa pag-upo na humahantong sa kaganapan na tinatawag na isang pagkasira ng ''Hot Press'' .<ref>{{Cite web|url=http://www.hotpress.com/features/reports/The-Streisand-fiasco--Fear-and-loathing-in-Castletown-House/3926410.html|title=The Streisand fiasco: Fear and loathing in Castletown House|work=Hot Press|accessdate=December 4, 2013}}</ref> Kasama sa tour ang isang 58-piece orchestra. Noong Pebrero 2008, ''[[Forbes|nailista ng Forbes si]]'' Streisand bilang No.-2 na pagkamit ng musikero na babae sa pagitan ng Hunyo 2006 at Hunyo 2007 na may mga $ 60 na kita &nbsp; milyong.<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/2008/01/28/music-madonna-hollywood-biz-cz_dp_0129musicwomen_slide_3.html|title=In Pictures: The Top-Earning Women In Music|work=Forbes|accessdate=November 2, 2008|first=Dorothy|last=Pomerantz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081027232611/http://www.forbes.com/2008/01/28/music-madonna-hollywood-biz-cz_dp_0129musicwomen_slide_3.html|archivedate=October 27, 2008|deadurl=no}}</ref> Noong 17 Nobyembre 2008, nagbalik si Streisand sa studio upang simulan ang pag-record kung ano ang kanyang animnapu't tatlo na album <ref name="wash">Marks, Peter (7 Disyembre 2008). [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/05/AR2008120500947.html "Kennedy Center Honoree Barbra Streisand."] ''[[The Washington Post|Ang Washington Post]] .'' Nakuha noong 10 Disyembre 2008.</ref> at inihayag na ang paglikha ng album na Diana Krall .<ref>{{Cite news|last=Gardner|first=Elysa|url=https://www.usatoday.com/life/music/news/2009-04-09-krall-quiet-nights_N.htm|title=For Diana Krall, quiet time is a rare thing|work=USA Today|accessdate=August 17, 2011}}</ref> Ang Streisand ay isa sa mga tatanggap ng 2008 Kennedy Center Honors.<ref>Frey, Jennifer. (8 Disyembre 2008). [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/12/07/AR2008120702715.html "Isang Puno Na May Mga Dagdag na Bituin."] ''Ang Washington Post'' . Nakuha noong 10 Disyembre 2008.</ref> Noong 7 Disyembre 2008, binisita niya ang White House bilang bahagi ng mga seremonya.<ref name="wash" /> Noong 25 Abril 2009, [[CBS|pinalabas ng CBS]] ang pinakabagong espesyal na telebisyon ni ''Streisand'' , ''Streisand: Live in Concert'' , highlight ang itinakdang stop mula sa kanyang 2006 North American tour sa [[Fort Lauderdale, Florida|Fort Lauderdale]] , Florida. Noong 26 Setyembre 2009, nagtrabaho si Streisand ng isang one-night-only show sa Village Vanguard sa Greenwich Village ng New York City.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/09/28/arts/music/28stre.html|work=The New York Times|title=Lucky Streisand Fans Were A-Listers for a Night|first=Ben|last=Sisario|date=September 28, 2009|accessdate=April 26, 2010}}</ref> Ang pagganap na ito ay inilabas sa ibang pagkakataon sa DVD bilang ''One Night Only: Barbra Streisand at Quartet sa The Village Vanguard .'' Noong 29 Setyembre 2009, inilabas ni Streisand at Columbia Records ang kanyang pinakabagong studio album, ang ''Love is the Answer'' , na ginawa ni Diana Krall .<ref>{{Cite press release|url=http://www.barbrastreisand.com/ca/home?page=news&n_id=1258|title=Barbra Streisand official site|date=June 22, 2009|accessdate=August 17, 2011|archive-date=October 1, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001041844/http://www.barbrastreisand.com/ca/home?page=news&n_id=1258|url-status=dead}}</ref> Noong 2 Oktubre 2009, ginawa ni Streisand ang kanyang British debut performance sa telebisyon sa isang interbyu sa ''Friday Night with Jonathan Ross'' upang itaguyod ang album. Ang album na ito debuted sa No. 1 sa Billboard 200 at nakarehistro ang kanyang pinakamalaking lingguhang mga benta mula noong 1997, na nagtangi kay Streisand bilang tanging artist sa kasaysayan upang makamit ang No 1 album sa limang magkakaibang dekada. Noong 1 Pebrero 2010, sumali si Streisand sa mahigit walong iba pang artista sa pag-record ng bagong bersyon ng 1985 charity single na " We Are the World ". Nagplano sina Quincy Jones at [[Lionel Richie]] na palabasin ang bagong bersyon upang markahan ang ika-25 anibersaryo ng orihinal na recording nito. Ang mga plano na ito ay nagbago, gayunpaman, dahil sa nagwawasak na lindol na [[Hayti|naabot]] sa [[Hayti|Haiti]] noong 12 Enero 2010, at noong Pebrero 12, ang awit, na tinatawag ngayong " We Are the World 25 for Haiti ", ay ginawa ang debut nito bilang charity single upang suportahan aid aid para sa island nation. Noong 2011, si Streisand ay kumanta ''ng Somewhere'' mula sa Broadway musical ''West Side Story'' , na may anak-taka Jackie Evancho , sa album ni Evancho na ''Dream with Me'' .<ref>{{Cite web|title=Jackie Explains Duet|url=http://barbratimeless.com/2009jackie.htm|date=June 17, 2011|accessdate=September 13, 2012|archive-date=January 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121002637/http://barbratimeless.com/2009jackie.htm|url-status=dead}}</ref> Si Streisand ay pinarangalan bilang MusiCares Person of the Year noong 11 Pebrero 2011, dalawang araw bago ang 53rd [[Gawad Grammy|Grammy Awards]] .<ref>{{Cite news|title=Barbra Streisand Named 2011 MusiCares Person of the Year|url=http://www.grammy.org/musicares/news/barbra-streisand-named-2011-musicares-person-of-year|publisher=grammy.org|date=January 10, 2011|accessdate=September 13, 2012|archive-date=26 Hunyo 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170626193632/https://www.grammy.org/musicares/news/barbra-streisand-named-2011-musicares-person-of-year|url-status=dead}}</ref> Noong 11 Oktubre 2012, nagbigay si Streisand ng tatlong oras na pagganap ng konsyerto bago ang isang 18,000 bilang bahagi ng mga kasalukuyang inaugural events ng Barclays Center (at bahagi ng kanyang kasalukuyang ''Barbra Live na'' paglilibot) sa Brooklyn (ang kanyang unang pagganap sa publiko sa kanya tahanan borough). Si Streisand ay sumali sa entablado ng trumpeter na si Chris Botti , Italyong operador trio na si [[Il Volo]] , at ang kanyang anak na si Jason Gould . Kasama sa konsyerto ang musical tributes ni Streisand kay [[Donna Summer]] at Marvin Hamlisch , na parehong namatay noong 2012. Ang nakumpirma na mga dumalo ay kasama sina Barbara Walters , Jimmy Fallon , Sting , Katie Couric , Woody Allen , [[Michael Douglas]] at alkalde ng New York City na si [[Michael Bloomberg]] , pati na rin ang mga designer na sina Calvin Klein , Donna Karan , Ralph Lauren at Michael Kors .<ref>{{Cite news|title=Her name is Barbra, and Brooklyn is her town|author=Gardner, Elysa|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2012/10/11/barbra-streisand-brooklyn-concert/1628669/|newspaper=[[USA Today]]|date=October 12, 2012|accessdate=October 12, 2012}}</ref><ref>{{Cite news|title=Barbra Streisand Is a Proud Brooklynite at Concert|author=Fekadu, Mesfin|url=https://www.usnews.com/news/entertainment/articles/2012/10/12/barbra-streisand-is-a-proud-brooklynite-at-concert|newspaper=Associated Press (via [[U.S. News & World Report]])|date=October 12, 2012|accessdate=October 12, 2012}}</ref> Noong Hunyo 2013 nagbigay siya ng dalawang konsyerto sa Bloomfield Stadium , [[Tel-Abib|Tel Aviv]] . Si Streisand ay isa sa maraming mang-aawit na gumagamit ng mga teleprompters sa panahon ng kanilang live performance. Pinagtanggol ni Streisand ang kanyang pagpili sa paggamit ng mga teleprompter upang magpakita ng mga lyrics at, paminsan-minsan, banter.<ref>{{Cite web|url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/story/streisands-stagefright-prompted-by-forgotten-lyrics_1117130|title=Barbra Streisand &#124; Streisand's Stagefright Prompted By Forgotten Lyrics|publisher=Contactmusic|date=September 25, 2009|accessdate=August 17, 2011}}</ref> Noong Setyembre 2014,<ref>{{Cite web|url=http://www.musicweek.com/news/read/barbra-streisand-sings-with-elvis-on-new-album/059352|title=Barbra Streisand sings with Elvis on new album|accessdate=November 8, 2014}}</ref> siya pinakawalan ''Partners'' , isang bagong album ng duets na nagtatampok ng pakikipagtulungan ay may [[Elvis Presley]] , [[Andrea Bocelli]] , [[Stevie Wonder]] , [[Lionel Richie]] , Billy Joel , [[Babyface]] , Michael Bublé , [[Josh Groban]] , John Mayer , [[John Legend]] , Blake Shelton at Jason Gould . Ang album na ito ang nanguna sa [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] sa mga benta ng 196,000 na kopya sa unang linggo, na ginagawang Streisand ang tanging recording artist na magkaroon ng isang bilang isang album sa bawat isa sa huling anim na dekada.<ref>[http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/6259282/barbra-streisand-no-1-partners "Barbra Streisand Gumagawa ng Kasaysayan sa No. 1 sa ''Billboard'' 200 Chart"] . Talunin ang ''Billboard'' Chart. 23 Setyembre 2014.</ref> Ito ay sertipikadong ginto noong Nobyembre 2014 at platinum noong Enero 2015, kaya naging 52nd Gold ng Streisand at 31st Platinum album, higit sa iba pang babaeng artist sa kasaysayan.<ref>{{Cite web|url=http://www.gaystarnews.com/article/gay-icon-barbra-streisand-makes-more-history-latest-album071114#sthash.kqPUWSbU.dpuf|title=Gay icon Barbra Streisand makes more history with latest album|accessdate=November 8, 2014}}</ref> Noong Mayo 2016, inihayag ni Streisand ang nalalapit na album na ''Encore: Movie Partners Sing Broadway'' upang palayain sa Agosto matapos ang isang paglilibot sa siyam na lungsod na konsyerto, ''Barbra: The Music, The Mem'ries, The Magic'' , kasama ang mga pagtatanghal sa Los Angeles, Las Vegas, Philadelphia, at isang bumalik sa kanyang bayang kinalakhan ng Brooklyn.<ref>{{Cite web|url=http://www.broadwayworld.com/article/Breaking-News-Barbra-Streisand-is-Headed-Back-on-9-City-Tour-Plus-Reveals-Third-Broadway-Album-20160516|title=Breaking News: Barbra Streisand is Headed Back on 9-City Tour; Plus Reveals Third Broadway Album|accessdate=May 16, 2016}}</ref> Noong Hunyo 2018, pinatunayan ni Streisand na nagtatrabaho siya sa isang album na may pamagat na ''Walls'' .<ref>{{Cite web|url=https://www.goldderby.com/article/2018/barbra-streisand-interview-netflix-emmy-news/|title=Barbra Streisand interview: Emmys and new Netflix concert special|author=Sheehan|date=June 21, 2018|accessdate=September 27, 2018}}</ref> Ang album na ito, isang protesta laban sa pamamahala ng Trump, ay dumating noong 2 Nobyembre 2018, bago ang halalan sa kalagitnaan ng Estados Unidos. Ang itinatampok na track sa album na ito ay "Huwag Lie to Me." <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=kNrj87Q-4Yk|title=Barbara Streisand: Don't Lie to Me|author=Streisand|date=October 9, 2018|accessdate=October 30, 2018}}</ref> Sa ''New York Times'' ipinahayag niya na isinulat niya ang awit na ito dahil ang mga outrages ni Donald Trump ay pinapanatili siyang gising sa gabi.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2018/10/30/arts/music/barbra-streisand-walls-trump.html|title=Barbra Streisand Can't Get Trump Out of Her Head. So She Sang About Him.|author=Haberman|date=October 30, 2018|accessdate=October 30, 2018}}</ref> === Pag-acting === [[Talaksan:Streisand_-_Clear_Day_1970.JPG|thumb|Sa ''Isang Maaliwalas na Araw na Maari Mong Makita Magpakailanman'' (1970)]] Ang kanyang unang pelikula ay isang reprise ng kanyang hit Broadway, ''Nakakatawang Pambabae'' (1968), isang artistikong at komersyal na tagumpay na itinuro ng beteranong Hollywood na si William Wyler . Nanalo si Streisand ng 1968 Academy Award para sa Best Actress para sa role,<ref>{{Cite web|title=Funny Girl (1968)|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/25128/Funny-Girl/articles.html|accessdate=September 13, 2012|archive-date=Oktubre 15, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015025730/http://www.tcm.com/tcmdb/title/25128/Funny-Girl/articles.html|url-status=dead}}</ref> ibinabahagi ito kay [[Katharine Hepburn]] ( ''The Lion in Winter'' ), ang tanging oras na mayroong tie sa kategoryang ito ng [[Gawad Academy|Oscar]] .<ref>{{Cite book|title=Timelines of American Women's History|publisher=Perigee Trade}}</ref> Ang kanyang susunod na dalawang pelikula ay batay din sa mga musikal, ''Hello'' Herman 's ''Hello, Dolly!'' , itinuro ni Gene Kelly (1969); at Alan Jay Lerner at Burton Lane sa ''Isang Maaliwalas na Araw na Makakakita Ka ng Habang Panahon'' , itinuro ni Vincente Minnelli (1970); habang ang kanyang ika-apat na pelikula ay batay sa Broadway play ''Ang Owl at ang Pussycat'' (1970). {{Fact|date=January 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2019)">kailangan ng pagbanggit</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Noong 1970s, nagtrabaho si Streisand sa maraming comedy ng screwball , kabilang ang ''What's Up, Doc?'' (1972) at ''The Main Event'' (1979), parehong pinagsama ni Ryan O'Neal , at ''For Pete's Sake'' (1974) kasama si Michael Sarrazin . Isa sa kanyang pinakakilalang tungkulin sa panahong ito ay nasa drama na ''The Way We Were'' (1973) kasama si Robert Redford , kung saan natanggap niya ang nominasyon ng [[Gawad Academy|Academy Award]] bilang Best Actress. Siya na nakuha ang kanyang ikalawang [[Gawad Academy|Academy Award]] para sa Best Original Song (na may lyricist Paul Williams ) para sa kantang " Evergreen ", mula sa ''A Star Is Born'' in 1976,<ref>{{Cite web|title=A Star Is Born|url=http://www.allmusic.com/album/a-star-is-born-mw0000196532|publisher=AllMusic|accessdate=September 13, 2012}}</ref> kung saan siya din naka-star. Kasama ni [[Paul Newman]] , [[Sidney Poitier]] at mamaya Steve McQueen , itinatag ni Streisand ang Unang Artist Production Company noong 1969 upang ang mga aktor ay makapagtataglay ng mga katangian at bumuo ng mga proyekto ng pelikula para sa kanilang sarili. Ang unang paglabas ni Streisand sa Unang Artist ay ''Up the Sandbox'' (1972).<ref>{{Cite web|title=Art Isn't Easy|url=http://barbratimeless.com/2009firstartists.htm|accessdate=September 13, 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100113170554/http://www.barbratimeless.com/2009firstartists.htm|archivedate=January 13, 2010}}</ref> Mula 1969 hanggang 1980, lumitaw ang Streisand sa Top Ten Money Making Stars Poll , ang taunang polling ng mga exhibitors ng Top 10 Box Office na may kabuuang 10 beses,<ref>{{Cite news|url=http://www.quigleypublishing.com/MPalmanac/Top10/Top10_lists.html|title=Top Ten Money Making Stars|publisher=Quigley Publishing Company|date=April 14, 2005|accessdate=August 17, 2011}}</ref> madalas bilang ang tanging babae sa listahan. Matapos ang ganap na disappointing ''All Night Long'' noong 1981, ang output ng Streisand ng pelikula ay nabawasan nang malaki. Siya ay kumilos sa walong pelikula lamang mula noong. Gumawa si Streisand ng isang bilang ng kanyang sariling mga pelikula, na nagtatag ng Barwood Films noong 1972. Ang unang pelikula na ginawa niya, ''Yentl'' (1983), ay ibinaling ng bawat studio ng Hollywood nang hindi bababa sa isang beses nang hilingin niyang hindi lamang idirekta ang larawan, kundi pati na rin sa star sa pelikula, hanggang sa kinuha ng Orion Pictures ang proyekto at binigyan ang pelikula isang badyet na $ 14 &nbsp; milyong.<ref>{{Cite journal|date=December 1983|title=Streisand's 15-Year Quest to Make 'Yentl'}}</ref> Para sa ''Yentl'' (1983), siya ay producer, direktor, at bituin, isang karanasan niya na paulit-ulit para sa ''The Prince of Tides'' (1991) at ''Ang Mirror May Dalawang Mukha'' (1996). Nagkaroon ng kontrobersiya nang tanggapin ni ''Yentl ang'' limang nominasyon ng Academy Award, ngunit wala para sa mga pangunahing kategorya ng Best Picture, artista, o Direktor.<ref>[http://www.filmsite.org/aa83.html ''1983 Mga Nagwagi at Kasaysayan ng Academy Awards''] [http://www.filmsite.org/aa83.html] . Filmsite.com.</ref> ''Ang Prince of Tides ay'' nakatanggap ng higit pang mga nominasyon ng Oscar, kabilang ang Pinakamahusay na Larawan at Pinakamahusay na Pelikula, bagaman hindi para sa direktor. Sa pagkumpleto ng pelikula, ang tagasulat ng senaryo nito, si Pat Conroy , na nag-awdit din ng nobela, na tinatawag na Streisand "isang diyosa na lumalakad sa lupa." <ref name="Nickens"/> : xii Sinulat din ni Streisand si ''Yentl'' , isang bagay na hindi siya palaging binigyan ng kredito. Ayon sa editor ng pahina ng editor ng ''The New York Times na si'' Andrew Rosenthal sa pakikipanayam kay Allan Wolper, "Ang isang bagay na gumagawa ng baliw ni Barbra Streisand ay kapag walang sinuman ang nagbibigay sa kanya ng credit para sa nakasulat na ''Yentl'' ." <ref>{{Cite web|url=http://wbgo-web.streamguys.net/audio/onDemand.php?podcastID=688|title=Listen to On-Demand audio|work=''streamguys.net''|access-date=2019-04-07|archive-date=2011-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110425152920/http://wbgo-web.streamguys.net/audio/onDemand.php?podcastID=688|url-status=dead}}</ref> Noong 2004, nagbalik si Streisand sa pelikulang kumikilos matapos ang walong taong pahinga, sa komedya ''Meet the Fockers'' (isang sumunod na pangyayari sa ''Meet the Parents'' ), naglalaro sa kabaligtaran sina [[Dustin Hoffman]] , Ben Stiller , Blythe Danner at Robert De Niro . [[Talaksan:Streisand_-_Dolly_signed.jpg|thumb|sa ''Hello, Dolly!'' (1969)]] Noong 2005, binili ni Streisand ng Barwood Films, Gary Smith, at Sonny Murray ang mga karapatan sa aklat ''ni'' Simon Mawer na ''Dwarf ng Mendel'' .<ref>{{Cite news|url=http://www.variety.com/article/VR1117921148.html|title=Streisand buys 'Dwarf'|accessdate=August 17, 2011}}{{Dead link}}</ref> Noong Disyembre 2008, sinabi niya na isinasaalang-alang niya ang pag-aangkop ng paglalaro ni Larry Kramer ng ''The Normal Heart'' , isang proyekto na kanyang pinagtrabaho mula noong kalagitnaan ng dekada 1990.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/01/12/garden/at-home-with-larry-kramer-when-a-roaring-lion-learns-to-purr.html|title=AT HOME WITH: Larry Kramer; When a Roaring Lion Learns to Purr|accessdate=August 17, 2011}}</ref> Noong Disyembre 2010, lumitaw si Streisand sa ''Little Fockers'' , ang ikatlong pelikula mula sa <nowiki><i id="mwAlI">Meet the Parents</i></nowiki> trilogy . Binawi niya ang papel ni Roz Focker sa tabi ni [[Dustin Hoffman]] . Noong 28 Enero 2011, inihayag ng ''The Hollywood Reporter'' na ang Paramount Pictures ay nagbigay ng berdeng ilaw upang simulan ang pagbaril sa komedya ng kalsada ng ''Aking Ina'' , kasama si Seth Rogen na naglalaro ng anak na lalaki ni Streisand. Itinuro ni Anne Fletcher ang proyekto sa isang script ni Dan Fogelman , na ginawa ni Lorne Michaels , John Goldwyn , at Evan Goldberg . Ang mga executive producer ay kasama sina Streisand, Rogen, Fogelman, at David Ellison , na ang co-financed ng Skydance Productions sa pelikula ng kalsada .<ref>{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/barbra-streisand-seth-rogen-star-94217|title=Exclusive: Barbra Streisand, Seth Rogen to Star in 'My Mother's Curse' for Paramount|work=The Hollywood Reporter}}</ref> Nagsimula ang pagbaril sa spring 2011 at nakabalot sa Hulyo; Ang pamagat ng pelikula ay sa wakas ay nabago sa ''The Guilt Trip'' , at ang pelikula ay inilabas noong Disyembre 2012. Ang Streisand ay nakatakdang mag-star sa isang adaptasyon ng pelikula ng musical ''Gypsy'' {{spaced ndash}} na nagtatampok ng musika ni Jules Styne , isang aklat ni Arthur Laurents at mga lyrics ni Stephen Sondheim {{spaced ndash}} kasama si Richard LaGravenese na naka-attach sa proyekto bilang tagasulat ng senaryo.<ref>Perlman, Jake (1 Agosto 2014). [http://www.ew.com/article/2014/08/01/gypsy-film-barbra-streisand "Ang Pelikula 'Gypsy' na may Barbra Streisand Maaaring Maganap pa rin Pagkatapos ng Lahat"] . ''[[Entertainment Weekly|Libangan Lingguhan]]'' . Nakuha noong 16 Hunyo 2015.</ref> Noong Abril 2016, iniulat na si Streisand ay nasa mga advanced na negosasyon upang makapaglaro at makagawa ng pelikula, na idirekta ni Barry Levinson at ipinamamahagi ng STX Entertainment .<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2016/film/news/barbra-streisand-gypsy-barry-levinson-1201750655/|title=Barbra Streisand, Barry Levinson Reviving 'Gypsy' for STX Entertainment (EXCLUSIVE)|newspaper=Variety|date=April 11, 2016|accessdate=April 11, 2016}}</ref> Pagkalipas ng dalawang buwan, ang script ng pelikula ay nakumpleto at ang produksyon ay nakatakdang magsimula sa unang bahagi ng 2017.<ref>{{Cite news|url=http://www.playbill.com/article/barbra-streisand-gypsy-film-script-complete-and-aiming-for-2017-start|title=Barbra Streisand Gypsy Film Script Complete and Aiming for 2017 Start|newspaper=Playbill|date=July 14, 2016|accessdate=July 14, 2016}}</ref> Itinatakda ni Streisand ang makasaysayang drama ''Catherine the Great'' , isang tampok na biopic tungkol sa emperang Russian na ika-18 na siglo, batay sa top na Black List script na ginawa ni Gil Netter.<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2015/film/news/barbra-streisand-catherine-the-great-movie-1201653005/|title=Barbra Streisand Directing 'Catherine the Great' Movie|date=December 3, 2015|accessdate=December 10, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.ew.com/article/2015/12/03/barbra-streisand-direct-catherine-great|title=Barbra Streisand to direct Catherine the Great|date=December 3, 2015|accessdate=December 10, 2015}}</ref> Isinulat ni Whitney Balliett , " Inilalayan ni Streisand ang kanyang mga tagapakinig sa pamamagitan ng kanyang matinong dynamics (in-your-tainga na malambot dito, nakikinig-malakas doon), ang kanyang bravura climbs, ang kanyang rolling vibrato, at ang singular na Streisand-mula-Brooklyn na kalidad ng kanyang tinig - isang tinig na agad na nakikilala sa paraan nito bilang Louis Armstrong. " <ref>{{Cite web|url=http://www.newyorker.com/magazine/1994/06/20/barbra-streisand|title=Barbra Streisand profile|date=June 20, 1994|accessdate=November 30, 2014|author=Balliett}}</ref> Ang manunulat ng musika na si Allegra Rossi ay nagdaragdag na ang Streisand ay lumilikha ng mga kumpletong komposisyon sa kanyang ulo: == Personal na buhay == [[Talaksan:Streisand_-_Gould_1967.jpg|thumb|240x240px| Si Streisand kasama ang asawa na si [[Elliott Gould]] at anak na si Jason (1967) ]] [[Talaksan:Barbra_Streisand_and_James_Brolin.jpg|thumb|240x240px| Sa James Brolin (2013)]] Si Streisand ay dalawang beses na kasal. Ang kanyang unang asawa ay artista na si [[Elliott Gould]] , kung kanino siya ay kasal mula 1963 hanggang 1971. Mayroon silang isang anak, si Jason Gould , na lumabas bilang kanyang anak na lalaki sa screen sa ''The Prince of Tides'' . Noong 1969 at 1970, pinetsahan ni Streisand ang Punong Ministro ng Canada na si [[Pierre Trudeau]] .<ref>{{Cite news|date=January 30, 1970|accessdate=February 1, 2013|url=https://news.google.com/newspapers?id=QGtkAAAAIBAJ&sjid=-HwNAAAAIBAJ&pg=5746%2C2992239|title=Pierre Shy But Barbra Loved It}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ballastmag.com/2012/09/longing-for-a-suave-prime-minister/|title=Longing for a Suave Prime Minister|publisher=Ballast|date=September 27, 2012|accessdate=September 27, 2012|archive-date=14 Disyembre 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121214162228/http://ballastmag.com/2012/09/longing-for-a-suave-prime-minister/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=bcgyAAAAIBAJ&sjid=3OwFAAAAIBAJ&pg=5817,2172460|title=Barbra – Act 2|date=June 8, 1970|accessdate=February 1, 2013}}</ref> === Pangalan === Binago ni Streisand ang pangalan nito mula sa "Barbara" hanggang sa "Barbra" dahil, sinabi niya, "kinasusuklaman ko ang pangalan, ngunit tumanggi akong baguhin ito." <ref>{{Cite web|url=http://barbra-archives.com/bjs_library/60s/rogue_streisand.html|title=The Mouse That Wails|accessdate=August 26, 2010|archive-date=Marso 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214056/http://barbra-archives.com/bjs_library/60s/rogue_streisand.html|url-status=dead}}</ref> Sinabi pa ni Streisand, "Buweno, ako ay 18 at gusto kong maging kakaiba, ngunit ayaw kong baguhin ang pangalan ko dahil masyadong mali iyon. Alam mo, sinasabi ng mga tao na maaari kang maging Joanie Sands, o isang bagay na katulad nito. (Ang aking gitnang pangalan ay Joan. ) At sinabi ko, 'Hindi, tingnan natin, kung kukunin ko ang' a, 'pa rin' Barbara, 'ngunit ito ay natatangi. " <ref>{{Cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/08/08/sunday/main6753884.shtml|title=Her name is Barbra|accessdate=August 26, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825050655/http://www.cbsnews.com/stories/2010/08/08/sunday/main6753884.shtml|archivedate=August 25, 2010|deadurl=no}}</ref> Ang isang talambuhay noong 1967 sa isang programa ng konsyerto ay nagsabi, "ang pagbabaybay sa kanyang unang pangalan ay isang halimbawa ng bahagyang paghihimagsik: pinayuhan siya na baguhin ang kanyang apelyido at manumbalik sa pamamagitan ng pagbaba ng" a "mula sa una sa halip." <ref>{{Cite web|url=http://barbra-archives.com/live/60s/hollywood_bowl_67_streisand.html|title=An Evening With Barbra Streisand|accessdate=August 26, 2010|archive-date=February 12, 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/65O3N24cQ?url=http://barbra-archives.com/live/60s/hollywood_bowl_67_streisand.html|url-status=dead}}</ref> === Pulitika === Noong unang mga taon ng kanyang karera, ang interes ni Streisand sa pulitika ay limitado, maliban sa kanyang pakikilahok sa mga gawain ng anti-nuclear group Women Strike for Peace noong 1961 at 1962.<ref>{{Cite book|title=Hello Gorgeous}}</ref> Noong Hulyo 1968, kasama si Harry Belafonte at iba pa, ginanap niya sa Hollywood Bowl sa isang konsyerto sa pangangalap ng pondo na inisponsor ng Conference Christian Leadership Conference .<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/hollywood-flashback-barbra-streisand-sang-898675|title=Hollywood Flashback: Barbra Streisand sang for Civil Rights in 1968|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}</ref> Matagal nang naging aktibong tagasuporta si Streisand ng Partidong Demokratiko at marami sa mga sanhi nito. Isa siya sa mga kilalang tao sa listahan ni Pangulong [[Richard Nixon|Richard Nixon ng]] 1971 na mga kaaway sa pulitika .<ref>{{Cite news|work=Anchorage Daily News|url=https://news.google.com/newspapers?id=9RwfAAAAIBAJ&sjid=rKYEAAAAIBAJ&pg=3962,4375455|title=Harassment plots for Nixon's foes}}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noong 1995, nagsalita si Streisand sa [[Pamantasang Harvard|Harvard's]] John F. Kennedy School of Government tungkol sa papel ng artist bilang mamamayan, sa suporta ng mga programa sa sining at pagpopondo.<ref>{{Cite web|url=http://www.barbrastreisand.com/news/artist-citizen/|title=The Artist as Citizen – Barbra Streisand|work=''Barbrastreisand.com''|access-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407093242/https://www.barbrastreisand.com/news/artist-citizen/|archive-date=2019-04-07|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://iop.harvard.edu/forum/artist-citizen-barbra-streisand|title=The Artist as Citizen Barbra Streisand|work=Iop.harvard.edu}}</ref> Si Streisand ay isang tagataguyod ng mga karapatan ng gay, at noong 2007 ay tumulong na itaas ang mga pondo sa isang hindi matagumpay na pagtatangka na talunin ang Panukala 8&nbsp;ng California .   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2019)">kailangan ng pagbanggit</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Noong Hunyo 2013, tumulong siya na ipagdiwang ang ika-90 na kaarawan ng [[Shimon Peres|Shimon Peres na]] gaganapin sa sentro ng internasyonal na kombensyon ng [[Herusalem|Jerusalem]] .<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tEfHmKTy0to|title=Barbra Streisand sings Avinu Malkeinu & People for Shimon Peres 90 birthday|date=June 27, 2013|accessdate=November 3, 2018}}</ref> Gumanap din siya sa dalawang iba pang konsyerto sa Tel Aviv na parehong linggo, bahagi ng kanyang unang tour ng konsiyerto ng Israel.<ref>[https://www.theguardian.com/culture/2013/jun/19/barbra-streisand-shimon-peres-israel-gala "Barbra Streisand ay nagpahiwatig ng pagkilala sa kaarawan ni Monroe para sa Shimon Peres"] , ''The Guardian'' , 19 Hunyo 2013</ref> Noong Enero 2017, sumali siya sa 2017 Women's March sa Los Angeles. Ipinakilala ni Rufus Wainwright , si Streisand ay lumitaw sa entablado at nakapagsalita.<ref name="CBSNewscelebsattend">{{Cite news|title=Celebrities attend Women's Marches around the world (Photos)|url=http://www.cbsnews.com/pictures/celebrities-attend-womens-marches-around-the-world/4/|accessdate=January 25, 2017|publisher=CBS News|date=January 21, 2017}}</ref> Si Streisand ay palaging nag-iisa tungkol sa kanyang suporta patungo sa mga Demokratiko. Sa isang pakikipanayam sa ''The Guardian'' , mga araw bago ang paglunsad ng kanyang bagong album, Walls, ipinahayag niya ang mas malawak na tema - ang panganib na si [[Donald Trump|Donald Trump ay]] nagdadala sa kanyang minamahal na bansa. Sinabi niya, "Ito ay isang mapanganib na oras sa bansang ito, republika na ito: isang tao na sira at malaswa at sinasalakay ang ating mga institusyon. Ito ay talagang nakakatakot. At dalangin ko na ang mga taong mahabagin at igalang ang katotohanan ay lalabas at bumoto. Sinasabi ko na higit pa sa pagboto. Bumoto para sa mga Demokratiko! " <ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2018/oct/26/barbra-streisand-trump-is-corrupt-and-indecent-and-is-assaulting-our-institutions|title=Barbra Streisand: 'Trump is corrupt and indecent and is assaulting our institutions'|work=The Guardian|accessdate=October 26, 2016}}</ref> == Mga parangal at nominasyon == === Mga Parangal sa musika === Si Streisand ay nanominado nang 43 beses para sa isang [[Gawad Grammy|Grammy Award]], na nanalo nang walong beses. Bilang karagdagan, nakatanggap siya ng dalawang espesyal na di-matatawarang parangal; ang 1992 Grammy Legend Award at ang 1994 Grammy Lifetime Achievement Award. Siya rin ay ipinasok sa Grammy Hall of Fame nang apat na beses. Noong 2011, siya ay pinarangalan bilang MusiCares Person of the Year ng Grammy Foundation para sa kanyang artistikong tagumpay sa industriya ng musika. {| class="wikitable sortable" !Taon !Parangal !Kategorya !Gawa !Resulta |- | rowspan="3" |1963 | rowspan="11" |[[Gawad Grammy|Grammy Awards]] |Album of the Year | rowspan="2" |''The Barbra Streisand Album''|| {{Won}} |- |Best Female Vocal Performance|| {{Won}} |- |Record of the Year |"Happy Days Are Here Again"|| {{Nom}} |- | rowspan="3" |1964 |Best Female Vocal Performance | rowspan="3" |''People''|| {{Won}} |- |Album of the Year|| {{Nom}} |- |Record of the Year|| {{Nom}} |- | rowspan="2" |1965 |Best Female Vocal Performance | rowspan="2" |''My Name Is Barbra''|| {{Won}} |- |Album of the Year|| {{Nom}} |- | rowspan="2" |1966 |Best Female Vocal Performance | rowspan="2" |''Color Me Barbra''|| {{Nom}} |- |Album of the Year|| {{Nom}} |- |1968 |Best Contemporary-Pop Vocal Performance |''Funny Girl'' Soundtrack|| {{Nom}} |- |1970 |AGVA Georgie Award |Entertainer of the Year | style="text-align:center;" |—|| {{Won}} |- | rowspan="2" |1972 |Grammy Awards |Best Pop Female Vocal Performance |"Sweet Inspiration / Where You Lead"|| {{Nom}} |- |AGVA Georgie Award |Singing Star of the Year | rowspan="2" style="text-align:center;" |—|| {{Won}} |- |1975 |People's Choice Awards |Favorite Female Singer of the Year|| {{Won}} |- |1976 | rowspan="5" |Grammy Awards |Best Classical Vocal Soloist Performance |''Classical Barbra''|| {{Nom}} |- | rowspan="5" |1977 |Best Pop Female Vocal Performance | rowspan="4" |"Evergreen" <small>(from ''A Star Is Born'')</small>|| {{Won}} |- |Song of the Year|| {{Won}} |- |Record of the Year|| {{Nom}} |- |Best Original Score – Motion Picture or Television Special|| {{Nom}} |- |AGVA Georgie Award |Singing Star of the Year | style="text-align:center;" |—|| {{Won}} |- |1978 | rowspan="7" |Grammy Awards |Best Pop Female Vocal Performance | rowspan="3" |"You Don't Bring Me Flowers" <small>(kasama si [[Neil Diamond]]</small>)|| {{Nom}} |- | rowspan="2" |1979 |Record of the Year|| {{Nom}} |- | rowspan="2" |Best Pop Vocal Performance – Duo, Group, or Chorus|| {{Nom}} |- | rowspan="5" |1980 |"Guilty" <small>(kasama si Barry Gibb)</small>|| {{Won}} |- |Album of the Year |''Guilty''|| {{Nom}} |- |Record of the Year | rowspan="2" |"Woman in Love"|| {{Nom}} |- |Best Pop Vocal Female Performance|| {{Nom}} |- |AGVA Georgie Awards |Singing Star of the Year | rowspan="2" style="text-align:center;" |—|| {{Won}} |- |1985 |People's Choice Awards |Favorite All-Around Female Entertainer|| {{Won}} |- | rowspan="3" |1986 | rowspan="5" |Grammy Awards |Best Pop Vocal Female Performance | rowspan="2" |''The Broadway Album''|| {{Won}} |- |Album of the Year|| {{Nom}} |- |Best Instrumental Arrangement Accompanying Vocal |"Being Alive"|| {{Nom}} |- | rowspan="2" |1987 |Best Pop Vocal Female Performance | rowspan="2" |''One Voice''|| {{Nom}} |- |Best Music Video Performance|| {{Nom}} |- |1988 |People's Choice Awards |Favorite All-Time Musical Performer | style="text-align:center;" |—|| {{Won}} |- |1991 | rowspan="20" |Grammy Awards |Best Traditional Pop Vocal Performance |"Warm All Over"|| {{Nom}} |- |1992 |'''Grammy Legend Award''' | style="text-align:center;" |— |'''Special award''' |- |1993 |Best Traditional Pop Vocal Performance |''Back to Broadway''|| {{Nom}} |- | rowspan="3" |1994 |'''Grammy Lifetime Achievement Award''' | style="text-align:center;" |— |'''Special award''' |- |Best Traditional Pop Vocal Performance |''Barbra: The Concert''|| {{Nom}} |- |Best Pop Vocal Female Performance |"Ordinary Miracles"|| {{Nom}} |- | rowspan="2" |1997 | rowspan="2" |Best Pop Collaboration With Vocals |"Tell Him" <small>(kasama si [[Céline Dion|Celine Dion]])</small>|| {{Nom}} |- |"I Finally Found Someone" <small>(kasama si [[Bryan Adams]])</small>|| {{Nom}} |- |1998 |'''Grammy Hall of Fame''' |"People" | align="center" |'''Inducted''' |- |2000 | rowspan="3" |Best Traditional Pop Vocal Album |''Timeless – Live in Concert''|| {{Nom}} |- |2002 |''Christmas Memories''|| {{Nom}} |- |2003 |''The Movie Album''|| {{Nom}} |- |2004 | rowspan="2" |'''Grammy Hall of Fame''' |''Funny Girl'' <small>(Barbra Streisand kasama si Sydney Chaplin)</small> | rowspan="2" align="center" |'''Inducted''' |- |2006 |''The Barbra Streisand Album'' |- |2007 |Best Traditional Pop Vocal Album |''Live in Concert 2006''|| {{Nom}} |- |2008 |'''Grammy Hall of Fame''' |"The Way We Were" | align="center" |'''Inducted''' |- |2011 |Best Traditional Pop Vocal Album |''Love Is the Answer''|| {{Nom}} |- |2012 |Best Traditional Pop Vocal Album |''What Matters Most''|| {{Nom}} |- |2015 |Best Traditional Pop Vocal Album |''Partners''|| {{Nom}} |- |2017 |Best Traditional Pop Vocal Album |''Encore: Movie Partners Sing Broadway''|| {{Nom}} |} === Mga parangal ng pelikula === Si Streisand ay nanalo ng dalawang [[Gawad Academy|Academy Awards]] (Oscar) laban sa limang nominasyon: dalawa para sa pagkilos, dalawa para sa songwriting at isa para sa Best Picture . Nanalo siya ng Oscars para sa Best Actress ( ''Funny Girl'' ) at Best Original Song ("Evergreen"). Ang tatlong pelikula na itinuro niya ay nakatanggap ng isang total ng labing-apat na nominasyon ng Oscar. {| class="wikitable" ! Taon ! Award ! Kategorya ! Magtrabaho ! Resulta ! Mga Tala |- | rowspan="2" | 1969 | [[Gawad Academy|Academy Awards]] | Pinakamahusay na Aktres | rowspan="2" | ''Funny Girl'' || {{Won}} | Nakatali sa [[Katharine Hepburn]] |- | rowspan="5" | Golden Globe Awards | rowspan="2" | Pinakamahusay na Aktres sa isang Motion Picture (Komedya o Musika) || {{Won}} | |- | rowspan="2" | 1970 | ''Hello, Dolly!'' || {{Nom}} | |- | Henrietta World Film Favorite | style="text-align:center;" | - | '''Espesyal na award''' | |- | rowspan="2" | 1971 | Pinakamahusay na Aktres sa isang Motion Picture (Komedya o Musika) | ''The Owl and the Cat'' || {{Nom}} | |- | Henrietta World Film Favorite | style="text-align:center;" | - | '''Espesyal na award''' | |- | rowspan="2" | 1974 | Academy Awards | Pinakamahusay na Aktres | rowspan="2" | ''Ang Daan Namin'' || {{Nom}} | |- | rowspan="3" | Golden Globe Awards | Pinakamahusay na Aktres sa isang Motion Picture (Drama) || {{Nom}} | |- | 1975 | Henrietta World Film Favorite | style="text-align:center;" | - | '''Espesyal na award''' | |- | 1976 | Pinakamahusay na Aktres sa isang Motion Picture (Komedya o Musika) | ''Nakakatawang Lady'' || {{Nom}} | |- | rowspan="3" | 1977 | Academy Awards | Pinakamahusay na Orihinal na Kanta | rowspan="3" | " Evergreen " <small>(mula sa ''Ipinanganak Isang Bituin'' )</small> || {{Won}} | |- | rowspan="6" | Golden Globe Awards | Pinakamahusay na Aktres sa isang Motion Picture (Komedya o Musika) || {{Won}} | |- | Pinakamahusay na Orihinal na Kanta || {{Won}} | |- | 1978 | Henrietta World Film Favorite | style="text-align:center;" | - | '''Espesyal na award''' | |- | rowspan="3" | 1984 | Pinakamahusay na Aktres sa isang Motion Picture (Komedya o Musika) | rowspan="4" | ''Yentl'' || {{Nom}} | |- | Pinakamahusay na Direktor (Motion Picture) || {{Won}} | |- | Pinakamahusay na Motion Picture (Komedya O Musika) || {{Won}} | |- | 1983 | Golden Raspberry Awards | Golden Raspberry Award para sa Pinakamahina na Aktor ||{{Nom}} | |- | rowspan="2" | 1988 | rowspan="2" | Golden Globe Awards | Pinakamahusay na Aktres sa Motion Picture (Drama) | rowspan="2" | ''Nuts'' || {{Nom}} | |- | Pinakamahusay na Motion Picture (Drama) || {{Nom}} | |- | rowspan="3" | 1992 | Academy Awards | Pinakamahusay na larawan | rowspan="3" | ''Ang Prinsipe ng Tides'' || {{Nom}} | |- | rowspan="2" | Golden Globe Awards | Pinakamahusay na Direktor (Motion Picture) || {{Nom}} | |- | Best Motion Picture - (Drama) || {{Nom}} | |- | rowspan="3" | 1997 | Academy Awards | Pinakamahusay na Orihinal na Kanta | " Sa wakas ay Nakahanap Ako ng Isang Tao " <small>(mula sa ''Mirror May Dalawang Mukha'' )</small> || {{Nom}} | |- | rowspan="3" | Golden Globe Awards | Pinakamahusay na Aktres sa isang Motion Picture (Komedya o Musika) | ''Ang Mirror May Dalawang Mukha'' || {{Nom}} | |- | Pinakamahusay na Orihinal na Kanta | "Sa wakas ay Nakahanap Ako ng Isang Tao" <small>(mula sa ''Mirror May Dalawang Mukha'' )</small> || {{Nom}} | |- | 2000 | Cecil B. DeMille Award para sa Lifetime Achievement | style="text-align:center;" | - | '''Espesyal na award''' | |- | 2010 | rowspan="2" | Golden Raspberry Award | Golden Raspberry Award para sa Worst Supporting Actress | ''Little Fockers'' || {{Nom}} | |- | 2012 | Golden Raspberry Award para sa Worst Actress | ''Ang Trip ng Pagkakasala'' || {{Nom}} | |} == Mga paglitaw sa pelikula, broadway at telebisyon == ===Mga Pagganap sa Pelikula=== {| class="wikitable" |- ! Taon ! Pamagat ! Papel na Ginagampanan ! Mga Tala |- | 1968 | ''[[Funny Girl (pelikula)|Funny Girl]]'' | [[Fanny Brice]] | |- | 1969 | ''[[Hello, Dolly! (pelikuka)|Hello, Dolly!]]'' | [[Dolly Gallagher Levi|Dolly Levi]] | |- | rowspan=2| 1970 | ''[[On a Clear Day You Can See Forever (film)|On a Clear Day You Can See Forever]]'' | Daisy Gamble / Melinda Tentrees | |- | ''[[The Owl and the Pussycat (film)|The Owl and the Pussycat]]'' | Doris Wilgus/Wadsworth/Wellington/Waverly | |- | rowspan=2| 1972 | ''[[What's Up, Doc? (1972 film)|What's Up, Doc?]]'' | Judy Maxwell | |- | ''[[Up the Sandbox]]'' | Margaret Reynolds | |- | 1973 | ''[[The Way We Were]]'' | Katie Morosky | |- | 1974 | ''[[For Pete's Sake (film)|For Pete's Sake]]'' | Henrietta "Henry" Robbins | |- | 1975 | ''[[Funny Lady]]'' | [[Fanny Brice]] | |- | 1976 | ''[[A Star Is Born (1976 film)|A Star Is Born]]'' | Esther Hoffman Howard | |- | 1979 | ''[[The Main Event (1979 film)|The Main Event]]'' | Hillary Kramer | |- | 1981 | ''[[All Night Long (1981 film)|All Night Long]]'' | Cheryl Gibbons | |- | 1983 | ''[[Yentl (film)|Yentl]]'' | Yentl Mendel / Anshel Mendel | Siya rin ay direktor, producer, at co-writer |- | 1987 | ''[[Nuts (1987 film)|Nuts]]'' | Claudia Faith Draper | |- | 1991 | ''[[The Prince of Tides]]'' | Dr. Susan Lowenstein | Siya rin ay direktor at producer |- | 1996 | ''[[The Mirror Has Two Faces]]'' | Rose Morgan | Siya rin ay direktor at producer |- | 2004 | ''[[Meet the Fockers]]'' |Rozalin "Roz" Focker | |- | 2010 | ''[[Little Fockers]]'' |Rozalin "Roz" Focker | |- | 2012 | ''[[The Guilt Trip (film)|The Guilt Trip]]'' | Joyce Brewster | |} === Mga pagtatanghal sa Broadway === {| class="wikitable" ! Taon ! Pamagat ! Mga Tala |- | 1961-1963 | ''I Can Get It for You Wholesale'' | Nominado—Tony Award para sa Pinakamahusay na Pagganap ng isang Itinampok na Aktres sa isang Musikal |- | 1964-1965 | ''Funny Girl'' | Nominado—Tony Award para sa Pinakamahusay na Pangunahing Aktres sa isang Musikal |} === Mga pagtatanghal sa West End === {| class="wikitable" ! Taon ! Pamagat ! Mga Tala |- | 1966 | ''Funny Girl'' | 13 Abril 1966 - 16 Hulyo 1966 sa Prince of Wales Theater, London. |} === Mga Television Specials === {| class="wikitable" ! Taon ! Pamagat ! Mga Tala |- | 1965 | ''My Name Is Barbra'' | Naiere sa CBS noong 28 Abril 1965 |- style="background:#f0f0f0" | 1966 | ''Color Me Barbra'' | Naiere sa CBS noong 30 Marso 1966 |- | 1967 | ''The Belle of 14th Street'' | Naiere sa CBS noong 11 Oktubre 1967 |- style="background:#f0f0f0" | 1968 | ''A Happening in Central Park'' | Naiere sa CBS noong 17 Hunyo 1967 |- | 1973 | ''Barbra Streisand ... And Other Musical Instruments'' | Naiere sa CBS noong 2 Nobyembre 1973 |- style="background:#f0f0f0" | 1975 | ''Funny Girl to Funny Lady'' | Naiere sa ABC |- | 1976 | ''Barbra: With One More Look at You'' | |- | -1978 | ''Getting in Shape for The Main Event'' | |- | 1983 | ''A Film Is Born: The Making of 'Yentl''' | |- | 1986 | ''Putting it Together: The Making of The Broadway Album'' | |- | 1986 | ''One Voice'' | |- | 1994 | ''Barbra Streisand: The Concert'' | Naging producer at direktor din siya rito |- | 2001 | ''Barbra Streisand: Timeless'' | Naiere sa FOX noong 14 Pebrero 2001 (1 oras na na-edit na bersyon) |- | 2009 | ''Streisand: Live in Concert'' | Naiere sa CBS noong April 25, 2009 <ref>CBS.com Online Schedule. Ikinuha noong 16 Abril 2009.</ref> Kinunan ng pelikula sa Florida noong 2006) |- | 2011 | ''Barbra Streisand: One Night Only at The Village Vanguard'' | Naiere sa PBS, nag-premiere noong 6 Agosto 2011 |- | 2013 | ''Barbra Streisand: Bumalik sa Brooklyn'' | Naiere sa PBS, na inilunsad noong 29 Nobyembre 2013 |- | 2017 | ''The Music ... The Mem'ries ... The Magic!'' | Naiere sa Netflix, nasimulang ipalabas noong 22 Nobyembre 2017 |} == Mga paglilibot at pagtatanghal nang live == {| class="wikitable" ! Taon ! Pamagat ! Mga kontinente ! Mga benepisyo sa box-office ! Kabuuang madla |- | 1966 | An Evening with Barbra Streisand Tour | Hilagang Amerika | $ 480,000 | 67,500 |- style="background:#f0f0f0" | 1993-94 | Barbra Streisand in Concert | Hilagang Amerika at Europa | $ 50 &nbsp; milyong | 400,000 |- | 1999-2000 | Timeless | Hilagang Amerika at Australia | $ 70 &nbsp; milyong | 200,000 |- style="background:#f0f0f0" | 2006-07 | Streisand | Hilagang Amerika at Europa | $ 119.5 &nbsp; milyong | 425,000 |- | 2012-13 | Barbra Live | Hilagang Amerika at Europa | $ 66 &nbsp; milyong | 254,958 |- style="background:#f0f0f0" | 2016-17 | Barbra: The Music, The Mem'ries, The Magic | Hilagang Amerika | $ 53 &nbsp; milyong | 203,423 |} == Diskograpiya == {{Div col}} *''[[The Barbra Streisand Album]]'' (1963) *''[[The Second Barbra Streisand Album]]'' (1963) *''[[The Third Album (Barbra Streisand album)|The Third Album]]'' (1964) *''[[People (Barbra Streisand album)|People]]'' (1964) *''[[My Name Is Barbra]]'' (1965) *''[[My Name Is Barbra, Two...]]'' (1965) *''[[Color Me Barbra]]'' (1966) *''[[Je m'appelle Barbra]]'' (1966) *''[[Simply Streisand]]'' (1967) *''[[A Christmas Album (Barbra Streisand album)|A Christmas Album]]'' (1967) *''[[What About Today?]]'' (1969) *''[[Stoney End (Barbra Streisand album)|Stoney End]]'' (1971) *''[[Barbra Joan Streisand (album)|Barbra Joan Streisand]]'' (1971) *''[[Barbra Streisand...and Other Musical Instruments (album)|Barbra Streisand...and Other Musical Instruments]]'' (1973) *''[[The Way We Were (Barbra Streisand album)|The Way We Were]]'' (1974) *''[[ButterFly (Barbra Streisand album)|ButterFly]]'' (1974) *''[[Lazy Afternoon (Barbra Streisand album)|Lazy Afternoon]]'' (1975) *''[[Classical Barbra]]'' (1976) *''[[Superman (Barbra Streisand album)|Superman]]'' (1977) *''[[Songbird (Barbra Streisand album)|Songbird]]'' (1978) *''[[Wet (album)|Wet]]'' (1979) *''[[Guilty (Barbra Streisand album)|Guilty]]'' (1980) *''[[Emotion (Barbra Streisand album)|Emotion]]'' (1984) *''[[The Broadway Album]]'' (1985) *''[[Till I Loved You (album)|Till I Loved You]]'' (1988) *''[[Back to Broadway]]'' (1993) *''[[Higher Ground (Barbra Streisand album)|Higher Ground]]'' (1997) *''[[A Love Like Ours]]'' (1999) *''[[Christmas Memories]]'' (2001) *''[[The Movie Album (Barbra Streisand album)|The Movie Album]]'' (2003) *''[[Guilty Pleasures (Barbra Streisand album)|Guilty Pleasures]]'' (2005) *''[[Love Is the Answer (album)|Love Is the Answer]]'' (2009) *''[[What Matters Most]]'' (2011) *''[[Partners (Barbra Streisand album)|Partners]]'' (2014) *''[[Encore: Movie Partners Sing Broadway]]'' (2016) *''[[Walls (Barbra Streisand album)|Walls]]'' (2018) {{Div col end}} == Pilmograpiya == {| class="wikitable" !Taon !Pamagat ! Ginampanang Papel !Mga Tala |- |1968 |''Funny Girl'' |Fanny Brice |Academy Award para sa Best Actress <small>tabla kay [[Katharine Hepburn]] para sa kanyang ''The Lion in Winter''</small><br /><br />David di Donatello para sa Best Foreign Actress <small>tabla kay Mia Farrow para sa kanyang ''Rosemary's Baby''</small><br /><br />Golden Globe Award para sa Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy<br /><br />Nominado—BAFTA Award for Best Actress sa isang Leading Role |- |1969 |''Hello, Dolly!'' |Dolly Levi |Nominado—BAFTA Award para sa Best Actress sa isang Leading Role<br /><br />Nominado—Golden Globe Award para sa Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy |- | rowspan="2" |1970 |''On a Clear Day You Can See Forever'' |Daisy Gamble / Melinda Tentrees | |- |''The Owl and the Pussycat'' |Doris Wilgus / Wadsworth / Wellington / Waverly |Nominado—Golden Globe Award para sa Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy |- | rowspan="2" |1972 |''What's Up, Doc?'' |Judy Maxwell | |- |''Up the Sandbox'' |Margaret Reynolds | |- |1973 |''The Way We Were'' |Katie Morosky |David di Donatello para sa Best Foreign Actress <small>Tabla Kay [[Tatum O'Neal]] para sa kanyang ''Paper Moon''</small><br /><br />Nominado—Academy Award para sa Best Actress<br /><br />Nominado—BAFTA Award para sa Best Actress sa isang Leading Role<br /><br />Nominado—Golden Globe Award para sa Best Actress – Motion Picture Drama |- |1974 |''For Pete's Sake'' |Henrietta "Henry" Robbins | |- |1975 |''Funny Lady'' |Fanny Brice |Nominado—Golden Globe Award para sa Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy |- |1976 |''A Star Is Born'' |Esther Hoffman Howard |Academy Award para sa Best Original Song <small>Kabahagi si Paul Williams (lyrics) para sa awiting "Evergreen (Love Theme mula sa A Star Is Born)"</small><br /><br />Golden Globe Award para sa Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy<br /><br />Golden Globe Award para sa Best Original Song <small>Kabahagi si Paul Williams (lyrics) para sa awiting "Evergreen (Love Theme mula sa A Star Is Born)"</small><br /><br />Nominado—BAFTA Award para sa Best Film Music <small>Kabahagi sina Paul Williams, Kenneth Ascher, Rupert Holmes, Leon Russell, Kenny Loggins, Alan at Marilyn Bergman, Donna Weiss</small> |- |1979 |''The Main Event'' |Hillary Kramer | |- |1981 |''All Night Long'' |Cheryl Gibbons |Nominado—Golden Raspberry Award para sa Worst Actress |- |1983 |''Yentl'' |Yentl Mendel / Anshel Mendel |isa rin siyang direktor, producer, at co-writer <br /><br />Golden Globe Award para sa Best Director<br /><br /> Special Nastro d'Argento para sa Best New Foreign Director<br /><br />Nominado—Golden Globe Award para Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy<br /><br />Nominated—Golden Raspberry Award para sa Worst Actor |- |1987 |''Nuts'' |Claudia Faith Draper |Nominado—Golden Globe Award para sa Best Actress in a Motion Picture – Drama |- |1991 |''The Prince of Tides'' |Dr. Susan Lowenstein |Isa rin siyang direktor at producer<br /><br />Nominado—Academy Award para sa Best Picture <small>Kabahagi si Andrew S. Karsch</small><br /><br />Nominado—Directors Guild of America Award<br /><br />Nominado—Golden Globe Award para sa Best Director |- |1996 |''The Mirror Has Two Faces'' |Rose Morgan |Isa rin siyang direktor at producer<br /><br />Nominado—Academy Award para sa Best Original Song <small>Kabahagi sina Marvin Hamlisch, Robert John Lange at [[Bryan Adams]] para sa awiting "I Finally Found Someone"</small><br /><br />Nominado—Golden Globe Award para Best Actress – Motion Picture Musical or Comedy<br /><br />Nominado—Golden Globe Award para sa Best Original Song <small>Kabahagi sina Marvin Hamlisch, Robert John Lange at [[Bryan Adams]] para sa awiting "I Finally Found Someone"</small> |- |2004 |''Meet the Fockers'' |Rozalin "Roz" Focker | |- |2010 |''Little Fockers'' |Rozalin "Roz" Focker |Nominado—Golden Raspberry Award para sa Worst Supporting Actress |- |2012 |''The Guilt Trip'' |Joyce Brewster |Nominado—Golden Raspberry Award para sa Worst Actress |} <references group="lower-alpha" responsive=""></references> == Mga sanggunian == <references group=""></references> == Karagdagang pagbabasa == {{refbegin}} *{{Cite book|last=Andersen|first=Christopher|title=Barbra: The Way She Is|location=|publisher=Harper-Collins|year=2006|isbn=0-06-056256-0}} *{{Cite book|last=Edwards|first=Anne|title=Streisand: A Biography|url=https://archive.org/details/streisandbiograp00edwa|publisher=Little, Brown|year=1997|isbn=978-0-316-21138-3}} *Gabler, Neal. (2016). ''Barbra Streisand: Redefining Beauty, Femininity, and Power'', Yale University Press {{ISBN|978-0300210910}} *{{Cite book|last=Riese|first=Randall|title=Her Name Is Barbra: An Intimate Portrait of the Real Barbra Streisand|url=https://archive.org/details/hernameisbarbrai00ries_0|publisher=Birch Lane Press|year=1993|isbn=1-55972-203-7}} *{{Cite book|last=Santopietro|first=Tom|title=The Importance of Being Barbra: The Brilliant, Tumultuous Career of Barbra Streisand|url=https://archive.org/details/importanceofbein00sant|publisher=Thomas Dunne|year=2006|isbn=978-0-312-34879-3}} *{{Cite book|last=Spada|first=James|title=Streisand: Her Life|url=https://archive.org/details/streisandherlife0000spad_g8r6|location=|publisher=Crown Publishers, Inc|year=1995|isbn=0-517-59753-5}} *{{Cite book|last=Pohly|first=Linda|title=The Barbra Streisand Companion: A Guide to Her Vocal Style and Repertoire|url=https://archive.org/details/barbrastreisandc00lind|location=|publisher=Greenwood Press|year=2000|isbn=0-313-30414-9}} {{refend}} == Mga panlabas na kawing == {{Portada|Barbra Streisand}} * {{Official website|http://www.barbrastreisand.com/}} * [http://www.barbranews.com/ BarbraNews.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907100631/http://www.barbranews.com/ |date=2013-09-07 }} * [http://www.barbra-archives.com/ Barbra-Archives.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130920091548/http://www.barbra-archives.com/ |date=2013-09-20 }} * {{Allmusic|artist/barbra-streisand-mn0000855531}} * {{Imdb name|659}} {{authority control}} [[Kategorya:Mga mang-aawit mula sa Lungsod ng New York]] [[Kategorya:Mga Amerikanong may lahing Ruso-Hudyo]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1942]] [[Kategorya:Articles with hCards]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] kllm5jc45c03ijyjotub1bzybe0inwp Gazzo Veronese 0 125825 2236603 1852166 2026-10-24T08:26:09Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375134262|Gazzo Veronese]]" 2236603 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Gazzo Veronese|official_name=Comune di Gazzo Veronese|native_name=|image=Chiesa Gazzo1.JPG|image_size=|caption=Simbahang parokya Santa Maria Maggiore|image_shield=Gazzo_Veronese-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|9|N|11|5|E|type:city(5,584)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[lalawigan ng Verona|Verona]] (VR)|frazioni=Gazzo, Maccacari, Correzzo, Paglia, San Pietro in Valle, Pradelle, Roncanova|mayor_party=|mayor=Stefano Negrini|area_footnotes=|area_total_km2=56.66|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]].</ref>|population_demonym=Gazzesi|elevation_footnotes=|elevation_m=16|istat=|saint=|day=Agosto 5|postal_code=37060|area_code=0442|website={{official website|https://www.comune.gazzo.vr.it/}}|footnotes=}}Ang '''Gazzo Veronese''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Verona]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan humigit-kumulang {{Convert|100|km|0|abbr=on}} timog-kanluran ng [[Venecia]] at humigit-kumulang {{Convert|30|km|0|abbr=on}} timog ng [[Verona]]. [[File:Map_of_comune_of_Gazzo_Veronese_(province_of_Verona,_region_Veneto,_Italy).svg|right|thumb|124x124px| Ang posisyon ng komuna sa lalawigan ng Verona.]] Ang Gazzo Veronese ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Casaleone]], [[Nogara]], [[Ostiglia]], [[Sanguinetto]], [[Serravalle a Po]], [[Sorgà]], [[Sustinente]], at [[Villimpenta]]. Ang ekonomiya ay pangunahing nakabatay sa agrikultura. == Kasaysayan == Ang lugar ni Gazzo ay tinirhan na simula pa noong [[ika-4 na milenyo BK]], ngunit ang modernong pamayanan ay nagmula sa mga [[Mga Lombardo|Lombardo]]. Ang pangalan nito ay nagmula sa salitang Lombard na ''"gahagi"'', na nangangahulugang "kahoy". Noong panahon ng mga Romano, dapat ay mayroon na itong populasyon, ngunit tumakas ang mga naninirahan kasabay ng pagbagsak ng [[Kanlurang Imperyong Romano]]. Noong ika-9 na siglo, pinatuyo ng mga mongheng [[Mga Benedictino|Benedictino]] ng simbahang [[Verona|Verones]] ng [[Santa Maria in Organo]] ang lugar. Ang peyudo ay ibinenta kay [[Federico della Scala]] noong 1307. Ang kasalukuyang komuna ay nilikha noong 1929 sa pamamagitan ng pagsasanib ng Gazzo at Correzzo, at ang munisipalidad ay inilipat sa ''[[frazione]]'' ng Roncanova sa okasyong iyon. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.triveneto.it/gazzo/}} {{Clear}}{{Authority control}}{{Province of Verona}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] cnclakxr3fhu0tjd1v54txwlqzfwk2w Pagmamanupaktura 0 126642 2236584 2235863 2026-10-24T08:01:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236584 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --> [[File:New_Horizons_on_work_stand.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:New_Horizons_on_work_stand.jpg|thumb|Pagmamanupaktura sa [[sasakyang pangkalawakan]] na ''[[New Horizons]]'' sa Laboratoryong Pangpananaliksik ng [[NASA]].]] '''Pagmamanupaktúra''' ([[Salitang-ugat|ugat]]: '''manupaktúra''') ang paggawa o [[Produksiyon (ekonomika)|pagyari]] sa mga [[produkto]] na may tulong mula sa isang [[kagamitan]], [[Hanapbuhay|lakas-paggawa]], [[makina]], [[kasangkapan]], at [[Prosesong kemikal|kemikal]] o [[Prosesong biolohiko|biolohikong pagproseso]] o [[pormulasyon]]. Ito ang sentro ng [[ikalawang sektor ng ekonomiya]].<ref>{{Cite web |last=Kenton |first=Will |title=Manufacturing |trans-title=Pagmamanupaktura |url=https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117184723/https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp |archive-date=November 17, 2020 |access-date= |website=Investopedia |language=en}}</ref> Maaari itong tumukoy rin sa samu't saring gawain ng tao kagaya ng [[gawang-kamay]] o mga [[high tech]] na bagay, ngunit pinakaginagamit ito sa konteksto ng [[disenyong pang-industriya]], kung saan pinoproseso ang mga [[hilaw na materyales]] mula sa [[Unang sektor ng ekonomiya|unang sektor]] upang maging mga gawang produkto ito nang maramihan. Binebenta ang mga ito sa iba pang nagmamanupaktura upang makagawa pa ng ibang produkto tulad ng [[aplayans]], [[eroplano]], o [[sasakyan]], o di kaya'y direkta patungo sa mga gagamit na [[konsyumer]] sa pamamagitan ng [[Ikatlong sektor ng ekonomiya|ikatlong sektor]]. [[Inhinyeriyang pangmanupaktura]] ang larangan ng [[inhenyeriya]] na nakatuon sa pagdisenyo at pagpapaunlad sa proseso ng pagmamanupaktura at sa mga hakbang mula sa pagproseso sa mga hilaw na materyales hanggang sa [[tapos na produkto]]. Nagsisimula ang prosesong ito sa pagdisenyo sa produkto at [[espesipikasyon ng mga materyales]], at susundan ng pagbabago sa mga materyales na ito upang maging produkto na umaayon sa disenyo. Saklaw ng kontemporaryong pagmamanupaktura ang lahat ng mga hakbang na pumapatungkol sa paggawa at pagsasama sa mga parte ng isang produkto. Ginagamit sa ilang mga industriya kagaya ng sa [[semikonduktor]] at [[asero]] ang katagang [[pabrikasyon]] upang tumukoy sa parehong proseso.<ref>{{Cite journal |last1=Thadani |first1=Akhil |last2=Allen |first2=Gregory C. |date=2023-05-30 |title=Mapping the Semiconductor Supply Chain: The Critical Role of the Indo-Pacific Region |trans-title=Pagmamapa sa Daloy ng Suplay ng Semikonduktor: Ang Kritikal na Gampanin ng Rehiyong Indo-Pasipiko |url=https://www.csis.org/analysis/mapping-semiconductor-supply-chain-critical-role-indo-pacific-region |journal=CSIS |language=en}}</ref> == Etimolohiya == Nagmula ang salitang "manupaktura", ang [[salitang-ugat]] ng "pagmamanupaktura", sa [[wikang Espanyol]] na {{Lang|en|manufactura}}. Isa itong pagsasama ng [[Parirala|pariralang]] [[Wikang Latin|Latin]] na {{Lang|la|manu factura}} ("[[gawang-kamay]]").<ref>{{Cite web |title=manufactura |trans-title=manupaktura |url=https://dle.rae.es/manufactura |access-date=2026-10-06 |website=«Diccionario de la lengua española» - Edición del Tricentenario |language=es}}</ref> Kalaunan, nagbago ang kahulugan nito upang tumukoy sa proseso ng paggawa sa mga produktong gawang-kamay bandang ika-16 na siglo, at pagsapit ng [[Rebolusyong Industriyal]] sa Europa, nagkaroon ito ng kahulugan na tumutukoy sa paggawa sa mga produkto mapaanuman ang paraan.<ref>{{Cite book |last1=Srivatsan |first1=T. S. |title=Manufacturing Techniques for Materials: Engineering and Engineered |last2=Manigandan |first2=K. |last3=Sudarshan |first3=T. S. |publisher=CRC Press |year=2018 |isbn=978-1138099265 |editor-last=Srivatsan |editor-first=T. S. |location=Boca Raton, Estados Unidos |pages=436–437 |language=en |trans-title=Mga Kaparaanan sa Pagmamanupaktura ng mga Materyales: Inhinyeriya at Ginawa |chapter=Use of Conventional Manufacturing Techniques for Materials |trans-chapter=Paggamit sa mga Kumbensiyonal na Kaparaanan sa Pagmamanupaktura ng mga Materyales |editor-last2=Sudarshan |editor-first2=T. S. |editor-last3=Manigandan |editor-first3=K.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Youssef |first1=Helmi A. |title=Machining Technology: Machine Tools and Operations |url=https://archive.org/details/machiningtechnol0000yous |last2=El-Hofy |first2=Hassan |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1420043396 |location=Boca Raton, Estados Unidos |page=[https://archive.org/details/machiningtechnol0000yous/page/1 1] |language=en |trans-title=Teknolohiyang Pangmakina: Mga De-makinang Kagamitan at Operasyon}}</ref> Ilan sa mga karaniwang salin sa wikang Tagalog para rito ang mga salitang "paggawa" at "pagyari", bagamat pawang mas malalawak ang saklaw na kahulugan ng mga ito kumpara sa "manupaktura". == Kasaysayan == === Prehistorya at sinaunang kasaysayan === [[File:Stone_Core_for_Making_Blades_-_Boqer_Tachtit,_Negev,_circa_40000_BP_(detail).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stone_Core_for_Making_Blades_-_Boqer_Tachtit,_Negev,_circa_40000_BP_(detail).jpg|thumb|[[Ubod ng bato|Ubod]] ng [[batong pingkian]] para sa paggawa ng mga talim, natagpuan sa [[Israel]] at tinatayang may tanda na {{BKP|40000|link=yes}}.]] Nagmamanupaktura na ang mga [[Ebolusyon ng tao|ninuno ng tao]] ng mga kagamitan at kasangkapang gawa sa bato bandang 200,000 taon ang nakalilipas, bago pa man umusbong ang modernong ''[[Tao|Homo sapiens]]''.<ref>{{Cite web |title=Human Ancestors Hall: Homo sapiens |trans-title=Bulwagan ng mga Ninuno ng Tao: Homo sapiens |url=http://anthropology.si.edu/humanorigins/ha/sap.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501000000/http://anthropology.si.edu/humanorigins/ha/sap.htm |archive-date=May 1, 2009 |access-date= |publisher=[[Smithsonian Institution]] |language=en}}</ref> Di bababa sa 2.3 milyong taon ang tanda ng [[industriyang Oldowan]], ang pinakamatandang [[arkeolohikong industriya]] na gumagawa ng mga kagamitang gawa sa bato.<ref>{{Cite news |date=May 6, 1999 |title=Ancient 'Tool Factory' Uncovered |language=en |trans-title=Nahukay ang isang Sinaunang 'Pagawaan ng Kagamitan' |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/336555.stm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20070318192530/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/336555.stm |archive-date=March 18, 2007}}</ref> May ebidensiya na ng aktuwal na paggamit mismo ng mga kagamitang ito noong bandang 2.5 milyong taon ang nakaraan sa [[Lambak ng Great Rift]] sa rehiyong bahagi ngayon ng [[Etiopiya]].<ref>{{Cite journal |last1=Heinzelin |first1=Jean de |last2=Clark |first2=JD |last3=White |first3=T |last4=Hart |first4=W |last5=Renne |first5=P |last6=Woldegabriel |first6=G |last7=Beyene |first7=Y |last8=Vrba |first8=E |date=April 1999 |title=Environment and Behavior of 2.5-Million-Year-Old Bouri Hominids |url=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-23_284_5414/page/625 |trans-title=Kapaligiran at Ugali ng mga 2.5 Milyong Taóng Hominid ng Bouri |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=284 |issue=5414 |pages=625–629 |bibcode=1999Sci...284..625D |doi=10.1126/science.284.5414.625 |pmid=10213682}}</ref> Para magawa ang mga kagamitang ito, hinahampas ang [[Ubod ng bato|ubod]] ng isang matigas na batong may partikular na katangiang mababalatan tulad ng [[Batong pingkian|pingkian]] gamit ng isang [[batong panghampas]]. Dahil sa pagbabalat, nagkakaroon ng talim ang naturang bato na magagamit bilang [[Panghiwa (arkeolohiya)|panghiwa]] o [[Pangkiskis (arkeolohiya)|pangkiskis]]. Malaki ang tulong ng mga kagamitang ito sa mga sinaunang tao sa kanilang pamumuhay para makagawa pa sila ng iba pang mga kagamitan na gawa sa mas malalambot na materyales kagaya ng [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[kahoy]].<ref>{{Cite journal |last=Plummer |first=Thomas |year=2004 |title=Flaked Stones and Old Bones: Biological and Cultural Evolution at the Dawn of Technology |trans-title=Mga Nabalatang Bato at Lumang Buto: Biolohikal at Kultural na Ebolusyon sa Pag-usbong ng Teknolohiya |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |publisher=[[Yearbook of Physical Anthropology]] |volume= |issue=47 |pages=118–64 |bibcode=2004AJPA..125S.118P |doi=10.1002/ajpa.20157 |pmid=15605391}}</ref> Pagsapit ng [[Gitnang Paleolitiko]] noong bandang 300,000 taon ang nakaraan, umusbong ang isang paraan kung saan [[Nakahandang ubod|may nakahanda na'ng isang ubod ng bato]] na siyang gagamitin upang makagawa ng maraming matatalas na bato. Bandang 40,000 taon ang nakaraan sa kasagsagan ng [[Itaas na Paleolitiko]], umusbong naman ang [[Pagbabalat gamit talas|pagbabalat gamit ng matalas na kagamitan]] tulad ng kahoy o buto, na nagpapahintulot sa paggawa sa mga kagamitang may mas pinong talim na hindi magagawa ng simpleng paghampas ng bato sa isa pang bato.<ref>{{Cite book |last=Haviland |first=William A. |title=Cultural Anthropology: The Human Challenge |publisher=[[The Thomson Corporation]] |year=2004 |isbn=978-0-534-62487-3 |page=77 |language=en |trans-title=Antropolohiyang Pangkultura: Ang Hámon ng Tao}}</ref> Noong [[Neolitiko]], laganap na ang mga kagamitang gawa sa samu't saring klase ng mga bato bukod sa pingkian, tulad ng [[Eskistong lunti|eskitong lunti]] at [[Hade (bato)|hade]]. Ginagamit ang mga makikinis na palakol kasama ng iba pang mga kagamitang gawa sa bato tulad ng [[Matulis na bala|matutulis na bala]], kutsilyo, at pangkiskis, gayundin sa mga kagamitang gawa naman sa mga organikong materyales.<ref>{{Cite book |last=Tóth |first=Zsuzsanna |title=The First Neolithic Sites in Central/South-East European Transect |publisher=BAR International Series 2334 |year=2012 |editor-last=Anders |editor-first=Alexandra |series=Bone, Antler, and Tusk tools of the Early Neolithic Körös Culture |volume=III |location=Oxford |language=en |trans-title=Ang mga Unang Neolitikong Lugar sa Salubungan ng Gitna/Timog-silangang Europa |chapter=The Körös Culture in Eastern Hungary |trans-chapter=Ang Kulturang Körös sa Silangang Unggriya |editor-last2=Siklósi |editor-first2=Zsuzsanna}}</ref> [[File:Sword_bronze_age_(2nd_version).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sword_bronze_age_(2nd_version).jpg|thumb|Isang [[espada]] o [[patalim]] na napetsahang ginawa noong huling bahagi ng [[Panahong Bronse|Panahon ng Bronse]], ngayo'y nakalagak sa [[Pransiya]].]] Pinaniniwalaan na nagsimula ang [[pagtutunaw]] ng [[Tanso (elemento)|tanso]] nang maimbento ang mga [[kiln]] na gawa sa [[luwad]] na kaya ang mga matataas na temperatura. Lumalaki ang konsentrasyon ng [[arseniko]] batay sa lalim ng mga deposito ng tanso; nagiging mga arsenikong tanso kung tutunawin ang mga ito, na may tigas na magagamit para sa paggawa ng mga kagamitan.<ref name="Tylecote_1992">{{Cite book |last=Merson |first=John |url=https://archive.org/details/geniusthatwaschi0000mers |title=The Genius That Was China: East and West in the Making of the Modern World |publisher=The Overlook Press |year=1990 |isbn=978-0-87951-397-9 |location=Woodstock, Estados Unidos |page=69 |language=en |trans-title=Ang Kahenyuhan ng Tsina: Silangan at Kanluran sa Paggawa sa Modernong Mundo |url-access=registration}}</ref> Isang [[balahak]] ng tansong hinaluan ng [[lata]] ang [[bronse]]; ang kakapusan ng makikitang deposito ng lata sa maraming lugar ang siyang naging hadlang upang kumalat ang tunay na bronseng lata sa mundo. Di hamak na isang mas mainam na materyal ang bronse kesa sa bato sa paggawa ng mga kasangkapan dahil sa mga katangian nito tulad ng tibay, kunat, at banat gayundin sa kadalian nito na mailagay sa mga nakahandang molde upang makagawa ng mga bagay sa isang partikular na hugis. Partikular na pinaunlad ng bronse ang teknolohiya ng [[paggawa ng barko]] dahil sa mga kagamitang gawa sa naturang materyal gaya ng [[Pako (pangkabit)|pako]], na pumalit sa naunang proseso ng pagtatali sa mga tablang kahoy sa isang bahaging binutasan.<ref>{{Cite book |last=Paine |first=Lincoln |title=The Sea and Civilization: A Maritime History of the World |url=https://archive.org/details/seacivilizationm0000pain |publisher=Random House, LLC |year=2013 |location=New York |language=en |trans-title=Ang Dagat at Sibilisasyon: Isang Pandagat na Kasaysayan ng Mundo}}</ref> Samantala, nagsimula naman ang [[Panahong Bakal|Panahon ng Bakal]] sa paggamit ng mga tao ng [[bakal]] at [[asero]] sa paggawa ng mga kasangkapan.<ref name="waldbaum">{{Cite book |last=Jane C. |first=Waldbaum |title=From Bronze to Iron: The Transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean |date=1978 |publisher=Paul Aström |isbn=91-85058-79-3 |pages=56–58 |language=en |trans-title=Mula Bronse hanggang Bakal: Ang Transisyon mula sa Panahon ng Tanso patungo sa Panahon ng Bakal sa Silangang Mediteraneo |oclc=1146527679}}</ref> Bagamat di hamak na mas mahirap tunawin ang bakal at asero kesa sa bronse at nangangailangan isagawa sa isang dinisenyong hurno para rito, mas matibay naman ito kaya nagawa pa rin itong kumalat. Di alam ng mga siyentipiko kung saan at kailan nagsimulang tunawin ng mga tao ang bakal at asero para sa ganitong hangarin dahil sa kahirapan sa pagtukoy sa mga bakal na nagmula sa mga mininang [[nikel]] mula sa mga bakal na resulta ng pagpapainit.<ref>{{Cite journal |last=Photos |first=E. |year=1989 |title=The Question of Meteoritic versus Smelted Nickel-Rich Iron: Archaeological Evidence and Experimental Results |trans-title=Ang Tanong ng Meteoritiko vs Tinunaw na Bakal na Mayaman sa Nikel: Arkeolohikong Ebidensiya at Eksperimental na Resulta |journal=World Archaeology |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=403–421 |doi=10.1080/00438243.1989.9980081 |jstor=124562}}</ref> Nagmula ang marami sa mga sinaunang teknolohiya ng mga sinaunang sibilisasyon sa pag-unlad ng pagmamanupaktura. Marami sa anim na klasikong [[Makinang payak|simpleng makina]] ang naimbento sa [[Mesopotamia]].<ref>{{Cite book |last=Moorey |first=Peter Roger Stuart |title=Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence |date=1999 |publisher=[[Eisenbrauns]] |isbn=978-1575060422 |language=en |trans-title=Sinaunang Materyales at Industriya ng Mesopotamia: Ang Arkeolohikong Ebidensiya}}</ref> Unang lumabas ang mekanismong [[gulong at ehe]] sa [[gulong pampalayok]], na ginagamit na noon pang {{BCE|ika-5 milenyo|link=true}}.<ref>{{Cite book |last=Potts |first=D. T. |title=A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East |year=2012 |page=285 |language=en |trans-title=Katulong sa Arkeolohiya ng Sinaunang Malapit na Silangan}}</ref> Ginagawa rin sa maraming lugar sa [[Dagat Mediteraneo]] ang mga [[papel]] na gawa sa [[papiro]] gayundin sa mga [[palayok]]. Karaniwang gawa ang mga sinaunang gusali sa sinaunang Ehipto sa [[Laryo|ladrilyong]] yari sa luwad, [[buhangin]], [[banlik]], at iba pa.<ref>{{Cite journal |last1=Trzciński |first1=Jerzy |last2=Zaremba |first2=Małgorzata |last3=Rzepka |first3=Sławomir |last4=Welc |first4=Fabian |last5=Szczepański |first5=Tomasz |date=2016-06-01 |title=Preliminary Report on Engineering Properties and Environmental Resistance of Ancient Mud Bricks from Tell El-Retaba Archaeological Site in the Nile Delta |trans-title=Paunang Ulat sa mga Katangiang Pang-inhinyeriya at Resistensiyang Pangkalikasan ng mga Sinaunang Ladrilyong Luwad mula sa Arkeolohikong Sayt ng Tell El-Retaba sa Delta ng Ilog Nilo |journal=Studia Quaternaria |language=en |volume=33 |issue=1 |pages=47–56 |bibcode=2016StudQ..33...47T |doi=10.1515/squa-2016-0005 |doi-access=free}}</ref> === Medyebal at maagang moderno === [[Talaksan:Stocking_Frame.jpg|thumb|Isang {{Lang|en|stocking frame}} sa [[Inglatera]]]] Maraming mga imbensiyon na nabuo noong [[Gitnang Kapanahunan|panahong medyebal]] sa Europa na may layunin mapabilis ang mga tradisyonal na pamamaraan ng paggawa sa mga produkto. Isa rito ang [[paggawa ng papel]], isang teknolohiyang nagmula sa Tsina, na nakarating sa kontinente mula sa Gitnang Silangan sa pamamagitan ng mga bihag na Tsino noong ikawalong siglo.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191735516.timeline.0001 |title=8th century |isbn=978-0191735516 |language=en |trans-title=Ika-8 siglo |chapter=Timeline: 8th century |trans-chapter=Kronolohiya: ika-8 siglo |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210825213937/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191735516.timeline.0001 |archive-date=August 25, 2021 |url-status=live}}</ref> Lalo pa itong kumalat noong kasagsagan ng pananakop ng [[kalipatong Umayyad]] sa rehiyon ng [[Tangway ng Iberya|Iberia]].<ref>{{Cite web |last=de Safita |first=Neathery |date=July 2002 |title=A Brief History of Paper |trans-title=Maikling Kasaysayan ng Papel |url=http://users.stlcc.edu/nfuller/paper/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822144311/http://users.stlcc.edu/nfuller/paper/ |archive-date=August 22, 2018 |access-date= |website=[[St. Louis Community College]] |language=en}}</ref> Pagsapit ng ika-12 siglo, nagsimulang lumitaw ang mga [[Pagawaan ng papel|pagawaan]] ng [[papel]] sa kontinente, simula sa Italya. Nagmula ang mga materyales sa paggawa ng papel mula sa [[lino]] at [[bulak]], mga materyales na madaling makukuha kaya humantong ito sa pagmura ng papel at sa mabilis na pagkalat nito sa kontinente. Samantala, dahil sa paggawa sa mga [[Kanyon (sandata)|kanyon]] kaya naimbento ang mga [[hurnong de-ningas]] sa Pransiya pagsapit ng ika-15 siglo, bagamat may kaparehong teknolohiya na rin sa Tsina noon pang {{BKP|ikaapat na siglo|link=true}}.<ref name="Tylecote_1992" /> Ang pagkaimbento naman sa {{Lang|en|[[stocking frame]]}} noong 1598 ang nagpabilis sa paggawa sa mga [[burda]] at [[tela]].<ref>{{Cite book |last=Rosen |first=William |title=The Most Powerful Idea in the World: A Story of Steam, Industry and Invention |publisher=University Of Chicago Press |year=2012 |isbn=978-0-226-72634-2 |page=237 |language=en |trans-title=Ang Pinakamalakas na Ideya sa Mundo: Ang Kuwento ng Singaw, Industriya, at Inobasyon}}</ref> == Mga pangunahing bansa == Ayon sa {{tooltip|Organisasyon sa Pagpapaunlad ng Industriya ng Mga Nagkakaisang Bansa|United Nations Industrial Development Organization}} (UNIDO), [[Tsina]] ang pabrikante na may pinakamataas na produksiyon sa buong mundo noong 2023, na nagprodyus ng 28.7% ng kabuuang pandaigdigang produksiyon sa pagmamanupaktura, kasunod ng [[Estados Unidos]], [[Alemanya]], [[Hapon]], at [[Indiya]].<ref>{{Cite web |title=UNIDO Statistics Data Portal |trans-title=Portada ng Estadistikang Datos ng UNIDO |url=https://stat.unido.org/cip/?_ga=2.165931005.250164366.1633426210-602870229.1633426210 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005095041/https://stat.unido.org/cip/?_ga=2.165931005.250164366.1633426210-602870229.1633426210 |archive-date=Oktubre 5, 2021 |access-date=Oktubre 5, 2021 |language=en}}</ref><ref name="www2.deloitte.com">{{Cite web |date=Hulyo 15, 2021 |title=Leading Manufacturing Nations |trans-title=Mga Nangungunang Bansa sa Pagmamanupaktura |url=https://www.safeguardglobal.com/resources/top-10-manufacturing-countries-in-the-world-2023/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304232728/https://globalupside.com/top-10-manufacturing-countries-in-the-world/ |archive-date=Marso 4, 2022 |access-date=Marso 14, 2022 |language=en}}</ref> Naglalathala rin ang UNIDO ng Indise ng {{tooltip|Mapagkompitensiyang Pagganap sa Industriya|Competitive Industrial Performance}} (CIP), na sumusukat sa kakayahang makipagkompitensiya sa pagmamanupaktura ng iba't ibang bansa. Pinagsasama ng Indiseng CIP ang kabuuang output ng bansa sa pagmamanupaktura sa iba pang mga salik tulad ng kakayahan nito sa mataas na teknolohiya at ng impluwensiya nito sa pandaigdigang ekonomiya. Nanguna ang Alemanya sa Indiseng CIP ng 2020, na sinundan ng Tsina, Timog Korea, Estados Unidos, at Hapon.<ref>{{Cite web |title=UNIDO's Competitive Industrial Performance Index 2020: Country Profiles |trans-title=Indise ng Mapagkompitensiyang Pagganap sa Industriya ng UNIDO noong 2020: Mga Perpil ng Bansa |url=https://www.unido.org/news/unidos-competitive-industrial-performance-index-2020-country-profiles-published |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220406093836/https://www.unido.org/news/unidos-competitive-industrial-performance-index-2020-country-profiles-published |archive-date=Abril 6, 2022 |access-date=Hunyo 21, 2022 |website=unido.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Competitive Industrial Performance Index 2020: Country Profiles ( Report) |trans-title=Indise ng Mapagkompitensiyang Pagganap sa Industriya ng 2020: Mga Perpil ng Bansa (Ulat) |url=https://stat.unido.org/content/publications/competitive-industrial-performance-index-2020%253a-country-profiles |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110161808/https://stat.unido.org/content/publications/competitive-industrial-performance-index-2020%253a-country-profiles |archive-date=Enero 10, 2022 |access-date=Hunyo 21, 2022 |website=stat.unido.org |language=en}}</ref> === Talaan ng mga bansa ayon sa output sa pagmamanupaktura === Ito ang nangungunang 50 bansa batay sa kabuuang halaga ng output ng pagmamanupaktura sa dolyar ng US para sa nabanggit na taon ayon sa Bangkong Pandaigdig:<ref>{{Cite web |title=Manufacturing, Value Added (Current US$) |trans-title=Pagmamanupaktura, Halagang Idinagdag (Kasalukuyang US$) |url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107135049/https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true |archive-date=January 7, 2020 |access-date=July 14, 2021 |publisher=[[World Bank]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ {{sronly|List of countries by manufacturing output}} |- ! scope="col" | Ranggo ! scope="col" | Bansa o rehiyon ! scope="col" | Halaga (sa milyun-milyong US$) ! scope="col" | Taon |- style="font-weight:bold; background:#f0f0f0" | ||{{noflag}}''Mundo''||16,182,038||2023 |- |1||{{flag|Tsina}}||4,658,782||2023 |- |2||{{flag|Estados Unidos}}||2,497,132||2021 |- |3||{{flag|Alemanya}}||844,926||2023 |- |4||{{flag|Hapon}}||818,398||2022 |- |5||{{flag|Indiya}}||709,990||2023 |- |6||{{flag|Timog Korea}}||562,389||2023 |- |7||{{flag|Mehiko}}||460,728||2023 |- |8||{{flag|Italya}}||354,722||2023 |- |9||{{flag|Pransiya}}||294,465||2023 |- |10||{{flag|Brasil}}||289,791||2023 |- |11||{{flag|Reyno Unido}}||284,063||2023 |- |12||{{flag|Indonesya}}||255,962||2023 |- |13||{{flag|Rusya}}||251,577||2023 |- |14||{{flag|Turkiya}}||215,038||2023 |- |15||{{flag|Irlanda}}||186,525||2023 |- |16||{{flag|Espanya}}||181,592||2023 |- |17||{{flag|Suwisa}}||160,232||2023 |- |18||{{flag|Saudi Arabia}}||157,876||2023 |- |19||{{flag|Kanada}}||149,268||2020 |- |20||{{flag|Polonya}}||131,712||2023 |- |21||{{flag|Olanda}}||130,225||2023 |- |22||{{flag|Taylandiya}}||128,271||2023 |- |23||{{flag|Arhentina}}||104,386||2023 |- |24 |{{flag|Biyetnam}} |102,628 |2023 |- |25||{{flagicon|BGD}} [[Banglades]]||97,727||2023 |- |26||{{flag|Australya}}||92,893||2023 |- |27||{{flag|Malasya}}||92,117||2023 |- |28||{{flagicon|SIN}} [[Singapura]]||88,498||2023 |- |29||{{flag|Iran}}||82,641||2022 |- |30||{{flagicon|AUT}} [[Austriya]]||80,816||2023 |- |31||{{flag|Suwesya}}||77,456||2023 |- |32||{{flag|Belhika}}||75,079||2023 |- |33||{{flag|Pilipinas}}||70,896||2023 |- |34||{{flag|Republikang Tseko}}||70,732||2023 |- |35 |{{flag|Ehipto}} |59,642 |2023 |- |36||{{flag|Beneswela}}||58,237||2014 |- |37||{{flag|Dinamarka}}||56,283||2023 |- |38||{{flag|Niherya}}||55,742||2023 |- |39||{{flagicon|PUR}} [[Porto Riko]]||53,769||2023 |- |40||{{flag|Israel}}||49,658||2021 |- |41||{{flag|Emiratos Arabes Unidos}}||49,317||2022 |- |42||{{flag|Timog Aprika}}||48,809||2023 |- |43||{{flag|Rumanya}}||47,923||2023 |- |44||{{flag|Pakistan}}||45,936||2023 |- |45||{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]]||44,966||2023 |- |46||{{flag|Kolombya}}||39,595||2023 |- |47||{{flagicon|HUN}} [[Unggriya]]||36,403||2023 |- |48||{{flag|Portugal}}||34,296||2023 |- |49||{{flagicon|KAZ}} [[Kasakistan]]||32,148||2023 |- |50||{{flag|Tsile}}||30,889||2023 |- |} ==Sanggunian== {{Reflist}}{{Industries|state=expanded}} {{Human impact on the environment|state=expanded}}{{Authority control}} [[Kategorya:Industriya]] [[Kategorya:Negosyo]] [[Kategorya:Pagmamanupaktura]] [[Kategorya:Produksiyon (ekonomika)]] 5q3x6hn7f4kqo793tctpx9740ctp807 Borca di Cadore 0 129867 2236418 2232226 2026-10-24T02:43:28Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236418 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Borca di Cadore|official_name=Comune di Borca di Cadore|image=Borca di Cadore mit Monte Pelmo.jpg|image_size=|caption=Borca di Cadore kasama ang Monte Pelmo|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|26|N|12|13|E|region:IT_type:city(774)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=VEN}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=BL}} (BL)|frazioni=Cancia, [[Corte di Cadore|Corte]], Villanova di Borca di Cadore|mayor_party=|mayor=Bortolo Sala|area_footnotes=|area_total_km2=26|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Borcesi|elevation_footnotes=|elevation_m=945|istat=025007|saint=[[Simon the Zealot|San Simon]]|day=Oktubre 28|postal_code=32040|area_code=0435|website=http://www.comune.borcadicadore.bl.it/|footnotes=}}Ang '''Borca di Cadore''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Belluno]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] Italya, na matatagpuan mga {{Convert|110|km|mi}} hilaga ng [[Venecia]] at mga {{Convert|35|km|mi}} hilaga ng [[Belluno]]. == Kasaysayan == === Ang malaking pagguho ng lupa noong Abril 21, 1814 === Ang [[pagguho ng lupa]] noong 1814 ay isang napakalaking trahedya: ayon sa notaryo na si Belli, 314 katao ang namatay, at 62 katao lamang ang nakaligtas. Buong pamilya ang tuluyang nalipol, at 16 na pamilya ang namatay nang walang naiwang mga inapo. Ang pagguho ng lupa, na sa simula ay mabagal, ay nakapanlinlang sa maraming residente ng dalawang nayon, na, pagkatapos tumakas sa kanilang mga tahanan, ay bumalik upang kunin ang ilang gamit at palayain ang kanilang mga alagang hayop. Ngunit "sa isang kisap-mata," gaya ng isinulat ni Belli, na sinipi ang ''[[Divina Commedia]]'' ni [[Dante Alighieri|Dante]], ang napakalaking masa ng materyal ay tumapon sa dalawang nayon, nilamon ang lahat. == Lipunan == === Pagpaplano at mga pamayanan sa lungsod === Ang mga tradisyonal na pamayanan ng Borca, Cancia, Taulèn, Sala, at Marceana ay inorganisa ayon sa sinaunang modelo ng bundok, na may mga siksik na mga nukleo at mga bahay na gawa sa kahoy at bato. Ang mga pagbabago noong ikadalawampung siglo ay humantong sa malawakang paglawak. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20230325103842/http://www.prolocoborca.eu/ Pro Loco di Borca di Cadore] {{Province of Belluno}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 68mxkzpm74qivskwmj2ro0s33voli5k Calalzo di Cadore 0 129868 2236449 2233166 2026-10-24T03:52:03Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236449 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Calalzo di Cadore|official_name=Comune di Calalzo di Cadore|native_name=|image=CalalzoCadorePanorama.JPG|caption=Calalzo di Cadore at mga nakapalibot na bundok|image_shield=CalalzodiCadore.gif|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|46|27|N|12|23|E|region:IT_type:city(2415)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=VEN}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=BL}} (BL)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Luca Fanton|area_footnotes=|area_total_km2=56|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=806|saint=San Biagio|day=Pebrero 3|postal_code=32042|area_code=0435|website={{official website|https://www.comune.calalzo.bl.it/}}|footnotes=}}Ang '''Calalzo di Cadore''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) na may mga 1,800 naninirahan sa [[Lalawigan ng Belluno]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]] . Ang pangalang ''Calalzo'' ay nagmula sa Latin ''na altus callis,'' na nangangahulugang "mataas na lugar."<ref>[https://www.venetocio.com/ita/belluno/calalzo+di+cadore/index.html Nome e origini] venetocio.com</ref><ref>[https://www.comune.calalzo.bl.it/it/page/100444 Cenni storici su Calalzo di Cadore] comune.calalzo.bl.it</ref> Ang pangalang heograpikal na "di Cadore" ay idinagdag sa pamamagitan ng Atas ng Pangulo noong Hunyo 30, 1959.<ref>{{Cite book |last=Dibona |first=Dino |title=Guida insolita ai misteri, ai segreti, alle leggende e alle curiosità delle Dolomiti |publisher=Newton Compton |year=2000 |isbn=9788882894061 |page=284}}</ref> == Kasaysayan == Ang Calalzo, na kilala bilang "Calaucio" sa isang sinaunang pergamino, ay bahagi ng Hundred of [[Pieve di Cadore]], luklukan ng Magnifica Comunità di Cadore.<ref>{{Cite book |last=Mario Ferruccio Belli |title=La Magnifica Comunità di Cadore e i suoi palazzi storici |publisher=Magnifica Comunità di Cadore |year=2008 |edition=2 |location=Pieve di Cadore |pages=9-10}}</ref><ref>[https://marioferrucciobelli.it/libro/la-magnifica-comunita-di-cadore-e-i-suoi-palazzi-storici/ La magnifica comunita di cadore e i suoi palazzi storici] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} marioferrucciobelli.it</ref> Ang kasaysayan at ekonomiya nito ay malapit na nauugnay sa kapalaran ng teritoryong ito.<ref>{{Cite web |title=Magnifica Comunità di Cadore |url=https://www.magnificacomunitadicadore.it/cadore/ |website=magnificacomunitadicadore.it |language=it}}</ref> Ang mga dokumentong administratibo sa sinupan ng munisipyo ay nagpapakita rin ng mga kontrata para sa paggamit (mga aktibidad sa pag-upa sa pamamagitan ng "consortia") ng mga lupang pagmamay-ari ng ibang mga munisipalidad kahit na malayo sa mga kalapit na teritoryo. Halimbawa, ang pagbili ng mga kagubatan at pastulan sa Ajarnola at Selvapiana sa munisipalidad ng [[Comelico Superiore]]. Mula noong 1420, kasabay ng pagsasanib ng [[Cadore]] sa Venecia, ang kalakalan ng troso, sa pamamagitan ng paglutang, ang pangunahing industriya ng mga nayon ng Cadore. Sa pagbagsak ng [[Republika ng Venecia]] noong 1797 at sa pamamahala ng Pransiya muna, at kalaunan ng Austria, dahil din sa kompetisyon mula sa mga bansang nasa loob ng [[Austria-Unggriya|Imperyong Austria-Unggriya]], ang aktibidad na ito ay sumailalim sa paghina na nagpatuloy kahit na matapos ang pagsasanib ng Cadore sa [[Kaharian ng Italya]]. Pagkatapos ay nagsimula ang penomeno ng emigrasyon sa Cadore. == Heograpiya == Ang Calalzo ay nasa loob ng [[Dolomitas]] ng Cadore. Ang Dolomitas ay isang hanay ng mga bundok na apog sa hilagang-silangang Italya. Ang malapit ay isang lawa na pinangalanang ''Lago di Calalzo'' (Lake Calalzo), na {{Convert|12|km|mi|0}} ang haba. == Palakasan == === Giro d'Italia === Ang ruta ng 2013 [[Giro d'Italia]] ay dumaan sa Calalzo di Cadore noong Yugtong 11.<ref name="giro2013">{{Cite news |title=Giro d'Italia 2019: Stage 11 Preview {{!}} Cyclingnews.com |language=en-gb |work=Cyclingnews.com |url=http://www.cyclingnews.com:80/giro-ditalia/stage-11/ |access-date=2026-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816074402/http://www.cyclingnews.com/giro-ditalia/stage-11/ |archive-date=2019-08-16 |url-status=live}}</ref> == Mga Sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == {{Commonscatinline|Calalzo di Cadore}}{{Province of Belluno}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] moxufx6rc81ixwrx1si8lpev5a4hlem Caprese Michelangelo 0 131384 2236471 2235436 2026-10-24T04:25:18Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236471 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Caprese Michelangelo|frazioni=Casalino di Caprese, Dicciano, Fragaiolo, Gregnano, Lama, Monna, San Cristoforo, Papiano, Ponte Singerna, San Casciano, Selva Perugina, Sovaggio, Trecciano, Valboncione.|website={{official website|http://www.capresemichelangelo.net/}}|area_code=0575|day=Hunyo 24|saint=[[San Juan Bautista]]|postal_code=52033|elevation_m=653|elevation_footnotes=|telephone=|population_demonym=Capresani|population_footnotes=<ref>[[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]</ref>|area_total_km2=66.53|area_footnotes=|mayor=Claudio Baroni|mayor_party=|province=[[lalawigan ng Arezzo|Arezzo]] (AR)|official_name=Comune di Caprese Michelangelo|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Palazzo Clusini.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=[[Museo ng Lugar ng Kapanganakan ni Michelangelo Buonarroti|Museo Michelangelo]]|image_shield=Caprese Michelangelo-Stemma.png|image_map=|region=[[Toscana]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|43|38|N|11|59|E|display=inline}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Caprese Michelangelo''' ay isang nayon at [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Arezzo]] sa rehiyon ng [[Toscana]] ng gitnang [[Italya]]. Ito ang lugar ng kapanganakan ng Renasimyentong alagad ng sining na si [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]].<ref>{{cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/michelangelo-born|title=Michelangelo born|work=[[History.com]]|publisher=[[A&E Television Networks, LLC.]]|access-date=24 October 2018}}</ref> Ang nayon ay humigit-kumulang {{Convert|100|km|mi}} silangan ng [[Florencia]]. Ang nayon ay matatagpuan sa [[Valtiberina]] o Mataas na Lambak [[Ilog Tiber|Tiber]].<ref>{{cite web|url=http://www.cm-valtiberina.toscana.it/|title=COSTITUTUZIONI ALBO DEI RILEVATORI E INTERVISTATORI STATISTICI 6° CENSIMENTO DELL'AGRICOLTURA|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815155214/http://www.cm-valtiberina.toscana.it/|archive-date=15 August 2018|date=11 October 2010|access-date=24 October 2018|language=it|work=Comunita' Montana Valtiberina}}</ref> Kasama sa mga tanawin ang ika-13 siglong simbahan ni San Juan Bautista, kung saan bininyagan si [[Michelangelo]]; ang mga sinaunang simbahan ng ''San Cristoforo a Monna'', ''San Paolo a Monna'', at ''[[Pieve dei Santi Ippolito e Cassiano (San Cassiano sa Stratina)|Santi Ippolito at Cassiano]]''; ang abadia ng ''San Martino a Tifi''; ang Michelangelo Museo at Aklatan. == Kasaysayan == Ang unang ebidensiya ng presensiya ng Kastilyo ng Caprese ay nagsimula pa noong 1082, nang ito ay pagmamay-ari ng mga panginoon ng Galbino, bagaman ang toponimo na Caprese ay lumilitaw sa isang dokumento mula noong 1011. Sinusundan ng tradisyon ang pinagmulan nito sa panahon ng tunggalian sa pagitan ng mga [[Lombardo]] at mga [[Bisantino]]. Noong 1104, ang kastilyo, kasama ang buong distrito nito, ay ibinigay sa mga [[Ordeng Camaldula|Camaldula]]. Ang tanyag na artista na si [[Michelangelo Buonarroti]]<ref>Per la questione del luogo di nascita di Michelangelo Buonarroti i testi più recenti sono i seguenti: Antonio Acquisti, ''Mi nacque Michelagnolo a Caprese'', Ed. Pliniana, 2017 (3ª ed. aggiornata); Gustavo Bertoli, ''Michelangelo Buonarroti è nato a Chiusi i a Caprese? A Caprese'', AMAP, nuova serie, vol. LXXVIII, 2016.</ref> ay isinilang sa maliit na munisipalidad na ito noong Marso 6, 1475, kung saan pinangalanan ng munisipalidad ang pangalan mula noong 1913.<ref>{{cita web|url=http://www.capresemichelangelo.net/storia/|titolo=Storia|sito=Sito web del Comune di Caprese Michelangelo|citazione=Con Regio Decreto del 9 Febbraio 1913, fu aggiunto all’antico nome quello di Michelangelo, a significare i natali che qui ebbe il Sommo Artista.|accesso=2020-05-12|urlmorto=sì|dataarchivio=4 febbraio 2017|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170204105223/http://www.capresemichelangelo.net/storia/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170204105223/http://www.capresemichelangelo.net/storia/ |date=2017-02-04 }}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.capresemichelangelo.net/about.html|titolo=|sito=Sito web del Comune di Caprese Michelangelo|citazione=Con Regio Decreto del 9 Febbraio 1913, fu aggiunto all’antico nome quello di Michelangelo, a significare i natali che qui ebbe il Sommo Artista.|accesso=2020-05-12|urlmorto=sì|dataarchivio=24 febbraio 2020|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20200224094614/http://www.capresemichelangelo.net/about.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224094614/http://www.capresemichelangelo.net/about.html |date=2020-02-24 }}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Arezzo}} j5hgmdbjy50hhvx6xtai6gcayxtn20i Andrew Graham (astronomo) 0 132466 2236627 2145722 2026-10-24T09:11:44Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236627 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} {| class="wikitable" align="right" style="margin: 1em; margin-top: 0;" |+ '''{{nowrap|[[Asteroid]]s discovered: 1}}''' | [[9 Metis]] || April 25, 1848 |} Si '''Andrew Graham''' (Abril 8, 1815 – Nobyembre 5, 1908), isinilang sa [[County Fermanagh]], [[Ireland]], ay isang [[Taong Irish|Irish]] [[astronomo]]/[[komputer]]. Natuklasan ni Graham ang asteroid na 9 Metis mula sa Obserbatoryong Markree noong 25 Abril 1848 habang nagmamasid gamit ang isang 3-pulgadang siwang na wide-field telescope na ginawa para sa paghahanap ng kometa ng German instrument maker na Ertel.<ref name="hoskin1982" /><ref name="graham1848" /> ==Mga sanggunian== {{reflist |refs= <ref name="graham1848">{{cite journal | last = Graham | first = Andrew | title = New Planet, Discovered at Mr. Cooper's Observatory, Markree Castle, Sligo | url = https://archive.org/details/monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1848-04-14_8_6/page/146 | journal = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] | volume = 8 | issue = 6 | page = 146 | date = 1848 | doi = 10.1093/mnras/8.6.146 | bibcode = 1848MNRAS...8..146G | doi-access = free }}</ref> <ref name="hoskin1982">{{cite journal | last = Hoskin | first = Michael | author-link = | title = Archives of Dunsink and Markree Observatories | journal = [[Journal for the History of Astronomy]] | volume = 13 | issue = 2 | pages = 146–152 | date = 1982 | bibcode = 1982JHA....13..146H | doi=10.1177/002182868201300219| s2cid = 118143723 }}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Graham, Andrew}} [[Kategorya:Astronomiya]] [[Kategorya:Agham]] {{stub|Astronomiya}} sgy8uhedg8dwq5fiyjkjlfboyd91o51 Cereseto 0 136592 2236506 2039017 2026-10-24T05:48:10Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236506 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cereseto|official_name=Comune di Cereseto|native_name=|image_skyline=Cereseto-panorama_da_Treville.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|5|N|8|19|E|type:city(471)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Piamonte]]|province=[[Lalawigan ng Alessandria|Alessandria]] (AL)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=10.4|population_footnotes=|population_demonym=|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=15020|area_code=0142|website=|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Cereseto''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Alessandria]], rehiyon ng [[Piamonte]], hilagang [[Italya]]. == Lokasyon == Ang Cereseto ay humigit-kumulang {{Convert|50|km|mi}} silangan ng [[Turin]] at mga {{Convert|30|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Alessandria]], sa trunk na daan na nag-uugnay sa [[Asti]] sa [[Casale Monferrato]]. Ito ay nasa hangganan ng mga munisipalidad ng [[Moncalvo]], [[Ottiglio]], [[Ozzano Monferrato]], [[Pontestura]], [[Ponzano Monferrato]], [[Sala Monferrato]], [[Serralunga di Crea]], at [[Treville]]. Ang komunidad ay sumasaklaw sa isang lugar na {{Convert|1040|ha}}, at {{Convert|280|m}} sa itaas ng antas ng dagat. Ang bayan ay nakatayo sa isang burol, at pinangungunahan ng kastilyo. == Kasaysayan == Ang bayan ay malamang na itinatag noong mga 500–600 AD. Ito ay binanggit sa mga talaan ng Obispo ng Asti mula noong mga 957 AD. Kasama sa mga pangalan ang Cirisidum, Cerisido, Cirisito, Cirisido, Cerexeti, Cireseto, at panghuli Cereseto, malamang na tumutukoy sa maraming puno ng seresa sa lugar. Ang bayan ay pag-aari ng pamilyang Grasverto ng Asti, na marahil ay nagtayo ng unang kastilyo noong mga 900–1000 AD. Ang mga batas ng munisipyo ay unang binuo noong 1358. Ang kastilyo ay ganap na giniba noong 1600. == Ebolusyong demograpiko == Noong Disyembre 31, 2004, ang Cereseto ay may populasyon na 471 at lugar na {{Convert|10.4|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref><timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:1274 bar:1871 from: 0 till:1319 bar:1881 from: 0 till:1379 bar:1901 from: 0 till:1463 bar:1911 from: 0 till:1427 bar:1921 from: 0 till:1340 bar:1931 from: 0 till:1238 bar:1936 from: 0 till:1141 bar:1951 from: 0 till:1037 bar:1961 from: 0 till:819 bar:1971 from: 0 till:618 bar:1981 from: 0 till:493 bar:1991 from: 0 till:426 bar:2001 from: 0 till:431 PlotData= bar:1861 at:1274 fontsize:XS text: 1274 shift:(-8,5) bar:1871 at:1319 fontsize:XS text: 1319 shift:(-8,5) bar:1881 at:1379 fontsize:XS text: 1379 shift:(-8,5) bar:1901 at:1463 fontsize:XS text: 1463 shift:(-8,5) bar:1911 at:1427 fontsize:XS text: 1427 shift:(-8,5) bar:1921 at:1340 fontsize:XS text: 1340 shift:(-8,5) bar:1931 at:1238 fontsize:XS text: 1238 shift:(-8,5) bar:1936 at:1141 fontsize:XS text: 1141 shift:(-8,5) bar:1951 at:1037 fontsize:XS text: 1037 shift:(-8,5) bar:1961 at:819 fontsize:XS text: 819 shift:(-8,5) bar:1971 at:618 fontsize:XS text: 618 shift:(-8,5) bar:1981 at:493 fontsize:XS text: 493 shift:(-8,5) bar:1991 at:426 fontsize:XS text: 426 shift:(-8,5) bar:2001 at:431 fontsize:XS text: 431 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> == Mga pinagmumulan ==  {{refbegin}} *{{cite journal |date=2014-12-20 |title=Cereseto: italiani, polacchi e russi vogliono il castello |url=http://www.ilmonferrato.it/articolo.php?ARTUUID=F650D27D-4B3A-4C34-9D5E-C22C92A3B8AC&MUUID=6DAB6AA9-9216-4E4C-94E0-15EF9F9FBB8F |journal=Il Monferrato |language=it |access-date=2015-07-27 |ref={{harvid|Cereseto: italiani, polacchi e russi vogliono il castello 2014}}}} *{{cite journal |last=Ponzetti |first=Francesca |year=2011 |title=Il caso Gualino |url=http://www.teatroestoria.it/doc/materiali/Il_caso_GUALINO.pdf |journal=Teatro e Storia |language=it |access-date=2015-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924113642/http://www.teatroestoria.it/doc/materiali/Il_caso_GUALINO.pdf |archive-date=2015-09-24 |url-status=dead}} *{{cite web |title=Riccardo Gualino (Biella, 1879 - Firenze, 1964) |url=http://www.museotorino.it/view/s/d509e3b775364a4daa0ba93c01f06f1c |access-date=2015-07-24 |publisher=Museo Torino |ref={{harvid|Riccardo Gualino – Museo Torino}}}} *{{cite web |title=Riccardo Gualino |url=http://www.corsi.storiaindustria.it/areetematiche/protagonisti/001/riccardo_gualino/index.shtml |access-date=2015-07-24 |work=Storia e Cultura dell'Industria |ref={{harvid|Riccardo Gualino – Storia e Cultura}}}} {{refend}}{{Lalawigan ng Alessandria}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] ta3ct10s13fmlvczzcizgdli59pgx9g Bagnoli del Trigno 0 138075 2236391 2233112 2026-10-24T00:30:22Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236391 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Bagnoli del Trigno|province=[[lalawigan ng Isernia|Isernia]] (IS)|website={{official website|http://www.comune.bagnolideltrigno.is.it/}}|area_code=0874|postal_code=86091|day=Agosto 20|saint=San Vital ng Roma|elevation_m=660|elevation_footnotes=|population_demonym=Bagnolesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=36.7|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|frazioni=|region=[[Molise]]|official_name=Comune di Bagnoli del Trigno|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|42|N|14|27|E|type:city(841)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Panorama kasama ang {{ill|Simbahan ng San Silvestro (Bagnoli del Trigno)|it|Chiesa di San Silvestro (Bagnoli del Trigno)}} sa kanan.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=PanoramaChiesaSanSilvestro_BagnoliDelTrigno.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Bagnoli del Trigno''' ay isang [[komuna]] (munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Isernia]] sa rehiyon ng [[Molise]] sa [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]], matatagpuan mga {{Convert|25|km|mi}} hilagang-kanluran ng [[Campobasso]] at humigit-kumulang {{Convert|20|km|mi}} hilagang-silangan ng [[Isernia]]. Ang Bagnoli del Trigno ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Civitanova del Sannio]], [[Duronia]], [[Pietracupa]], at [[Salcito]]. == Kasaysayan == Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa pagitan ng Oktubre 25 at Nobyembre 5, 1943, ang bayan ay nasangkot sa labanan sa Labanan ng Trigno, at mahigit anim na sibilyan ang namatay.<ref>{{Cita web|url=https://www.terraecuore.net/cultura-turismo-abruzzo-molise/tradizioni-abruzzo-molise/34/la-valle-del-trigno-nella-ii-guerra-mondiale-|titolo=La valle del Trigno nella II guerra mondiale}}</ref> Noong ikadalawampung siglo, ang bayan ay dumanas ng matinding pagbaba ng populasyon dahil sa emigrasyon, lalo na papuntang Roma.<ref name="bagnoliStoria">{{cita web|url=http://www.comune.bagnolideltrigno.is.it/storia.php|titolo=Storia di Bagnoli|accesso=19 agosto 2011|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20101125200030/http://www.comune.bagnolideltrigno.is.it/storia.php|dataarchivio=25 novembre 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125200030/http://www.comune.bagnolideltrigno.is.it/storia.php |date=25 Nobiyembre 2010 }}</ref> == Mga simbolo == Ang eskudo de armas ng munisipalidad ng Bagnoli del Trigno ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Pebrero 27, 2009.<ref>{{Cita web|url=https://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2009/comuni/bagnoli_trigno.html|titolo=Bagnoli del Trigno (Isernia) D.P.R. 27.02.2009 concessione di stemma e gonfalone|accesso=2022-02-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207164535/https://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2009/comuni/bagnoli_trigno.html |date=2022-02-07 }}</ref> == Mga tao == * [[Annibale Ciarniello]] == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Isernia}} c5plvemh3n489r5l84dy52fikxikuql Yukari Tamura 0 143426 2236374 2236371 2026-10-23T12:31:12Z ~2026-56855-97 167920 Kinansela ang pagbabagong 2236371 ni [[Special:Contributions/Morkoz|Morkoz]] ([[User talk:Morkoz|Usapan]]) 2236374 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Yukari Tamura | image = | alt = | caption = | native_name = 田村 ゆかり | native_name_lang = ja | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1976|02|27}} | birth_place = [[Fukuoka Prefecture]], Japan | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} Death date then birth --> | death_place = | other_names = | occupation = Voice Actress, [[mang-aawit]] | years_active = 1997–kasalukuyan | agent = Amuleto | website = {{URL|tamurayukari.com}} | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = [[J-pop]], anison | instrument = [[Singing|Vocals]] | label = {{plainlist| * PolyGram Japan (1997-2001) * Konami (2001-2007) * King (2007-2017) * Cana aria / Teichiku (2017-present) }} | associated_acts = Yui Horie, Yamato Nadeshiko, Move }} }} Si ''' Yukari Tamura ''' ay isang mang-aawit mula sa bansang [[Hapon]]. Pinanganak siya noong ika-27&nbsp;ng Pebrero, 1976, sa siyudad ng [[Fukuoka Prefecture]]. == Pilmograpiya == === TV Anime === * ''Crayon Shin-chan'' – Iba't ibang tauhan * ''Tenchi in Tokyo'' – Yoshinaga (1997) * ''Battle Athletes'' – Batang Ayla, iba pa (1997, Kasama ang ''Victory'') * ''Trigun'' – Helen (1998, Ep. 9) * ''Sentimental Journey'' – Micah (1998) * ''[[Case Closed]]'' – Mina Aoshima (1998, Ep. 121) * ''Angel Links'' – Yayoi, iba pa (1999) * ''Orphen: The Revenge'' – Waitress (1999, Ep. 11) * ''Dai-Guard'' – Fuuka Tanigawa (1999) * ''The Big O'' – Babae, Forensics (1999–2000) * ''Seraphim Call'' – Miki (1999, Ep. 7) * ''Boogiepop Phantom'' – Kyoko Kinoshita (2000) * ''Mon Colle Knights'' – Elf (2000) * ''The King of Braves GaoGaiGar Final'' – Anryu, Kouryu, Tenryujin (2000, OVA; Kasama ang ''Grand Glorious Gathering'' noong 2005) * ''Super Milk Chan'' – Hirosue (2000) * ''Miami Guns'' – Lu Amano (2000) * ''Platinumhugen Ordian'' – Mei Li (2000) * ''Brigadoon: Marin & Melan'' – Kasama (2000) * ''Hajime no Ippo'' – Aikawa (2000) * ''Shin Megami Tensei: Devil Children'' – Nekomata (2000) * ''Invincible King Tri-Zenon'' – Kurama Kyou, Riku Munakata (2000) * ''Dotto Koni-chan'' – Moro (2000) * ''Labyrinth of Flames'' – Kasumi (2000) * ''Prétear'' – Yayoi Takato (2001) * ''The SoulTaker'' – Asuka Sakurai (2001) * ''Zaion: I Wish You Were Here'' – Ai (2001) * ''s-CRY-ed'' – Kanami Yuta (2001) * ''Full Metal Panic!'' – AI (Kurtz machine) (2002) * ''Please Teacher!'' – Ichigo Morino (2002) * ''Kanon'' – Mai Kawasumi (2002) * ''[[Galaxy Angel]] series'' – [[Ranpha Franboise]] (2002–2006) * ''Pita-Ten'' – Misha (2002) * ''Jing: King of Bandits'' – Rose (2002) * ''G-On Riders'' – Zero (2002) * ''[[Naruto]]'' – Tenten (2002–2007) * ''Nurse Witch Komugi'' – Asuka Sakurai (2002–2004, OVA) * ''Interlude'' – Maiko Tamaki (2003, OVA) * ''Da Capo series'' – Sakura Yoshino (2003–2008, Kasama ang Second Season, II, at II: Second Season) * ''Please Twins!'' – Ichigo Morino (2003) * ''Godannar series'' – Ellis Valentine (2003–2004) * ''R.O.D the TV'' – Haruhi Nishizono, Natsume Nishizono (2003) * ''Midori Days'' – Shiori Tsukishima (2004) * ''The Melody of Oblivion'' – Koko Ninna-Nanna (2004) * ''Le Portrait de Petit Cossette'' – Kaori Nishimoto (2004) * ''DearS'' – Nia (2004) * ''Magical Girl Lyrical Nanoha series'' – Nanoha Takamachi (2004–2007, Kasama ang A's at StrikerS) * ''My-HiME'' – Midori Sugiura (2004) * ''Kujibiki Unbalance'' – Komaki Asagiri (2004) * ''Final Approach'' – Miki Moriya (2004–2005) * ''Uta Kata'' – Michiru Munakata (2004) * ''Jinki: Extend'' – Rui Kousaka (2005) * ''Air'' – Michiru (2005) * ''Otogi-Jūshi Akazukin'' – Akazukin (2005–2006, OVA at TV series) * ''Best Student Council'' – Rino Randō (2005) * ''Trinity Blood'' – Wendy (2005) * ''Full Metal Panic!: The Second Raid'' – AI ni Kurtz (2005) * ''Shakugan no Shana'' – Tiriel (2005–2007) * ''My-Otome'' – Midori Sugiura (2005) * ''SoltyRei'' – Celica Yayoi (2005) * ''Itsudatte My Santa!'' – MaiMai (2005, OVA) * ''Kashimashi: Girl Meets Girl'' – Tomari Kurusu, Mari (2006) * ''Gintama'' – Saki Hanano (2006) * ''[[Ouran High School Host Club]]'' – Éclair Tonnerre (2006) * ''Higurashi When They Cry series'' – Rika Furude (2006–2021, Kasama ang Kai, Rei, at iba pa) * ''Tokimeki Memorial Only Love'' – Yukari Higashino (2006) * ''Kanon'' – Mai Kawasumi (2006, Remake) * ''Naruto: Shippuden'' – Tenten (2007–2017) * ''Heroic Age'' – Tail Ol Nahilm (2007) * ''Idolmaster: Xenoglossia'' – Iori Minase (2007) * ''Sugar Bunnies series'' – Momousa, Hanausa, Charlotte (2007, Kasama ang Chocolat at Fleur) * ''Mushi-Uta'' – Azusa Horizaki, Minmin (2007) * ''Moetan'' – Ink Nijihara, Pastel Ink (2007) * ''My-Otome Zwei'' – Midori Sugiura (2007, OVA) * ''Sketchbook: full color'S'' – Nagisa Kurihara (2007) * ''Myself ; Yourself'' – Shuri Wakatsuki (2007) * ''Clannad series'' – Mei Sunohara (2007–2009, Kasama ang After Story) * ''Nabari no Ou'' – Shinraban-sho (2008) * ''Monochrome Factor'' – Lulu (2008) * ''Kaitō Tenshi Twin Angel'' – Haruka Minazuki / Red Angel (2008–2015, OVA at Twinkle Paradise) * ''[[Black Butler]] series'' – Elizabeth Midford (2008–2010, Kasama ang II) * ''The Girl Who Leapt Through Space'' – Kazane Shishido (2009) * ''Samurai Harem: Asu no Yoichi'' – Chihaya Ikaruga (2009) * ''Kurokami: The Animation'' – Excel (2009) * ''Hayate the Combat Butler!!'' – Maya (2009) * ''Gokujō!! Mecha Mote Iinchō'' – Momozato Marin (2009–2010) * ''Umineko When They Cry'' – Bernkastel (2009) * ''[[Kämpfer]]'' – Black Seppuku Rabbit (2009) * ''A Certain Scientific Railgun'' – Miho Jufuku (2009) * ''The Book of Bantorra'' – Ireia = Kitty (kabataan) (2009) * ''The Qwaser of Stigmata'' – Eva-R (2010) * ''Katanagatari'' – Togame (2010) * ''[[B Gata H Kei]]'' – Yamada (2010) * ''Mayoi Neko Overrun!'' – Kaho Chikumaen (2010) * ''[[Stitch!]]'' – Twin (2010) * ''[[Ore no Imōto ga Konna ni Kawaii Wake ga Nai|Oreimo]] series'' – Kanako Kurusu, Kirara Hoshino, Meruru (2010–2013) * ''Tantei Opera Milky Holmes series'' – Saku Tōyama (2010–2013) * ''[[Infinite Stratos]] series'' – Tabane Shinonono (2011–2013) * ''[[Steins;Gate]]'' – Suzuha Amane (2011) * ''C3'' – Fear Kubrick (2011) * ''Ben-To'' – Kyou Sawagi (2011) * ''Waiting in the Summer'' – Remon Yamano (2012) * ''Rock Lee & His Ninja Pals'' – Tenten (2012) * ''The "Hentai" Prince and the Stony Cat.'' – Tsukushi Tsutsukakushi (2013) * ''No Game No Life'' – Jibril (2014) * ''Akame ga Kill!'' – Mine (2014) * ''Re:Zero -Starting Life in Another World-'' – Priscilla Barielle (2016–2024) === Pelikula ng Anime === * ''Oh! My Goddess: The Movie'' – Miss Keller (2000) * ''InuYasha: Affections Touching Across Time'' – Kaede (kabataan) (2001) * ''Galaxy Angel Rune'' – Ranpha Franboise (2002) * ''Naruto the Movie: Ninja Clash in the Land of Snow'' – Tenten (2004) * ''Naruto the Movie: Legend of the Stone of Gelel'' – Tenten (2005) * ''Magical Girl Lyrical Nanoha The Movie 1st'' – Nanoha Takamachi (2010) * ''[[The Disappearance of Haruhi Suzumiya]]'' – Emiri Kimidori (2010) * ''Magical Girl Lyrical Nanoha The Movie 2nd A's'' – Nanoha Takamachi (2012) * ''Steins;Gate the Movie: Loading Area of Déjà Vu'' – Suzuha Amane (2013) * ''Bodacious Space Pirates: Abyss of Hyperspace'' – Gruier Serenity (2014) * ''Naruto the Movie: The Last'' – Tenten (2014) * ''Boruto: Naruto the Movie'' – Tenten (2015) * ''Magical Girl Lyrical Nanoha Reflection'' – Nanoha Takamachi (2017) * ''No Game No Life: Zero'' – Jibril (2017) * ''Black Butler: Book of the Atlantic'' – Elizabeth Midford (2017) * ''Magical Girl Lyrical Nanoha Detonation'' – Nanoha Takamachi (2018) * ''Kiniro Mosaic: Thank You!!'' – Isami Omiya (2021) * ''Mobile Suit Gundam SEED Freedom'' – Aura Maha Khyber (2024) === Palit Boses === * ''Clannad'' – Mei Sunohara * ''Gakuen Alice'' – Pikachu (Ep. 20) * ''Higurashi When They Cry'' – Rika Furude * ''Kanon'' – Mai Kawasumi * ''Magical Girl Lyrical Nanoha'' – Nanoha Takamachi * ''Naruto / Naruto: Shippuden'' – Tenten * ''Ouran High School Host Club'' – Éclair Tonnerre * ''Sgt. Frog'' – Chiroro * ''The Melancholy of Haruhi Suzumiya'' – Emiri Kimidori === Tokusatsu === * ''Gekisou Sentai Carranger'' – Signalman (boses sa pambatang linya / pagsasanay) (1996) * ''Kamen Rider Kiva'' – Kivat-bat the 3rd, Kivat-bat the 4th (boses) (2008–2009) * ''Kamen Rider Kiva: King of the Castle in the Demon World'' – Kivat-bat the 3rd (boses) (2008) * ''Kamen Rider × Kamen Rider W & Decade: Movie War 2010'' – Kivat-bat the 3rd (boses) (2009) * ''Kaizoku Sentai Gokaiger'' – Navi (boses) (2011–2012) * ''Kaizoku Sentai Gokaiger Goseiger Super Sentai 199 Hero Great Battle'' – Navi (boses) (2011) * ''Kaizoku Sentai Gokaiger the Movie: The Flying Ghost Ship'' – Navi (boses) (2011) * ''Kamen Rider × Super Sentai: Super Hero Taisen'' – Navi (boses) (2012) * ''Tokumei Sentai Go-Busters vs. Kaizoku Sentai Gokaiger: The Movie'' – Navi (boses) (2013) * ''Dobutsu Sentai Zyuohger'' – Navi (boses, Ep. 28–29) (2016) * ''Ten Gokaiger'' – Navi (boses) (2021) === Panlarong Bidyo === * ''Tokyo Twilight Busters'' – Mayumi Kusanagi (1995) * ''Variable Geo'' – Tamao Mitsuse (1996) * ''Star Gladiator'' – June Lin Milliam (1996) * ''Armored Core'' – Computer Voice (1997) * ''Rival Schools: United by Fate'' – Ran Hibiki (1997) * ''Langrisser V: The End of Legend'' – Clare (1998) * ''Soulcalibur'' – Talim (2002) * ''Galaxy Angel'' – Ranpha Franboise (2002–2005) * ''Kanon'' – Mai Kawasumi (2002) * ''Interlude'' – Maiko Tamaki (2003) * ''Da Capo'' – Sakura Yoshino (2003) * ''Disgaea: Hour of Darkness'' – Maderas (2003) * ''Soulcalibur II'' – Talim (2003) * ''Berserk: Millennium Falcon Arc Seima Taiken no Shō'' – Flora (2004) * ''Clannad'' – Mei Sunohara (2004) * ''Soulcalibur III'' – Talim (2005) * ''Memories Off #5 Togawa De'' – Mahiro Sendō (2005) * ''Shakugan no Shana'' – Tiriel (2006) * ''Higurashi When They Cry series'' – Rika Furude / Bernkastel (2007–kasalukuyan) * ''Fate/stay night [Realta Nua]'' – Luviagelita Edelfelt (2007) * ''Soulcalibur IV'' – Talim (2008) * ''Tales of Hearts'' – Chalcidony Arks (2008) * ''Steins;Gate'' – Suzuha Amane (2009) * ''Soulcalibur: Broken Destiny'' – Talim (2009) * ''Naruto Shippuden series'' – Tenten (2009–kasalukuyan) * ''Super Robot Taisen OG Saga: Endless Frontier EXCEED'' – Kaguya Nanbu (2010) * ''The Legend of Heroes: Trails of Cold Steel'' – Vita Clotilde / Misty (2013) * ''Granblue Fantasy'' – Io (2014) * ''Honkai Impact 3rd'' – Theresa Apocalypse (2016) * ''[[Genshin Impact]]'' – Qiqi, Nahida (2020–2022) * ''Soulcalibur VI'' – Talim (2018) * ''Blue Archive'' – Saya Yakushi (2021) * ''Arknights'' – Muelsyse (2021) * ''Tower of Fantasy'' – Frigg (2022) == Mga Tampok ng Plaka == === Mga Single === # "Koushin no Labyrinth" (1997) # "Catchy in the Dark" (1997) # "Yūki o Agatara" (1997) # "RECKLESS FIRE" (1998) # "RECKLESS FIRE / Silent Wind" (1998) # "Summer Melody" (2001) # "Love Parade" (2002) # "Baby's Breath" (2002) # "Lovely Magic" (2003) # "Nemurenu Yoru ni Tsukamaete" (2003) # "Kimi o Tsubasa ni Shite" (2004) # "Little Wish lyrical step" (2004) # "Spiritual Garden" (2005) # " 童話迷宮 " (Dōwa Meikyū) (2006) # "Princess Rose" (2006) # "Hoshizora no Spica" (2007) # "Beautiful Amulet" (2007) # " Mon Chéri " (2007) # " Bam-Boo " (2008) # " Tomorrow " (2008) # "You & Me" (feat. Motsu mula sa m.o.v.e) (2009) # "My wish My love" (2010) # "Oshiete A to Z" (2010) # "Platinum Lover's Day" (2011) # "Endless Story" (2011) # " 微笑みのプルマージュ " (Hohoemi no Plumage) (2012) # "W:Wonder tale" (2013) # "Fantastic future" (2013) # "秘密の扉から" (Himitsu no Tobira kara) (2014) # "Ano Ne Love Me Do" (2014) # " Suki... Demo Kirai " (2015) # " Double Rainbow " (2017) # " Koi wa Tenshi no Chime " (2018) # " Choushinsei " (2019) # " Bad Hair Day " (2020) # " Pink Cannabis " (2021) === Mga Album === # ''Tenshi wa Hitomi no Naka ni'' (2001) # ''Hana-furi Tsukiyo to Koi-youbi'' (2002) # ''Aozora ni Yureru Mitsugetsu no Kobune'' (2003) # ''Kohaku no Uta, Hitohira'' (2005) # ''Gin no Senritsu, Kioku no Mizuoto'' (2006) # ''Izayoi no Tsuki, Canaria no Koi'' (2008) # ''Komorebi no Rosette'' (2009) # ''Citron no Ame'' (2010) # ''Harumachi Soleil'' (2011) # ''Rasen no Kajitsu'' (2013) # ''Candy tuft'' (2020) # ''Aikotoba.'' (2021) # ''Kakurenbo.'' (2023) === Mini-Albums === # ''WHAT'S NEW PUSSYCAT?'' (1997) # ''Princess ♡ Limited'' (2017) # ''Strawberry candle'' (2019) # ''Altoemion'' (2023) # ''I love it♡'' (2024) === Mga Greatest Album === # ''True Romance'' (2003) # ''Sincerely Dears...'' (2007) # ''Everlasting Gift'' (2012) # ''Early Years Collection'' (2015) == Mga DVD at Blu-ray == === Mga Blu-ray disc at DVD === * ''Sweet chick girl'' (2002) * ''Peachy Cherry Pie'' (2004) * ''Yukari Tamura Summer Live 2004 - Sugar Time Trip'' (2004) * ''Cutie Cutie Concert 2005 at Tokyo International Forum'' (2006) * ''Yukari Tamura Live 2006-2007 Pinkle Twinkle☆Milky Way'' (2007) * ''Love Live: Chelsea Girl'' (2008) * ''LOVE ♡ LIVE *Dreamy Maple Crown*'' (2009) * ''LOVE ♡ LIVE *Princess à la mode*'' (2010) * ''LOVE ♡ LIVE *Mary Rose* & *Starry☆Candy☆Stripe*'' (2011) * ''LOVE ♡ LIVE *I Love Rabbit*'' (2012) * ''LOVE ♡ LIVE *Fall in Love*'' (2013) * ''17sai dayo?! Yukari-chan Matsuri!!'' (2013) * ''LOVE ♡ LIVE *Cute'n ♡ Cute'n Heart*'' (2014) * ''LOVE ♡ LIVE *Fruits Fruits ♡ Cherry* & *Caramel Ribbon*'' (2014) * ''LOVE ♡ LIVE *Lantana in the Moonlight*'' (2015) ==Concerts== ===Personal concerts=== * ''*First Live -Aozora ni Yureru Mitsugetsu no Kobune.-*'' (2003) * ''Summer Live☆2004 *Sugar Time Trip*'' (2004) * ''Countdown Event 2004-2005 *Chiisa na Onegai☆Chiisa na Ippo*'' (2004-2005) * ''Live Tour 2005 *Spring fever*'' (2005) * ''*Cutie♡Cutie Concert* 2005'' (2005) * ''Concert Tour 2006 *fancy baby doll*'' (2006) * ''*Pinkle☆Twinkle Party* 2006 Winter'' (2006) * ''2007 Summer *Sweet Milky Way*'' (2007) * ''LOVE ♡ LIVE 2008 *Chelsea Girl*'' (2008) * ''LOVE ♡ LIVE 2009 *Dreamy Maple Crown*'' (2009) * ''LOVE ♡ LIVE 2009-2010 *Princess à la mode*'' (2009-2010) * ''LOVE ♡ LIVE 2010 *STARRY☆CANDY☆STRIPE*'' (2010) * ''LOVE ♡ LIVE 2011 Spring *Mary Rose*'' (2011) * ''LOVE ♡ LIVE 2012 *I Love Rabbit*'' (2012) * ''LOVE ♡ LIVE 2012 Autumn *Fall in Love*'' (2012) * ''LOVE ♡ LIVE 2013 *Cute'n ♡ Cute'n Heart*'' (2013) * ''LOVE ♡ LIVE 2013 Autumn *Caramel Ribbon*'' (2013) * ''LOVE ♡ LIVE 2014 Spring *Fruits Fruits ♡ Cherry*'' (2014) * ''LOVE ♡ LIVE 2015 Winter *Lantana in the Moonlight*'' (2015) * ''LOVE ♡ LIVE 2015 Spring *Sunny side Lily*'' (2015) * ''20th Anniversary LOVE ♡ LIVE 2017 *Crescendo ♡ Carol*'' (2017) ===Other concerts=== * ''Animelo Summer Live 2008'' * ''Animelo Summer Live 2009'' * ''Animelo Summer Live 2010'' * ''Animelo Summer Live 2011'' * ''Animelo Summer Live 2012'' * ''Animelo Summer Live 2013'' * ''Animelo Summer Live 2014'' * ''King Super Live 2015'' * ''Animelo Summer Live 2017'' * ''King Super Live 2024'' ==Publications== * Sora Iro *: Inilabas noong Oktubre 10, 2007 * Yukaringo *: Inilabas noong Pebrero 23, 2011 * Yukarissimo *: Inilabas noong Setyembre 20, 2012 * Yukari-Remix *: Inilabas noong Hulyo 14, 2015 ==Mga Sanggunian== {{reflist}} ==Panlabas na Link== * {{Official website|http://www.tamurayukari.com/}} {{in lang|ja}} * {{ann|people|524}} [[Kaurian:Mga mang-aawit mula sa Hapon]] 8peutfyego6lh0sx3h2ng8v6c77pjbu Ebolusyon ng tao 0 143635 2236576 2229017 2026-10-24T07:48:06Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236576 wikitext text/x-wiki {{Evolutionary biology}} [[Talaksan:Huxley - Mans Place in Nature.jpg|thumbnail|right|350px|Pagpapakita ng pagkakatulad ng mga kalansay ng mga ''[[Hominoidea|bakulaw]]'': (mula kaliwa) [[gibbon]], [[orangutan]], [[chimpanzee]], [[gorilla]], at [[tao|modernong tao]]. Ito ang frontispiece ng aklat ni [[Thomas Huxley]] na ''[[Evidence as to Man's Place in Nature]]'' (1863) na nagbibigay ebidensiya para sa ebolusyon ng ibang mga bakulaw at tao mula sa isang [[karaniwang ninuno]].]] Ang '''ebolusyon ng tao''' o '''ebolusyong pantao''' ang proseso ng [[ebolusyon]] na tumungo sa paglitaw ng species na ''[[homo sapiens]]'' (tao). Ang proseso ng ebolusyon ng tao ay nagsimula pa sa huling pinakakaraniwang ninuno ng lahat ng buhay ngunit ang paksa ng ''ebolusyong pang-tao'' ay karaniwang sumasaklaw lamang sa kasaysayang pang-ebolusyon ng mga [[primado]] sa partikular na ang paglitaw ng [[homo sapiens]] bilang isang species ng genus na ''[[Homo]]''. Ang ebolusyon ng tao ay sinusuportahan ng maraming mga disiplinang pang-agham kabilang ang [[henetika]], [[antropolohiya]], [[primatolohiya]], [[arkeolohiya]], at [[embryolohiya]]. Ang ebolusyon ng tao ay inilalarawan ng isang bilang ng mga pagbabagong morpolohikal, pang pag-unlad, pisiolohikal at pang-pag-aasal na nangyari mula sa pakikipaghiwalay ng tao sa karaniwang ninuno ng mga tao at [[chimpanzee]]. Ang pinakamahalagang mga pagbabagong ito sa tao ang [[bipedalismo]] (paglalakad gamit ang dalawang hita), [[pagsasalita]], nawalang balahibo, lumaking sukat ng [[utak]], humabang [[ontoheniya]], at lumiit na [[dimorpismong seksuwal]].<ref name=Boyd2003>{{cite book |author=Boyd, Robert; Silk, Joan B. |year=2003 |title=How Humans Evolved |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |location=New York, New York |publisher=Norton |isbn=0-393-97854-0}}</ref> Ang mga pagbabagong ito sa modernong tao ay resulta ng mga [[mutasyon]] sa kromosoma o DNA na napili sa ninuno ng tao sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] sa paglipas ng napakahabang panahon. Ang mutasyon ang pareho ngunit hindi ang tanging mekanismo na nagpalitaw sa mga iba ibang species na makikita sa mundo ngayon. ==Kasaysayan ng pag-aaral== [[File:Fossil hominids.jpg|thumb|220px|[[Fossil]] [[Hominid]] Evolution Display sa [[The Museum of Osteology]], Oklahoma City, Oklahoma, USA]] Bago ng kapanahunan ni Darwin, si [[Carl Linnaeus]] at iba pang mga siyentipiko ay tumuring sa mga dakilang bakulaw o apes na mga pinakamalapit na kamag-anak ng mga tao dahil sa mga pagkakatulad sa morpolohiya at anatomiya. Ang salitang homo na pangalan ng genus sa biolohiya na kinabibilangan ng mga tao ay salitang Latin para sa tao. Ito ay orihinal na pinili ni Linnaeus sa kaniyang sistema ng klasipikasyon. Ang salitang "human" ay mula sa [[wikang Latin|Latin]] na ''humanus'' na anyong pang-panguri ng ''homo''. Ang salitang ''homo'' naman ay hinango sa ugat na Indo-Europeo na *dhghem, o lupa. Ang posibilidad ng pag-uugnay ng mga tao sa mga mas naunang bakulaw o apes sa pamamagitan ng pinagmulan ay naging maliwanag lamang pagkatapos ng publikasyon noong 1859 ni [[Charles Darwin]] ng ''On the Origin of Species'' (Sa Pinagmulan ng mga Espesye). Ang unang mga debate tungkol sa kalikasan ng ebolusyon ng tao ay lumitaw sa pagitan nina [[Thomas Huxley]] at [[Richard Owen]]. Nangatwiran si Huxley para sa ebolusyon ng tao mula sa mga [[bakulaw]] sa pamamagitan ng pagpapakita ng maraming mga pagkakatulad sa pagitan ng mga tao at bakulaw sa kanyang 1863 na aklat na ''Evidence as to Man's Place in Nature'' (Patunay sa Puwesto ng Tao sa Kalikasan). Gayunpaman, ang maraming mga sinaunang tagasuporta ni Darwin (gaya nina [[Alfred Russel Wallace|Wallace]] at [[Charles Lyell|Lyell]]) ay hindi umayon na ang pinagmulan ng mga kakayahang pang-isip at mga sensibilidad na [[moralidad|moral]] ng mga tao ay maipapaliwanag ng natural na seleksiyon. Inilapat ni Darwin ang kanyang teoriya ng ebolusyon at seksuwal na seleksiyon sa mga tao nang kanyang ilimbag ang ''The Descent of Man'' (Ang Pinagmulan ng Tao) noong 1871. Ang isang pangunahing problema sa panahong ito ang kakulangan ng mga [[fossil na transisyonal|pagitang fossil]]. Sa kabila ng pagkakatuklas noong 1891 ni [[Eugène Dubois]] ng ''[[Homo erectus]]'' sa [[Java]] noon lamang mga 1920 nang ang mga fossil ay natuklasan sa Aprika at ang mga [[transisyonal na fossil|pagitang species]] ay natipon. Noong 1925, inilarawan ni [[Raymond Dart]] ang isang specimen ng ''[[Australopithecus africanus]]'' na tinawag na ''[[Batang Taung]]''. Ang mga labi nito ay isang mahusay na naingatang munting bungo at endocranial na cast ng utak. Bagaman ang utak ay maliit, ang hugis ay bilugan hindi tulad ng mga [[chimpanzee]] at [[gorilya]] at mas tulad ng utak ng tao. Ang specimen na ito ay nagpapakita rin ng maikling ngiping canine at ang posisyon ng [[foramen magnum]] ay ebidensiya ng lokomosyong [[bipedal]]. Ang lahat ng mga katangiang ito ay humikayat kay Dart na ang [[Batang Taung]] ay isang bipedal na ninuno ng tao na isang [[fossil na transisyonal|anyong transisyonal]] sa pagitan ng mga [[bakulaw]] at tao. Noong mga 1960 at 1970, ang daang daang fossil ay natagpuan partikular na sa Silangang Aprika sa mga rehiyon ng Olduvai gorge at Lake Turkana. Noong mga 1980, ang Ethiopia ay lumitaw na mainit na lugar ng paleoantropolohiya kung saan si "[[Lucy (Australopithecus)|Lucy]]" na pinakakumpletong kasapi ng ''[[Australopithecus afarensis]]'' ay natagpuan. Ang lugar na ito ang naging lokasyon ng maraming mga natuklasang fossil na [[hominin]] noong mga 1990 gaya ng ''[[Ardipithecus ramidus]]''. Ang rebolusyong [[henetika|henetiko]] sa mga pag-aaral ng ebolusyon ay nagsimula nang sukatin nina [[Vincent Sarich]] at [[Allan Wilson]] ang lakas ng immunological cross-reactions ng blood serum albumin sa pagitan ng mga pares ng mga species kabilang ang mga tao at aprikanong bakulaw. Ang lakas ng reaksiyon ay maihahayag ng numerikal bilang distansiyang immunological na proporsiyonal sa bilang ng pagkakiba ng asidong amino sa pagitan ng mga homologous proteins sa iba't ibang espesye. Sa paglikha ng isang calibration curve ng ID ng mga pares ng species na may alam na panahon ng paghihiwalay sa fossil record, ang data ay magagamit bilang isang orasang molekular upang tantiyahin ang mga panahon ng paghihiwalay ng mga pares ng mababang uri o hindi alam na mga fossil. Sa kanilang papel noong 1967 sa magasing ''Science'', sina Sarich at Wilson ay nagbigay ng estimasyon ng paghihiwalay ng mga tao at bakulaw na apat hanggang limang milyong mga taong nakakalipas. Ang paglalapat ng orasang molekular ay nagpabago sa pag-aaral ng ebolusyong molekular. Ang ebidensiya ng ebolusyon ng tao ay batay sa maraming mga larangan ng natural na agham. Ang pangunahing mga pinagkukunan ng kaalaaman sa prosesong ebolusyon ay tradisyonal na fossil record ngunit sa simula ng pag-unlad ng henetika noong mga 1970, ang mga analysis ng [[DNA]] ay nagkaroon ng katumbas na kahalagahan. Ang pag-aaral ng [[ontoheniya]], [[piloheniya]] at biyolohiyang ebolusyonaryong pagpapaunlad sa parehong mga [[bertebrata]] at [[imbertebrado]] ay nagbibigay ng mahalagang kabatiran sa ebolusyon ng lahat ng buhay kabilang ang ebolusyon ng tao. ==Ebolusyon ng tao== [[File:Notharctus tenebrosus AMNH.jpg|thumb|Ang ''[[Notharctus]]'' na nabuhay sa Europa at Hilagang Amerika noong 50 milyong taong nakakalipas. Ang mga modernong [[lemur]] ay nag-ebolb mula sa mga primadong katulad ng genus na ito.]] [[File:Proconsul skeleton reconstitution (University of Zurich).JPG|thumb|Ang ''[[Proconsul (primate)|Proconsul]]'' na nabuhay mula 23 hanggang 25 milyong taong nakakalipas noong panahong [[Miocene]].]] Ang mga [[primado]] ay humiwalay mula sa ibang mga [[mamalya]] noong mga 85 milyong taong nakakalipas.<ref>{{cite journal|title=Molecular Clock Calibrations and Metazoan Divergence Dates|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1999-09_49_3/page/385|author=Lee, M.|journal=Journal of Molecular Evolution|volume=49|issue=3|month=September | year=1999|pages=385–391|doi=10.1007/PL00006562|pmid=10473780}}</ref><ref>{{cite web|title=Scientists Push Back Primate Origins From 65 Million To 85 Million Years Ago|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2002/04/020418073440.htm|publisher=Science Daily|accessdate=2008-10-24}}</ref><ref>{{cite journal|title=Using the fossil record to estimate the age of the last common ancestor of extant primates|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-04-18_416_6882/page/726|author=Tavaré, S., Marshall, C. R., Will, O., Soligo, C. & Martin R.D.|journal=Nature|date=April 18, 2002|pages=726–729|volume=416|issue=6882|doi=10.1038/416726a|pmid=11961552}}</ref> Ang pinakamaagang mga fossil ng mga primado ay mula 55 milyong taong nakakalipas. Ang mga maagang primado ay lumitaw sa Eurasya. Ang angkan ng primado na pinaglitawan ng mga ape na Aprikano at mga tao kabilang ang ''[[Dryopithecus]]'' ay lumipat patimog mula sa Europa o Kanluraning Asya tungo sa Aprika. Ang mga populasyong tropikal ng mga primadong natuklasan sa mga fossil bed ng panahong [[Eocene]] at [[Oligocene]] sa depresyong [[Faiyum]] ng timog kanlurang Ehipto ay nagsanga sa iba't ibang kasalukuyang nabubuhay na species na [[lemur]] ng [[Madagascar]], mga [[loris]] ng Timog Silangang Asya, mga [[galago]] ng Aprika, at mga [[Simian|anthropoid]]: [[Bagong daigdig na unggoy|platyrrhine]] (''mga Bagong Daigdig na unggoy''), at mga [[Catarrhini|catarrhine]] na kinabibilangan ng mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]'' at mga ''[[Hominidae|dakilang bakulaw]]''(great apes) na kinabibilangan ng mga [[tao]].<ref name="Kordos-p17">{{cite journal|author=Kordos L, Begun D R|title=Primates from Rudabánya: allocation of specimens to individuals, sex and age categories|journal=J. Hum. Evol.|volume=40|issue=1|pages=17–39|year=2001|pmid=11139358|doi=10.1006/jhev.2000.0437}}</ref> Noong mga 40 milyong taong nakakalipas, ang impraorden na [[Simian|Simiiformes]] ay nagsanga tungo sa mga pangkat na ''[[Platyrrhini]]'' (''mga [[Bagong Daigdig na unggoy]]'') at [[Catarrhini]] (''mga [[Hominoidea|hominoid]]'' at mga ''[[Lumang Daigdig na unggoy]]'').<ref name=PQ>{{cite book | title = Primates in Question | url = https://archive.org/details/primatesinquesti00shum | publisher = Smithsonian Institution Press | year = 2003 | author = Robert W. Shumaker & Benjamin B. Beck | isbn = 1-58834-176-3}}</ref> Ang mga [[Hominoidea|hominoid]](bakulaw) ay humiwalay mula sa mga [[Lumang Daigdig na unggoy]] sa pagitan ng 29 milyon at 34.5 milyong taong nakakalipas.<ref>{{cite web |url=http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |title=Apes, Monkeys Split Earlier Than Fossils Had Indicated/ |author= |date=8 January 2005 |publisher=redOrbit.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715172009/http://www.redorbit.com/news/science/117352/apes_monkeys_split_earlier_than_fossils_had_indicated/ |archivedate=15 July 2011 |deadurl=yes |accessdate=6 February 2013 |url-status=dead }}</ref> Ang [[Hylobatidae]](''mga gibbon'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]](''mga dakilang bakulaw'') noong mga 15-20 milyong taong nakakalipas. Ang [[Ponginae]](''mga orangutan'') ay humiwalay mula sa [[Hominidae]] noong mga 12-15 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.orangutan.org/orangutan-facts/orangutan-biology</ref> Ang mga ninuno ng mga orangutan o mga malapit na nauugnay rito ay maaaring kinakatawan ng mga fossil gaya ng [[Sivapithecus]] at [[Ramapithecus]] na natuklasan sa mga burol na Siwalik ng Pakistan. Ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](''[[chimpanzee]] at [[bonobo]]'') at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas.<ref>http://www.abc.net.au/science/articles/2012/03/08/3448783.htm</ref> Ang species na malapit sa huling karaniwang ninuno ng mga gorilya, mga [[chimpanzee]], mga [[bonobo]] at mga [[tao]] ay maaaring kinakatawan ng mga fossil na [[Nakalipithecus]] na natagpuan sa Kenya at [[Ouranopithecus]] na natagpuan sa Gresya. Ang linyang ''[[Pan (hayop)|Pan]]''(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos nito, ang [[chimpanzee]] at [[bonobo]] ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas.<ref name="Won2004">{{cite journal | last1 = Won | first1 = Yong-Jin | last2 = Hey | first2 = Jody | title = Divergence population genetics of chimpanzees | volume = 22 | issue = 2 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 297–307 | date = 13 October 2004 | doi = 10.1093/molbev/msi017 | pmid = 15483319}}</ref><ref name="Fischer2004">{{cite journal | last1 = Fischer | first1 = Anne | first2 = Victor | last2 = Wiebe | first3 = Svante | last3 = Pääbo | first4 = Molly | last4 = Przeworski | title = Evidence for a complex demographic history of chimpanzees | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2004-05_21_5/page/799 | volume = 21 | issue = 5 | journal = Molecular Biology & Evolution | pages = 799–808 | date = 12 February 2004 | doi = 10.1093/molbev/msh083 | pmid = 14963091}}</ref> Ang [[DNA]] ng tao ay 99.4% katulad sa DNA ng mga chimpanzee<ref name=bbc>http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3042781.stm</ref> samantalang ang DNA ng tao ay 96% katulad sa DNA ng [[gorilla]].<ref>http://www.guardian.co.uk/science/2012/mar/07/gorilla-genome-analysis-new-human-link</ref> Ang ilang pag-aaral ay nagpapakita na ang mga [[chimpanzee]] at [[bonobo]] ay mas malapit na nauugnay sa mga tao kesa sa mga [[gorilla]].<ref name="Takahata1995">{{cite journal | last1 = Takahata | first1 = N. | last2 = Satta | first2 = Y. | last3 = Klein | first3 = J. | year = 1995 | title = Divergence time and population size in the lineage leading to modern humans | journal = Theoretical Population Biology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 198–221 | doi = 10.1006/tpbi.1995.1026 | pmid = 7482371}}</ref> Dahil sa labis na pagkakatulad ng mga chimpanzee at bonobo sa tao, iminungkahi ng ilang mga siyentipiko na muling uriin ang mga chimpanzee at bonobo sa genus na [[Homo]]: ''Homo paniscus'' at ''Homo troglodytes''.<ref>{{Cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/05/0520_030520_chimpanzees.html |title=Archive copy |access-date=2013-07-12 |archive-date=2003-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030601115459/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/05/0520_030520_chimpanzees.html |url-status=dead}}</ref> Ang alternatibong mungkahi ay dapat muling uriin ang tao bilang ''Pan sapiens'' bagaman ito ay lalabag a prinsipyo ng prioridad dahil ang Homo ay unang pinangalanan bago ang ''Pan''. Ang pinakamaagang hominin na [[bipedal]] ang [[Sahelanthropus]] o [[Orrorin]] na posibleng ang pinagsasaluhang karaniwang ninuno ng parehong tao at chimpanzee. Ang [[Ardipithecus]] ang kalaunang unang buong bipedal na hominin na posibleng nagebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]].<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://news.discovery.com/history/archaeology/ardi-human-ancestor.htm |access-date=2013-07-22 |archive-date=2013-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208071257/http://news.discovery.com/history/archaeology/ardi-human-ancestor.htm |url-status=dead }}</ref> Ang [[australopithecus]] ay nag-ebolb naman tungo sa henus na [[Homo]]. Ang pinakamaagang kasapi ng Homo ang [[homo habilis]] na nagebolb noong mga 2.3 milyong taong nakakalipas mula sa [[Australopithecus]]. Ang homo hablis ang unang species na gumamit ng mga kasangkapang bato. Sa sumunod na mga milyong taon, ang proseso ng ensepalisasyon ay nagsimula sa paglitaw ng [[Homo ergaster]]/[[Homo erectus]]. Ang [[homo erectus]] at [[homo ergaster]] ang unang mga hominina na lumisan sa Aprika. Ang mga ito ay kumalat sa Aprika, Asya at Europa sa pagitan ng 1.3 hanggang 1.8 milyong taong nakakalipas. Ang mga ito ang pinaniniwalaang ang mga species na unang gumamit ng apoy at mga komplikadong kasangkapan. Ang homo ergaster ay pinaniniwalaang nag-ebolb sa [[Homo heidelbergensis]] at ang Homo heidelbergensis ay nagsanga naman sa mga [[neanderthal]] sa Europa at mga [[Homo sapiens]] sa Aprika. Ayon sa teoriyang kamakailang pinagmulang Aprikano ng tao, ang mga [[homo sapiens]] ay nagebolb sa Aprika mula sa [[Homo heidelbergensis]] noong mga 200,000 taong nakakaraan at lumisan sa kontinenteng Aprika noong 50,000 hanggang 100,000 taong nakakalipas. Ang mga ito ang pumalit sa mga lokal na populasyon ng [[homo erectus]] at [[Homo neanderthalensis]]. Ang paglipat tungo sa pag-aasal na moderno ay nangyari pagkatapos nito. Ang tumaas na sopistikasyon ng paggawa ng kasangkapan at pag-aasal ay mula 80,000 taong nakakalipas. Ang buong modernong pag-aasal na kinabibilangan ng sining, musika, paghihiyas sa sarili, kalakal, mga libingang ritwal at iba pa ay ebidente noong 30,000 taong nakakalipas. Ang pinakamatandang mga halimbawa ng mga prehistorikong sining gaya ng mga [[pigurinang Venus]] at pagpipinta sa kweba sa kwebang Chauvet ay pinetsahan sa panahong ito.<ref>{{cite web |url=http://www.mus.cam.ac.uk/~ic108/lithoacoustics/BAR2002/BARpreprint.pdf |title=Musical behaviours and the archaeological record: a preliminary study |author= |date= |work= |publisher= |accessdate= |archive-date=2012-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120610150342/http://www.mus.cam.ac.uk/~ic108/lithoacoustics/BAR2002/BARpreprint.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Mga genus== ===Genus Australopithecus=== {{multiple image |align =right |direction=vertical |image1 = |width =200 |caption1= Rekonstruksiyon ng ''[[Homo habilis]]'' na pinaniniwalaang ninuno ng ''[[Homo ergaster]]''. Westfälisches Museum für Archäologie, Herne |image2 =Homo ergaster.jpg |caption2=[[Homo ergaster]] na pinaniniwalaang ninuno ng ''[[Homo heidelbergensis]]'' |image3= |caption3=Isang rekonstruksiyon ng ''[[Homo heidelbergensis]]'' na pinaniniwalaang ninuno ng parehong mga ''[[Neanderthal]]'' at mga ''[[Homo sapiens]]''. |background color= }} {{main|Australopithecus}} Ang genus na [[Australopithecus]] ay nagebolb sa silangang Aprika noong mga 4 milyong taong nakakalipas bago kumalat sa kontinente. Ito ay naging [[ekstinto]] noong 2 milyong taong nakakalipas. Sa panahon ng pag-iral nito, ang iba't ibang mga anyo nito ay lumitaw kabilang ang [[Australopithecus anamensis]], [[Australopithecus afarensis]], [[Australopithecus sediba]], at [[Australopithecus africanus]]. Ang fossil record ay tila nagpapakita na ang Australopithecus ang karaniwang ninuno ng genus na ''[[Paranthropus]]''(ang mga matipunong australopith) at ng genus na ''[[Homo]]'' na kinabibilangan ng mga [[homo sapiens]]. Bagaman ang katalinuhan ng mga Australopithecus ay malamang na hindi mas sopistikado kesa sa mga modernong [[bakulaw]], ang pagtindig nitong [[bipedal]](gamit ang dalawang hita) ang mahalagang ebidensiya na nagtatangi ng pangkat na ito mula sa mga naunang [[primado]] dito na mga [[quadruped]](gamit ang apat na hita). ===Genus Homo=== {{main|Homo}} Bagaman ang ilang mga species ng genus na homo ay maaaring mga ninuno ng [[homo sapiens]](''modernong tao''), ang marami sa mga ito ay malamang na mga pinsan ng homo sapiens na kapwa humiwalay sa linya na pang-ninuno. Ang henus na ''Homo'' ay [[ebolusyon|nag-ebolb]] mula sa henus na [[Australopithecus]]. Ang [[Australopithecus garhi]] o [[Australopithecus sediba]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/349599/description/News_in_Brief_Possible_human_ancestor_in_Australopithecus_sediba |title=Archive copy |access-date=2013-06-26 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513033107/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/349599/description/News_in_Brief_Possible_human_ancestor_in_Australopithecus_sediba |url-status=dead }}</ref> ay pinaniniwalaang ang posibleng direktang ninuno ng henus na ''[[Homo]]''. Ang paglitaw ng Homo ay tinatayang kasabay ng pagsisimula ng pagyeyelong [[quartenary]]. Malawakang pinaniniwalaan ng mga arkeologo at paleontologo na ang mga australopithecus ay gumampan ng isang mahalagang bahagi sa ebolusyon ng tao. Ito ang unang [[hominin]] na nagpakita ng presensiya ng isang [[gene]] na dinuplikang [[SRGAP2]] na nagsanhi ng isang tumaas na haba at kakayahan ng mga neuron sa utak.<ref name=Reardon2012>Reardon, Sara (2012), ''The Humanity Switch'', New Scientist (AU/NZ), 12 May 2012 No2864, Pp. 10-11. ISSN 1032-1233</ref> Ang ''[[homo habilis]]'' na nag-ebolb mula sa [[Australopithecus]] ay pinaniniwalaang nag-ebolb tungo sa ''[[homo ergaster]]'' na nagpalitaw sa [[Homo erectus]]. Gayunpaman, ito ay pinagtatalunan dahil ang ilang mga natuklasang fossil ay nagmumungkahi na ang H. habilis at H. erectus ay sabay nabuhay.<ref name=Spoor.et.al.2007>Spoor F, Leakey M.G, Gathogo P.N, Brown F.H, Antón S.C, McDougall I, Kiarie C, Manthi F.K. & Leakey L.N. (2007), "Implications of new early Homo fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya", ''Nature'' '''448'''(7154): p. 688-691.</ref> Ito maaaring nagpapakita na ang anumang mga kaugnayang pang ninuno ng H. habilis sa H. erectus ay isang [[kladohenesis|kladohenetiko]] sa halip na [[anahenesis|anahenetiko]] na nangangahulugang kahit ang isang hiwalay na subgrupong populasyon ng H. habilis ay naging karaniwang ninuno ng natitirang henus, ang ibang mga subgrupo ay nanatili bilang hindi nagbagong H. habilis hanggang sa kanilang mas kalaunang ekstinksiyon.<ref>{{cite journal|title=Implications of new early ''Homo'' fossils from Ileret, east of Lake Turkana, Kenya|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-08-09_448_7154/page/688|author=F. Spoor, M. G. Leakey, P. N. Gathogo, F. H. Brown, S. C. Antón, I. McDougall, C. Kiarie, F. K. Manthi & L. N. Leakey|journal=Nature|issue= 7154|pages= 688–691|date=2007-08-09|doi=10.1038/nature05986|volume=448|pmid=17687323}} "A partial maxilla assigned to H. habilis reliably demonstrates that this species survived until later than previously recognized, making an ''anagenetic'' relationship with H. erectus unlikely" (Emphasis added).</ref> Ang homo ergaster ay pinaniniwalaang nag-ebolb mula sa [[homo habilis]] sa pagitan ng 1.9 at 1.8 milyong taong nakakalipas. Ang ilang homo ergaster ay lumipat sa Asya kung saan ang mga ito ay naging [[homo erectus]] sa Asya at [[homo georgicus]] sa Europa. Ang linya ng ergaster na lumisan sa Aprika at ninuno ng Asyanong homo erectus ay humiwalay mula sa linya ng homo egaster. Ang ''[[homo rhodesiensis]]'' na nag-ebolb mula sa homo ergaster ay lumipat mula sa Aprika tungo sa Europa at naging ''[[homo heidelbergensis]]''. Ang H. heidelbergensis ay nagsanga sa mga species na ''[[Neanderthal]]'' at ''[[Homo sapiens]]'' at marahil ay pati sa ''[[denisova hominin]]'' sa Asya. Ang mga [[neanderthal]] ay nag-ebolb mula sa H. heidelbergensis noong mga 400,000 taong nakakalipas sa Europa<ref>http://www.theguardian.com/science/2013/jun/02/why-did-neanderthals-die-out</ref> samantalang ang [[Homo sapiens]](modernong tao) ay hiwalay na nag-ebolb mula sa H.heidelbergensis noong mga 200,000 at 100,000 taong nakakalipas sa Aprika. Noong mga 100,000 taong nakakalipas, ang ilang [[homo sapiens sapiens]] ay lumisan sa Aprika tungo sa [[levant]] at nakatagpo ang mga [[Homo neanderthalensis]] na may ilang mga [[admixture]].<ref>Green RE, Krause J, et al. A draft sequence of the Neandertal genome. Science. 2010 May 7;328(5979):710-22. {{DOI|10.1126/science.1188021}} PMID 20448178</ref> Kalaunan noong mga 70,000 taong nakakalipas marahil pagkatapos ng [[katastropiyang Toba]], ang isang maliit na pangkat ay lumisan sa levant at pumuno sa Eurasya, Australya at kalaunan ay sa mga Amerika. Ang isang subgrupo ng mga ito ay nakatagpo ang mga [[denisovan]]<ref>^ Reich D, Green RE, Kircher M, et al. (December 2010). "Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia". ''Nature'' 468 (7327): 1053–60. {{doi|10.1038/nature09710}}. PMID 21179161.</ref> at pagkatapos ng karagdagang admixture, ay tumira sa [[Melanesia]]. Sa scenario na ito, ang mga hindi Aprikanong taong nabubuhay sa kasalukuyan ay halos may pinagmulan sa Aprika. Gayunpaman, may ilang admixture ang mga tao sa mga neanderthal at denisovan na nagebolb ng lokal. Ang resulta ng pag-aaral ng [[genome]] ay nagpapakita na noong mga 30,000 taong nakakalipas, ang tatlong mga pangunahing subspecies ng genus na homo ay sabay umiral: ang mga denisovan, ang mga neanderthal at ang mga anatomikal na modernong tao.<ref>Reich D ., et al. Denisova admixture and the first modern human dispersals into southeast Asia and Oceania. Am J Hum Genet. 2011 Oct 7;89(4):516-28, {{DOI|10.1016/j.ajhg.2011.09.005}} PMID 21944045.</ref> Ngayon, ang tanging ''H. sapiens sapiens'' ang tanging species na natitira ng genus na ito. {| class="wikitable sortable" |+ Paghahambing na talaan ng mga species ng henus na Homo {{navbar|Homo|plain=1|style=position:absolute; width:auto; right:5em}} |- ! Species ! Nabuhay (milyong taong nakakalipas) ! Lugar kung saan nabuhay ! Taas ng matanda ! Masa ng matanda ! [[Cranial capacity]] (cm³) ! Fossil record ! Pagkakatuklas/ publikasyon ng pangalan |- ! [[Denisova hominin]] | 0.04 | [[Altai Krai]] | | | | 1 lugar | 2010 |- ! ''[[Homo antecessor|H.&nbsp;antecessor]]'' | 1.2 – 0.8 | [[Espanya]] | {{convert|1.75|m|ft|abbr=on}} | {{convert|90|kg|lb|abbr=on}} | 1,000 | 2 sites | 1997 |- ! ''[[Homo cepranensis|H.&nbsp;cepranensis]]'' | 0.5 – 0.35 | [[Italy]] | | | 1,000 | 1 skull cap | 1994/2003 |- ! ''[[Homo erectus|H.&nbsp;erectus]]'' | 1.8 – 0.2 | [[Africa]], [[Eurasia]] ([[Java]], [[China]], [[India]], [[Caucasus]]) | {{convert|1.8|m|ft|abbr=on}} | {{convert|60|kg|lb|abbr=on}} | 850 (early) – 1,100 (late) | Marami | 1891/1892 |- ! ''[[Homo ergaster|H.&nbsp;ergaster]]'' | 1.9 – 1.4 | Silanganin at Katimugang [[Aprika]] | {{convert|1.9|m|ft|abbr=on}} | | 700–850 | Marami | 1975 |- ! ''[[Homo floresiensis|H.&nbsp;floresiensis]]'' | 0.10 – 0.012 | [[Indonesia]] | {{convert|1.0|m|ft|abbr=on}} | {{convert|25|kg|lb|abbr=on}} | 400 | 7 individuals | 2003/2004 |- ! ''[[Homo gautengensis|H.&nbsp;gautengensis]]'' | >2 – 0.6 | [[South Africa]] | {{convert|1.0|m|ft|abbr=on}} | | | 1 individual | 2010/2010 |- ! ''[[Homo habilis|H.&nbsp;habilis]]'' | 2.3 – 1.4 | [[Aprika]] | {{convert|1.0|–|1.5|m|ft|abbr=on}} | {{convert|33|–|55|kg|lb|abbr=on}} | 510&ndash;660 | Marami | 1960/1964 |- ! ''[[Homo heidelbergensis|H.&nbsp;heidelbergensis]]'' | 0.6 – 0.35 | [[Europe]], [[Africa]], [[China]] | {{convert|1.8|m|ft|abbr=on}} | {{convert|90|kg|lb|abbr=on}} | 1,100–1,400 | Marami | 1908 |- ! ''[[Neanderthal|H.&nbsp;neanderthalensis]]'' | 0.35 – 0.03 | [[Europe]], [[Western Asia]] | {{convert|1.6|m|ft|abbr=on}} | {{convert|55|–|70|kg|lb|abbr=on}} (heavily built) | 1,200–1,900 | Marami | (1829)/1864 |- ! ''[[Homo rhodesiensis|H.&nbsp;rhodesiensis]]'' | 0.3 – 0.12 | [[Zambia]] | | | 1,300 |Napakakaunti | 1921 |- ! ''[[Homo rudolfensis|H.&nbsp;rudolfensis]]'' | 1.9 | [[Kenya]] | | | 700 | 2 lugar | 1972/1986 |- ! ''[[Homo sapiens idaltu|H.&nbsp;sapiens&nbsp;idaltu]]'' | 0.16 – 0.15 | [[Ethiopia]] | | | 1,450 | 3 cranium | 1997/2003 |- ! [[Human|''H.&nbsp;sapiens&nbsp;sapiens'' (modernong tao)]] | 0.2 – kasalukuyan | Buong [[mundo]] | {{convert|1.4|–|1.9|m|ft|abbr=on}} | {{convert|50|–|100|kg|lb|abbr=on}} | 1,000–1,980 |Kasalukuyang nabubuhay | —/1758 |} <noinclude> ===Paglisan ng mga modernong tao mula sa Aprika=== {{main|Kamakailang pinagmulang Aprikano}} [[Talaksan:Red Sea2.png|thumb|Pagtawid sa Pulang Dagat]] Sa kanyang aklat na ''[[Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]'', iminungkahi ni Darwin ang mga tao ay nagmula sa mga bakulaw o apes na may mga maliliit pa ring mga utak ngunit naglalakad ng patayo na nagpalaya sa mga kamay nito para sa mga paggamit na pumapabor sa katalinuhan. Ang paghulang ito ni Darwin ay nag-aangkin ng kabatiran dahil noong 1871, wala pang mga anumang fossil ng mga sinaunang [[hominid]] na nakuha. Pagkatapos ng halos 50 taon mula kay Darwin, ang mungkahi ni Darwin ay sinuportahan nang ang mga antropologo ay nagsimulang makapaghukay ng maraming mga fossil ng mga sinaunang may maliit na utak na mga hominid sa ilang mga lugar sa Aprika. Ito ay karagdagang sinuportahan sa pag-unlad ng henetika at sa pagkakatuklas noong mga 1980 na ang lahat ng mga kasalukuyang nabubuhay na tao ay nagmula sa isang babae(o Mitochondrial Eve na umiral sa Aprika) sa panig ng ina ng lahat ng mga tao. Ang ebidensiyang fossil at henetika ay nagpapakita na ang mga sinaunang homo sapiens ay nagebolb tungo sa mga modernong tao sa Aprika sa pagitan ng 200,000 at 150,000 taong nakakalipas<ref name="HetheringtonReid2010">{{cite book | author = Reid GBR, Hetherington R | title = The climate connection: climate change and modern human evolution | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, UK | year = 2010 | pages = | isbn = 0-521-14723-9 |url=http://books.google.com/books?id=AAja8FTPF6QC&pg=PA64 | page = 64 }}</ref> . Ang mga kasapi ng isang sangay ng homo sapiens ay lumisan mula sa Aprika sa pagitan ng 125,000 at 60,000 taong nakakalipas at sa paglipas ng panahon ay pumalit sa mas naunang mga populasyon ng [[Neanderthal]] at ''[[Homo erectus]]''.<ref name="Meredith2011">{{cite book | author = Meredith M | title = Born in Africa: The Quest for the Origins of Human Life | publisher = PublicAffairs | location = New York | year = 2011 | pages = | isbn = 1-58648-663-2 | url = http://books.google.com/books?id=WrR9OShae2wC&pg=PT148 }}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang petsa ng pinakamaagang matagumpay na paglisan mula sa Aprika ay noong mga 60,000 taong nakakalipas. May mahalagang pagkakaibang biolohikal sa mga homo sapiens. Ang mga katangian gaya ng kulay ng balat, kulay ng mata, kulay at tekstura ng buhok, taas at anyo ng katawan, at mga katangiang pang bungo ay iba iba sa buong mundo. Halimbawa, ang mga gene na nagsasanhi sa mga matandang tao na magdigest na lactose ay matatagpuan sa mga populasyon na may mahabang mga kasaysayan ng [[domestikasyon]] ng mga baka na nagmumungkahi na ang [[natural na seleksiyon]] ay pumabor sa gene na nakasalalay sa gatas ng baka. Ang ilang mga sakit na namamana sa gene gaya ng [[Sickle cell anemia]] ay madalas sa mga populasyon mula sa mga lugar na ang malaria ay endemiko sa buong kasaysayan. Ang mga populasyon na tumira sa mga spesipikong klima gaya ng arktiko o tropikal o matataas na altitudo ay mas malamang na magkaroon ng mga [[phenotype]] na mapapakinabangan sa pagtitipid ng enerhiya sa mga kapaligirang ito. Ang pagiging maliit at mataba sa mga malalamig na klima, ang pagiging matangkad at payat sa mga maiinit na rehiyon at ang mga may mataas na kakayahan ng baga sa mga matataas na altitudo. Ang pagkakaiba sa kulay ng balat ng mga tao ay nag-iiba iba na ang mga may mas matiim na balat ay nasa ekwador kung saan ang karagdagang proteksiyon mula sa araw ay nagbibigay ng kapakinabangang pang-ebolusyon. Ang mga may mas maputla o puting balat ay nasa mga taong nasa polo kung saan ang kaunting liwanag ng araw at ang mas maputlang balat ay nagpapabuti ng sintesis ng bitamina D. ==Mga ebidensiya ng ebolusyon ng tao== [[Talaksan:Chromosome2 merge.png|thumbnail|Dalawang kromosomang nagsanib na naging kromosoma 2 sa tao.]] Ang ebidensiya para sa ebolusyon ng mga [[homo sapiens]] mula sa isang karaniwang ninuno na pinagsasaluhan rin ng ibang mga dakilang bakulaw ay kinukumpirma ng [[mutasyon]] sa tao na nagsanhi ng isang dulo sa dulong pagsasanib ng dalawang mga kromosomang pangninuno na pinagsasaluhan ng mga [[bakulaw]].<ref>http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/l_073_47.html</ref><ref name="fusion">[http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes] by Alec MacAndrew; accessed 18 May 2006.</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=x-WAHpC0Ah0 Evidence of Common Ancestry: Human Chromosome 2] (video) 2007</ref>. Ang lahat ng mga kasapi ng [[hominidae]] ay mayroon 24 pares ng mga kromosoma maliban sa mga kasapi nitong [[tao]], [[neanderthal]] at [[denisova hominin]] na may 23 pares lamang ng mga kromosoma. Ang mga ebidensiya ng pagsasanib na ito sa kromosoma 2&nbsp;ng tao: ang pagtugma ng kromosoma 2&nbsp;ng tao sa dalawang mga magkahiwalay na kromosoma ng mga [[hominidae|malalaking bakulaw]] gaya ng chimpanzee, gorilya at orangutan,<ref name="compare">{{cite journal | author=Yunis and Prakash | title=The origin of man: a chromosomal pictorial legacy | url=https://archive.org/details/sim_science_1982-03-19_215_4539/page/1524 | journal=Science | year=1982 | pages=1525–1530 | volume=215 | pmid=7063861 | doi=10.1126/science.7063861 | last2=Prakash | first2=O | issue=4539|bibcode = 1982Sci...215.1525Y | ref=harv }}</ref><ref name="similarities">[http://www.gate.net/~rwms/hum_ape_chrom.html Human and Ape Chromosomes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906214503/http://www.gate.net/~rwms/hum_ape_chrom.html |date=2017-09-06 }}; accessed 8 September 2007.</ref> ang presensiya sa kromosomang 2&nbsp;ng tao ng mga labi ng isang ikalawang [[centromere]] na sa normal na kromosoma ay isa lamang<ref name="centromeres">{{cite journal |title=Evidence for an ancestral alphoid domain on the long arm of human chromosome 2 |url=https://archive.org/details/sim_human-genetics_1992-05_89_2/page/247 | journal=Human Genetics | year=1992 | pages=247–9 | volume=89 | pmid=1587535 | doi=10.1007/BF00217134 | last2=Pedicini | first2=A | last3=Caiulo | first3=A | last4=Zuffardi | first4=O | last5=Fraccaro | first5=M | issue=2 |last1=Avarello |first1=Rosamaria |ref=harv}}</ref>, at ang presensiya ng mga [[bestihiyal]] na [[telomere]] na normal na matatagpuan lamang sa mga dulo ng isang kromosoma ngunit sa kromosomang 2&nbsp;ng tao ay may karagdagang mga sekwensiya ng telomere sa gitna.<ref name="telomeres">{{cite journal |title=Origin of human chromosome 2: an ancestral telomere-telomere fusion |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1991-10-15_88_20/page/9051 | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | year=1991 | pages=9051–5 | volume=88 | pmid=1924367 | doi=10.1073/pnas.88.20.9051 | last2=Baldini | first2=A | last3=Ward | first3=DC | last4=Reeders | first4=ST | last5=Wells | first5=RA | issue=20 | pmc=52649 |last1=Ijdo |first1=J. W.|bibcode = 1991PNAS...88.9051I |ref=harv }}</ref> Dahil dito, ang kromosoma 2 ay nagbibigay ng napakalakas ng ebidensiya na pabor sa karaniwang pinagmulan ng mga tao at ibang kasapi ng [[hominidae]](malalaking bakulaw).<ref name="telomeres"/> Sa pagsesekwensiya ng parehong mga genome ng mga tao at [[chimpanzee]], ang mga kasalukuyang pagtatantiya ng pagkakapareho sa pagitan ng kanilang mga sekwensiya ng [[DNA]] ay sa pagitan ng 96% at 99%.<ref name=bbc/><ref>Ajit, Varki and David L. Nelson. 2007. Genomic Comparisons of Humans and Chimpanzees. Annu. Rev. Anthropol. 2007. 36:191–209: "Sequence differences from the human genome were confirmed to be ∼1% in areas that can be precisely aligned, representing ∼35 million single base-pair differences. Some 45 million nucleotides of insertions and deletions unique to each lineage were also discovered, making the actual difference between the two genomes ∼4%."</ref><ref>Ken Sayers, Mary Ann Raghanti, and C. Owen Lovejoy. 2012 (forthcoming, october) Human Evolution and the Chimpanzee Referential Doctrine. Annual Review of Anthropology, Vol. 41</ref> Sa pamamagitan ng paggamit ng pamamaraan na tinatawag na [[molecular clock]] na nagtataya ng panahong kailangan para sa bilang ng mga [[mutasyon]] naghihiwalay na natipon sa pagitan ng dalawang mga angkan, ang tinatayang petsa sa paghihiwalay sa pagitan ng mga angkan ay makukwenta. Ang petsa ng paghahati sa pagitan ng mga linyang tao at chimpanzee ay noong mga 4-8 milyong taong nakakalipas noong panahong [[Miocene]].<ref name="Dawkins R 2004">Dawkins, R. (2004) The Ancestor's Tale: A Pilgrimage to the Dawn of Life ISBN 0-618-00583-8</ref><ref>Ruvolo, M. 1997. Genetic Diversity in Hominoid Primates. Annual Review of Anthropology , Vol. 26, (1997), pp. 515-540</ref><ref name=Ruvolo1997>{{cite journal |author=Ruvolo, Maryellen |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–265 |year=1997 |pmid=9066793}}</ref> Ang istrukturang [[bestihiyal]] ang mga bahagi ng katawan na maliwanag na nawalan ng karamihan o lahat ng mga silbi sa isang species. Ang mga istrukturang bestihiyal ay kadalasang homologoso sa mga istruktura na normal na gumagana sa ibang species. Dahil dito, ang mga istrukturang bestihiyal ay itinuturing na ebidensiya para sa ebolusyon. Ang mga halimbawa ng mga istrukturang [[bestihiyal]] sa tao ay kinabibilangan ng [[appendix]], [[butong buntot]], [[wisdom teeth]], ekstrang utong, [[Darwin's tubercle]], loob ng sulok ng mata, mga [[goose bump]], palmar grasp reflex, nabawasang [[olpaksiyon]] at [[junk DNA]] at iba pa. May mga istrukturang molekular na [[bestihiyal]] sa tao na hindi na ginagamit ngunit nagpapakita ng karaniwang ninuno sa ibang species. Ang isang halimbawa nito ang gene na [[L-gulonolactone oxidase]] na gumagana sa karamihan ng ibang mga [[mammal]] at lumilikha ng ensima na nagsisynthesize ng bitamina C.<ref>{{cite journal |last1=Ohta |first1=Y |last2=Nishikimi |first2=M |title=Random nucleotide substitutions in primate nonfunctional gene for L-gulono-gamma-lactone oxidase, the missing enzyme in L-ascorbic acid biosynthesis |journal=Biochimica et Biophysica Acta |volume=1472 |issue=1–2 |pages=408–11 |year=1999 |pmid=10572964 |doi=10.1016/S0304-4165(99)00123-3}}</ref> Sa mga tao at ibang mga kasapi ng suborden na [[Haplorrhini]], ang isang [[mutasyon]] ay hindi nagpagana ng gene at gumawa ritong walang kakayahang lumikha ng ensima. Gayunpaman, ang mga labi ng gene ay umiiral pa rin sa genome ng tao bilang isang [[bestihiyal]] na henetikong sekwensiya na tinatawag na [[pseudogene]].<ref>{{cite journal |author=Nishikimi M, Fukuyama R, Minoshima S, Shimizu N, Yagi K |title=Cloning and chromosomal mapping of the human nonfunctional gene for L-gulono-gamma-lactone oxidase, the enzyme for L-ascorbic acid biosynthesis missing in man |journal=J. Biol. Chem. |volume=269 |issue=18 |pages=13685–8 |date=May 6, 1994 |pmid=8175804 |url=http://www.jbc.org/cgi/reprint/269/18/13685 |access-date=June 9, 2013 |archive-date=February 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202084550/http://www.jbc.org/cgi/reprint/269/18/13685 |url-status=dead }}</ref> Ang isang mutasyon ay hindi nagpagana ng MYH16 gene sa tao ngunit gumagana sa ibang mga primado.<ref>http://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=MYH16</ref> Ang [[mutasyon]] sa FOXP2 gene sa tao ay maaaring nakatulong sa ebolusyon ng pagsasalita at wika sa tao.<ref>http://www.nature.com/news/language-gene-speeds-learning-1.9395</ref> Ang gene na ito ay umiiral rin sa mga [[chimpanzee]] ngunit iba sa tao sa paghahalili ng dalawang asidong amino sa tao.<ref>http://www.livescience.com/5463-mice-human-version-speech-gene.html</ref> Sa mga tao na nagkaroon ng mutasyon sa kanilang FOXP2 gene, ito ay nagsasanhi ng malalang kahirapan sa kanilang pagsasalita at paggamit ng wika.<ref name="pmid15877281">{{cite journal | author = MacDermot KD, Bonora E, Sykes N, Coupe AM, Lai CS, Vernes SC, Vargha-Khadem F, McKenzie F, Smith RL, Monaco AP, Fisher SE | title = Identification of FOXP2 truncation as a novel cause of developmental speech and language deficits | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 76 | issue = 6 | pages = 1074–80 | year = 2005 | pmid = 15877281 | pmc = 1196445 | doi = 10.1086/430841 | url =https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2005-06_76_6/page/1074| issn = }}</ref> ==Kasalukuyang ebolusyon ng mga tao== Ang [[natural na seleksiyon]] ay nangyayari sa mga kasalukuyang modernong populasyon ng tao.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |title=Darwin Lives! Modern Humans Are Still Evolving |access-date=2012-11-13 |archive-date=2013-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617124416/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |url-status=dead }}</ref> Halimbawa, ang populasyon na nanganganib sa malalang sakit na [[kuru (disease)|kuru]] ay may malaking sobrang representasyon ng anyo ng immune na [[prion protein]] gene [[G127V]] kesa sa hindi mga immune na [[allele]]. Ang prekwensiya ng [[mutasyon]] na ito ay sanhi ng survival ng mga taong immune.<ref>{{Cite news|last=Medical Research Council (UK)|title=Brain Disease 'Resistance Gene' evolves in Papua New Guinea community; could offer insights Into CJD|newspaper=Science Daily (online)|location=Science News|date=November 21, 2009|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|accessdate=2009-11-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uQpeiOxE?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|archivedate=2010-11-22|deadurl=no|url-status=live}}</ref><ref name="MeadWhitfield2009">{{cite journal|last1=Mead|first1=Simon|last2=Whitfield|first2=Jerome|last3=Poulter|first3=Mark|last4=Shah|first4=Paresh|last5=Uphill|first5=James|last6=Campbell|first6=Tracy|last7=Al-Dujaily|first7=Huda|last8=Hummerich|first8=Holger|last9=Beck|first9=Jon|last10=Mein|first10=Charles A.|last11=Verzilli|first11=Claudio|last12=Whittaker|first12=John|last13=Alpers|first13=Michael P.|last14=Collinge|first14=John|title=A Novel Protective Prion Protein Variant that Colocalizes with Kuru Exposure|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-11-19_361_21/page/2056|journal=New England Journal of Medicine|volume=361|issue=21|year=2009|pages=2056–2065|issn=0028-4793|doi=10.1056/NEJMoa0809716}}</ref> Ang ibang mga direksiyong pang-ebolusyon sa ibang mga populasyon ng tao ay kinabibilangan ng paghaba ng panahong reproduktibo, pagbawas sa mga lebel ng cholesterol, blood glucose at blood pressure.<ref name="ByarsEwbank2009">{{cite journal|last1=Byars|first1=S. G.|last2=Ewbank|first2=D.|last3=Govindaraju|first3=D. R.|last4=Stearns|first4=S. C.|title=Natural selection in a contemporary human population|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=suppl_1|year=2009|pages=1787–1792|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0906199106}}</ref> Ang [[Lactase persistence]] ang isang halimbawa ng kamakailang ebolusyon sa tao. Ang karamihan ng mga [[mammal]] ay normal na tumitigil sa paglikha ng [[ensima]] na [[lactase]] at nagiging [[lactose intolerance|lactose intolerant]] pagkatapos ng [[weaning]]. Gayunpaman, ang ilang mga populasyon ng tao ay [[ebolusyon|nag-ebolb]] ng [[lactase persistence]] kung saan ang produksiyon ng [[lactase]] ay nagpapatuloy hanggang sa pagtanda ng mga ito. Tinatayang ang 75% ng mga matatandang tao sa buong mundo ay may isang nabawasang paglikha ng lactase.<ref>{{cite journal |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-27939567_ITM |title=Improved lactose digestion and intolerance among African-American adolescent girls fed a dairy-rich diet |last= |first= |journal=Journal of the American Dietetic Association |volume=100 |issue=5 |year=2000 |accessdate=2009-02-03 |quote=Approximately 75% of the world's population loses the ability to completely digest a physiological dose of lactose after infancy |work= |pmid=10812376 |last1=Pribila |first1=BA |last2=Hertzler |first2=SR |last3=Martin |first3=BR |last4=Weaver |first4=CM |last5=Savaiano |first5=DA |pages=524–8; quiz 529–30 |doi=10.1016/S0002-8223(00)00162-0 |archiveurl=https://archive.today/20120524000058/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-27939567_ITM |archivedate=2012-05-24 |url-status=live }}</ref> Ang prekwensiya ng nabawasang gawaing paglikha ng [[lactase]] ay mula 5% sa hilagang Europa hanggang 71% sa Sicily hanggang sa 90% sa ilang mga bansang Aprikano at Asyano.<ref name="autogenerated3">{{cite journal |last1=Bulhões |first1=A.C. |last2=Goldani |first2=H.A.S. |last3=Oliveira |first3=F.S. |last4=Matte |first4=U.S. |last5=Mazzuca |first5=R.B. |last6=Silveira |first6=T.R. |title=Correlation between lactose absorption and the C/T-13910 and G/A-22018 mutations of the lactase-phlorizin hydrolase (LCT) gene in adult-type hypolactasia |journal=Brazilian Journal of Medical and Biological Research |volume=40 |issue=11 |pages=1441–6 |year=2007 |pmid=17934640 |doi=10.1590/S0100-879X2007001100004}}</ref> Ang distribusyon ng mga pagkakaiba sa paglikha ng [[lactase]] sa mga populasyon ng tao ay pinaniniwalaan ng mga siyentipiko na sanhi ng [[natural na seleksiyon]] na pumabor sa mga patuloy paglikha ng lactase sa mga kultura ng tao na ang produktong [[gatas]] ay pinagkukunan ng pagkain.<ref>Beja-Pereira A et al. Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes. Nat Genet 2003; 35: 311−313.</ref> Ito ay sanhi ng mga independiyenteng nangyaring [[mutasyon]] sa ilang mga populasyon ng taong meron nito.<ref>Ingram CJ, Mulcare CA, Itan Y, Thomas MG, Swallow DM. 2009.Lactose digestion and the evolutionary genetics of lactase persistence. Hum Genet. 2009 Jan;124(6):579-91. Epub 2008 Nov 26.</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{Human Evolution}} {{Biology nav}} [[Kategorya:Tao]] [[Kategorya:Ebolusyon]] [[Kategorya:Ebolusyon ng tao]] coykddcy86duz5th1g6zoj7ar8kpvfw Cairano 0 155168 2236448 2233517 2026-10-24T03:50:00Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236448 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Cairano|elevation_max_m=|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati Istat - Popolazione residente all'1/6/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120110924/http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html |date=2010-01-20 }}</ref>|population_total=379|population_as_of=Hunyo 1, 2009|population_demonym=Cairanesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=770|area_footnotes=|saint=[[Papa Leon I|San Leone Magno]]|day=Nobyembre 10|postal_code=83040|area_code=0827|website={{official website|http://www.comune.cairano.av.it}}|footnotes=|istat=064013|area_total_km2=13.83|mayor=|official_name=Comune di Cairano|image_map=|native_name=|image_skyline=Cairano Italy hillside 2016.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|shield_alt=|map_alt=|mayor_party=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|53|52|N|15|22|16|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AV}} (AV)|frazioni=[[Andretta]], [[Calitri]], [[Conza della Campania]], [[Pescopagano]] (PZ)}}Ang '''Cairano''' ([[Diyalektong Irpino|Irpino]]: {{Lang|nap|Cariàne}}) ay isang bayan ([[komuna]]) sa [[Avellino|lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], [[Italya]]. == Pisikal na heograpiya == Ang maliit na bayan ay sumasakop sa isang lugar na 13.8 km² habang ang densidad ng populasyon ay katumbas ng 22 na naninirahan. Ang Cairano ay nasa hangganan ng mga sumusunod na munisipalidad: [[Andretta]], [[Calitri]], [[Conza della Campania]], [[Pescopagano]] (ang huli ay matatagpuan sa lalawigan ng [[Lalawigan ng Potenza|Potenza]]). Ito ay 66 km mula sa [[Avellino]] at 70 km mula sa [[Potenza]]. == Heograpiyang pisikal == === Arkitekturang relihiyoso === Inang Simbahan ng San Martino Vescovo: sa gitnang nitso ng abside, naglalaman ito ng isang estatwang kahoy ni Martin ng Tours, na nakaligtas nang walang pinsala sa lindol noong 1980. Ang simbahan ay itinayo bago ang ika-17 siglo; isang pagguho ng estruktura ang naitala sa pagtatapos ng ika-17 siglo. Ang muling pagtatayo ay nagsimula noong huling bahagi ng ika-18 siglo. Ang renobasyon pagkatapos ng lindol ay inayos ang mga nasirang bahagi at nabawi ang orihinal na plano ng Latin cross, stucco, at mga dekorasyon sa loob.<ref>{{cita web|url=https://sistemairpinia.provincia.avellino.it/it/luoghi/chiesa-di-san-martino-vescovo-1|titolo=Chiesa di San Martino Vescovo|accesso=19 settembre 2025}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.comune.cairano.av.it/sito/}} {{Lalawigan ng Avellino}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] gwh16ugh9npzgu8heakispocmz3zqc8 Caposele 0 155172 2236470 2233853 2026-10-24T04:24:38Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236470 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Caposele|elevation_min_m=|mayor=Lorenzo Melillo|area_footnotes=|area_total_km2=41.28|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati Istat - Popolazione residente all'1/5/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120110924/http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html |date=2010-01-20 }}</ref>|population_demonym=Caposelesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Buoninventre, [[Materdomini (Caposele)|Materdomini]]|elevation_m=415|saint=[[San Lorenzo]]; [[Gerard Majella]] sa [[Materdomini (Caposele)|Materdomini]]|day=Agosot 10 at Oktubre 16|postal_code=83040|area_code=0827|website={{official website|http://www.comune.caposele.av.it}}|mayor_party=|province=[[Lalawigan ng Avellino|Avellino]] (AV)|official_name=Comune di Caposele|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Caposele.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Caposele-Stemma.png|image_map=|region=[[Campania]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|48|55|N|15|13|27|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Caposele''' ([[Diyalektong Irpino|Irpino]]: {{Lang|nap|Capussela}}) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[Avellino|lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], [[Italya]]. Ang bayan ay malubhang napinsala ng [[Lindol sa Irpinia noong|lindol sa Irpinia noong 1980]]. May hangganan ito sa [[Calabritto]], [[Bagnoli Irpino]], [[Lioni]], [[Teora]], [[Conza della Campania]], [[Castelnuovo di Conza]], [[Laviano]], at [[Valva, Campania|Valva]]. Ang bayan, na may taas na 415m, ay sinasabing pinagmulan ng [[Sele (ilog)|ilog Silarius]]. == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang militar === Ang mga guho ng kastilyo noong ika-11 siglo ay makikita pa rin sa lugar ng Castello, sa likod ng pangunahing simbahan ng San Lorenzo. Dahil sa lindol at kapabayaan noong 1980, ang gusali ay nasa kalagayan ng matinding pagkabulok. == Kultura == === Edukasyon === ==== Mga museo ==== Ang Museo ng Tubig<ref name="ce">{{cita web|url=http://caposele.asmenet.it/index.php?action=index&p=335|titolo=CE.AG.G. (da caposele.asmenet.it)|accesso=11 maggio 2012|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20121007064803/http://caposele.asmenet.it/index.php?action=index&p=335|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007064803/http://caposele.asmenet.it/index.php?action=index&p=335 |date=2012-10-07 }}</ref> ay itinatag malapit sa mga pinagmumulan ng Sele, na nangongolekta ng ilang patotoo sa kasaysayan ng Akwedukto ng Apulia. Noong 2012,<ref name="museleo">{{cita news|url=http://www.corriereirpinia.it/default.php?id=16&art_id=19687|titolo=Caposele, inaugurato il Museo delle Macchine di Leonardo|pubblicazione=Corriere dell'Irpinia|giorno=28|mese=aprile|anno=2012|accesso=10 maggio 2012|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160304195125/http://www.corriereirpinia.it/default.php?id=16&art_id=19687}}</ref> kasunod ng donasyon mula sa Orden ng mga Kabalyerong Krusada ng Malta,<ref>{{cita news|url=http://www.irpinianews.it/Comuni/news/news/?news=101329&comune=17|titolo=I Cavalieri Crociati di Malta presentano “Le Macchine di Leonardo”|pubblicazione=Irpinia News|giorno=20|mese=aprile|anno=2012|accesso=24 marzo 2021|urlarchivio=https://archive.is/20120904172731/http://www.irpinianews.it/Comuni/news/news/?news=101329&comune=17}}</ref> itinatag ng Munisipalidad ang Museo ng mga Makina ni Leonardo, na naglalaman ng mga reproduksiyon ng ilang makinang idinisenyo ni [[Leonardo da Vinci]].<ref name="museleo2">{{cita news|url=http://www.corriereirpinia.it/default.php?id=16&art_id=19687|titolo=Caposele, inaugurato il Museo delle Macchine di Leonardo|pubblicazione=Corriere dell'Irpinia|giorno=28|mese=aprile|anno=2012|accesso=10 maggio 2012|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160304195125/http://www.corriereirpinia.it/default.php?id=16&art_id=19687}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Avellino}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] ed1je2dsqv78zm7rhzjpwgh2diheap9 Capriglia Irpina 0 155173 2236473 2233523 2026-10-24T04:25:42Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236473 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Capriglia Irpina|elevation_min_m=|mayor=Nunziante Picarello|area_footnotes=|area_total_km2=7.49|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati Istat - Popolazione residente all'1/5/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120110924/http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html |date=2010-01-20 }}</ref>|population_demonym=Caprigliesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Breccelle I, Breccelle II, Casale,Marzano, Pozzo del Sale, San Felice, Spinielli,|elevation_m=575|saint=[[San Nicolas ng Bari]]|day=Disyembre 6|postal_code=83010|area_code=0825|website={{official website|http://www.comune.caprigliairpina.av.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AV}} (AV)|official_name=Comune di Capriglia Irpina|shield_alt=|native_name=|image_skyline=CaprigliaIrpina.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Capriglia Irpina-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|57|41|N|14|46|41|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Capriglia Irpina''' ay isang [[komuna]] sa [[Avellino|lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], [[Italya]]. == Heograpiyang pisikal == === Klima === Kontinental ang klima ng Capriglia, na may malamig na taglamig, na may pinakamababang temperatura na bumababa sa zero, at mainit na tag-araw na may pinakamataas na temperatura na 30 degrees Celsius. Napaka-ulan tuwing taglamig, na may bihirang pag-ulan ng niyebe, na, hindi tulad ng mga nakaraang taon, ay nagiging mas bihira at hindi gaanong mahalaga, maliban sa napakalamig na taglamig ng 2012. Sa kabila ng mataas na temperatura, ang mga tag-araw ay natitiis ng isang tuyong klima na nagpapagaan sa init.' == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang relihiyoso === Inang Simbahan ng San Nicola di Bari: mula pa noong ika-16 na siglo, ito ay itinayo sa isang dati nang gusali noong ika-10 siglo. Ang mga panlabas na dingding ay naglalaman ng ilang elemento mula sa panahon ng mga Romano. Sa loob, mayroon itong tatlong nabe, at ang mataas na altar ay gawa sa marmol na polikromo.<ref>{{cita web|url=https://sistemairpinia.provincia.avellino.it/it/luoghi/chiesa-di-san-nicola-di-capriglia-irpina|titolo=Chiesa di San Nicola di Capriglia Irpina|accesso=19 settembre 2025}}</ref> == Mga mamamayan == * Gian Pietro Carafa, [[Papa Pablo IV]]. Ipinanganak siya sa Capriglia noong 1476, at nahalal sa trono ng pagkapapa noong 1555. == Mga pangunahing tanawin == * Simbahan ng San Nicola di Bari == Mga wika at diyalekto == Bukod sa wikang [[Wikang Italyano|Italyano]], ang diyalektong [[Diyalektong Irpino|Irpino]] ay sinasalita rin sa munisipal na sakop ng Capriglia. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Avellino}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] ijf0zfybw699aoyuwxrkyb45i5g6ouu Carife 0 155174 2236480 2233524 2026-10-24T04:38:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236480 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Carife|mayor_party=|area_code=0827|day=Hunyo 24|saint=[[Juan Bautista|San Giovanni Battista]]|postal_code=83040|elevation_m=740|population_demonym=Carifani|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati - Popolazione residente all'1/5/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120110924/http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html |date=2010-01-20 }}</ref>|area_total_km2=16.62|area_footnotes=|mayor=Carmine Di Giorgio|frazioni=Ariacchino, Ciaruolo, Piano Lagnetta, San Martino, Santo Leo, Serra Di Fusco, Fiumara|official_name=Comune di Carife|province=[[Lalawigan ng Avellino|Avellino]] (AV)|region=[[Campania]]|coordinates={{coord|41|1|38|N|15|12|35|E|region:IT|display=inline,title}}|map_caption=|map_alt=|image_map=|image_shield=Carife-Stemma.png|image_caption=|imagesize=|image_skyline=Carife full view.jpg|website={{official website|http://carife.asmenet.it/}}}} Ang '''Carife''' ({{Lang-la|Callifae}}; [[Diyalektong Irpino|Irpino]]: {{Lang|nap|Carìfë}}) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[Avellino|lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], [[Italya]]. Noong taong 2001, ang populasyon ay 1,697. Matatagpuan sa mga [[Kabundukang Apenino|Apenino]] sa gitna ng Lambak [[Ufita]] at [[Kabundukang Dauno]], at ang bayan ay bahagi ng [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Ariano Irpino-Lacedonia]]. Ang teritoryo nito ay may hangganan sa mga munsipalidad ng [[Castel Baronia]], [[Frigento]], [[Guardia Lombardi]], [[San Nicola Baronia]], [[Sturno]], [[Trevico]], at [[Vallata]]. == Kasaysayan == Sa paglipas ng mga siglo, ang munisipalidad ay napasailalim sa [[Baroniya ng Vico]] at paulit-ulit na napinsala ng iba't ibang mga pangyayaring sismiko, lalo na ng [[lindol sa Irpinia noong 1732]].<ref>{{cita web|url=http://www.eventiestremiedisastri.it/schede/terremoto-1732-irpinia/|titolo=Terremoto del 1732: Irpinia|sito=Eventi estremi e disastri|accesso=19 ottobre 2017|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20170921200855/http://www.eventiestremiedisastri.it/schede/terremoto-1732-irpinia/|urlmorto=sì}}</ref> == Lipunan == Ang Carife ay patuloy na bumababa ang demograpiko simula noong panahon pagkatapos ng Unang Digmaang Pandaigdig. Ang birth tantos ay nasa 9‰ (regional rate 11.1‰; national rate 9.5‰). Noong 2009, mayroong 14 na kapanganakan at 23 pagkamatay, na may natural na pagbaba na -9. Ang net imigrasyon ay -10. ==Mga sanggunian== {{Reflist}}{{Lalawigan ng Avellino}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] h8vyh51uaol8ub7hm87ktwezd3kctdy Cassano Irpino 0 155176 2236482 2233526 2026-10-24T04:56:04Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236482 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cassano Irpino|elevation_min_m=|mayor=Salvatore Vecchia|area_footnotes=|area_total_km2=12.33|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati - Popolazione residente all'1/5/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120110924/http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html |date=2010-01-20 }}</ref>|population_demonym=Cassanesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=|elevation_m=510|saint=[[San Bartolome|San Bartolome Apostol]]|day=Agosto 25|postal_code=83040|area_code=0827|website={{official website|http://www.comunecassanoirpino.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AV}} (AV)|official_name=Comune di Cassano Irpino|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Cassano irpino01.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Cassano Irpino-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|52|17|N|15|1|36|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Cassano Irpino''' ay isang [[komuna]] sa [[Avellino|lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], timog [[Italya]]. == Mga pangunahing tanawin == === Relihiyosong arkitektura === May pitong simbahan sa bayan. Ang mga pangunahin ay ang Inang [[Simbahan ng San Bartolome (Cassano Irpino)|Simbahan ng San Bartolomeo Apostolo]], Santa Maria delle Grazie, San Rocco, Santa Maria La Longa, Madonna del Carmine, at San Pasquale. === Arkitekturang sibil === Sa pinakamataas na bahagi ng bayan ay nakatayo ang Kastilyo ng Cassano, na kilala rin bilang palasyo ng mga baron. Ito ay itinayo ng mga Lombardo at naging isang marangal na tirahan noong panahon ng piyudal. Ang estruktura ay itinayo sa paligid ng isang tore at mga labi ng kastilyo. Ang pagpasok ay sa pamamagitan ng isang bukas na rampa at isang arko, kung saan dating nakatayo ang pasukan. Sa kasalukuyan, tanging mga guho na lamang ang natitira, na makikita sa itaas na bahagi ng kasalukuyang estruktura. Gayunpaman, sa ibabang bahagi, mayroon lamang mga ganap na isinaayos na silid. Ang Kastilyo ng Cassano ay kumakatawan sa sentro kung saan umuunlad ang nayon. == Simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo noong Nobyembre 17, 1992.<ref>{{Cita web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?5127|titolo=Cassano Irpino|accesso=10 marzo 2026|editore=Archivio Centrale dello Stato|sito=Ufficio araldico - Fascicoli comunali}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Avellino}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] 7tn2c6yifl2bbznkqwp93le2puv4kud Castel Baronia 0 155177 2236485 2233530 2026-10-24T04:59:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236485 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castel Baronia|elevation_min_m=|mayor=Felice Martone|area_footnotes=|area_total_km2=15.37|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati - Popolazione residente all'1/5/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120110924/http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html |date=2010-01-20 }}</ref>|population_demonym=Castellesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=|elevation_m=639|saint=[[Maria|Madonna delle Fratte]]|day=Pebrero 2|postal_code=83040|area_code=0827|website={{official website|http://www.comunecastelbaronia.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AV}} (AV)|official_name=Comune di Castel Baronia|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Castel Baronia1.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Castel Baronia|image_shield=|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|2|54|N|15|11|23|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Castel Baronia''' ay isang [[komuna]] sa [[Avellino|lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], timog [[Italya]]. Tumataas ito ng {{Convert|639|m|ft}} itaas ng antas ng dagat. == Kasaysayan == Ang pangalan ng bayan ay mula sa pangalang Castello (mula sa Latin na ''Castellum'') dahil sa pag-iral na bumabalik sa panahong Normando, sa isang 'di-natitibag na muog sa pinakamataas na bahagi ng pook, Trevico, 1,090 metro (3,580 tal) sa taas ng nibel ng dagat, na namumukod-tangi sa bayan at mga kalapit na pook. Ang pook na Baronia ay huling muog ng lalawigan ng Avellino na humarap sa tinatawag na "mesa ng puglia". Ang pangalang Baronia ay idinagdag sa Castel nang ang distrito ay pumasok sa pangangasiwa ng Baronia di Vico. == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang Relihiyoso === ==== Ang Inang Simbahan ng Santa Maria delle Fratte ==== Ang Inang Simbahan ay itinatag noong 1137. Ang orihinal na simbahan ay ganap na nawasak sa lindol noong 1930. Ang kasalukuyang simbahan ay muling itinayo sa estilong Gotiko.<ref>{{cita web|url=http://www.paesaggiirpini.it/foto/castel-baronia/chiesa-di-santa-maria-delle-fratte/8225/|titolo=Chiesa di Santa Maria delle Fratte|accesso=21 settembre 2025}}</ref> 26 metro ang haba at 12 metro ang lapad, mayroon itong iisang nabe na may dalawang kapilya sa gilid, ang isa ay inialay sa Sagradong Puso ni Hesus at ang isa naman ay kay San Jose. Ang kisameng may arko ay nagtatampok ng sampung bintanang bitral. Ang organo na may koro na gawa sa kahoy ay matatagpuan sa itaas ng pasukan. Ang estilong Barokong polikromong marmol na Mataas na Altar ay mula pa noong 1700. Sa itaas nito ay isang painting na naglalarawan kay Santa Maria delle Fratte. ==== Kapilya ng Mahal na Birhen ng mga Hapis ==== Ito ay itinayo noong bandang 1711 sa isang burol na tinatanaw ang bayan. Ito ay ipinanumbalik noong 1934. Sa loob, ang painting ng Mahal na Birhen ng mga Hapis, o ang Pitong Hapis, ay napanatili. Ito ay ipinanumbalik noong dekada '80 ni Padre Andrea Martini. Ang kaniyang kapistahan ay ipinagdiriwang tuwing ika-15 ng Setyembre sa pamamagitan ng isang prosesyon at pagsisindi ng sulo. == Mga pangunahing tanawin == * Castello della Barona (1130) ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * http://www.comunecastelbaronia.it/{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.prolococastelbaronia.it/ {{Lalawigan ng Avellino}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] 3hikn9krh2y8gbs83t2ifsax8zvk9g5 Castelvetere sul Calore 0 155180 2236498 2233532 2026-10-24T05:18:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236498 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castelvetere sul Calore|elevation_min_m=|mayor=Romano Giovanni Remigio|area_footnotes=|area_total_km2=17.06|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati - Popolazione residente all'1/5/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120110924/http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html |date=2010-01-20 }}</ref>|population_demonym=Castelveteresi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Campoloprisi, Cipollara, Santa Lucia, Tremauriello, Vioni|elevation_m=750|saint=Birheng Maria|day=Hulyo 2, Abril 28|postal_code=83040|area_code=0827|website={{official website|http://www.comune.castelveteresulcalore.av.it}}|mayor_party=|province=[[lalawigan ng Avellino|Avellino]] (AV)|official_name=Comune di Castelvetere sul Calore|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Castelvetere sul Calore da Montemarano 20 06 2019 26.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Castelvetere_sul_Calore-Stemma.png|image_map=|region=[[Campania]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|55|47|N|14|59|13|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Castelvetere sul Calore''' ay isang [[komuna]] sa [[Avellino|lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], timog [[Italya]]. Kinuha ang pangalan nito mula sa [[Calore Irpino|ilog Calore Irpino]] na dumadaloy sa malapit. == Pisikal na heograpiya == === Teritoryo === Ang Castelvetere sul Calore, hanggang 1950 ay ''Castelvetere di Calore'', ay humigit-kumulang 22&nbsp;km mula sa Avellino at 75&nbsp;km mula sa Napoles. Ito ay tumataas sa 750 m sa ibabaw ng antas ng dagat at matatagpuan sa mga dalisdis ng [[Monte Tuoro|Bundok Tuoro]], 1424 metro ang taas. Sa ibaba ng agos ito ay tinatawid ng ilog [[Calore Irpino]]. Ang teritoryo nito ay 17.17&nbsp;km² at may 1569 na naninirahan. Katangian ang nakapaligid na tanawin: ang tanawin ay umaabot sa mga kalapit na lugar upang isama ang 28 iba pang nayon, isang bilang na bihirang mapantayan ng mga kalapit na bayan at na ginagawang isang terasa ang Castelvetere kung saan matatanaw ang tanawing [[Irpinia|Irpino]]. == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang relihiyoso === Ang pinakadinadalaw na monumento ay ang santuwaryo ng diyosesis na inialay kay Maria Santissima delle Grazie, patron ng nayon, na ipinagdiriwang tuwing Abril 28 at Hulyo 2. Sa loob ng lugar ng pagsamba ay mayroong isang mahalagang triptiko mula sa ika-15 siglo.<ref>{{cita web|url=https://sistemairpinia.provincia.avellino.it/it/luoghi/santuario-di-santa-maria-delle-grazie|titolo=Santuario di Santa Maria delle Grazie|accesso=21 settembre 2025}}</ref> ==Mga sanggunian== {{Reflist}}{{Lalawigan ng Avellino}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] 1r16e8h71yrftrinm8ytqtq3v7rsja1 Cesinali 0 155183 2236509 2235736 2026-10-24T05:53:04Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236509 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cesinali|frazioni=Villa San Nicola|area_code=0825|postal_code=83020|day=Disyembre 31|saint=[[San Silvestre]] at [[San Roque]]|elevation_m=380|elevation_max_m=|elevation_min_m=|elevation_footnotes=|population_demonym=Cesinalesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati - Popolazione residente all'1/5/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120110924/http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html |date=2010-01-20 }}</ref>|area_total_km2=3.73|area_footnotes=|mayor=Dario Fiore|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AV}} (AV)|official_name=Comune di Cesinali|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Monumento_cesinali.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Cesinali-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|53|53|N|14|49|43|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|website={{official website|http://www.comune.cesinali.av.it}}}} Ang '''Cesinali''' ([[Diyalektong Irpino|Irpino]]: {{Lang|nap|Ggisinàli}} , IPA: [dʒisiˈnɑːli]) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[Avellino|lalawigan ng Avellino]], [[Campania]], [[Italya]]. Isa itong sentrong pang-agrikultura. == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang relihiyoso === * Inang Simbahan ng San Papa Silvestre: ang maliit na gusali na may patsadang agilon ay itinayo noong ikalawang kalahati ng ika-16 na siglo, na napapaligiran ng isang mas huling tore ng kampana na may tatlong kampana sa loob.<ref>{{cita web|url=https://sistemairpinia.provincia.avellino.it/it/luoghi/chiesa-di-san-silvestro-papa|titolo=Chiesa di San Silvestro Papa|accesso=21 settembre 2025}}</ref> * Simbahan ng San Rocco da Montpellier: orihinal na isang kapilya ng libing, ang kasalukuyang estruktura ay itinayo noong ika-18 siglo.<ref>{{cita web|url=https://sistemairpinia.provincia.avellino.it/it/luoghi/chiesa-di-san-rocco-da-montpellier|titolo=Chiesa Di San Rocco Da Montpellier|accesso=21 settembre 2025}}</ref> == Kultura == Sa Cesinali ay naroon ang organisasyong "Teatro d'Europa", na itinatag bilang isang kooperatiba noong 1997 at aktibo mula noong 2001 na may mga season ng teatro at mga kurso sa pag-arte. == Ekonomiya == Kabilang sa mga ekonomikong aktibidad ay ang malagong agrikultura, lalo na sa mga kaugnay sa bitikultura at kultibasyon ng mga kastanyas. Naging saksi rin ang Cesinali sa pagsisimula ng Radio Punto Nuovo, isa pa rin sa mga pinapinapakinggan sa rehiyon, at pinapanatili abg ilang opisina rito. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Avellino}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] emnvby1ir02nuk7bdst3lwwmn6qtjij Castel di Sasso 0 155437 2236489 2233184 2026-10-24T05:07:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236489 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castel di Sasso|province=[[lalawigan ng Caserta|Caserta]] (CE)|website={{official website|http://www.comune.casteldisasso.ce.it/}}|area_code=0823|postal_code=81040|day=Pebrero 3|saint=San Blas|elevation_m=200|elevation_footnotes=|population_demonym=Sassesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=20.3|area_footnotes=|mayor=Antonio D'Avino|mayor_party=|frazioni=|region=[[Campania]]|official_name=Comune di Castel di Sasso|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|11|N|14|17|E|type:city(1,207)_region:IT|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=|native_name=|footnotes=}} Ang '''Castel di Sasso''' ay isang [[komuna]] (munisipyo) sa [[Caserta|Lalawigan ng Caserta]] sa rehiyon ng [[Campania]] sa [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|40|km|mi}} hilaga ng [[Napoles]] at mga {{Convert|14|km|mi|0}} hilagang-kanluran ng [[Caserta]]. Ang Castel di Sasso ay hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Caiazzo]], [[Capua]], [[Liberi]], [[Piana di Monte Verna]], at [[Pontelatone]]. == Kasaysayan == Noong 1753, ang Castel di Sasso ang lugar ng kapanganakan ni Decio Coletti, isang makabayang nakilala dahil sa kanyang masigasig na pakikipaglaban para sa kalayaan. Sa munisipyo, makikita ang isang napakalaking parangal, na ibinigay ng mga mamamayan, bilang pag-alaala sa kaniya. Hanggang 1806, kasama rin sa munisipalidad ang [[Villa Santa Croce]]. Ang papel ng kapital ay orihinal na pagmamay-ari ng nayon ng Sasso, pagkatapos ay sa [[Frazione|''frazione'']] ng Prea, mula 1867 hanggang Strangolagalli, at sa wakas, mula noong 1988, sa mas modernong nayon ng San Marco.<ref>{{Cita web|url=http://www.comune.casteldisasso.ce.it/index.php?action=index&p=76|titolo=Storia|sito=Comune di Castel di Sasso|accesso=24 marzo 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250801042715/http://www.comune.casteldisasso.ce.it/index.php?action=index&p=76 |date=2025-08-01 }}</ref> == Simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ng munisipalidad ng Castel di Sasso ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Enero 7, 2010.<ref>{{cita web|titolo=Castel di Sasso (Caserta) D.P.R. 07.01.2010 concessione di stemma e gonfalone|url=https://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2010/comuni/Castel%20di%20Sasso.html|accesso=14 maggio 2022}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423181543/http://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2010/comuni/Castel%20di%20Sasso.html |date=2021-04-23 }}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Caserta}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] juxxqxpzndujr4e4htu10uytca47qaz Atrani 0 155933 2236389 2216541 2026-10-23T23:52:07Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236389 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Atrani|province=[[Lalawigan ng Salerno|Salerno]] (SA)|website={{official website|http://www.comune.atrani.sa.it/}}|area_code=089|postal_code=84010|day=|saint=[[Santa Maria Magdalena]]|elevation_m=21|elevation_footnotes=|population_demonym=Atranesi|population_footnotes=|area_total_km2=0.12|area_footnotes=|mayor=Luciano De Rosa Laderchi|mayor_party=|frazioni=|region=[[Campania]]|official_name=Comune di Atrani|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|38|N|14|37|E|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=Atrani sa loob ng Lalawigan ng Salerno|map_alt=|image_map=Atrani pos SA.gif|shield_size=80px|image_shield=Atrani.gif|image_caption=Panoramikong tanaw|image_alt=|imagesize=250px|image_skyline=Atrani.JPG|native_name=|footnotes=}} Ang '''Atrani''' ay isang lungsod at [[komuna]] sa [[Baybaying Amalfitana]] sa [[lalawigan ng Salerno]] sa [[Campania|rehiyon ng Campania]] sa timog-kanlurang [[Italya]]. Matatagpuan ito sa silangan ng [[Amalfi]], ilang minutong biyahe pababa sa baybayin. Ang munisipalidad ng Atrani ay may sakop na 0.12&nbsp;km<sup>2</sup>, kaya ito ang pinakamaliit sa Italya. Ang populasyon ay 832 noong 2020. Isa ito sa mga pinakamagandang nayon sa Italya.<ref>{{Cite web |title=Campania |url=https://borghipiubelliditalia.it/campania/ |access-date=2026-07-20 |website=I Borghi più Belli d'Italia |language=it-IT}}</ref> == Pisikal na heograpiya == === Densidad === May 0.1206&nbsp;km² na rabaw, ang Atrani ay ang [[Mga pinakamaliit na munisipalidad ng Italya batay sa lugar|pinakamaliit na munisipalidad ng Italya]]. Ang munisipalidad ang may pinakamataas na densidad sa lalawigan ng Salerno. === Teritoryo === Naipit sa pagitan ng Bundok Civita sa silangan at Bundok Aureo sa kanluran, ang Atrani ay umaabot sa lambak ng ilog ng Dragone. Ang dalawang burol ay nabubuo, na nakaambang sa ibabaw ng lambak, isang "kuweba" kung saan nagmula ang pangalan ng Atrani.{{fact}} Ang pangalan ng ilog sa halip ay nagmula sa Griyego, at ipinahiwatig ang kadalisayan ng tubig nito.{{fact}} Sakop ng urbanong teritoryo ang halos buong teritoryo ng munisipyo. Sa timog, ang mga bahay ay protektado mula sa dagat ng viaductong Bourbon; sa harap nito, ngayon, namamalagi ang dalampasigan na nabuo buhat sa pagtatayo ng isang artipisyal na bahura. Ang haba ng lunsod ay tumataas sa pamamagitan ng pag-akyat sa pagitan ng matarik na dalisdis ng dalawang bundok, sa silangan hanggang sa Simbahan ng Maddalena na kahanga-hangang tumataas laban sa dagat at sa kanluran hanggang sa galeriya na humahantong sa teritoryo ng Amalfi. Ang mga bahay ay bumubuo ng isang kalituhan ng mga hagdanan at mga bukas na espasyo, na nagambala lamang ng parisukat, kasama ang Simbahan ng San Salvatore de Birecto at ang balong sa estilong Morisko, at sa pamamagitan ng kurso na sumasaklaw sa kama ng ilog; ang urbanong labirintong ito ay umaakyat sa lambak hanggang sa mawala ito sa mga terasa na tinanim ng mga limon, na gayunpaman ay teritoryo na ng lungsod ng [[Ravello]].{{fact}} == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|ITA}} [[Uggiano la Chiesa]], Italya, simula Hulyo 2006 == Tingnan din == * [[Baybaying Amalfitana]] * [[Tangway Sorrentina]] == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20211024154932/https://www.topworldimages.com/Atrani.htm Atrani Travel Information at Photo Gallery] {{Lalawigan ng Salerno}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] efx7tqb69xt4w301w8qnq1875jh6mrh Buonabitacolo 0 155944 2236439 2229539 2026-10-24T03:32:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236439 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Buonabitacolo|elevation_min_m=|mayor=Giancarlo Guercio|area_footnotes=|area_total_km2=15.54|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati Istat - Popolazione residente all 1 May 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120110924/http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html |date=20 Enero 2010 }}</ref>|population_demonym=Buonabitacolesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=|elevation_m=501|saint=[[Elias|San Elias]]|day=|postal_code=84032|area_code=0975|website={{official website|http://www.comune.buonabitacolo.sa.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=SA}} (SA)|official_name=Comune di Buonabitacolo|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Panoramica buonabitacolo.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Buonabitacolo-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|16|N|15|37|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Buonabitacolo''' ay isang [[komuna]] sa [[lalawigan ng Salerno]] sa [[Campania|rehiyon ng Campania]] sa timog-kanlurang [[Italya]].<ref>{{Cite web |title=BUONABITACOLO |url=https://www.discoveringcilento.com/cilento-towns/buonabitacolo.htm |access-date=2026-07-20 |website=www.discoveringcilento.com |archive-date=2026-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720102833/https://www.discoveringcilento.com/cilento-towns/buonabitacolo.htm |url-status=dead }}</ref> == Heograpiyang pisikal == Ang Munisipalidad ng Buonabitacolo ay matatagpuan sa katimugang Campania, sa loob ng sistemang Apeninong Lucania-Campania, at administratibo na nasa ilalim ng Lalawigan ng Salerno. Ang lugar ng munisipyo, na may kabuuang lawak na humigit-kumulang 15.36 km² at perimetro na 18.73 km, ay may pahabang planimetrikong hugis na pangunahing nagmumula sa hilaga-timog, na may pahabang haba na humigit-kumulang 6.9 km at pinakamataas na lapad na 2.93 km. Ito ay direktang repleksiyon ng kontrol sa morpo-istruktura na ipinapatupad ng mga pangunahing katangiang tektoniko at ng mga daluyan ng tubig na tumutukoy sa mga hangganan nito. Ang munisipalidad ay may hangganan sa mga munisipalidad ng [[Montesano sulla Marcellana]], [[Padula]], [[Sanza]], at [[Sassano]]. == Relihiyon == Ang kalakhan ng mga naninirahan ay mga [[Kristiyanismo|Kristiyano]] at pangunahing bahagi ng [[Simbahang Katolikong Romano|Simbahang Katolika]]. Ang munisipalidad ay napapasailalim ng [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Teggiano-Policastro|Diyosesis ng Teggiano-Policastro]], at may isang parokya: * Santissima Annunziata == Tingnan din == * [[Vallo di Diano]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}}{{Lalawigan ng Salerno}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] nqso8po833umfdpl0o5ry85qpah6727 Colliano 0 155969 2236550 2230307 2026-10-24T06:54:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236550 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Colliano|elevation_max_m=|area_footnotes=|area_total_km2=54|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati - Popolazione residente all'1/4/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120110924/http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html |date=2010-01-20 }}</ref>|population_demonym=Collianesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_m=|mayor_party=|saint=[[Papa Leon X|San Leon X]]|day=Hulyo 20|postal_code=84020|area_code=0828|website={{Official website|http://www.comune.colliano.sa.it}}|footnotes=|mayor=|frazioni=Bagni, Bisigliano, [[Collianello]], Macchia Grande, Macchia Piccola, San Vittore, Sasso, Valle di Raio|official_name=Comune di Colliano|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Colliano panorama.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanaw ng Colliano at Collianello (sa tuktok ng burol)|image_shield=|image_map=Colliano_pos_SA.png|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=SA}} (SA)|map_alt=|map_caption=Colliano sa loob ng Lalawigan ng Salerno|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|44|N|15|17|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|istat=065043}} Ang '''Colliano''' ([[Wikang Napolitano|Campanian]]: {{Lang|nap|Cuglian}}) ay isang [[komuna]] sa [[lalawigan ng Salerno]] sa [[Campania|rehiyon ng Campania]] sa timog-kanlurang [[Italya]]. Ang pangalan ay malamang na nauugnay sa salitang Italyano, ''collinare'', na nangangahulugang tuktok ng burol. == Heograpiya == Ang munisipalidad ay may hangganan sa [[Buccino]], [[Contursi Terme]], [[Laviano]], [[Muro Lucano]] ([[Lalawigan ng Potenza|PZ]], rehiyon ng [[Basilicata]]), [[Oliveto Citra]], [[Palomonte]], [[San Gregorio Magno]], at [[Valva (SA)|Valva]]. === Klima === Dahil sa lokasyon nito sa heograpiya, ang Colliano ay nakararanas ng malupit na taglamig na may posibleng pag-ulan ng niyebe, lalo na sa Enero at Pebrero. Mainit ang tag-araw ngunit napakamahangin dahil sa taas ng lugar, at sa panahon ng Agosto, ang temperatura ay maaaring lumampas sa 30/35°C. == Kasaysayan == Ang pinakamatandang bakas ng lokal na populasyon ay mula pa noong ika-1 hanggang ika-3 siglo AD. Mula sa panahong ito ay may ilang mga monumento ng libing, mga puntod, mga urna ng sinerya at mga bahagi ng mga gusaling pangrelihiyon.<ref>{{Cita web|url=http://www.turismoinsalerno.it/collianoartecultura.htm|titolo=Colliano, i monumenti<!-- Titolo generato automaticamente -->|accesso=26 gennaio 2009|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160305121641/http://turismoinsalerno.it/collianoartecultura.htm|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305121641/http://turismoinsalerno.it/collianoartecultura.htm |date=2016-03-05 }}</ref> == Tingnan din == * [[Collianello]] * [[Piano di Pecore]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category-inline}} {{Lalawigan ng Salerno}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] 7ltmfzoec2ncjyxepd0skcampd8n0wh Corbara 0 155974 2236562 2229998 2026-10-24T07:09:02Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236562 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Corbara|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=SA}} (SA)|website={{official website|http://www.comune.corbara.sa.it/}}|area_code=081|postal_code=84010|day=|saint=[[San Bartolome]]o|elevation_m=232|elevation_footnotes=|population_demonym=Corbaresi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati - Popolazione residente all'1/4/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120110924/http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html |date=2010-01-20 }}</ref>|area_total_km2=6.66|area_footnotes=|mayor=|mayor_party=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|official_name=Comune di Corbara|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|43|N|14|36|E|region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=Corbara sa loob ng Lalawigan ng Salerno|map_alt=|image_map=Corbara_pos_SA.png|shield_alt=|image_shield=Corbara.gif|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Corbara esterna chiunzi.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Corbara''' ay isang [[komuna]] sa [[lalawigan ng Salerno]] sa [[Campania|rehiyon ng Campania]] sa timog-kanlurang [[Italya]]. == Heograpiya == Ang munisipalidad ay may hangganan sa [[Angri]], [[Lettere]] ([[Kalakhang Lungsod ng Napoles|NA]]), [[Sant'Egidio del Monte Albino]], at [[Tramonti (SA)|Tramonti]]. == Kasaysayan == May ilang impormasyong makukuha mula sa mga dokumento at mga notaryong pamana tungkol sa buhay sa bahay-bukid noong ika-18 siglo: noong 1732, ang bahay-bukid ay mayroong 152 apuyan (katumbas ng humigit-kumulang 600 naninirahan). Noong 1740, ang tubig ay iniimbak sa dalawang imbakan na matatagpuan sa itaas ng nayon, na pinapakain ng mga akwedukto ng Cifurno at Gragnana. Isang kaugalian sa paggamit ng lupa ang humihiling ng "pag-upa ng kahoy sa bundok upang tumubo," na nagkaloob ng karapatang pumutol ng mga puno sa isang lote ng lupa tuwing labindalawang taon, kapalit ng taunang bayad at pagpapanatili ng lupa. Noong 1943, ang lungsod ay nawasak ng mga pambobomba ng mga Alyado habang nanirahan doon ang mga tropang mananakop na Nazi. Pagkatapos ng digmaan, ang lungsod ay muling itinayo salamat din sa mga donasyon mula sa mga emigrante ng Corbara.<ref>{{Cita web|autore=Staff del Comune di Corbara|url=https://www.comune.corbara.sa.it/vivere_il_comune/territorio/territorio_1.html|titolo=Storia del Comune di Corbara|sito=Comune di Corbara|editore=Comune di Corbara|curatore=Comune di Corbara|accesso=11 luglio 2026}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{commons category-inline|Corbara (Salerno)}} {{Lalawigan ng Salerno}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] pwc5tth7qyrle2u6ds23xebxi8j00jl Cuccaro Vetere 0 155976 2236569 2231307 2026-10-24T07:26:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236569 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cuccaro Vetere|elevation_m=629|area_total_km2=17|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]); [http://www.demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html Dati - Popolazione residente all'1/4/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120110924/http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html |date=2010-01-20 }}</ref>|population_demonym=Cuccaresi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|saint=[[San Pedro|San Pietro]]|mayor=|day=|postal_code=84050|area_code=0974|website={{official website|http://www.comune.cuccarovetere.sa.it/}}|footnotes=|istat=065049|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Cuccaro Vetere|shield_alt=|native_name=|image_skyline=Cuccaro Vetere.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=|image_map=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=SA}} (SA)|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|40|10|N|15|19|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=CAM}}|frazioni=[[Ceraso]], [[Futani]], [[Novi Velia]]}} Ang '''Cuccaro Vetere''' ([[Wikang Cilentan|Cilentan]]: ''Cuccare'') ay isang [[komuna]] sa [[lalawigan ng Salerno]] sa [[Campania|rehiyon ng Campania]] sa timog-kanlurang [[Italya]]. == Heograpiya == Ang lokasyon nito sa heograpiya ang dahilan kung bakit ito, sa buong kasaysayan, ay isang tanggulan para sa [[Velia]], at kalaunan ay isang balwarte ng mga Normando, na nagtayo ng kastilyo at mga pader doon matapos gawing kaharian ni [[Federico II, Banal na Emperador ng Roma|Federico II]] ang lungsod. Gumanap din ng mahalagang papel ang relihiyon: Ang Cuccaro ay tahanan ng monasteryong Bisantino na San Nicola di Mira at, mula 1333, sa isang monasteryong Franciscano, na ang kahanga-hangang mga guho ay maaari pa ring hangaan. Ipinagmamalaki pa rin ng nayon ang kastilyo nito, kasama ang mga tore nito, at maraming simbahan, kabilang ang simbahan ng San Pietro Apostolo noong ika-18 siglo, na naglalaman ng isang relikya ng Krus ni Kristo. == Simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ng munisipalidad ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Marso 19, 2014.<ref>{{cita web|titolo=Cuccaro Vetere (Salerno) D.P.R. 19.03.2014 concessione di stemma gonfalone|url=https://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2014/COMUNI%202014/Cuccaro_Vetere.html|accesso=6 agosto 2022}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Kasaysayan == Ang heograpikal na lokasyon nito ay ginawa itong, sa paglipas ng kasaysayan, isang depensibong muog ng [[Velia]], at kalaunan ay isang [[portipikasyon|moog]] ng mga [[Mga Normando|Normando]], na nagtayo ng isang kastilyo at mga pader doon, pagkatapos gawin ni [[Federico II, Banal na Emperador ng Roma|Federico II]] ang lungsod bilang kaniyang fief. Ang relihiyon ay may mahalagang papel din: Ang Cuccaro ay ang luklukan ng Bisantinong monasteryo ng San Nicola di Mira at, mula noong 1333, ng isang Franciskanong monasteryo na ang mga kahanga-hangang guho ay maaari pa ring makita. Ipinagmamalaki pa rin ng nayon ang kastilyo, kasama ang mga tore nito, at maraming simbahan kabilang ang ikalabing-walong siglo ng San Pietro Apostolo, na naglalaman ng relikya ng Krus ni Kristo. ==Mga sanggunian== <references /> {{Lalawigan ng Salerno}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod ng Campania]] 6x5fkv2qb76uvvdxf4qx75t42opjyz7 Castelguidone 0 159349 2236493 2235341 2026-10-24T05:12:23Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236493 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castelguidone|elevation_min_m=|mayor=Donato Sabatin|area_footnotes=|area_total_km2=14|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Castelguidonesi|elevation_footnotes=|elevation_max_m=|frazioni=Inforchia, Piane|elevation_m=775|saint=|day=|postal_code=66040|area_code=0873|website={{official website|http://www.casoli.gov.it/}}|mayor_party=|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=CH}} (CH)|official_name=Comune di Castelguidone|shield_alt=|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Castelguidone-Stemma.png|image_map=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|49|N|14|31|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes=}} Ang '''Castelguidone''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Lu Cuastìlle}}'') ay isang [[komuna]] (munisipalidad) at [[bayan]] sa Lalawigan ng [[Chieti]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] sa [[Italya]]. Mayroong 262 naninirahan dito. Bahagi ito ang [[Pamayanang Bulubundukin ng Alto Vastese]]. == Kasaysayan == Ang mga pinagmulan ng bayan ay hindi tiyak dahil sa kakulangan ng mga dokumento, ngunit maraming mga iskolar ang umaasa sa unang bahagi ng medyebal na panahon. Ang unang pagbanggit sa bayan ay nagsimula noong ika-14 na siglo nang ito ay tinawag na [[Castrum]] Guidonum. sa panahon ng baron mayroon itong tungkulin sa pagkontrol sa lambak sa ibaba. Sa pook na ito, natagpuan ang mga haligi at isang tansong ulo, na napanatili sa Museo ng [[Pambansang Aklatan ng Paris]]. Ang kastilyo ay halos ganap na wala na.<ref>{{collegamento interrotto|1=[http://www.trignosinelloturismo.it/sezioni/Castelguidone/default.asp?Pag_ID=74 Cenni storici]|data=febbraio 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> == Mga simbolo == Ang eskudo de armas ng munisipalidad ng Castelguidone ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika ng Oktubre 29, 1997.<ref name="DPR">{{Cita testo|titolo=D.P.R. del 29 ottobre 1997|autore=Presidenza della Repubblica|url=https://www.araldicacivica.it/pdf/decreti/ch/castelguidone.pdf}}</ref><ref>{{cita web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.detail.html?5461|titolo=Castelguidone, decreto 1997-10-29 DPR, concessione di stemma e gonfalone|sito=Archivio Centrale dello Stato|accesso=1º ottobre 2021}}</ref> == Mga monumento at tanawin == === Simbahan ng San Vito<ref>{{Cita web|url=http://www.comunecastelguidone.it/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/2/back/chiesa|titolo=Chiesa: San Vito}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251130220823/http://www.comunecastelguidone.it/zf/index.php/comunita-religiose/index-chiesa/dettaglio-chiesa/chiesa/2/back/chiesa |date=2025-11-30 }}</ref> === Ito ay isang maliit na simbahan na matatagpuan sa Colle San Vito,<ref>{{Cita web|url=https://it.tripadvisor.ch/LocationPhotoDirectLink-g8405768-d13143351-i341684117-Chiesa_di_San_Vito-Castelguidone_Province_of_Chieti_Abruzzo.html|titolo=Piccola chiesa che sorge sul Colle di San Vito, a pochi chilometri dal centro abitato|accesso=28 giugno 2024|dataarchivio=28 giugno 2024|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20240628125309/https://it.tripadvisor.ch/LocationPhotoDirectLink-g8405768-d13143351-i341684117-Chiesa_di_San_Vito-Castelguidone_Province_of_Chieti_Abruzzo.html|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240628125309/https://it.tripadvisor.ch/LocationPhotoDirectLink-g8405768-d13143351-i341684117-Chiesa_di_San_Vito-Castelguidone_Province_of_Chieti_Abruzzo.html |date=2024-06-28 }}</ref> ang lumang estruktura ay ilang metro lamang mula sa bagong gusali. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.casoli.gov.it/ Opisyal na website na Na-] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181019200305/http://www.casoli.gov.it/ |date=2018-10-19 }} Archived {{Lalawigan ng Chieti}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] gl2s6hv53tkztqfrrwigdqkd266z05w Padron:Lalawigan ng L'Aquila 10 159453 2236401 2234315 2026-10-24T02:12:36Z Ryomaandres 8044 2236401 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Province of L'Aquila |title = [[Abruzos]] &middot; Mga ''[[comune]]'' ng [[Lalawigan ng L'Aquila]] |state={{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |imageleft = |image = |list1 = * [[Acciano]] * [[Aielli]] * [[Alfedena]] * [[Anversa degli Abruzzi]] * [[Ateleta]] * [[Avezzano]] * [[Balsorano]] * [[Barete]] * [[Barisciano]] * [[Barrea]] * [[Bisegna]] * [[Bugnara]] * [[Cagnano Amiterno]] * [[Calascio]] * [[Campo di Giove]] * [[Campotosto]] * [[Canistro]] * [[Cansano]] * [[Capestrano]] * [[Capistrello]] * [[Capitignano]] * [[Caporciano]] * [[Cappadocia, Abruzzo|Cappadocia]] * [[Carapelle Calvisio]] * [[Carsoli]] * [[Castel del Monte, Abruzzo|Castel del Monte]] * [[Castel di Ieri]] * [[Castel di Sangro]] * [[Castellafiume]] * [[Castelvecchio Calvisio]] * [[Castelvecchio Subequo]] * [[Celano]] * [[Cerchio]] * [[Civita d'Antino]] * [[Civitella Alfedena]] * [[Civitella Roveto]] * [[Cocullo]] * [[Collarmele]] * [[Collelongo]] * [[Collepietro]] * [[Corfinio]] * [[Fagnano Alto]] * [[Fontecchio]] * [[Fossa, Abruzzo|Fossa]] * [[Gagliano Aterno]] * [[Gioia dei Marsi]] * [[Goriano Sicoli]] * [[Introdacqua]] * [[L'Aquila]] * [[Lecce nei Marsi]] * [[Luco dei Marsi]] * [[Lucoli]] * [[Magliano de' Marsi]] * [[Massa d'Albe]] * [[Molina Aterno]] * [[Montereale, Abruzzo|Montereale]] * [[Morino]] * [[Navelli]] * [[Ocre]] * [[Ofena]] * [[Opi, Abruzzo|Opi]] * [[Oricola]] * [[Ortona dei Marsi]] * [[Ortucchio]] * [[Ovindoli]] * [[Pacentro]] * [[Pereto]] * [[Pescasseroli]] * [[Pescina]] * [[Pescocostanzo]] * [[Pettorano sul Gizio]] * [[Pizzoli]] * [[Poggio Picenze]] * [[Prata d'Ansidonia]] * [[Pratola Peligna]] * [[Prezza, Abruzzo|Prezza]] * [[Raiano]] * [[Rivisondoli]] * [[Rocca Pia]] * [[Rocca di Botte]] * [[Rocca di Cambio]] * [[Rocca di Mezzo]] * [[Roccacasale]] * [[Roccaraso]] * [[San Benedetto dei Marsi]] * [[San Benedetto in Perillis]] * [[San Demetrio ne' Vestini]] * [[San Pio delle Camere]] * [[San Vincenzo Valle Roveto]] * [[Sant'Eusanio Forconese]] * [[Sante Marie]] * [[Santo Stefano di Sessanio]] * [[Scanno, Abruzzo|Scanno]] * [[Scontrone]] * [[Scoppito]] * [[Scurcola Marsicana]] * [[Secinaro]] * [[Sulmona]] * [[Tagliacozzo]] * [[Tione degli Abruzzi]] * [[Tornimparte]] * [[Trasacco]] * [[Villa Sant'Angelo]] * [[Villa Santa Lucia degli Abruzzi]] * [[Villalago]] * [[Villavallelonga]] * [[Villetta Barrea]] * [[Vittorito]] }}{{#if: {{{nocat|}}}| |{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Template:Province of L'Aquila |[[Category:Italy province templates|L'Aquila, Province of]] |{{Main other|[[Category:Cities and towns in Abruzzo]] [[Category:Municipalities of the Province of L'Aquila]] }} }} }}<noinclude> {{collapsible option}} </noinclude> lejjh62984bwr96b6ar20zfgwv06o32 Bisegna 0 159522 2236405 2236353 2026-10-24T02:17:21Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236405 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Bisegna|official_name=Comune di Bisegna|native_name=|image=Bisegna Marsica.jpg|image_size=|caption=Lumang bayan|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|55|20|N|13|45|31|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=San Sebastiano dei Marsi|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=46.40|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Bisegnesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=1210|saint=[[San Roque|San Rocco]]|day=Agosto 16|postal_code=67050|area_code=0863|website={{Official website|https://www.comune.bisegna.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066011 <!-- | frazioni = [[Gioia dei Marsi]], [[Ortona dei Marsi]], [[Pescasseroli]], [[Scanno]], [[Villalago]] -->}}Ang '''Bisegna''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzzo]], gitnang-timog [[Italya]]. == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang relihiyoso === ==== Simbahan ng Santa Maria Assunta ==== Isang simbahang parokya na itinayo mula sa simula pagkatapos ng [[Lindol sa Avezzano noong 1915|lindol noong 1915]] na sumira sa orihinal na lugar ng pagsamba noong ika-14-15 siglo. Noong mga unang taon ng 2000s, isang proyekto upang iakma at pahusayin ang ikonograpiya ang inilunsad sa pamamagitan ng paglikha ng isang siklo ng mga fresco.<ref>{{cita web|url=http://www.affreschibisegna.com/|titolo=Gli affreschi di Bisegna|editore=Parrocchia di Santa Maria Assunta, Bisegna|accesso=23 novembre 2022}}</ref> ==== Simbahan ng San Giovanni Battista ==== Lugar ng pagsamba, na itinayo ayon sa tradisyong pasalita ng mga mongheng [[Mga Benedictino|Benedictino]] ng Sant'Angelo sa Valleluce malapit sa kontemporaneong munisipalidad ng [[Lacio]] na [[Sant'Elia Fiumerapido]] ([[Lalawigan ng Frosinone|FR]]). Sinira noong ika-15 siglo, ang ermita ay muling itinayo noong unang kalahati ng ika-16 na siglo. Malapit sa lugar ng pagsamba ay mayroon ding isang maliit na kuweba at isang bukal.<ref>{{cita web|url=https://www.terremarsicane.it/grande-festa-a-bisegna-il-23-24-e-25-giugno-per-celebrare-san-giovanni-battista/|titolo=Grande festa a Bisegna per celebrare San Giovanni Battista|autore=Maria Tortora|editore=Terre Marsicane|accesso=20 novembre 2024}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.bisegna.terremarsicane.it/index.php?module=CMpro&func=viewpage&pageid=32|titolo=San Giovanni Battista|autore=Giovanni Nardone|editore=Terre Marsicane|accesso=|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150927111815/http://www.bisegna.terremarsicane.it/index.php?module=CMpro&func=viewpage&pageid=32|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927111815/http://www.bisegna.terremarsicane.it/index.php?module=CMpro&func=viewpage&pageid=32 |date=2015-09-27 }}</ref> === Arkitekturang militar === * Tore noong medyebal na panahon na itinayo simula noong kalagitnaan ng ika-12 siglo. Ito ay bahagyang isinama sa palasyo ng maharlikang Di Giulio.<ref>{{cita web|url=http://www.regione.abruzzo.it/xCultura/index.asp?modello=torreaq&servizio=xList&stileDiv=monoLeft&template=intIndex&b=menuTorr2751&tom=751|titolo=Torre di Bisegna|editore=Regione Abruzzo|accesso=2 maggio 2017|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160307133021/http://www.regione.abruzzo.it/xcultura/index.asp?modello=torreaq&servizio=xList&stileDiv=monoLeft&template=intIndex&b=menuTorr2751&tom=751|urlmorto=sì}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] d674fl42gvxrtq6ix72g3u1qyeicsuq Cagnano Amiterno 0 159525 2236447 2236355 2026-10-24T03:49:41Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236447 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cagnano Amiterno|official_name=Comune di Cagnano Amiterno|native_name=|image=Cagnano Amiterno-frazione Termine.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|27|30|N|13|13|44|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Cascina, Civitella, Colle, Collicello, Corroccioni, Fiugni, Fossatillo, Sala, San Cosimo, San Giovanni, San Pelino, Termine, Torre<ref>{{cite web |title=Cagnano Amiterno |url=https://comune.cagnanoamiterno.aq.it/index.php?id=43 |website=comune.cagnanoamiterno.aq.it |access-date=26 April 2024}}</ref>|mayor_party=|mayor=Iside Di Martino<ref>{{cite web |title=Anagrafe degli Amministratori Locali e Regionali |url=https://amministratori.interno.gov.it/index.php?page=InfoCarica&ente=Comune&IdCarica=2079851&IdAnagrafica=763742&DataRicerca=26%2F04%2F2024&ProvinciaDesc=L%27AQUILA&ComuneDesc=CAGNANO+AMITERNO |website=amministratori.interno.gov.it |access-date=26 April 2024}}</ref>|area_footnotes=|area_total_km2=60.12|population_footnotes=<ref>{{cite web |title=Bilancio demografico mensile anno 2024 (dati provvisori) |url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B |website=demo.istat.it |access-date=26 April 2024}}</ref>|population_demonym={{lang|it|Cagnanesi}}|elevation_footnotes=|elevation_m=841|saint=[[Cosme at Damian|San Cosme at San Damian]]|day=Setyembre 26|postal_code=67012|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Cagnano Amiterno''' ay isang [[bayan]] at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzzo]], gitnang-timog [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso e Monti della Laga]] .<ref>{{Cite web |title=Parco Nazionale del Gran Sasso e Monti della Laga: The Protected Area |url=https://www.parks.it/parco.nazionale.gran.sasso/Epar.php |access-date=26 April 2024 |website=www.parks.it}}</ref> Ang Cagnano ay ang luklukan ng dating [[Amiternum|obispo Katolikong Latino ng Amiterno]]. Ang [[toponimo]] ng Sala, isa sa mga ''[[frazione]]'' (mga nayon) sa {{Lang|it|comune}}, maaaring magmungkahi na ang lugar ay isang pamayanan ng mga [[Mga Lombardo|Lombardo]].<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=AOM_AAAAYAAJ&q=%22Cagnano%20Amiterno%22 |title=Archivio della Società romana di storia patria |date=1980 |publisher=Deputazione romana di storia patria. |page=44 |language=it |access-date=26 April 2024}}</ref> == Heograpiya == === Mga ''frazione'' === Ayon sa nakasaad sa batas munisipal, ang teritoryo ay nahahati sa limang [[Frazione|''frazione'']], ang ilan ay nahahati sa magkakaibang nayon.<ref>[http://incomune.interno.it/statuti/statuti/cagnano_amiterno.pdf Comune di Cagnano Amiterno - Statuto]; nel documento si specifica che alcune frazioni si articolano in più borghi: Fossatillo, Torre, Sala, San Cosimo, Collicello fanno parte di Cagnano Amiterno, San Giovanni e San Pelino di san Giovanni, Civitella e Colle di Corruccioni.</ref> ==== Cagnano Amiterno ==== Ang ''frazione'' na ito ang kabisera ng munisipalidad at kinabibilangan ng mga nayon ng Fossatillo, Torre, Sala, San Cosimo, at Collicello. Ang Palazzo Civico, na nagsisilbing luklukan ng munisipalidad, ay matatagpuan sa nayon ng San Cosimo sa distritong ito. Ang distritong ito, kasama ang mga nayon nito, at ang nayon ng Corruccioni, ay kabilang sa Parokya ng Santi Cosma e Damiano.<ref>{{Cita web|url=http://www.diocesilaquila.it/pls/laquila/bd_dioc_annuario_css.singolo_ente?p_pagina=23992&id_dioc=162&cod_icsc=80010&id_en=61&colore1=&colore2=&layout=0&rifi=&rifp=&vis=1|titolo=Parrocchia Santi Cosma e Damiano - sito diocesano|accesso=20 febbraio 2014|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20140226194951/http://www.diocesilaquila.it/pls/laquila/bd_dioc_annuario_css.singolo_ente?p_pagina=23992&id_dioc=162&cod_icsc=80010&id_en=61&colore1=&colore2=&layout=0&rifi=&rifp=&vis=1|dataarchivio=26 febbraio 2014|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226194951/http://www.diocesilaquila.it/pls/laquila/bd_dioc_annuario_css.singolo_ente?p_pagina=23992&id_dioc=162&cod_icsc=80010&id_en=61&colore1=&colore2=&layout=0&rifi=&rifp=&vis=1 |date=2014-02-26 }}</ref> ==== San Giovanni e San Pelino ==== Kabilang sa distritong ito ang mga ''frazione'' ng San Giovanni at San Pelino at kabilang sa Parokya ng San Giovanni Battista.<ref>{{Cita web|url=http://www.diocesilaquila.it/pls/laquila/bd_dioc_annuario_css.singolo_ente?p_pagina=23992&id_dioc=162&cod_icsc=80013&id_en=62&colore1=&colore2=&layout=0&rifi=&rifp=&vis=1|titolo=Parrocchia San Giovanni Battista - sito diocesano|accesso=20 febbraio 2014|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20140226192543/http://www.diocesilaquila.it/pls/laquila/bd_dioc_annuario_css.singolo_ente?p_pagina=23992&id_dioc=162&cod_icsc=80013&id_en=62&colore1=&colore2=&layout=0&rifi=&rifp=&vis=1|dataarchivio=26 febbraio 2014|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226192543/http://www.diocesilaquila.it/pls/laquila/bd_dioc_annuario_css.singolo_ente?p_pagina=23992&id_dioc=162&cod_icsc=80013&id_en=62&colore1=&colore2=&layout=0&rifi=&rifp=&vis=1 |date=2014-02-26 }}</ref> Ito ang pinakamababang nayon sa munisipalidad, tahanan ng isang pangunahing planta ng [[semento]] ng Grupong Italcementi. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 03ex0scsaq4r0iqre900jgvm037b2o1 Canistro 0 159528 2236464 2236358 2026-10-24T04:16:55Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236464 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Canistro|official_name=Comune di Canistro|native_name=|image=Canistro view.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Canistro-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|56|30|N|13|24|48|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Canistro Superiore|mayor_party=|mayor=Antonio Di Paolo|area_footnotes=|area_total_km2=15.78|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Canistrari|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=554|saint=[[San Juan Bautista]]|day=Agosto 29|postal_code=67050|area_code=0863|website={{Official website|http://www.comunecanistro.it/}}|footnotes=}}Ang '''Canistro''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzzo]], gitnang-timog [[Italya]]. == Heograpiya == Ang Canistro, na matatagpuan sa [[Lambak ng Roveto]], ay nasa hangganan sa hilaga ng [[Capistrello]] at ng ''[[frazione]]'' ng [[Pescocanale]], sa silangan ng munisipalidad ng [[Luco dei Marsi]], sa timog ng [[Civitella Roveto]] at sa kanluran ng bulubunduking teritoryo ng [[Filettino]], sa [[Lacio|Lazio]], kung saan ito ay nakahiwalay sa mga [[Monti Simbruini|bundok ng Simbruini]]. Sa paanan ng lambak, ang teritoryo ng munisipyo ay tinatawid ng [[Liri|Ilog Liri]]. Ang Canistro ay isang sikat na bayan ng spa.<ref>{{Cite web |title=Baths of Canistro |url=https://www.aquathermae.net/abruzzo_us/baths-of-canistro/}}</ref> === Mga ''frazione'' at lokalidad === Bilang karagdagan sa ''[[frazione]]'' ng Canistro Superiore, mayroong ilang mga lokalidad tulad ng Acquafrattura, Cervastoni, Ciocca, Colle Arcaro, Colle Capistrello, Colle Capranica, Colle Corvara, Colle Croce, Colle Monsignore, Cotardo, Gli Stazzi, Luberti, Noce Varvanese, Valto Val Peschietao, at San Vi Vignali.<ref>{{cita|Natalia, 2012|pp. 463-466.}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.comunecanistro.it/jsps/Descrizione_Sentieri.jsp|titolo=Descrizione sentieri|editore=Comune di Canistro|accesso=19 ottobre 2024}}</ref> == Mga monumento at tanawin == === Mga pook arkeolohiko === Noong 2014, sinimulan ng administrasyong munisipal ng bayan ng Rovetano ang isang kampanya ng paghuhukay sa arkeolohiya na nagbunyag ng ilang labi ng orihinal na medyebal na bahagi, na malamang ay mula pa noong ika-11 siglo. Ang mga bakas ng nawawalang simbahan ng San Vito, sa lugar ng San Vito Vecchio, ay mula pa noong ika-10 at ika-11 siglo.<ref>{{cita web|url=http://ilcentro.gelocal.it/laquila/cronaca/2014/12/23/news/canistro-risorge-la-chiesa-di-san-vito-1.10551135|titolo=Canistro, risorge la chiesa di San Vito|editore=Il Centro|accesso=|dataarchivio=7 aprile 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150407225107/http://ilcentro.gelocal.it/laquila/cronaca/2014/12/23/news/canistro-risorge-la-chiesa-di-san-vito-1.10551135|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150407225107/http://ilcentro.gelocal.it/laquila/cronaca/2014/12/23/news/canistro-risorge-la-chiesa-di-san-vito-1.10551135 |date=2015-04-07 }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 2hgtpkcv86pjf5uja6m4z45biqdowq9 Cansano 0 159529 2236400 1927232 2026-10-24T02:11:31Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375328224|Cansano]]" 2236400 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cansano|official_name=Comune di Cansano|image=Cansano, panorama.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Cansano-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|0|19|N|14|0|46|E|region:IT_type:city(268)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Mario Ciampaglione|area_footnotes=|area_total_km2=37.70|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Cansanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=835|saint=[[John the Baptist|Juan Bautista]]|day=Hunyo 24|postal_code=67030|area_code=0864|website=|footnotes=}}Ang '''Cansano''' ({{IPA|it|kanˈsaːno|pron}}; ''Ang Canẓánə'' sa [[Wikang Napolitano|Abruzzese Napolitano]]<ref>{{Cite book |author=Ernesto Giammarco |title=Dizionario abruzzese e molisano |publisher=Edizioni dell'Ateneo |year=1990 |volume=6 |page=66 |language=it}}{{No ISBN}}</ref>) ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]] [[Italya]]. Ito ay bahagi ng [[Liwasang Pambansa ng Maiella|Maiella National Park]].<ref>{{Cite web |title=Cansano |url=https://www.parcomajella.it/Cansano-1.htm}}</ref> Kilala ang Cansano sa arkeolohikong pagkakatuklas sa bayang [[Mga Italiko|Italiko]] at [[Sinaunang Roma|Romanong]] bayan ng ''[[Ocriticum]]'', na naging isang liwasang arkeolohiko.<ref name="Ocriticum, su abruzzoturismo.it">{{Cite web |title=Parco archeologico "Ocriticum" |url=https://abruzzoturismo.it/it/parco-archeologico-ocriticum-cansano-aq |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209021556/https://www.abruzzoturismo.it/it/parco-archeologico-ocriticum-cansano-aq |archive-date=2023-02-09 |access-date=2023-02-26}}</ref> == Heograpiya at klima == [[File:Abruzzo_Cansano.jpg|left|thumb| Ang kanayunan na nakapalibot sa Cansano]] Ang Cansano ay matatagpuan {{Convert|9|km|mi|abbr=on}} mula sa [[Sulmona]], sa isang burol malapit sa [[Valle Peligna]], sa {{Convert|835|m|ft|abbr=on}} m sa ibabaw ng [[antas ng dagat]].<ref name="comune-italia">{{Cite web |title=Comune di Cansano |url=https://www.comune-italia.it/comune-cansano.html |access-date=26 February 2023 |language=it}}</ref> Ang pinakamababang altitud ng munisipalidad ng Cansano ay {{Convert|599|m|ft|abbr=on}}, habang ang pinakamataas ay {{Convert|1792|m|ft|abbr=on}}.<ref name="italia.indettaglio">{{Cite web |title=Comune di Cansano |url=https://italia.indettaglio.it/ita/abruzzo/cansano.html |access-date=26 February 2023 |language=it}}</ref> Ang lawak ng teritoryo ng munisipyo ay {{Convert|37.70|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name="italia.indettaglio" /> Ang bayan ay bahagi ng halos buo at natural na tanawin. Bahagi ng [[Liwasang Pambansa ng Maiella]] ang bahagi ng bayan, at sa partikular, ang kakahuyan ng Sant'Antonio at ang daanan ng San Leonardo. Mas mainam din ang lokasyon para sa paglalakbay sa mga pinakaaktibong sentro ng turista sa lugar; ang [[Campo di Giove]], [[Pacentro]], [[Pescocostanzo]], at Sulmona. Ang bayan ay may klimang mabundok,<ref name="comune-italia" /> na may mainit at tuyong tag-araw at malamig at maulang taglamig. Gayumpaman, sa paglipas ng panahon ay nagkaroon ng mga pagkakaiba-iba sa klima, na ngayon ay bahagyang mas mahalumigmig sa tag-araw at hindi gaanong maniyebe sa taglamig. == Kasaysayan == [[File:Cansano_(AQ)_-_Piazza_XX_Settembre.JPG|left|thumb| Piazza XX Settembre sa Cansano]] Itinayo bilang isang [[peyudo]] at [[toreng bantay]] noong unang bahagi ng [[Gitnang Kapanahunan]],<ref name="abruzzoturismo">{{Cite web |title=Cansano |url=https://www.abruzzoturismo.it/it/cansano |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323203700/https://abruzzoturismo.it/it/cansano |archive-date=23 March 2023 |access-date=26 February 2023 |language=it}}</ref> ito ay lumaganap pangunahin sa pagitan ng ika-19 at ika-20 siglo, kasunod ng [[lindol sa Abruzos noong 1706]]. Noong 1904, naging independiyenteng munisipalidad ang Casano.<ref>{{Cite web |title=Storia di Cansano |url=http://www.comune.cansano.aq.it/zf/index.php/storia-comune/}}</ref> Mula 1807 hanggang 1811, ang Cansano ay isang ''[[frazione]]'' ng [[Introdacqua]], pagkatapos mula sa taong iyon hanggang 1829 ito ay isang ''frazione'' ng [[Pacentro]].<ref name="asciatopo.xoom.it" /> Nakamit nito ang awtonomiya ng munisipyo hanggang 1846, nang muling pinagsama-sama ito sa Pacentro hanggang 1855.<ref name="asciatopo.xoom.it" /> Ang Cansano ay naging ''frazione'' ng [[Campo di Giove]] mula 1855 hanggang 1904, nang tuluyan nitong mabawi ang awtonomiya ng munisipyo.<ref name="asciatopo.xoom.it">{{Cite web |title=Geo-storia amministrativa d'Abruzzo: provincia di Abruzzo Ulteriore II o dell'Aquila |url=https://asciatopo.xoom.it/ammi_aq.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023121405/https://asciatopo.xoom.it/ammi_aq.html |archive-date=2021-10-23 |access-date=2023-02-26}}</ref> == Demograpiko == {{Historical populations|1861|1233|1871|1310|1881|1335|1901|1438|1911|1834|1921|1770|1931|1753|1936|1658|1951|1556|1961|851|1971|545|1981|430|1991|357|2001|270|2011|282|2021|205|type=|align=center|footnote=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]] historical data 1861–2011<ref>{{Cite web|url=http://dati.istat.it/Index.aspx|title=Statistiche I.Stat|publisher=[[Istituto nazionale di statistica|ISTAT]]|access-date=28 December 2012}}</ref>|cols=2|graph-pos=bottom}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category|Cansano}} * [https://www.comune.cansano.aq.it/hh/index.php Opisyal na website] * [https://www.treccani.it/enciclopedia/cansano Cansano] sa Treccani.it * [https://www.sapere.it/enciclopedia/Cansano.html Cansano] sa sapere.it * [https://www.cansanonelmondo.it/ Cansano nel mondo] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] nohm5jwd5d9b0g9ljlbcxfji1xri0f6 Capestrano 0 159530 2236399 2234305 2026-10-24T02:07:14Z Ryomaandres 8044 2236399 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Capestrano|istat=|postal_code=67022|coordinates_footnotes=|pushpin_map_alt=|map_caption=|map_alt=|shield_alt=|image_alt=|imagesize=|coordinates={{coord|42|16|10|N|13|46|0|E|region:IT_type:city(952)|display=inline,title}}|footnotes=|website={{official website|http://www.comunedicapestrano.it}}|day=23 October|saint=San Juan ng Capestrano|population_demonym=Capestranesi|image_skyline=Capestrano 2007 by-RaBoe 001.jpg|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=43.66|area_footnotes=|elevation_m=465|elevation_footnotes=|mayor_party=|mayor=Antonio D'Alfonso|frazioni=[[Capodacqua]], Forca di Penne, Santa Pelagia, Scarafano|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|pushpin_label_position=|image_map=|image_shield=Capestrano-Stemma.png|image_caption=|area_code=0862}}'''Capestrano''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Capëstranë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) at maliit na bayan na may 885 mga naninirahan (2017), sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Italya]]. Matatagpuan ito sa [[Pambansang Parke ng Gran Sasso e Monti della Laga]]. == Kasaysayan == === Sinaunang panahon === Sa nekropolis ang rebulto ng "[[Mandirigma ng Capestrano]]" (ika-6 na siglo BK) ay natagpuan habang nagtatrabaho ang isang magbubukid. Ang {{Convert|2.09|m|ft}} matangkad na rebulto ay nangangahulugan ng isang maagang italikong mandirigma sa buong kasuotan, ang Hari ng [[Vestini|tribong Vestini]], Naevius Pompuledius, ay nililok ng eskultor na si Aninis. Ngayon ang estatwa ay nasa Pambansang Arkeolohikal na Museo ng Abruzzi sa [[Lungsod ng Chieti|Chieti]]. == Mga kilalang mamamayan == * Si San [[Juan ng Capistrano|Giovanni da Capistrano]] (Juan ng Capistrano), isang Italyanong prayle, teologo, ingkuwisidor ay isinilang dito noong 1386. * Ang ipinanganak sa Italya na Amerikanong kompositor na si [[Dalmazio Santini]] (1923-2001) ay ipinanganak dito. * Si Eugene Victor Alessandroni ay isinilang sa Capestrano noong 1887. Lumipat siya kasama ang kaniyang pamilya sa Philadelphia, Pennsylvania noong 1890. Nagtapos siya sa University of Pennsylvania Law School. Noong 1927 siya ang naging unang hukom na Italyano-Amerikano sa Pennsylvania nang siya ay itinalaga sa Hukuman ng Karaniwang Pleas, ika-1 distrito ng Pennsylvania. Nahalal siyang hukom ng Hukuman ng Karaniwang Pleas, ika-1 Distrito ng Pennsylvania, para sa termino, 1928-1938, muling nahalal para sa mga termino, 1938-1958. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] <references />{{Lalawigan ng L'Aquila|nocat=yes}} 4lan2radi5nx5pvz60egp1f0eb38j0r Capistrello 0 159531 2236416 1927233 2026-10-24T02:36:13Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375328785|Capistrello]]" 2236416 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Capistrello|official_name=Comune di Capistrello|native_name=|image=Capistrello dall'altopiano della Renga.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|58|25|N|13|24|0|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=[[Corcumello]], [[Pescocanale]]|mayor_party=Noi per Capistrello|mayor=Francesco Ciciotti|area_footnotes=|area_total_km2=60.97|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Capistrellani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=734|saint=San [[Antonio ng Padua]]|day=Hunyo 13|postal_code=67053|area_code=0863|website={{official website|https://www.comune.capistrello.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Capistrello''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa hangganan sa pagitan ng itaas na lambak ng [[Ilog Liri]] at ng [[Marsica]]. Hinahangganan ng Capistrello ang mga sumusunod na munisipalidad: [[Avezzano]], [[Canistro]], [[Castellafiume]], [[Filettino]] ([[Lalawigan ng Frosinone|Frosinone]]), [[Luco dei Marsi]], [[Scurcola Marsicana]], at [[Tagliacozzo]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 1hjed76h8c5f7ipabv93v6pjzp1cd9w 2236417 2236416 2026-10-24T02:37:23Z Ryomaandres 8044 2236417 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Capistrello|official_name=Comune di Capistrello|native_name=|image=Capistrello dall'altopiano della Renga.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|58|25|N|13|24|0|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=[[Corcumello]], [[Pescocanale]]|mayor_party=Noi per Capistrello|mayor=Francesco Ciciotti|area_footnotes=|area_total_km2=60.97|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Capistrellani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=734|saint=San [[Antonio ng Padua]]|day=Hunyo 13|postal_code=67053|area_code=0863|website={{official website|https://www.comune.capistrello.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Capistrello''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa hangganan sa pagitan ng itaas na lambak ng [[Ilog Liri]] at ng [[Marsica]]. Hinahangganan ng Capistrello ang mga sumusunod na munisipalidad: [[Avezzano]], [[Canistro]], [[Castellafiume]], [[Filettino]] ([[Lalawigan ng Frosinone|Frosinone]]), [[Luco dei Marsi]], [[Scurcola Marsicana]], at [[Tagliacozzo]]. == Heograpiya == === Klima === Ang Capistrello ay nailalarawan sa pamamagitan ng malamig na taglamig at banayad na tag-init, na may pangkaraniwang pinakamababang temperatura na medyo mababa sa buong taon. Ang pangkaraniwang taunang temperatura ay 10.5°C (50.5°F), na may average na 91 na hamog na nagyelo bawat taon. Ang pinakamalamig na buwan ay Enero, na may pangkaraniwang 2.3°C (36.5°F), at ang pinakamainit ay Hulyo at Agosto, na parehong may 20.0°C (68.2°F). Ang pinakamataas na temperatura na naitala sa Capistrello ng isang opisyal na estasyon ng panahon ay 42.0°C (108.8°F), habang ang pinakamababang naitala ay −20.0°C (−4°F). Ang bayan, tulad ng karamihan sa rehiyon ng Marsica, ay napapailalim sa matinding hamog na nagyelo sa panahon ng malamig na pag-alon ng hangin. Ang makasaysayang pag-ulan ay humigit-kumulang 1,091.3 mm (43.2 pulgada) bawat taon, na ipinamamahagi sa loob ng 95 araw na may presipitasyon. Ang pinakamaulan na panahon ay taglagas, na sinusundan ng taglamig at tagsibol, kung saan maaaring magkaroon ng malalakas na pag-ulan ng niyebe, habang sa tag-araw ay may average na 125 mm na ulan na bumabagsak sa loob ng 15 araw ng tag-ulan.<ref>{{cita web|url=http://cetemps.aquila.infn.it/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=119|titolo=Archivio storico dati ARSSA|editore=Cetemps|accesso=}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.arssa.abruzzo.gov.it/attachments/article/269/REGIONE%20ABRUZZO%20ultima%20versione%206%20x%20WEB.pdf|titolo=Analisi spazio temporali delle precipitazioni nella Regione Abruzzo|formato=PDF|editore=Regione Abruzzo|accesso=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160309103300/http://www.arssa.abruzzo.gov.it/attachments/article/269/REGIONE%20ABRUZZO%20ultima%20versione%206%20x%20WEB.pdf|dataarchivio=9 marzo 2016}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] top9ahhdtc9ubb87iwesrmmolcnojnj Capitignano 0 159532 2236508 1927234 2026-10-24T05:52:06Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375328820|Capitignano]]" 2236508 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Capitignano|official_name=Comune di Capitignano|native_name=|image=View of Capitignano.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|31|22|N|13|17|54|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Mapolino, Sivignano|mayor_party=|mayor=Maurizio Pelosi|area_footnotes=|area_total_km2=30.62|population_footnotes=|population_demonym=Capitignanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=916|saint=|day=Nobyembre 24|postal_code=67014|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.capitignano.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Capitignano''' ([[diyalektong Sabino]]: ''{{Lang|it|Capignànu}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso e Monti della Laga]]. Bahagi ng teritoryo ng munisipalidad ay nasa loob ng teritoryo ng natural na reserba ng Lawa ng Campotosto at ng Valle del Tronto. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] hj6v4c4avc0oxswfnwy3lhkluefg4lr 2236530 2236508 2026-10-24T06:14:23Z Ryomaandres 8044 2236530 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Capitignano|official_name=Comune di Capitignano|native_name=|image=View of Capitignano.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|31|22|N|13|17|54|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Mapolino, Sivignano|mayor_party=|mayor=Maurizio Pelosi|area_footnotes=|area_total_km2=30.62|population_footnotes=|population_demonym=Capitignanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=916|saint=|day=Nobyembre 24|postal_code=67014|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.capitignano.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Capitignano''' ([[diyalektong Sabino]]: ''{{Lang|it|Capignànu}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso e Monti della Laga]]. Bahagi ng teritoryo ng munisipalidad ay nasa loob ng teritoryo ng natural na reserba ng Lawa ng Campotosto at ng Valle del Tronto. == Mga pinagmulan ng pangalan == Pinatunayan noong ika-10 siglo bilang (sa villa que nominatur) Capitizanus,<ref>{{Cita web|url=https://books.google.fr/books?id=Lm78PBCMx4kC&pg=PA228&dq=%22nominatur+capitizanus%22&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwim05LSsdL3AhVR-YUKHfc2ANMQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=%22nominatur%20capitizanus%22&f=false|titolo=G. Fatteschi, Memorie istorico-diplomatiche, Camerino, 1801}}</ref> ito ay isang [[predial]] na toponimo, (fundus) Capitonianus, mula sa Romanong personal na Capitonius. == Kasaysayan == Noong 1906, itinatag sa [[Bolonia]] ang Società Anonymous d'Imprese Industriali dell'Alto Aquilano (na kalaunan ay nakilala bilang Società Anonima Industriale dell'Aterno, o SIA), na nagtaguyod sa pagtatayo ng isang linya ng riles sa pagitan ng [[L'Aquila]] at [[Dagat Adriatico|Adriatico]] na dadaan sa Capitignano. Sa kabila ng kakulangan ng mga pang-araw-araw na biyahe, ang labis na haba ng biyahe - mga 90 minuto, pagkatapos ay agad na nabawasan sa 70, para sa mahigit 30 km ng riles - at, dahil dito, isang mababang trapiko ng pasahero, ang riles ay nagkaroon ng mahusay na epekto sa trapiko ng kargamento, dahil din sa pagtaas ng pagkuha ng bangin; bilang karagdagan dito, ang mga troso, ladrilyo, mga alagang hayop, lana, at mga pagkain sa pangkalahatan (lalo na ang mga kastanyas) ay dinala sa L'Aquila,<ref name="Ferrovia">{{cita web|url=http://www.ilmondodeitreni.it/lineeferroviarie/faqcapitignano.html|autore=ilmondodeitreni.it|titolo=Ferrovia L'Aquila-Capitignano|accesso=26 febbraio 2015}}</ref> kaya pinalaki ang ekonomiya ng bayan na, sa senso noong 1921, ay lumampas sa 2,000 yunit sa unang pagkakataon. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 4ah7woq5be0z5ys69idn7egyliz2sb1 Cappadocia, Abruzos 0 159533 2236558 2234316 2026-10-24T07:08:46Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Cappadocia, Abruzzo]] sa [[Cappadocia, Abruzos]] 2234316 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cappadocia|province=[[Lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|website={{official website|http://www.cappadocia.terremarsicane.it}}|area_code=0863|postal_code=67060|day=3 Pebrero|saint=[[San Blas]] at [[Margarita ang Birhen|Santa Margarita]]|elevation_m=1108|elevation_footnotes=|population_demonym=Cappadociani|population_footnotes=|area_total_km2=67.20|area_footnotes=|mayor=Lucilla Lilli|mayor_party=|frazioni=Camporotondo, Petrella Liri, Verrecchie|region=[[Abruzzo]]|official_name=Comune di Cappadocia|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|00|27|N|13|16|51|E|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Cappadocia-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Cappadocia_pan_12_2015.jpg|native_name=|footnotes=}}Ang '''Cappadocia''' (sa [[Wikang Napolitano|Diyalektong Marsicano]] ''{{Lang|nap|Cappadoza}}''<ref>{{Cite book|last=VV.|first=AA.|title=Dizionario di toponomastica. Storia e significato dei nomi geografici italiani|publisher=Garzianti|year=1996|isbn=|location=Milan|pages=136}}</ref>) ay isang ''[[komuna]]'' at bayan na may tinatayang 550 na mga naninirahan<ref>{{Cite web|url=http://demo.istat.it/bilmens2019gen/query.php?lingua=ita&Rip=S4&Reg=R13&Pro=P066&Com=23&submit=Tavola|website=demo.istat.it|access-date=26 May 2020|title=Archive copy|archive-date=13 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813144717/http://demo.istat.it/bilmens2019gen/query.php?lingua=ita&Rip=S4&Reg=R13&Pro=P066&Com=23&submit=Tavola|url-status=dead}}</ref> sa [[lalawigan ng L'Aquila]] sa rehiyon ng [[Abruzzo]] ng gitnang Italya. Bahagi ito ng [[Marsica]]. Bahagi rin ito ng club ng "''Borghi autentici d'Italia" (Ingles: Mga Tunay na [[Boro]] ng Italya)''. == Pisikal na heograpiya == Ang lugar, na napapabilang sa Lambak ng Nerfa, sa may Kabundukang Caresolain (Padiglione at Aurunzo), at minamarkahan nito ang hangganan sa pagitan ng [[Abruzzo]] at [[Lazio]], sa gitna ng Appenino Centrale Abbruzzese. Ito ay 100km mula sa [[Roma]]<ref name=":0">Distance given by Google Maps</ref> 135km mula [[Pescara]], 68 mula [[L’Aquila (lungsod)|L'Aquila]] at 22 mula sa [[Avezzano]]. Kasama sa [[komuna]] ang mga [[frazione]] ng [[Petrella Liri]], [[Verrecchie|Verrechie]], at ang tunguhing pangturista ng Camporotondo, na kabilang sa Kabundukang Cesca, at ang [[homonimo|kapangalang]] ski station. == Kultura == === Mga tradisyon at kuwentong-bayan === Taon-taon tuwing ika-3 ng Pebrero, ipinagdiriwang ang kapistahan ni [[San Blas]], na kasama ni Santa [[Margarita ng Antioquia|Margarita]], ay kapuwa-patron ng munisipalidad ng Cappadocia. == Ekonomiya == === Turismo === Ang munisipalidad ng Cappadocia ay bahagi ng pambansang asosasyon ng mga ''Borghi autentici d'Italia'' (Nga tunay na nayon ng Italya).<ref>{{cita web|url=http://www.borghiautenticiditalia.it/borgo/cappadocia|titolo=Cappadocia (Abruzzo)|sito=Borghi Autentici d'Italia|accesso=22 dicembre 2016}}</ref> == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] rkqxqql88lbabm4tvhai624mkb0cupx Carapelle Calvisio 0 159535 2236510 1927235 2026-10-24T05:55:03Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375329190|Carapelle Calvisio]]" 2236510 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Carapelle Calvisio|official_name=Comune di Carapelle Calvisio|native_name=|image=Carapelle Calvisio.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Carapelle Calvisio-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|18|1|N|13|41|8|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Domenico Di Cesare|area_footnotes=<ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref>|area_total_km2=14.79|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web|title=Resident population|url=https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref>|population_demonym=Carapellesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=910|istat=|saint=[[San Pancracio|San Pancrazio martire]]|day=Mayo 12|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Carapelle Calvisio''' ay isang nayon at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa natural na parke na kilala bilang [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso e Monti della Laga]] sa taas na {{Convert|900|m|ft}} sa ibabaw ng antas ng dagat. Ito ay kilala bilang isa sa mga komuna na hindi alpine na may pinakakaunting populasyon sa Italya, na may populasyon na 68 noong 2026.<ref name="population"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en "Resident population"]. </cite></ref> Ito rin ang [[Talaan ng mga munispalidad sa Abruzos|munisipalidad na may pinakakaunting populasyon sa Abruzos]], kapantay ng [[Montelapiano]]. Ito ay matatagpuan ilang kilometro mula sa makasaysayang kastilyo na [[Rocca Calascio]]. Ang lokasyon ng Carapelle Calvisio (na pinaghihiwalay ng isang bundok mula sa lugar ng L'Aquila) ang nagligtas dito mula sa malubhang pinsala noong [[lindol sa L'Aquila noong 2009]]. == Demograpiko == Sa taong 2026, ang populasyon ay 68, kung saan 52.9% ay lalaki, at 47.1% ay babae. Ang mga menor de edad ay bumubuo sa 8.8% ng populasyon, at ang mga nakatatanda ay bumubuo sa 38.2%. {{Historical populations|1861|796|1871|834|1881|856|1901|969|1911|1001|1921|1002|1931|692|1936|645|1951|578|1961|337|1971|179|1981|144|1991|125|2001|95|2011|85|2021|78|cols=2|align=none|source=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1991|trans-title=Resident population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1991|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/RML0050288Pop_res_cens_1861_1991.pdf|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112200324/https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/RML0050288Pop_res_cens_1861_1991.pdf |archive-date=2025-11-12|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries">{{cite web |title=Resident population - Time series|url=https://esploradati.istat.it/databrowser/#/en/censpop/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref>}} === Imigrasyon === Sa taong 2025, ang populasyon ng mga ipinanganak sa ibang bansa ay 10, na bumubuo sa 14.3% ng kabuuang populasyon. Ang pinakamalaking dayuhang bansang pinagmulan ay ang [[Brasil|Brazil]] na may 3 residente, ang iba ay nasa 1.<ref name="foreignborn">{{Cite web |title=Resident population by sex, municipality and citizenship |url=https://demo.istat.it/app/?i=RCS&a=&l=en |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20070905173752/http://www.prolococarapelle.it/ Mga larawan at balita ng Carapelle] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] p7ipeiyrpr8n51ft5o7gyo3uqmj7nlc Castel di Ieri 0 159537 2236511 1927236 2026-10-24T05:56:12Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375331368|Castel di Ieri]]" 2236511 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castel di Ieri|official_name=Comune di Castel di Ieri|native_name=|image=Panorama del centro storico.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|6|58|N|13|44|37|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=18.75|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Casteldieresi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=519|saint=[[Donato ng Arezzo|San Donato]]|day=Setyembre 3|postal_code=67020|area_code=0864|website=|footnotes=|istat=066027|frazioni=[[Castelvecchio Subequo]], [[Cocullo]], [[Goriano Sicoli]], [[Raiano]]}}Ang '''Castel di Ieri''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] q8imhdm454pf8053odahtjuj8ill9lz 2236531 2236511 2026-10-24T06:17:11Z Ryomaandres 8044 2236531 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castel di Ieri|official_name=Comune di Castel di Ieri|native_name=|image=Panorama del centro storico.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|6|58|N|13|44|37|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=18.75|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Casteldieresi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=519|saint=[[Donato ng Arezzo|San Donato]]|day=Setyembre 3|postal_code=67020|area_code=0864|website=|footnotes=|istat=066027|frazioni=[[Castelvecchio Subequo]], [[Cocullo]], [[Goriano Sicoli]], [[Raiano]]}}Ang '''Castel di Ieri''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Heograpiya == Ang pangunahing Via Roma ay nagsisimula sa simbahan ng Santa Maria Assunta in Cielo at paikot-ikot patungo sa simbahan ng Santa Croce, sa ibaba lamang ng tore, habang ang iba pang mga kalye ay nakaayos sa isang radyal na pagkakalatag sa loob ng sinaunang bayan na protektado ng mga pader. Ang mga tirahan "sa labas ng mga pader," na itinayo mula noong huling bahagi ng ika-19 na siglo, ay mga mababang-taas na villa na matatagpuan sa kahabaan ng Via Nazionale, Via della Fonte, Via San Pio, at Via Sanguineto. Ang lugar ng agrikultura ay pangunahing maburol, na nakasentro sa kapatagan ng "Wcenna" (patungo sa [[Goriano Sicoli]]), isang pangalang hango sa Vecellanus. Ang lugar ng agrikultura ay napapalibutan ng Bundok Ventola-Urano na may daanan ng "Le Cese Piane" (sa silangan) at, sa kanluran, ng Bundok della Selva na may daanan ng Forca Caruso at Bundok Ventrino na may burol ng Narola/Le Castagne. Sa likuran, sa hilagang-kanluran, nakatayo ang 2,349-metrong taas na hanay ng bundok ng [[Bundok Sirente]]. == Mga pangyayari == === Mga pangyayari === Ang Castel di Ieri Rock Nights, isang pangyayari ng musikang rock na itinatag noong 2002 at karaniwang isinasagawa sa ikalawang kalahati ng Agosto. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] maivpvupudbllx8hizvb80g9seyvdmh 2236532 2236531 2026-10-24T06:17:26Z Ryomaandres 8044 /* Mga pangyayari */ 2236532 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castel di Ieri|official_name=Comune di Castel di Ieri|native_name=|image=Panorama del centro storico.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|6|58|N|13|44|37|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=18.75|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Casteldieresi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=519|saint=[[Donato ng Arezzo|San Donato]]|day=Setyembre 3|postal_code=67020|area_code=0864|website=|footnotes=|istat=066027|frazioni=[[Castelvecchio Subequo]], [[Cocullo]], [[Goriano Sicoli]], [[Raiano]]}}Ang '''Castel di Ieri''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Heograpiya == Ang pangunahing Via Roma ay nagsisimula sa simbahan ng Santa Maria Assunta in Cielo at paikot-ikot patungo sa simbahan ng Santa Croce, sa ibaba lamang ng tore, habang ang iba pang mga kalye ay nakaayos sa isang radyal na pagkakalatag sa loob ng sinaunang bayan na protektado ng mga pader. Ang mga tirahan "sa labas ng mga pader," na itinayo mula noong huling bahagi ng ika-19 na siglo, ay mga mababang-taas na villa na matatagpuan sa kahabaan ng Via Nazionale, Via della Fonte, Via San Pio, at Via Sanguineto. Ang lugar ng agrikultura ay pangunahing maburol, na nakasentro sa kapatagan ng "Wcenna" (patungo sa [[Goriano Sicoli]]), isang pangalang hango sa Vecellanus. Ang lugar ng agrikultura ay napapalibutan ng Bundok Ventola-Urano na may daanan ng "Le Cese Piane" (sa silangan) at, sa kanluran, ng Bundok della Selva na may daanan ng Forca Caruso at Bundok Ventrino na may burol ng Narola/Le Castagne. Sa likuran, sa hilagang-kanluran, nakatayo ang 2,349-metrong taas na hanay ng bundok ng [[Bundok Sirente]]. == Kultura == === Mga pangyayari === Ang Castel di Ieri Rock Nights, isang pangyayari ng musikang rock na itinatag noong 2002 at karaniwang isinasagawa sa ikalawang kalahati ng Agosto. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] cjqt8au6iu707mkkiyfw0hnkgwpvfuo Castel del Monte, Abruzos 0 159538 2236560 2234319 2026-10-24T07:08:59Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Castel del Monte, Abruzzo]] sa [[Castel del Monte, Abruzos]] 2234319 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya |name=Castel del Monte |frazioni= |website= |area_code=0862 |postal_code=67023 |day=7 Agosto |saint=[[Donato ng Arezzo|San Donato]] |elevation_m=1346 |elevation_footnotes= |population_demonym=Castellani |population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> |area_total_km2=57.83 |area_footnotes= |mayor=Luciano Mucciante |mayor_party= |province=[[Lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ) |official_name=Comune di Castel del Monte |region=[[Abruzzo]] |coordinates_footnotes= |coordinates={{coord|42|22|0|N|13|43|44|E|region:IT_type:city(480)|display=inline}} |pushpin_map_alt= |pushpin_label_position= |map_caption= |map_alt= |image_map= |shield_alt= |image_shield=Castel del Monte-Stemma.png |image_caption= |image_alt= |imagesize= |image_skyline=Veduta Castel del Monte (AQ).jpg |footnotes= }} Ang '''Castel del Monte''' ay isang medyebal at Renasimiyentong [[burol na bayan]] at ''[[komuna]]'' sa [[lalawigan ng L'Aquila]] sa hilagang [[Abruzzo]], Italya. Matatagpuan sa gitna ng bulubundukin ng [[Gran Sasso]], ang bayan ay makikita sa isang matarik na burol na matatagpuan sa ilalim ng mga tuktok ng bundok malapit sa mataas na kapatagan ng [[Campo Imperatore]]. Matatagpuan ang Castel del Monte sa tapat ng sinaunang [[portipikasyon|kuta]] ng bundok ng [[Rocca Calascio]] at nakaharap sa Monte Sirente sa di-kalayuan. Matatagpuan ito sa [[Pambansang Parke ng Gran Sasso e Monti della Laga]]. == Kasaysayan == Ang pangalang ''Castel del Monte'' ay mula sa Latin na ''Castellum Montis'', nangangahulugang "kuta ng bundok". Ang unang katibayan ng paninirahan ng tao ay ang mga labi mula sa ika-11 siglo BK na natuklasan sa lambak sa ilalim ng Castel del Monte at pinaniniwalaang mula sa isang sinaunang [[nekropolis]] Noong ika-4 na siglo BK, sinakop ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]] ang lugar at itinatag ang ''Città delle Tre Corone'', ang pangalang nangangahulugang "bayan ng tatlong korona". Ang bayan na ito ay kalaunan ay inabandunang matapos ang pagbagsak ng [[Kanlurang Imperyong Romano]], at pinalitan ng pinatibay na bayan ng [[Ricetto]] na ngayon ay ang pinakalumang bahagi ng Castel del Monte. <!-- [[File:Porta_San_Rocco,_Castel_del_Monte,_Abruzzo.jpg|left|thumb|250x250px| Porta San Rocco, ang pangunahing tarangkahan sa makasaysayang Castel del Monte. Hanggang sa pagtatapos ng ika-19 na Siglo, ang limang tarangkahang-bayan ng lungsod ay nakasara tuwing gabi upang maiwasang ang mga tulisan|link=Special:FilePath/Porta_San_Rocco,_Castel_del_Monte,_Abruzzo.jpg]] --> Ang unang naitala na pagbanggit sa Castellum Del Monte ay dumating noong 1223 sa isang [[bulang pampapa]] ni [[Papa Honorio III]]. Noong 1298, ang Konde ng Aquaviva ay sumakop sa bayan. Noong 1474, dumaan ito kay [[Alessandro Sforza]] at ilang sandali pa sa mga [[Piccolomini]]. Noong 1501, sinamsam ng mga pwersang tapat sa [[Espanya]] ang Castel del Monte dahil sa katapatan ng bayan sa [[Pransiya]]. Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, dahil sa krisis sa pagsasaka ng tupa na dulot ng pagbagsak ng produksiyon ng lana sa Italya, na napalitan ng mas mapagkompitensiyang mga dayuhang lana o sintetikong mga hibla, isang napakalaking alon ng emigrasyon, pangunahin na sa Pransiya at Belhika muna, at pagkatapos ay sa malalaking industriyal na lungsod sa hilagang Italya, ang nawalan ng halos siyam na sampung bahagi ng populasyon ng bayan, isang penomenong sa kasamaang palad ay karaniwan sa lahat ng kalapit na munisipalidad at halos lahat ng mga komunidad sa mga bundok ng L'Aquila. <!-- [[File:Chiesa_di_San_Rocco,_Castel_del_Monte,_Abruzzo.jpg|left|thumb|250x250px| Ang Chiesa di San Rocco, na itinayo katabi ng pangunahing portada ng bayan pagkatapos ng salot noong 1656|link=Special:FilePath/Chiesa_di_San_Rocco,_Castel_del_Monte,_Abruzzo.jpg]] --> == Mga tala == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.casteldelmonte.aq.it/ Opisyal na website] * [http://www.borghitalia.it/html/borgo_it.php?codice_borgo=351&codice=elenco&page=1, Borghi più belli d'Italia ako] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205122049/http://www.borghitalia.it/html/borgo_it.php?codice_borgo=351&codice=elenco&page=1, |date=2012-02-05 }} * [http://www.lanottedellestreghe.org/ Pista ng "The Night of the Witches", ''La Notte delle Streghe'']{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] d5eiskfvm2n8sr9yr3hl1zsyqdjsiqd Castellafiume 0 159539 2236512 1927237 2026-10-24T05:56:49Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375331528|Castellafiume]]" 2236512 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castellafiume|official_name=Comune di Castellafiume|native_name=|image=Castellafiume pan 2016.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Castellafiume-Stemma.png|shield_size=60px|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|59|24|N|13|20|7|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=[[Pagliara dei Marsi]]|mayor_party=|mayor=Giuseppina Perozzi|area_footnotes=|area_total_km2=24.62|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Castellani (or Castellitti)|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=840|saint=|day=Disyembre 6|postal_code=67050|area_code=0863|website=|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066029}}Ang '''Castellafiume''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Heograpiya == Ang bayan ay matatagpuan sa mga dalisdis ng Bundok Aurunzo sa hilagang bahagi ng lambak ng Nerfa, sa [[Marsica]]. Ang teritoryo nito ay tinatawid ng ilog [[Ilog Liri|Liri]] at kabilang din ang ''[[frazione]]'' ng [[Pagliara dei Marsi]] na tinitirhan ng ilang dosenang residente, mga apat na kilometro mula sa kabesera ng munisipyo. Sa mga dalisdis ng Bundok Girifalco ay matatagpuan ang mga guho ng kastilyo ng Pagliara. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 8m7l951rx89ibsclmritea0of82bley 2236533 2236512 2026-10-24T06:18:59Z Ryomaandres 8044 2236533 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castellafiume|official_name=Comune di Castellafiume|native_name=|image=Castellafiume pan 2016.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Castellafiume-Stemma.png|shield_size=60px|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|59|24|N|13|20|7|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=[[Pagliara dei Marsi]]|mayor_party=|mayor=Giuseppina Perozzi|area_footnotes=|area_total_km2=24.62|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Castellani (or Castellitti)|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=840|saint=|day=Disyembre 6|postal_code=67050|area_code=0863|website=|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066029}}Ang '''Castellafiume''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Heograpiya == Ang bayan ay matatagpuan sa mga dalisdis ng Bundok Aurunzo sa hilagang bahagi ng lambak ng Nerfa, sa [[Marsica]]. Ang teritoryo nito ay tinatawid ng ilog [[Ilog Liri|Liri]] at kabilang din ang ''[[frazione]]'' ng [[Pagliara dei Marsi]] na tinitirhan ng ilang dosenang residente, mga apat na kilometro mula sa kabesera ng munisipyo. Sa mga dalisdis ng Bundok Girifalco ay matatagpuan ang mga guho ng kastilyo ng Pagliara. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas, na malayang ginagamit ng munisipalidad sa kabila ng kawalan ng pormal na atas na nagbibigay ng kapangyarihan, ay nagtatampok ng isang leon, na kinoronahan sa sinaunang estilo, sa isang asul na parang, na sumusuporta sa isang toreng Gibelino na may mga almenahe gamit ang mga kuko sa harap nito, na pawang gawa sa pilak. Ang bandila ay isang pulang tela. == Kultura == === Mga tradisyon === Sa buwan ng Mayo, ang mga patronal na kapistahan bilang pagpupugay sa mga kapuwa-patron na sina San [[Nicolas ng Bari]] at ang [[Mahal na Birhen ng Rosaryo]] ay isinasagawa taon-taon.<ref name="PA">{{cita web|url=https://www.portaleabruzzo.com/nav/tabcomuni.asp?id=1669|titolo=Comune di Castellafiume|editore=Il Portale d'Abruzzo|accesso=16 settembre 2022|dataarchivio=3 agosto 2018|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20180803134014/https://www.portaleabruzzo.com/nav/tabcomuni.asp?id=1669|urlmorto=sì}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] dp03v05t09mkasq177xrpmif6245rxm Castelvecchio Calvisio 0 159540 2236513 1927238 2026-10-24T05:57:40Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375331967|Castelvecchio Calvisio]]" 2236513 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castelvecchio Calvisio|official_name=Comune di Castelvecchio Calvisio|native_name=Castle Boyos|image=Castelvecchio Calvisio panorama.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|18|44|N|13|41|17|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=National Socialists|mayor=Luigina Antonacci|area_footnotes=|area_total_km2=15.32|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Castelvecchiesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=1045|saint=[[San Jose]]|day=Marso 19|postal_code=67020|area_code=0862|website={{official website|http://comune.castelvecchiocalvisio.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Castelvecchio Calvisio''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso e Monti della Laga]]. Ang pelikulang ''[[Bad Mom’s Christmas (2010 film)|Bad Mom's Christmas]]'' noong 2010 ay may mga eksenang nakalagay doon. Ang bayan ay tinutukoy sa [[The American (pelikula noong 2010)|The American]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}}{{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] hlk7cpkep9ydxxy2h6lhd67x6o2vwti 2236534 2236513 2026-10-24T06:20:17Z Ryomaandres 8044 2236534 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Castelvecchio Calvisio|official_name=Comune di Castelvecchio Calvisio|native_name=Castle Boyos|image=Castelvecchio Calvisio panorama.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|18|44|N|13|41|17|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=National Socialists|mayor=Luigina Antonacci|area_footnotes=|area_total_km2=15.32|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Castelvecchiesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=1045|saint=[[San Jose]]|day=Marso 19|postal_code=67020|area_code=0862|website={{official website|http://comune.castelvecchiocalvisio.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Castelvecchio Calvisio''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso e Monti della Laga]]. Ang pelikulang ''[[Bad Mom’s Christmas (2010 film)|Bad Mom's Christmas]]'' noong 2010 ay may mga eksenang nakalagay doon. Ang bayan ay tinutukoy sa [[The American (pelikula noong 2010)|The American]]. == Kasaysayan == Maraming Romano at pre-Romanong epigrapo na testimonya ang nagpapahiwatig na ang lugar ay tinirhan na mula pa noong sinaunang panahon, at noong panahon ng mga Romano, ang pagkakaroon ng isang Villa Calvisia, na kilala noong unang bahagi ng Gitnang Kapanahunan bilang Villa Magna, na matatagpuan sa lambak sa pagitan ng Castelvecchio at Carapelle Calvisio ay tila tiyak.<ref>{{Cita libro |pp=28-138 |titolo=Castelvecchio Calvisio storia e territorio |autore=Walter Morico |editore=Leandro Ugo Japadre |città=L'Aquila |anno=2003}}</ref> Noong 779 din, unang nabanggit ang napakahalagang [[simbahan]] ng San Cipriano, ang sinaunang simbahang parokya ng bayan, na ang mga natuklasan ay nagpapatotoo sa lahat ng iba't ibang makasaysayang panahon. Noong ika-15 siglo, ang Castelvecchio ay tinawag na Castello Vecchio della Baronia, mula noong ika-16 na siglo ay naitala ito bilang Castelvecchio Carapelle, at sa wakas ay ginamit ang kasalukuyang pangalan nito sa pamamagitan ng Dekretong Maharlika no. 1546 ng 30/07/1883. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}}{{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 62yknhhb3agml2pb5jjru7xucv60m8s Civitella Alfedena 0 159546 2236475 1927239 2026-10-24T04:32:29Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1379725372|Civitella Alfedena]]" 2236475 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Civitella Alfedena|official_name=Comune di Civitella Alfedena|image=Cividella Alfedena - Scorcio del Paese.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|45|59|N|13|56|37|E|region:IT_type:city(316)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Giuseppe Rossi|area_footnotes=|area_total_km2=29.49|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Civitellesi|elevation_footnotes=|elevation_m=1123|saint=|day=Disyembre 13|postal_code=67030|area_code=0864|website={{official website|https://www.comune.civitellaalfedena.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Civitella Alfedena''' ay isang maliit na bayan at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa puso ng [[Liwasang Pambansa ng Abruzos, Lacio, e Molise]]. == Heograpiya == === Teritoryo === Ang munisipalidad ay matatagpuan sa basin ng Alto [[Sangro]], sa gitna ng kabundukan ng [[Monti Marsicani]], sa paanan ng Bundok Sterpi d'Alto (1,966 m), na tinatanaw ang [[Lawa ng Barrea]], sa Abruzzo, Lazio, at Liwasang Pambansa ng Molise at kabilang ang Estriktong Reserbang Pangkalikasan ng Camosciara. Ang pangunahing daluyan ng tubig sa lugar ay ang Ilog Sangro, na tumatanggap ng isa sa mga unang sanga nito, ang Scerto, sa munisipalidad ng Civitella Alfedena. == Kasaysayan == '''Sinaunang panahon''' Ang lugar ng Alto Sangro ay tinitirhan na simula pa noong Itaas na Paleolitiko, gaya ng pinatutunayan ng mga natuklasang arkeolohiko sa kuwebang [[Achille Graziani]]. Malamang na ang mga unang naninirahan sa lugar ay mga grupo ng mga mangangaso mula sa mas mababang mga lugar, na paminsan-minsang umaabot sa mga bundok na ito upang maghanap ng batong pingkian at malalaking biktima. Bukod pa rito, ang ilang sinaunang nekropolis ay nagpapatotoo sa pagkakaroon, kahit man lang simula noong unang milenyo BK, ng mga naninirahang populasyon na nagsasagawa ng parehong agrikultura at pagsasaka ng mga hayop. Sa katunayan, maraming mga libingan ang natuklasan sa mga kalapit na bayan ng Val Fondillo at Colle Ciglio, na pawang nagmula pa noong panahon sa pagitan ng ika-6 at ika-5 siglo BC. Sa proseso ng Romanisasyon na sumunod sa [[Mga Digmaang Samnita|Digmaang Samnita]], ang transhumansiyang pastoralismo ay naghari sa Alto Sangro patungo sa kung saan ngayon ay hilagang [[Apulia|Puglia]]. == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|ITA}}[[Canal San Bovo|Kanal ng San Bovo]], Italya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Commons}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20061028063956/http://abruzzo2000.com/abruzzo/laquila/civitellaalfedena.htm Pahinang inialay kay Civitella Alfedena] {{In lang|en}} {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] kf99oa6tm2afmla9qigpaubnv2zpan3 2236476 2236475 2026-10-24T04:32:46Z Ryomaandres 8044 /* Kasaysayan */ 2236476 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Civitella Alfedena|official_name=Comune di Civitella Alfedena|image=Cividella Alfedena - Scorcio del Paese.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|45|59|N|13|56|37|E|region:IT_type:city(316)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Giuseppe Rossi|area_footnotes=|area_total_km2=29.49|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Civitellesi|elevation_footnotes=|elevation_m=1123|saint=|day=Disyembre 13|postal_code=67030|area_code=0864|website={{official website|https://www.comune.civitellaalfedena.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Civitella Alfedena''' ay isang maliit na bayan at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa puso ng [[Liwasang Pambansa ng Abruzos, Lacio, e Molise]]. == Heograpiya == === Teritoryo === Ang munisipalidad ay matatagpuan sa basin ng Alto [[Sangro]], sa gitna ng kabundukan ng [[Monti Marsicani]], sa paanan ng Bundok Sterpi d'Alto (1,966 m), na tinatanaw ang [[Lawa ng Barrea]], sa Abruzzo, Lazio, at Liwasang Pambansa ng Molise at kabilang ang Estriktong Reserbang Pangkalikasan ng Camosciara. Ang pangunahing daluyan ng tubig sa lugar ay ang Ilog Sangro, na tumatanggap ng isa sa mga unang sanga nito, ang Scerto, sa munisipalidad ng Civitella Alfedena. == Kasaysayan == === '''Sinaunang panahon''' === Ang lugar ng Alto Sangro ay tinitirhan na simula pa noong Itaas na Paleolitiko, gaya ng pinatutunayan ng mga natuklasang arkeolohiko sa kuwebang [[Achille Graziani]]. Malamang na ang mga unang naninirahan sa lugar ay mga grupo ng mga mangangaso mula sa mas mababang mga lugar, na paminsan-minsang umaabot sa mga bundok na ito upang maghanap ng batong pingkian at malalaking biktima. Bukod pa rito, ang ilang sinaunang nekropolis ay nagpapatotoo sa pagkakaroon, kahit man lang simula noong unang milenyo BK, ng mga naninirahang populasyon na nagsasagawa ng parehong agrikultura at pagsasaka ng mga hayop. Sa katunayan, maraming mga libingan ang natuklasan sa mga kalapit na bayan ng Val Fondillo at Colle Ciglio, na pawang nagmula pa noong panahon sa pagitan ng ika-6 at ika-5 siglo BC. Sa proseso ng Romanisasyon na sumunod sa [[Mga Digmaang Samnita|Digmaang Samnita]], ang transhumansiyang pastoralismo ay naghari sa Alto Sangro patungo sa kung saan ngayon ay hilagang [[Apulia|Puglia]]. == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|ITA}}[[Canal San Bovo|Kanal ng San Bovo]], Italya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Commons}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20061028063956/http://abruzzo2000.com/abruzzo/laquila/civitellaalfedena.htm Pahinang inialay kay Civitella Alfedena] {{In lang|en}} {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] srufx4opn34c8hfs98uahb6a6xk976j Civitella Roveto 0 159547 2236477 1927240 2026-10-24T04:33:37Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375113585|Civitella Roveto]]" 2236477 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Civitella Roveto|official_name=Comune di Civitella Roveto|native_name=|image=Civitella Roveto views.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|55|1|N|13|25|40|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Case di Spaccio, Meta, Peschiera, Polverelli, San Savino|mayor_party=|mayor=Raffaellino Tolli|area_footnotes=|area_total_km2=45.33|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Civitellesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=528|saint=San [[Juan Bautista]]|day=Hunyo 24|postal_code=67054|area_code=0863|website={{official website|http://www.civitellaroveto.org/}}|footnotes=}}Ang '''Civitella Roveto''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Civëtèllë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Heograpiya == Ang bayan ay nasa rehiyon ng [[Marsica]], na matatagpuan sa gitna ng [[Lambak ng Roveto]], sa mga dalisdis ng mga bundok ng Cantari sa ilalim ng Bundok Viglio (2156 m). Ang sinaunang sentro ng Civitella Roveto ay nasa kanlurang bahagi ng Ilog [[Liri]]. == Mga kakmbal na bayan == Ang Civitella Roveto ay [[Kinakapatid na lungsod|kakambal]] sa: * {{Flagicon|France}}[[Cessieu]], Pransiya * {{Flagicon|Romania}} [[Domașnea]], Rumanya * {{Flagicon|Greece}} [[Erythres]], Gresya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] md85mxcqchbiaodpdsq60c0gwawebvw 2236478 2236477 2026-10-24T04:36:10Z Ryomaandres 8044 2236478 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Civitella Roveto|official_name=Comune di Civitella Roveto|native_name=|image=Civitella Roveto views.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|55|1|N|13|25|40|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Case di Spaccio, Meta, Peschiera, Polverelli, San Savino|mayor_party=|mayor=Raffaellino Tolli|area_footnotes=|area_total_km2=45.33|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Civitellesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=528|saint=San [[Juan Bautista]]|day=Hunyo 24|postal_code=67054|area_code=0863|website={{official website|http://www.civitellaroveto.org/}}|footnotes=}}Ang '''Civitella Roveto''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Civëtèllë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Heograpiya == Ang bayan ay nasa rehiyon ng [[Marsica]], na matatagpuan sa gitna ng [[Lambak ng Roveto]], sa mga dalisdis ng mga bundok ng Cantari sa ilalim ng Bundok Viglio (2156 m). Ang sinaunang sentro ng Civitella Roveto ay nasa kanlurang bahagi ng Ilog [[Liri]]. == Kasaysayan == Ayon sa ilang iskolar, ang bayan ay umunlad sa lugar ng Fresilia, isang sinaunang lungsod ng mga [[Mga Marso|Marso]] na natagpuan ng ibang mga iskolar sa [[Opi, Abruzzo|Opi]] o [[Collelongo]], bagaman walang katiyakan tungkol dito.<ref>{{cita web|url=https://www.terremarsicane.it/storia-di-pescasseroli-plestinia-una-controversia/|titolo=Storia di Pescasseroli. Plestinia: una controversia|curatore=Gianluca Tarquinio|editore=Terre Marsicane|accesso=28 settembre 2019|dataarchivio=19 giugno 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210619003024/https://www.terremarsicane.it/storia-di-pescasseroli-plestinia-una-controversia/|urlmorto=sì}}</ref> Ang lugar ay tiyak na tinirhan noong panahon ng mga Romano, gaya ng pinatutunayan ng ilang natuklasan pagkatapos ng pananaliksik at paghuhukay, tulad ng mga piraso ng mosaic at mga libingan. Ang nayon ay unang nabanggit sa isang dokumento mula 1061 na may toponimo na Civitella; bago noon, ito ay kilala bilang Petrarolo. Noong ika-17 siglo, ang bayan ay tinawag na Civitella della Valle, at isang siglo lamang ang lumipas ay tinawag itong Civitella Roveto. Sa buong [[Huling Gitnang Kapanahunan|Huling Gitnang]] [[Huling Gitnang Kapanahunan|Kapanahunan]], ang bayan ay bahagi ng [[Kondado ng Albe]], at kalaunan ay kabilang sa pamilyang [[Pamilya Colonna|Colonna]], mga [[Duke ng Tagliacozzo]]. == Mga kakmbal na bayan == Ang Civitella Roveto ay [[Kinakapatid na lungsod|kakambal]] sa: * {{Flagicon|France}}[[Cessieu]], Pransiya * {{Flagicon|Romania}} [[Domașnea]], Rumanya * {{Flagicon|Greece}} [[Erythres]], Gresya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] qogfl7y1glkhsku1q8g13wu3grlng2y Collarmele 0 159549 2236452 1927241 2026-10-24T04:01:44Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375114168|Collarmele]]" 2236452 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Collarmele|official_name=Comune di Collarmele|native_name=|image=Collarmele Santa Maria delle Grazie.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|3|36|N|13|37|36|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=23.71|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Collarmelesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=835|saint=[[Santa Felicita]]|day=Hulyo 10|postal_code=67040|area_code=0863|website=|footnotes=|istat=066038|frazioni=[[Aielli]], [[Celano]], [[Cerchio (Italia)|Cerchio]], [[Pescina]], [[San Benedetto dei Marsi]]}}Ang '''Collarmele''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}}{{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] kwa9lebjiaxeb2avrhdmyta6qirberc 2236479 2236452 2026-10-24T04:37:19Z Ryomaandres 8044 2236479 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Collarmele|official_name=Comune di Collarmele|native_name=|image=Collarmele Santa Maria delle Grazie.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|3|36|N|13|37|36|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=23.71|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Collarmelesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=835|saint=[[Santa Felicita]]|day=Hulyo 10|postal_code=67040|area_code=0863|website=|footnotes=|istat=066038|frazioni=[[Aielli]], [[Celano]], [[Cerchio (Italia)|Cerchio]], [[Pescina]], [[San Benedetto dei Marsi]]}}Ang '''Collarmele''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Kasaysayan == Ang kasaysayan ng [[Cerfennia]], ang pangalan ng sinaunang lungsod, ay malapit na nauugnay sa mga makasaysayang pangyayari sa rehiyon ng [[Marsica]]. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at watawat ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng pangulo noong Disyembre 29, 1995. Ang asul na eskudo de armas ay naglalarawan ng tatlong toreng pilak, ang una ay may gintong fleur-de-lis na nasa ibabaw, ang pangalawa ay may gules na leon, at ang pangatlo ay may tatlong gintong bola. Ang watawat ay isang pula at berdeng watawat. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] jha5felh2h0lj6jpbayt3epr2pu4ns6 2236481 2236479 2026-10-24T04:38:50Z Ryomaandres 8044 /* Mga simbolo */ 2236481 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Collarmele|official_name=Comune di Collarmele|native_name=|image=Collarmele Santa Maria delle Grazie.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|3|36|N|13|37|36|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=23.71|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Collarmelesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=835|saint=[[Santa Felicita]]|day=Hulyo 10|postal_code=67040|area_code=0863|website=|footnotes=|istat=066038|frazioni=[[Aielli]], [[Celano]], [[Cerchio (Italia)|Cerchio]], [[Pescina]], [[San Benedetto dei Marsi]]}}Ang '''Collarmele''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Kasaysayan == Ang kasaysayan ng [[Cerfennia]], ang pangalan ng sinaunang lungsod, ay malapit na nauugnay sa mga makasaysayang pangyayari sa rehiyon ng [[Marsica]]. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at watawat ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng pangulo noong Disyembre 29, 1995. Ang asul na eskudo de armas ay naglalarawan ng tatlong toreng pilak, ang una ay may gintong fleur-de-lis na nasa ibabaw, ang pangalawa ay may gules na leon, at ang pangatlo ay may tatlong gintong bola. Ang watawat ay isang pula at berdeng watawat. == Ekonomiya == === Mga yaring-kamay === Ang lugar ng [[artesano]] ng Collarmele ay matatagpuan sa kahabaan ng [[Daang Estatal Marsicana 83]], sa labas lamang ng bayan. Naglalaman ito ng maliliit na pasilidad sa produksyon ng industriya, artesanal, at komersiyal.<ref>{{cita web|url=http://www.comunedicollarmele.it/pianoreg/NTA__variante_PRG_gennaio_09.pdf|titolo=Variante generale del Piano regolatore (2009)|editore=Comune di Collarmele|accesso=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150721220000/http://www.comunedicollarmele.it/pianoreg/NTA__variante_PRG_gennaio_09.pdf|dataarchivio=21 luglio 2015}}</ref> === Turismo === Ang Collarmele ay miyembro ng pambansang asosasyon ng ''Borghi autentici d'Italia'' (mga tunay na bayang Italyano)''.<ref>{{cita web|url=https://www.borghiautenticiditalia.it/borgo/collarmele|titolo=Collarmele (Abruzzo)|editore=Borghi Autentici d'Italia|accesso=22 dicembre 2016}}</ref>'' == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 8loguwlseclp2al9syguqygwu23wptz Collelongo 0 159550 2236453 1927242 2026-10-24T04:02:09Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375114390|Collelongo]]" 2236453 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Collelongo|official_name=Comune di Collelongo|native_name=|image=Collelongo_chiesa_Madonna_del_Rosario.jpg|image_size=|caption=Simbahan ng Madonna del Rosario.|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|53|16|N|13|35|9|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=Rosanna Salucci|area_footnotes=|area_total_km2=57.09|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Collelonghesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=915|saint=[[San Roque]]|day=Agosto 16|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|http://www.collelongo.terremarsicane.com/}}|footnotes=|istat=066039|frazioni=[[Balsorano]], [[Civita d'Antino]], [[Lecce nei Marsi]], [[Ortucchio]], [[San Vincenzo Valle Roveto]], [[Trasacco]], [[Villavallelonga]]}}Ang '''Collelongo''' ([[Wikang Napolitano|Marsicano]]: ''{{Lang|nap|Chëllonghë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 4comgdhqlkejqkp23witgphxn701ykw 2236484 2236453 2026-10-24T04:58:37Z Ryomaandres 8044 2236484 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Collelongo|official_name=Comune di Collelongo|native_name=|image=Collelongo_chiesa_Madonna_del_Rosario.jpg|image_size=|caption=Simbahan ng Madonna del Rosario.|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|53|16|N|13|35|9|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=Rosanna Salucci|area_footnotes=|area_total_km2=57.09|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Collelonghesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=915|saint=[[San Roque]]|day=Agosto 16|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|http://www.collelongo.terremarsicane.com/}}|footnotes=|istat=066039|frazioni=[[Balsorano]], [[Civita d'Antino]], [[Lecce nei Marsi]], [[Ortucchio]], [[San Vincenzo Valle Roveto]], [[Trasacco]], [[Villavallelonga]]}}Ang '''Collelongo''' ([[Wikang Napolitano|Marsicano]]: ''{{Lang|nap|Chëllonghë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Kasaysayan == Natuklasan dito ang iba't ibang elementong sinaunang pansining at relihiyoso, kabilang ang mga handog na panata na halos palaging naglalarawan ng mga pigura ng babae o modelo ng mga paa at kamay, pati na rin ang isang estatwa na naglalarawan ng isang ina na nagpapasuso sa kaniyang anak, na malamang na isang pagtukoy sa isang diyos. Sa paanan ng burol kung saan nakasalalay ang akropolis, sa lugar ng San Castro, nakatayo ang Italiko-Romanong vicus, ang pokus ng pananaliksik sa arkeolohiya, na may malinaw na nakikita at mahahalagang labi. Nakumpirma na ang pagkakaroon ng mga monumental na gusali para sa pampublikong paggamit at ang pagkakaroon ng isang lugar, na sa una ay tirahan, na kalaunan ay ginamit para sa libingan. May ilang historyador, tulad ni Walter Ciancusi,<ref>Walter Cianciusi, ''Collelongo: Abruzzo ulteriore II'', Edigrafital, Sant'Atto (Teramo), 1972 ([https://www.collelongo.com/Paese/Storia/StoriaCianciusi.html Estratto])</ref> na naghinuha na ang bayang ito ay nagmula noong bandang taong 1000, sa ibang lokasyon mula sa kasalukuyan: sa mga dalisdis ng bundok na tinatawag na "del Calvario". Bago ang 1220, may kastilyo ang Collelongo sa mga dalisdis ng bundok, ngunit ipinawasak ito ni [[Federico II ng Suabia|Federico II]] kasama ng mahigit dalawang daang iba pang kastilyo pagkatapos ng mga [[Parlamento ng Kaharian ng Sicilia|Assize]] ng [[Capua]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] ko9i0glsu0r75lpkmw6vyf4uf3siad3 Collepietro 0 159551 2236454 1927243 2026-10-24T04:02:27Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375114424|Collepietro]]" 2236454 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Collepietro|official_name=Comune di Collepietro|native_name=|image=Collepietro 01(RaBoe).JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|13|22|N|13|46|49|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=15.24|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Collepietrani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=849|saint=[[John the Baptist|San Giovanni Battista]]|day=Hunyo 24|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=|istat=066040|frazioni=[[Bussi sul Tirino]] (PE), [[Capestrano]], [[Navelli]], [[Popoli]] (PE), [[San Benedetto in Perillis]]}}Ang '''Collepietro''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] fiarj97ddymwdx138gjjk61m4z0zsjm 2236486 2236454 2026-10-24T05:02:13Z Ryomaandres 8044 2236486 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Collepietro|official_name=Comune di Collepietro|native_name=|image=Collepietro 01(RaBoe).JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|13|22|N|13|46|49|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=15.24|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Collepietrani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=849|saint=[[John the Baptist|San Giovanni Battista]]|day=Hunyo 24|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=|istat=066040|frazioni=[[Bussi sul Tirino]] (PE), [[Capestrano]], [[Navelli]], [[Popoli]] (PE), [[San Benedetto in Perillis]]}}Ang '''Collepietro''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Mga monumento at tanawin == [[File:Collepietro_(AQ)_-_Chiesa_della_Madonna_del_Buon_Consiglio_03.jpg|left|thumb|Simbahan ng Madonna del Buon Consiglio]] * Simbahan ng [[Juan Bautista|San Giovanni Battista]]: ang pangunahing simbahan ng nayon, na binubuo ng dalawang kambal na [[kampanaryo]], bagaman ang pangalawa ay isang toreng sibiko. Itinatago ng [[Arkitekturang Baroko|Barokong]] patsada ang mas luma at ika-13 siglong [[Arkitekturang Romaniko|Romanikong]] portada. Ang loob na bato ay may tatlong [[nabe]]; * Simbahan ng [[Inang Maria|Madonna]] del Buon Consiglio: isang simbahang may ''[[tratturo]]'' (daang tupa) noong ika-15 siglo, na may panlabas na pinatibay ng tatlong tukod sa bawat panig. Ang parihabang harapan ay may Romanikong portada; * Tore ng Kastilyo: mula pa noong ika-12 siglo, ito ay isang bahagi ng sinaunang eliptikong pader na nakapalibot sa medyebal na nayon. Pagkatapos ng pagkawasak ng [[Andrea Fortebraccio]], ang Simbahan ng San Giovanni ay itinayo malapit sa kastilyo, na nagpapalawak sa ilang bahagi ng dating simbahan. Ang tore ay parihaba at payat, na may matulis na arko sa base para sa pagpasok. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] dmqkep69ba6tshwbtbpd4h4hx5qgnn4 Corfinio 0 159552 2236455 1927244 2026-10-24T04:03:34Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1379650765|Corfinio]]" 2236455 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Corfinio|official_name=Comune di Corfinio|native_name=|image=File:AbrCorfinioSanPelino1.jpg|image_size=|caption=Konkatedral ng [[San Pelino, Corfinio|San Pelino]], sa [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Sulmona-Valva|Diyosesis ng Sulmona-Valva]]|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|7|29|N|13|50|33|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=Massimo Colangelo|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=18.19|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Corfiniesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=346|saint=San Alejandro|day=Mayo 3|postal_code=67030|area_code=0864|website={{official website|http://www.comune.corfinio.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Corfinio''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Noong [[Gitnang Kapanahunan]], ang Romanong [[Corfinium]] ay kilala bilang '''Valva''', at siyang luklukan ng isang obispo. Ang pangalang ito ay napanatili sa pangalan ng nagkakaisang [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Sulmona-Valva|Diyosesis ng Sulmona-Valva]]. == Tingnan din == * [[Museo civico archeologico Antonio De Nino]] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] mh9lq27la9vvz5nz2ealkaodt4bijcr 2236487 2236455 2026-10-24T05:05:05Z Ryomaandres 8044 2236487 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Corfinio|official_name=Comune di Corfinio|native_name=|image=File:AbrCorfinioSanPelino1.jpg|image_size=|caption=Konkatedral ng [[San Pelino, Corfinio|San Pelino]], sa [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Sulmona-Valva|Diyosesis ng Sulmona-Valva]]|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|7|29|N|13|50|33|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=Massimo Colangelo|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=18.19|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Corfiniesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=346|saint=San Alejandro|day=Mayo 3|postal_code=67030|area_code=0864|website={{official website|http://www.comune.corfinio.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Corfinio''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Noong sinaunang panahon, ito ay tinirhan ng mga [[Mga Peligno|Peligno]] at noong [[Digmaang Sosyal|Digmaang]] [[Digmaang Sosyal|Sosyal]] noong 91-88 BK (na isinagawa laban sa [[Roma]] ng mga tao ng peninsula na hanggang noon ay kaalyado nito, matapos tanggihan ang pagkamamamayan) ito ay naging kabisera ng [[Ligang Italiko]], na pinalitan ng pangalang "Italica". Noong [[Gitnang Kapanahunan]], ang Romanong [[Corfinium]] ay kilala bilang '''Valva''', at siyang luklukan ng isang obispo. Ang pangalang ito ay napanatili sa pangalan ng nagkakaisang [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Sulmona-Valva|Diyosesis ng Sulmona-Valva]]. == Mga monumento at tanawin == === Ang Murgini === Ito ay mga monumento ng libing ng mga Romano mula noong ika-2 siglo, na itinayo bilang isang tore na may silid-libingan. Matatagpuan ang mga ito malapit sa Basilika ng San Pelino. Tinatawag silang "murgini" dahil sa diyalektong Corfinio, ang morgia ay nangangahulugang bato. Kinukumpirma ito ng isang plake ng paggunita malapit sa pangalawa, mas maliit na libingan. Ang dalawang bloke ng adokin ay may planong parang tore, kung saan ang mas malaki ay naglalaman pa rin ng gitnang silid-libingan, habang ang pangalawa ay may klasikong monolitikong hugis. Sa simula, ang dalawang libingan ay dapat na pinalamutian nang husto, ngunit ang pandarambong na isinagawa sa pagitan ng pagbagsak ng Roma at ng Gitnang Kapanahunan para sa pagtatayo ng bagong lungsod, pati na rin ang iba't ibang lindol, ay nakasira sa dalawang monumento sa paglipas ng mga siglo. == Tingnan din == * [[Museo civico archeologico Antonio De Nino]] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] ayi54vwhukgmylmvkp7zrj894vld49t 2236488 2236487 2026-10-24T05:05:26Z Ryomaandres 8044 2236488 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Corfinio|official_name=Comune di Corfinio|native_name=|image=File:AbrCorfinioSanPelino1.jpg|image_size=|caption=Konkatedral ng [[San Pelino, Corfinio|San Pelino]], sa [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Sulmona-Valva|Diyosesis ng Sulmona-Valva]]|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|7|29|N|13|50|33|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=Massimo Colangelo|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=18.19|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Corfiniesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=346|saint=San Alejandro|day=Mayo 3|postal_code=67030|area_code=0864|website={{official website|http://www.comune.corfinio.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Corfinio''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Noong sinaunang panahon, ito ay tinirhan ng mga [[Mga Peligno|Peligno]] at noong [[Digmaang Sosyal|Digmaang]] [[Digmaang Sosyal|Sosyal]] noong 91-88 BK (na isinagawa laban sa [[Roma]] ng mga tao ng peninsula na hanggang noon ay kaalyado nito, matapos tanggihan ang pagkamamamayan) ito ay naging kabisera ng [[Ligang Italiko]], na pinalitan ng pangalang "Italica". Noong [[Gitnang Kapanahunan]], ang Romanong [[Corfinium]] ay kilala bilang '''Valva''', at siyang luklukan ng isang obispo. Ang pangalang ito ay napanatili sa pangalan ng nagkakaisang [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Sulmona-Valva|Diyosesis ng Sulmona-Valva]]. == Mga monumento at tanawin == === Ang Murgini === Ito ay mga monumento ng libing ng mga Romano mula noong ika-2 siglo, na itinayo bilang isang tore na may silid-libingan. Matatagpuan ang mga ito malapit sa Basilika ng San Pelino. Tinatawag silang "murgini" dahil sa diyalektong Corfinio, ang morgia ay nangangahulugang bato. Kinukumpirma ito ng isang plake ng paggunita malapit sa pangalawa, mas maliit na libingan. Ang dalawang bloke ng adokin ay may planong parang tore, kung saan ang mas malaki ay naglalaman pa rin ng gitnang silid-libingan, habang ang pangalawa ay may klasikong monolitikong hugis. Sa simula, ang dalawang libingan ay dapat na pinalamutian nang husto, ngunit ang pandarambong na isinagawa sa pagitan ng pagbagsak ng Roma at ng Gitnang Kapanahunan para sa pagtatayo ng bagong lungsod, pati na rin ang iba't ibang lindol, ay nakasira sa dalawang monumento sa paglipas ng mga siglo. == Tingnan din == * [[Museo civico archeologico Antonio De Nino]] == Mga sanggunian == <references />{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 6049wbmqi6dbk0ogtn0sq4tdfllm0mi Fagnano Alto 0 159553 2236456 1927245 2026-10-24T04:04:09Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375119689|Fagnano Alto]]" 2236456 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fagnano Alto|official_name=Comune di Fagnano Alto|native_name=|image=Vista delle Prata e della catena del Sirente dal Santuario di San Rocco.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|15|16|N|13|34|31|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Fagnano Campana Stazione, Opi, Pedicciano, [[Ripa di Fagnano Alto|Ripa]], Vallecupa, Castello|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=24.45|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Fagnanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=665|saint=|day=Agosto 7|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Fagnano Alto''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Transportasyon == May estasyon ang Fagnano sa [[Daambakal ng Terni–Sulmona|Daambakal ng tren ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[L'Aquila]] at [[Sulmona]].{{Lalawigan ng L'Aquila}} == Mga Sanggunian == [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] eiqi0yoyyk0llikcxci7karvu3bx5ye 2236490 2236456 2026-10-24T05:07:51Z Ryomaandres 8044 /* Transportasyon */ 2236490 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fagnano Alto|official_name=Comune di Fagnano Alto|native_name=|image=Vista delle Prata e della catena del Sirente dal Santuario di San Rocco.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|15|16|N|13|34|31|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Fagnano Campana Stazione, Opi, Pedicciano, [[Ripa di Fagnano Alto|Ripa]], Vallecupa, Castello|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=24.45|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Fagnanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=665|saint=|day=Agosto 7|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Fagnano Alto''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Mga monumento at tanawin == === Simbahang parokya ng Santa Lucia === Ito ay matatagpuan sa distrito ng Pedicciano at siyang sentro ng parokya, bagaman inilipat ito pagkatapos ng 2009. Ito ay nagmula pa noong Gitnang Kapanahunan, ngunit ang kasalukuyang anyo nito ay noong ika-18 siglo, na nailalarawan sa pamamagitan ng isang matibay na parihabang plano na may iisang nabe at isang kisameng may agilon. Ang harapan ay pinalamutian ng isang simpleng portada na may arkitrabe na inukit sa hugis ng isang anghel na nagpapala na may nakaunat na mga pakpak. Ang pangunahing bintana, malapit sa kuwadro ng arkitrabe, ay nauuna sa isang gitnang nitso na may estatwa ng santo. Ang tore ng kampana ay isang maliit na lateral na tore na may layag. === Portipikadong nayon ng Castello === Ang nayon, na matatagpuan sa lugar ng Castello, ay isang tunay na pinatibay na bakuran na binubuo ng mga nakahilig na pader at isang elipsoidal na perimetro. Ang mga panloob na bahay ay maayos na napreserba, at ang maliit na simbahan ay nasa mabuting kondisyon din. Ang mga nakapalibot na pader ay nagmula pa noong ika-13 siglo at mapupuntahan mula sa Via San Pietro. Ang pasukan ng tarangkahan ay nakaturo, binabantayan ng dalawang tore. Dalawang karagdagang lateral na tore ang idinagdag sa mga perimetrong pader. Ang huling tore ay matatagpuan malapit sa pangalawang pasukan. Ang mga tore ay pinalamutian ng mga kuta noong ika-14 na siglo. == Transportasyon == May estasyon ang Fagnano sa [[Daambakal ng Terni–Sulmona|Daambakal ng tren ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[L'Aquila]] at [[Sulmona]]. == Mga Sanggunian == [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references />{{Lalawigan ng L'Aquila}} 49nxkusb956zz02b4c3teqgghcyeekg 2236491 2236490 2026-10-24T05:08:02Z Ryomaandres 8044 /* Mga Sanggunian */ 2236491 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fagnano Alto|official_name=Comune di Fagnano Alto|native_name=|image=Vista delle Prata e della catena del Sirente dal Santuario di San Rocco.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|15|16|N|13|34|31|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Fagnano Campana Stazione, Opi, Pedicciano, [[Ripa di Fagnano Alto|Ripa]], Vallecupa, Castello|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=24.45|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Fagnanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=665|saint=|day=Agosto 7|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Fagnano Alto''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Mga monumento at tanawin == === Simbahang parokya ng Santa Lucia === Ito ay matatagpuan sa distrito ng Pedicciano at siyang sentro ng parokya, bagaman inilipat ito pagkatapos ng 2009. Ito ay nagmula pa noong Gitnang Kapanahunan, ngunit ang kasalukuyang anyo nito ay noong ika-18 siglo, na nailalarawan sa pamamagitan ng isang matibay na parihabang plano na may iisang nabe at isang kisameng may agilon. Ang harapan ay pinalamutian ng isang simpleng portada na may arkitrabe na inukit sa hugis ng isang anghel na nagpapala na may nakaunat na mga pakpak. Ang pangunahing bintana, malapit sa kuwadro ng arkitrabe, ay nauuna sa isang gitnang nitso na may estatwa ng santo. Ang tore ng kampana ay isang maliit na lateral na tore na may layag. === Portipikadong nayon ng Castello === Ang nayon, na matatagpuan sa lugar ng Castello, ay isang tunay na pinatibay na bakuran na binubuo ng mga nakahilig na pader at isang elipsoidal na perimetro. Ang mga panloob na bahay ay maayos na napreserba, at ang maliit na simbahan ay nasa mabuting kondisyon din. Ang mga nakapalibot na pader ay nagmula pa noong ika-13 siglo at mapupuntahan mula sa Via San Pietro. Ang pasukan ng tarangkahan ay nakaturo, binabantayan ng dalawang tore. Dalawang karagdagang lateral na tore ang idinagdag sa mga perimetrong pader. Ang huling tore ay matatagpuan malapit sa pangalawang pasukan. Ang mga tore ay pinalamutian ng mga kuta noong ika-14 na siglo. == Transportasyon == May estasyon ang Fagnano sa [[Daambakal ng Terni–Sulmona|Daambakal ng tren ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[L'Aquila]] at [[Sulmona]]. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references />{{Lalawigan ng L'Aquila}} olwra23t9v1gabm38k8tc977rc2wq0k Fossa, Abruzos 0 159555 2236457 1927246 2026-10-24T04:06:23Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375122335|Fossa, Abruzzo]]" 2236457 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fossa|official_name=Comune di Fossa|image=Fossa(AQ).jpg|imagesize=|caption=|image_shield=Fossa_(Italia)-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|18|N|13|29|E|region:IT_type:city(675)|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Cerro, Le Chiuse, Osteria|mayor_party=|mayor=Fabrizio Boccabella (Fossa Bene Comune)|area_footnotes=|area_total_km2=8|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Fossani|elevation_footnotes=|elevation_m=644|saint=|day=|postal_code=67020|area_code=0862|website={{official website|http://www.comunedifossa.it/}}|footnotes=}}Ang '''Fossa''' (dating ''Aveia'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Si [[Bernardino ng Fossa]] ay ipinanganak sa bayan. Ang [[Lindol sa L'Aquila noong 2009|lindol sa L'Aquila]] noong 2009 ay nagdulot ng pagguho ng isang tulay sa Fossa,<ref name="J-EARTHQU-ENG-14">{{Cite journal |last=Kawashima |first=Kazuhiko |last2=Aydan |first2=Ömer |last3=Aoki |first3=T. |last4=Kishimoto |first4=Ichizo |last5=Konagai |first5=Kazuo |last6=Matsui |first6=Tomoya |last7=Sakuta |first7=Joji |last8=Takahashi |first8=Noriyuki |last9=Teodori |first9=Sven-Peter |last10=Yashima |first10=Atsushi |title=Reconnaissance Investigation on the Damage of the 2009 L'Aquila, Central Italy Earthquake |journal=Journal of Earthquake Engineering |publication-date=16 July 2010 |volume=14 |pages=817-841 |doi=10.1080/13632460903584055 |quote=A 35 m long, 5 m wide three-span continuous reinforced concrete bridge at the crossing of SR261 on Aterno River for approaching Fossa Town collapsed[…] It seems that damage of the column which was induced prior to the earthquake progressed during the earthquake. Steel bars exposed due to very thin covering concrete were extensively corroded prior to the earthquake.}}</ref> at nagdulot ng malawakang pinsala sa mga gusaling tirahan sa bayan.<ref>{{Cite book |last=Di Gregorio |first=Luciano |title=Abruzzo |publisher=Brandt Travel Guides Ltd |isbn=9781841622705 |location=UK |page=134}}</ref> Ang bayan ang naging sentro ng isang malaking aftershock na may lakas na 5.4 Mw noong Abril 7, 2009.<ref>{{Cite web |title=Terremoto di magnitudo Mw 5.4 del 07-04-2009 ore 19:47:37 (Italia) in zona: 1 km N Fossa (AQ) |url=http://cnt.rm.ingv.it/event/1908319 |access-date=12 July 2022 |publisher=[[National_Institute_of_Geophysics_and_Volcanology|Instituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia]]}}</ref> == Kasaysayan == Ang mga unang bakas ng presensiya ng tao sa lugar noong panahon bago ang mga Romano ay nagmula pa sa [[Vestini]], kasama ang mga labi ng mga kuta sa Bundok Cerro at ang [[nekropolis]] mula ika-9 na siglo BK. Nasaksihan ng panahon ng mga Romano ang pag-unlad ng Aveia, isang lungsod na bahagi ng prepektura at munisipalidad ng Roma ng rehiyong Augusto IV (Samnium et Sabina) hanggang sa [[Mga Digmaang Samnita|Ikatlong Digmaang Samnita]], ngunit isinama ito sa loob ng Roma pagkatapos ng [[Labanan sa Sentinum]] noong 295 BC kapantay ng [[Peltuinum]] at [[Amiternum]]. Ang mga pagbaha na nagdulot ng paglubog ng tubig sa kanayunan sa ilalim ng kasalukuyang Fossa at ang pagdaong ng nayon sa bundok para sa mga pangangailangang depensa kasunod ng mga pagsalakay ng mga barbaro ay naging sanhi ng pag-apaw ng bagong nayon noong medyebal sa sinaunang lungsod ng Roma, kung saan ito ang nagtustos ng karamihan sa mga materyales sa pagtatayo, gaya ng pinatutunayan ng maraming artepakto na nakikita sa mga bagong gusali. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] kfeel12z0idg29fyykfkeiahv1m4tjd 2236563 2236457 2026-10-24T07:09:17Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Fossa, Abruzzo]] sa [[Fossa, Abruzos]] 2236457 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fossa|official_name=Comune di Fossa|image=Fossa(AQ).jpg|imagesize=|caption=|image_shield=Fossa_(Italia)-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|18|N|13|29|E|region:IT_type:city(675)|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Cerro, Le Chiuse, Osteria|mayor_party=|mayor=Fabrizio Boccabella (Fossa Bene Comune)|area_footnotes=|area_total_km2=8|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Fossani|elevation_footnotes=|elevation_m=644|saint=|day=|postal_code=67020|area_code=0862|website={{official website|http://www.comunedifossa.it/}}|footnotes=}}Ang '''Fossa''' (dating ''Aveia'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Si [[Bernardino ng Fossa]] ay ipinanganak sa bayan. Ang [[Lindol sa L'Aquila noong 2009|lindol sa L'Aquila]] noong 2009 ay nagdulot ng pagguho ng isang tulay sa Fossa,<ref name="J-EARTHQU-ENG-14">{{Cite journal |last=Kawashima |first=Kazuhiko |last2=Aydan |first2=Ömer |last3=Aoki |first3=T. |last4=Kishimoto |first4=Ichizo |last5=Konagai |first5=Kazuo |last6=Matsui |first6=Tomoya |last7=Sakuta |first7=Joji |last8=Takahashi |first8=Noriyuki |last9=Teodori |first9=Sven-Peter |last10=Yashima |first10=Atsushi |title=Reconnaissance Investigation on the Damage of the 2009 L'Aquila, Central Italy Earthquake |journal=Journal of Earthquake Engineering |publication-date=16 July 2010 |volume=14 |pages=817-841 |doi=10.1080/13632460903584055 |quote=A 35 m long, 5 m wide three-span continuous reinforced concrete bridge at the crossing of SR261 on Aterno River for approaching Fossa Town collapsed[…] It seems that damage of the column which was induced prior to the earthquake progressed during the earthquake. Steel bars exposed due to very thin covering concrete were extensively corroded prior to the earthquake.}}</ref> at nagdulot ng malawakang pinsala sa mga gusaling tirahan sa bayan.<ref>{{Cite book |last=Di Gregorio |first=Luciano |title=Abruzzo |publisher=Brandt Travel Guides Ltd |isbn=9781841622705 |location=UK |page=134}}</ref> Ang bayan ang naging sentro ng isang malaking aftershock na may lakas na 5.4 Mw noong Abril 7, 2009.<ref>{{Cite web |title=Terremoto di magnitudo Mw 5.4 del 07-04-2009 ore 19:47:37 (Italia) in zona: 1 km N Fossa (AQ) |url=http://cnt.rm.ingv.it/event/1908319 |access-date=12 July 2022 |publisher=[[National_Institute_of_Geophysics_and_Volcanology|Instituto Nazionale di Geofisica e Vulcanologia]]}}</ref> == Kasaysayan == Ang mga unang bakas ng presensiya ng tao sa lugar noong panahon bago ang mga Romano ay nagmula pa sa [[Vestini]], kasama ang mga labi ng mga kuta sa Bundok Cerro at ang [[nekropolis]] mula ika-9 na siglo BK. Nasaksihan ng panahon ng mga Romano ang pag-unlad ng Aveia, isang lungsod na bahagi ng prepektura at munisipalidad ng Roma ng rehiyong Augusto IV (Samnium et Sabina) hanggang sa [[Mga Digmaang Samnita|Ikatlong Digmaang Samnita]], ngunit isinama ito sa loob ng Roma pagkatapos ng [[Labanan sa Sentinum]] noong 295 BC kapantay ng [[Peltuinum]] at [[Amiternum]]. Ang mga pagbaha na nagdulot ng paglubog ng tubig sa kanayunan sa ilalim ng kasalukuyang Fossa at ang pagdaong ng nayon sa bundok para sa mga pangangailangang depensa kasunod ng mga pagsalakay ng mga barbaro ay naging sanhi ng pag-apaw ng bagong nayon noong medyebal sa sinaunang lungsod ng Roma, kung saan ito ang nagtustos ng karamihan sa mga materyales sa pagtatayo, gaya ng pinatutunayan ng maraming artepakto na nakikita sa mga bagong gusali. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] kfeel12z0idg29fyykfkeiahv1m4tjd Gioia dei Marsi 0 159556 2236458 1927247 2026-10-24T04:07:35Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375135109|Gioia dei Marsi]]" 2236458 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Gioia dei Marsi|official_name=Comune di Gioia dei Marsi|native_name=|image=Gioia_dei_Marsi_municipio.jpg|image_size=|caption=Munisipyo.|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|57|32|N|13|41|27|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Casali d'Aschi, Gioia Vecchio, Le Grette, Passo del Diavolo, Sperone; borgata: Borgo Sperone|mayor_party=|mayor=Gianclemente Berardini|area_footnotes=|area_total_km2=63.44|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Gioiesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=725|saint=San Vicente|day=Setyembre 29|postal_code=67055|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.gioiadeimarsi.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Gioia dei Marsi''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa hangganan ng kapatagan ng [[Lawa ng Fucino]], sa [[Marsica]]. == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|ITA}}[[Pratola Peligna]], Italya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] aui4ub8612nowcmdtgmsofv9oigpwuy 2236492 2236458 2026-10-24T05:10:03Z Ryomaandres 8044 2236492 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Gioia dei Marsi|official_name=Comune di Gioia dei Marsi|native_name=|image=Gioia_dei_Marsi_municipio.jpg|image_size=|caption=Munisipyo.|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|57|32|N|13|41|27|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Casali d'Aschi, Gioia Vecchio, Le Grette, Passo del Diavolo, Sperone; borgata: Borgo Sperone|mayor_party=|mayor=Gianclemente Berardini|area_footnotes=|area_total_km2=63.44|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Gioiesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=725|saint=San Vicente|day=Setyembre 29|postal_code=67055|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.gioiadeimarsi.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Gioia dei Marsi''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa hangganan ng kapatagan ng [[Lawa ng Fucino]], sa [[Marsica]]. == Kasaysayan == Ang ganap na pag-agos ng tubig sa [[Lawa ng Fucino]], na opisyal na idineklara noong 1878 at isinagawa ni [[Alessandro Torlonia]], ay nagdulot ng malaking kaguluhan sa mga kalagayang sosyoekonomiko ng lugar. Ang mga mangingisda ay naging mga magsasaka at kalaunan ay mga negosyanteng pang-agrikultura, habang ang mga nayon na matatagpuan sa mataas na lugar tulad ng Gioia Vecchio ay sumailalim sa karagdagang proseso ng pagbawas ng populasyon pabor sa mga sentrong malapit sa dating ilog ng Fucino tulad ng Gioia-Manaforno.<ref name="FS">{{cita web|url=http://www.vociescrittura.it/files/il-niente-del-dopo.pdf|titolo=Il niente del dopo. 13 Gennaio 1915|autore=Concettina Falcone Salvini|editore=Gruppo editoriale tipografico stampa–Ars Grafica Vivarelli|sito=vociescrittura.it|accesso=12 agosto 2021}}</ref> == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang sibil === Munisipyo: Matatagpuan sa sentro ng bayan, sa Piazza della Repubblica (dating Piazza [[Dinastiyang Saboya|Savoia]]), ito ay itinayo pagkatapos ng lindol sa Marsica noong 1915. Ang malaking plaza ay muling binuo salamat sa Batas Blg. 64 ng 1986 para sa pagpapanumbalik ng mga arkitektura at monumental na emerhensiya. == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|ITA}}[[Pratola Peligna]], Italya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] mwgusg8orky9baotw3d8ufkjhp4bioy Gagliano Aterno 0 159559 2236451 1927248 2026-10-24T04:01:00Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375126752|Gagliano Aterno]]" 2236451 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Gagliano Aterno|official_name=Comune di Gagliano Aterno|image=Castello di Gagliano Aterno 01.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|7|39|N|13|42|3|E|region:IT_type:city(316)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=33.30|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Gaglianesi|elevation_footnotes=|elevation_m=650|saint=San Martino|day=Nobyembre 11|postal_code=67020|area_code=0864|website=|footnotes=}}Ang '''Gagliano Aterno''' ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) na humigit-kumulang {{Convert|45|km|mi}} mula sa [[L'Aquila|Aquila]] sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan malapit sa isang sinaunang pamayanan bago ang panahon ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]], bagaman karamihan sa mga gusali sa nayon ay mula sa panahong [[Gitnang Kapanahunan|medyebal]]. == Mga tanawin == * [[Castello di Gagliano Aterno]], na itinayo noong ika-14 na siglo. * Simbahan ng '''San Martin''' * Simbahan ng '''Santa Chiara''', na may kapansin-pansing mga dekorasyong [[estuko]] mula sa panahong [[Estilong Baroko|Baroko]]. == Mga tala at sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.gaglianoaterno.com] Samahang Pangkultura ng nayon (sa wikang Italyano) * [https://web.archive.org/web/20020107002342/http://www.geocities.com/caperry123/GAClub.html Ang Gagliano Aterno Club, Detroit, USA] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 01wbgjud1fsu7afwagblxiiamh0cg2i 2236474 2236451 2026-10-24T04:30:06Z Ryomaandres 8044 2236474 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Gagliano Aterno|official_name=Comune di Gagliano Aterno|image=Castello di Gagliano Aterno 01.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|7|39|N|13|42|3|E|region:IT_type:city(316)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=33.30|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Gaglianesi|elevation_footnotes=|elevation_m=650|saint=San Martino|day=Nobyembre 11|postal_code=67020|area_code=0864|website=|footnotes=}}Ang '''Gagliano Aterno''' ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) na humigit-kumulang {{Convert|45|km|mi}} mula sa [[L'Aquila|Aquila]] sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan malapit sa isang sinaunang pamayanan bago ang panahon ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]], bagaman karamihan sa mga gusali sa nayon ay mula sa panahong [[Gitnang Kapanahunan|medyebal]]. == Kasaysayan == Ang unang balita tungkol sa isang pagus na nagngangalang Balianum o Boedinus ay nagsimula pa noong huling bahagi ng panahon ng mga Romano, nang ang lambak ng Subequana ay tinitirhan ng populasyon ng mga Italiko ng mga Peligni. Noong 1090, kinumpirma ng mga Konde ng Valva, na nanirahan (hindi natin alam kung buo o bahagi) sa Kastilyo ng Galliano, ang Simbahan ng San Giovanni sa Monasteryo ng Farfa, na kumokontrol din sa sementeryo ng kastilyo at sa buong nakapalibot na lugar.<ref>{{Cita libro |volume=VI |pp=sub anno 1090 sub voce "Farfa" |autore=A. L. Antinori |titolo=Annali degli Abruzzi |anno=1971 |editore=Forni Editore |città=Bologna}}</ref> Ang simbahan ng kumbento ng Santa Chiara ay itinayo noong ika-13 siglo. Itinayo ng mga lokal na manggagawa at ng mga mula sa kalapit na [[Sulmona]], ang simbahan ng San Martino ay isang mahalagang halimbawa ng sining Gotiko noong ika-13 siglo sa Abruzos. Noong sumunod na siglo, pinalawak ang kastilyo, habang noong 1424, kinubkob si Gagliano ng mga tropa ni [[Braccio da Montone]], dahil ito ay isang tapat na kaalyado ni [[L'Aquila]] at ng mg Angevino. Sa mga sumunod na siglo, ang kastilyo ay ginawang isang marangal na tirahan ng pamilyang Barberini, bahagyang dahil sa mga lindol noong 1706 at 1915. == Mga tanawin == * [[Castello di Gagliano Aterno]], na itinayo noong ika-14 na siglo. * Simbahan ng '''San Martin''' * Simbahan ng '''Santa Chiara''', na may kapansin-pansing mga dekorasyong [[estuko]] mula sa panahong [[Estilong Baroko|Baroko]]. == Mga tala at sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.gaglianoaterno.com] Samahang Pangkultura ng nayon (sa wikang Italyano) * [https://web.archive.org/web/20020107002342/http://www.geocities.com/caperry123/GAClub.html Ang Gagliano Aterno Club, Detroit, USA] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 9ppnh9egpam341p15qjg7ckl06fmy2p Introdacqua 0 159561 2236459 1927249 2026-10-24T04:09:38Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375137710|Introdacqua]]" 2236459 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Introdacqua|official_name=Comune di Introdacqua|native_name=|image=Introdacqua.JPG|imagesize=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|0|30|N|13|53|57|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Cantone, Cauze, Mastroiacovo, Pannate, Santa Maria Frascati|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=36.97|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Introdacquesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=642|saint=[[Feliciano ng Foligno|San Feliciano]]|day=Agosto 21|postal_code=67030|area_code=0864|website=|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066048}}Ang '''Introdacqua''' ay isang[[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ang Introdacqua ay bahagi ng Valle Peligna bagama't ito ay matatagpuan sa pagitan ng mga Lambak ng Contra at S. Antonio. == Kasaysayan == Ang pangalang Introdacqua ay hango sa ''inter aquas'', isang Latin na ekspresyon para sa "loob ng katubigan", dahil sa kasaganaan ng tubig sa teritoryo.<ref name="Borghi">{{Cite web |last= |date=2024 |title=Introdacqua: Hidden Between Two Pine Forests |url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/introdacqua/#1480496816106-48a7f6ef-54ab |access-date=December 30, 2024 |publisher=P.IVA}}</ref> Itinatag ng mga [[Mga Lombardo|Lombardo]] ang Introdacqua noong ika-9 na siglo at lumago ang lungsod sa paglipas ng panahon. Ang [[Ika-14 na dantaon|ika-14 na siglo]] ay naging mahalaga para sa bayan, nang kinontrol ng [[pamilya Medici]] ang rehiyon at umunlad ang konstruksoyon.<ref name="Riziale" /> Noong mga panahong medyebal, ang lungsod ay napasailalim din sa pamilyang Trasmondi.<ref name="Heritage">{{Cite web |last= |date=2024 |title=Introdacqua, Province of L'Aquila, Abruzzo |url=https://www.italyheritage.com/regions/abruzzo/laquila/introdacqua.htm |access-date=December 30, 2024 |publisher=Italy Heritage}}</ref> Pagsapit ng ika-19 na siglo, ang lana at seda ay naging sentro ng lokal na negosyo.<ref name="Riziale">{{Cite web |last=Rizalie Valera |date=March 12, 2023 |title=Introdacqua: A Hidden Treasure of Italy |url=https://www.italiannotebook.com/places/introdacqua-a-hidden-treasure-of-italy/ |access-date=December 30, 2024 |publisher=Italian Notebook}}</ref> Ang lungsod ay nakaranas ng mga lindol noong 1654, 1703, 1704, 1706, at 1915.<ref name="Borghi" /> Ayon kay Rizalie Valera, "Sa kasalukuyan, ang bayan ay isang kaakit-akit na timpla ng luma at bago, na may mga sinaunang gusali at makikipot na kalye na magkakasamang nabubuhay kasama ng mga modernong tindahan at cafe."<ref name="Riziale" /> == Heograpiya == Ang Introdacqua ay itinayo sa gitna ng mga burol at bundok sa rehiyon ng Abruzzo. Ito ay matatagpuan sa pagitan ng mga lambak ng di Contra at Sant'Antonio malapit sa [[Sulmona]].<ref name="Heritage" /> Iba't ibang daanan ng pamumundok ang sumasaklaw sa nakapalibot na lugar.<ref name="Riziale" /> == Tanawin ng lungsod == Kabilang sa mga kilalang estruktura ang kastilyo ng lungsod na itinayo noong dekada 1200,<ref name="Borghi" /> pati na rin ang Simbahan ni Santa Maria Maggiore. Ang pangunahing simbahan ay itinayo sa pagitan ng 1474 at bandang 1510.<ref name="Borghi" /> Isang mansiyon na tinatawag na Palazzo del Barone ang itinayo noong 1400s na ngayon ay bukas sa publiko kasama ang isang museo.<ref name="Riziale" /><ref name="Borghi" /> Ang Palazzo Trasmondi ay isa pang kilalang estruktura.<ref name="Heritage" /> Isang kuwartel ng mga Hudyo na may mga sinagoga ang nananatili sa lungsod, na itinayo noong mga 1500s.<ref name="Riziale" /> == Demograpiko == Noong 2024, ang Introdacqua ay mayroong 1,700 residente.<ref name="Heritage" /> == Mga kilalang mamamayan == [[Ilio DiPaolo]] (1926-1995) - propesyonal na wrestler == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] a9h4jpuwo5kd7txbb3yzmm4psa49ywm Lecce nei Marsi 0 159563 2236460 1927250 2026-10-24T04:10:31Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375139846|Lecce nei Marsi]]" 2236460 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Lecce nei Marsi|official_name=Comune di Lecce nei Marsi|native_name=|image=Lecce_nei_Marsi_torre.jpg|image_size=|caption=Kampanaryo ng S. Martino in Agne.|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|56|5|N|13|41|16|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Vallemora, Lecce Vecchio|mayor_party=|mayor=Augusto Barile|area_footnotes=|area_total_km2=66|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Leccesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=740|saint=[[San Blas]]|day=Huling Linggo ng Setyembre|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|http://www.comunelecceneimarsi.it/}}|footnotes=}}Ang '''Lecce nei Marsi''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan malapit sa kapatagan ng [[Lawa ng Fucino]], sa [[Marsica]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] q8kwb8hbhwe3txtnrtzk5bhr1mmgqef 2236494 2236460 2026-10-24T05:12:56Z Ryomaandres 8044 2236494 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Lecce nei Marsi|official_name=Comune di Lecce nei Marsi|native_name=|image=Lecce_nei_Marsi_torre.jpg|image_size=|caption=Kampanaryo ng S. Martino in Agne.|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|56|5|N|13|41|16|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Vallemora, Lecce Vecchio|mayor_party=|mayor=Augusto Barile|area_footnotes=|area_total_km2=66|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Leccesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=740|saint=[[San Blas]]|day=Huling Linggo ng Setyembre|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|http://www.comunelecceneimarsi.it/}}|footnotes=}}Ang '''Lecce nei Marsi''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan malapit sa kapatagan ng [[Lawa ng Fucino]], sa [[Marsica]]. == Heograpiya == Ang Lecce nei Marsi ay matatagpuan sa rehiyon ng [[Marsica]], sa timog-silangang dalisdis ng kapatagan ng [[Fucino]], sa mga dalisdis ng Bundok Turchio. Ang bayan ay nasa humigit-kumulang 740 metro mula sa antas ng dagat, habang sa taas na 1,270 metro mula sa antas ng dagat, na tinatanaw ang modernong bayan, ay ang mga guho ng Lecce Vecchio, isang sinaunang inabandunang sentro. Ang bulubunduking lugar ay naglalaman din ng mga labi ng ilang mga bahay sa bukid, kabilang ang Sierri, Buccella, Macchia, at Ca' Marino. == Kasaysayan == Ang teritoryo ng Lecce nei Marsi ay tinirhan na mula pa noong sinaunang panahon at bahagi ng lugar na sinakop ng mga [[Mga Marso|Marso]], isang mga [[Mga Italiko|Italiko]] na nanirahan sa paligid ng [[Lawa ng Fucino]]. Kabilang sa mga sinaunang lokal na pamayanan ang Vicus Anninus at Litium. Ayon sa lokal na tradisyon ng historiograpiya, kasunod ng pagkawasak ng isang dating pamayanan ng Marsi noong mga digmaan laban sa [[Roma]], ang populasyon ng lugar ay muling nagsama-sama noong panahon ng [[Mga Lombardo|Lombardo]], sa pamamagitan ng progresibong pagsasama-sama ng iba't ibang mga pamayanan at mga nayon. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] b7ny9x5ntfhsk3p3plecgdeij7tz5x8 Lucoli 0 159564 2236462 1927251 2026-10-24T04:13:19Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375143750|Lucoli]]" 2236462 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Lucoli|official_name=Comune di Lucoli|native_name=|image=Prata Peschiolo Santa Croce.JPG|image_size=|caption=|image_shield=Lucoli-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|17|31|N|13|20|20|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Casamaina, Casavecchia, Colle di Lucoli, Collimento (sede comunale), Francolisco, Lucoli Alto, Peschiolo, Piaggia, Prata, Prato Lonaro, [[San Menna]], Santa Croce, Sant'Andrea, Spogna, Spognetta, Vado Lucoli|mayor_party=|mayor=Valter Chiappini|area_footnotes=|area_total_km2=109.77|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Lucolani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=956|saint=[[John the Baptist|Juan Bautista]]|day=Hunyo 24|postal_code=67045|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.lucoli.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->}}Ang '''Lucoli''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Isa ito sa pinakamalapit na komuna sa kapatagan at resort ng ski ng [[Campo Felice]]. Ang [[episentro]] ng [[lindol sa L'Aquila noong 2009]] ay matatagpuan malapit sa hangganan ng mga komunidad sa hilagang-silangan. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 65ljhwgdjvlyl6iq676onsne8piq4wi 2236497 2236462 2026-10-24T05:18:01Z Ryomaandres 8044 2236497 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Lucoli|official_name=Comune di Lucoli|native_name=|image=Prata Peschiolo Santa Croce.JPG|image_size=|caption=|image_shield=Lucoli-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|17|31|N|13|20|20|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Casamaina, Casavecchia, Colle di Lucoli, Collimento (sede comunale), Francolisco, Lucoli Alto, Peschiolo, Piaggia, Prata, Prato Lonaro, [[San Menna]], Santa Croce, Sant'Andrea, Spogna, Spognetta, Vado Lucoli|mayor_party=|mayor=Valter Chiappini|area_footnotes=|area_total_km2=109.77|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Lucolani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=956|saint=[[John the Baptist|Juan Bautista]]|day=Hunyo 24|postal_code=67045|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.lucoli.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->}}Ang '''Lucoli''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Isa ito sa pinakamalapit na komuna sa kapatagan at resort ng ski ng [[Campo Felice]]. Ang [[episentro]] ng [[lindol sa L'Aquila noong 2009]] ay matatagpuan malapit sa hangganan ng mga komunidad sa hilagang-silangan. == Heograpiya == === Teritoryo === Ang teritoryo ng munisipalidad, na medyo malawak, ay matatagpuan sa hilagang gilid ng [[Rehiyonal na Liwasang Pangkalikasan ng Sirente-Velino]], sa kabila lamang ng liwasan, at maaaring hatiin sa isang mataong lugar na may mababang bundok at isang bulubunduking lugar. === Antropoheniko === Ang munisipal na teritoryo ng Lucoli ay binubuo ng labimpitong [[Frazione|''frazione'']]: Casavecchia, Colle, Piaggia, Collimento, Lucoli Alto, Prata, Peschiolo, Prato Lonaro I, Prato Lonaro II, San Menna, Santa Croce, Francolisco, Sant'Andrea, Spogna, Spognetta, Vado Lucoli, at Casamaina. == Mga monumento at tanawin == Ang malawak na teritoryo ng munisipyo ay tahanan ng maraming lugar na may makasaysayan, pansining, at relihiyosong interes. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 82inow14y3lprjfy6eorgdz3yfunp4f 2236499 2236497 2026-10-24T05:19:25Z Ryomaandres 8044 /* Heograpiya */ 2236499 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Lucoli|official_name=Comune di Lucoli|native_name=|image=Prata Peschiolo Santa Croce.JPG|image_size=|caption=|image_shield=Lucoli-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|17|31|N|13|20|20|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Casamaina, Casavecchia, Colle di Lucoli, Collimento (sede comunale), Francolisco, Lucoli Alto, Peschiolo, Piaggia, Prata, Prato Lonaro, [[San Menna]], Santa Croce, Sant'Andrea, Spogna, Spognetta, Vado Lucoli|mayor_party=|mayor=Valter Chiappini|area_footnotes=|area_total_km2=109.77|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Lucolani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=956|saint=[[John the Baptist|Juan Bautista]]|day=Hunyo 24|postal_code=67045|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.lucoli.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->}}Ang '''Lucoli''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Isa ito sa pinakamalapit na komuna sa kapatagan at resort ng ski ng [[Campo Felice]]. Ang [[episentro]] ng [[lindol sa L'Aquila noong 2009]] ay matatagpuan malapit sa hangganan ng mga komunidad sa hilagang-silangan. == Heograpiya == === Teritoryo === Ang teritoryo ng munisipalidad, na medyo malawak, ay matatagpuan sa hilagang gilid ng [[Rehiyonal na Liwasang Pangkalikasan ng Sirente-Velino]], sa kabila lamang ng liwasan, at maaaring hatiin sa isang mataong lugar na may mababang bundok at isang bulubunduking lugar. === Antropoheniko === Ang munisipal na teritoryo ng Lucoli ay binubuo ng labimpitong [[Frazione|''frazione'']]: Casavecchia, Colle, Piaggia, Collimento, Lucoli Alto, Prata, Peschiolo, Prato Lonaro I, Prato Lonaro II, San Menna, Santa Croce, Francolisco, Sant'Andrea, Spogna, Spognetta, Vado Lucoli, at Casamaina. == Kultura == Ang patron ng Lucoli ay si [[San Juan Bautista]] na ang pista ay tuwing Hunyo 24. == Mga monumento at tanawin == Ang malawak na teritoryo ng munisipyo ay tahanan ng maraming lugar na may makasaysayan, pansining, at relihiyosong interes. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 5dvqxmmbzjwsxd2xynp1ltqateuswve Magliano de' Marsi 0 159565 2236461 1927252 2026-10-24T04:12:06Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375144654|Magliano de' Marsi]]" 2236461 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Magliano de' Marsi|official_name=Comune di Magliano de' Marsi|native_name=|image=Magliano dei Marsi alle falde del Velino.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|5|33|N|13|21|53|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Marano dei Marsi, Rosciolo dei Marsi|mayor_party=|mayor=Pasqualino Di Cristofano|area_footnotes=|area_total_km2=70.93|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Maglianesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=728|saint=[[Santa Lucia]]|day=Disyembre 13|postal_code=67062|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.maglianodemarsi.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Magliano de' Marsi''' ay isang [[bayan]] at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ang bayan ay nasa makasaysayang rehiyon ng [[Marsica]]. == Mga pangunahing tanawin == * Simbahan ng Santa Lucia, sa huling [[Arkitekturang Gotiko|estilong Gotiko]]-[[Arkitekturang Romaniko|Romaniko]], na may mga elementong [[Arkitekturang Baroko|Baroko]]. * Simbahan ng Madonna di Loreto noong ika-14 na siglo * [[Santa Maria in Valle Porclaneta]] * Malaking libingan ni Haring Perseo, ang huling hari ng mga Macedonio. Inilibing sa tabi ng Via Valeria malapit sa Magliano de' Marsi (Aquila), gaya ng nakasaad sa talahanayan II SE ng pahina 145 ng mapa ng Suriang Heograpikong Militar == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|ITA}} [[Villa Sant'Angelo]], Italya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] htt1k30u9r2x6evg8dw6p98d9lqsvmv 2236495 2236461 2026-10-24T05:15:31Z Ryomaandres 8044 2236495 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Magliano de' Marsi|official_name=Comune di Magliano de' Marsi|native_name=|image=Magliano dei Marsi alle falde del Velino.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|5|33|N|13|21|53|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Marano dei Marsi, Rosciolo dei Marsi|mayor_party=|mayor=Pasqualino Di Cristofano|area_footnotes=|area_total_km2=70.93|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Maglianesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=728|saint=[[Santa Lucia]]|day=Disyembre 13|postal_code=67062|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.maglianodemarsi.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Magliano de' Marsi''' ay isang [[bayan]] at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ang bayan ay nasa makasaysayang rehiyon ng [[Marsica]]. == Mga pangunahing tanawin == * Simbahan ng Santa Lucia, sa huling [[Arkitekturang Gotiko|estilong Gotiko]]-[[Arkitekturang Romaniko|Romaniko]], na may mga elementong [[Arkitekturang Baroko|Baroko]]. * Simbahan ng Madonna di Loreto noong ika-14 na siglo * [[Santa Maria in Valle Porclaneta]] * Malaking libingan ni Haring Perseo, ang huling hari ng mga Macedonio. Inilibing sa tabi ng Via Valeria malapit sa Magliano de' Marsi (Aquila), gaya ng nakasaad sa talahanayan II SE ng pahina 145 ng mapa ng Suriang Heograpikong Militar * Munisipyo: DIdinisenyo sa pagitan ng 1922 at 1924 ng inhinyero na si [[Francesco Pietrangeli]], ilang taon pagkatapos ng [[Lindol sa Avezzano noong 1915|lindol noong 1915]], ito ay pinasinayaan noong 1929. Ang gusali ay matatagpuan sa Via Santa Maria di Loreto, sa sentro ng Magliano de' Marsi. Simula noong 2018, sumailalim ito sa kumplikadong sismikong pagpapatibay, kabilang ang base insulasyon at mga pagpapanumbalik sa loob at labas, na natapos noong Disyembre 13, 2025.<ref>{{cita web|url=https://marsicalive.it/magliano-de-marsi-riabbraccia-il-municipio-festa-ed-emozione-nel-nome-di-santa-lucia/|titolo=Magliano de' Marsi riabbraccia il municipio: festa ed emozione nel nome di Santa Lucia|sito=Marsica Live|data=14 dicembre 2025|accesso=14 dicembre 2025}}</ref> == Ekonomiya == === Agrikultura === Ang agrikultura at pagsasaka ng mga hayop ay kabilang sa mga pangunahing pinagmumulan ng ekonomiya ng Magliano. Ang mga tupa, baka, at mga produktong gawa sa gatas ay karaniwang mga produkto ng lugar na ito. === Industriya === Sa labas ng Magliano de' Marsi, malapit sa lansangang-bayan, ay ang sonang industriyal. Maraming mga kompanya ang nagpapatakbo sa iba't ibang sektor, mula sa mga parmasyutiko hanggang sa mga seramika. == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|ITA}} [[Villa Sant'Angelo]], Italya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 7m3giurouzenxgj0ffumobgptlofe66 2236496 2236495 2026-10-24T05:15:43Z Ryomaandres 8044 2236496 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Magliano de' Marsi|official_name=Comune di Magliano de' Marsi|native_name=|image=Magliano dei Marsi alle falde del Velino.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|5|33|N|13|21|53|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Marano dei Marsi, Rosciolo dei Marsi|mayor_party=|mayor=Pasqualino Di Cristofano|area_footnotes=|area_total_km2=70.93|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Maglianesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=728|saint=[[Santa Lucia]]|day=Disyembre 13|postal_code=67062|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.maglianodemarsi.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Magliano de' Marsi''' ay isang [[bayan]] at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ang bayan ay nasa makasaysayang rehiyon ng [[Marsica]]. == Mga pangunahing tanawin == * Simbahan ng Santa Lucia, sa huling [[Arkitekturang Gotiko|estilong Gotiko]]-[[Arkitekturang Romaniko|Romaniko]], na may mga elementong [[Arkitekturang Baroko|Baroko]]. * Simbahan ng Madonna di Loreto noong ika-14 na siglo * [[Santa Maria in Valle Porclaneta]] * Malaking libingan ni Haring Perseo, ang huling hari ng mga Macedonio. Inilibing sa tabi ng Via Valeria malapit sa Magliano de' Marsi (Aquila), gaya ng nakasaad sa talahanayan II SE ng pahina 145 ng mapa ng Suriang Heograpikong Militar * Munisipyo: Idinisenyo sa pagitan ng 1922 at 1924 ng inhinyero na si [[Francesco Pietrangeli]], ilang taon pagkatapos ng [[Lindol sa Avezzano noong 1915|lindol noong 1915]], ito ay pinasinayaan noong 1929. Ang gusali ay matatagpuan sa Via Santa Maria di Loreto, sa sentro ng Magliano de' Marsi. Simula noong 2018, sumailalim ito sa kumplikadong sismikong pagpapatibay, kabilang ang base insulasyon at mga pagpapanumbalik sa loob at labas, na natapos noong Disyembre 13, 2025.<ref>{{cita web|url=https://marsicalive.it/magliano-de-marsi-riabbraccia-il-municipio-festa-ed-emozione-nel-nome-di-santa-lucia/|titolo=Magliano de' Marsi riabbraccia il municipio: festa ed emozione nel nome di Santa Lucia|sito=Marsica Live|data=14 dicembre 2025|accesso=14 dicembre 2025}}</ref> == Ekonomiya == === Agrikultura === Ang agrikultura at pagsasaka ng mga hayop ay kabilang sa mga pangunahing pinagmumulan ng ekonomiya ng Magliano. Ang mga tupa, baka, at mga produktong gawa sa gatas ay karaniwang mga produkto ng lugar na ito. === Industriya === Sa labas ng Magliano de' Marsi, malapit sa lansangang-bayan, ay ang sonang industriyal. Maraming mga kompanya ang nagpapatakbo sa iba't ibang sektor, mula sa mga parmasyutiko hanggang sa mga seramika. == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|ITA}} [[Villa Sant'Angelo]], Italya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 65tipy4i5g341e20kvzhi51cfishogk Massa d'Albe 0 159566 2236463 1927253 2026-10-24T04:15:25Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375146806|Massa d'Albe]]" 2236463 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Massa d'Albe|official_name=Comune di Massa d'Albe|image=Monte Velino Massa d'Albe.jpg|image_size=|caption=Ang bayan kasama ng [[Monte Velino]] sa likuran.|image_shield=Massad'Albe.gif|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|6|30|N|13|23|43|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=[[Albe, Massa d'Albe|Albe]], Forme|mayor_party=|mayor=Nazzareno Lucci|area_footnotes=|area_total_km2=68.33|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Massetani|elevation_footnotes=|elevation_m=865|saint=[[Simplicius, Constantius, at Victorianus]]|day=Agosto 26|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|https://www.comune.massadalbe.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Massa d'Albe''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay bahagi ng [[Marsica]]. Ang bayan ay itinatag noong ika-14 na siglo ng mga naninirahan sa sinaunang [[Alba Fucens]], na ang mga labi ay nasa lugar na iyon. Ang kasalukuyang ''komyun'' ay nabuo pagkatapos ng 1915 sa pamamagitan ng pagsasama ng dalawang dating ''komuna'', ang Massa at Corona, na winasak ng isang lindol. == Heograpiya == Ang gitnang nukleo ng tinitirhang lugar ay nasa timog-kanlurang dalisdis ng [[Mount Velino|Bundok Velino]], isa sa pinakamataas na taluktok ng gitnang [[Kabundukang Apenino|Apeninos]] (2,487 m). Bahagi ng teritoryo ay kasama sa [[Liwasang Rehiyonal ng Sirente-Velino]] at sa Reserbang Pangkalikasan ng Monte Velino. Sa isang bangin ng bulubunduking grupo ng Velino ay nagbubukas ang Bocca di Teve (987 m) na matatagpuan sa simula ng [[Valle di Teve|lambak na may parehong pangalan]] na nagmamarka sa hangganan ng Abruzos sa [[Lacio]] at sa Reserbang Rehiyonal ng Montagne della Duchessa. Kasama sa ''komuna'' ang mataong lugar ng Massa at ang ''frazioni'' ng [[Alba Fucens]] at Forme. Ang [[pook arkeolohiko]] ng Alba Fucens ay matatagpuan ilang kilometro ang layo mula sa punong bayan ng komunidad. Ang daanan ng Fonte Capo la Maina ay nag-uugnay sa teritoryo sa [[Ovindoli]] at sa [[ski resort]] ng Bundok Magnola. == Mga sanggunian == <references /> == Tingnan din == * [[Alba Fucens]] * [[Castello Orsini]] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] ay1ba0fnsj0p6gex60gt8i896ebvw7m Molina Aterno 0 159567 2236466 1927254 2026-10-24T04:18:41Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375149223|Molina Aterno]]" 2236466 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Molina Aterno|official_name=Comune di Molina Aterno|image=Molina Aterno 01 (RaBoe).jpg|image_size=|caption=|image_shield=MolinaAterno.gif|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|09|00|N|13|44|11|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Roberto Fasciani|area_footnotes=|area_total_km2=11.84|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Molinesi|elevation_footnotes=|elevation_m=512|saint=[[San Nicolas ng Bari]]|day=|postal_code=67020|area_code=0864|website=|footnotes=}}Ang '''Molina Aterno''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ang pangalan ay nagmula sa [[Wikang Latin|Latin na]] ''molina'' ("gilingan"), ang pangalawang bahagi ay idinagdag noong 1889 dahil sa presensya ng ilog [[Aterno-Pescara|Aterno]]. Kabilang sa mga pangunahing atraksyon ang simbahan ng ''Santa Maria del Colle'' (ika-12 siglo), ang simbahan ng ''San Nicola'' (na may kampanaryo noong 1632) at ang Palasyo ng mga Baron. == Transportasyon == Ang Molina Aterno ay may estasyon sa [[Daambakal ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[L'Aquila]] at [[Sulmona]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 4bzcz15abjmv6noklsn8ifsh4jm1cbr 2236501 2236466 2026-10-24T05:23:33Z Ryomaandres 8044 2236501 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Molina Aterno|official_name=Comune di Molina Aterno|image=Molina Aterno 01 (RaBoe).jpg|image_size=|caption=|image_shield=MolinaAterno.gif|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|09|00|N|13|44|11|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Roberto Fasciani|area_footnotes=|area_total_km2=11.84|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Molinesi|elevation_footnotes=|elevation_m=512|saint=[[San Nicolas ng Bari]]|day=|postal_code=67020|area_code=0864|website=|footnotes=}}Ang '''Molina Aterno''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ang pangalan ay nagmula sa [[Wikang Latin|Latin na]] ''molina'' ("gilingan"), ang pangalawang bahagi ay idinagdag noong 1889 dahil sa presensya ng ilog [[Aterno-Pescara|Aterno]]. Kabilang sa mga pangunahing atraksiyon ang simbahan ng ''Santa Maria del Colle'' (ika-12 siglo), ang simbahan ng ''San Nicola'' (na may kampanaryo noong 1632) at ang Palasyo ng mga Baron. == Mga pinagmulan ng pangalan == Ang pangalan ay nagmula sa huling salitang [[Wikang Latin|Latin]] na molina, na nangangahulugang "gilingan," dahil ang lugar ay partikular na mayaman sa mga ito. Ang ikalawang bahagi ng pangalan ay idinagdag noong Hunyo 30, 1889, at tumutukoy sa daanan ng [[Ilog Aterno]]. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ng munisipalidad ng Molina Aterno ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Hulyo 18, 1984.<ref>{{cita web|titolo=Molina Aterno, decreto 1984-07-18 DPR, concessione di stemma e gonfalone|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.detail.html?4611|sito=Archivio Centrale dello Stato|accesso=30 luglio 2022}}</ref> == Transportasyon == Ang Molina Aterno ay may estasyon sa [[Daambakal ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[L'Aquila]] at [[Sulmona]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] hyfwrhward8m6aac7iuhdaqgmlzecac Montereale, Abruzos 0 159568 2236465 1927255 2026-10-24T04:17:41Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375157730|Montereale, Abruzzo]]" 2236465 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Montereale|official_name=Comune di Montereale|native_name=|image=Montereale (panorama).jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|31|30.882|N|13|14|38.1804|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=[[Aringo]], Busci, Cabbia, Castello, [[Castel Paganica]], Castiglione, Cesaproba, Colle, [[Ville di Fano]] - Lonaro, Marana, San Giovanni, Santa Vittoria, Verrico, Casale Bottone, Cavagnano, Colle Cavallari, Cavallari, Colle Calvo, Piedicolle, Colle Verrico, Marignano, [[Pellescritta]], Santa Lucia, San Vito, Cesariano, San Giovanni Paganica, Colle Paganica, Paganica Castello|mayor_party=|mayor=Massimiliano Giorgi|area_footnotes=|area_total_km2=104.42|population_footnotes=|population_demonym=Monterealesi|elevation_footnotes=|elevation_m=945|saint=[[San Andres]]|day=Setyembre 13|postal_code=67015|area_code=0862|website={{official website|https://www.comune.montereale.it/}}|footnotes=}}Ang '''Montereale''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso e Monti della Laga]]. == Tingnan din == * [[Mga lindol sa Apeninos noong 1703]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] gq8yy9r7q0pn020p6idrooq8oboi77p 2236500 2236465 2026-10-24T05:22:13Z Ryomaandres 8044 2236500 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Montereale|official_name=Comune di Montereale|native_name=|image=Montereale (panorama).jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|31|30.882|N|13|14|38.1804|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=[[Aringo]], Busci, Cabbia, Castello, [[Castel Paganica]], Castiglione, Cesaproba, Colle, [[Ville di Fano]] - Lonaro, Marana, San Giovanni, Santa Vittoria, Verrico, Casale Bottone, Cavagnano, Colle Cavallari, Cavallari, Colle Calvo, Piedicolle, Colle Verrico, Marignano, [[Pellescritta]], Santa Lucia, San Vito, Cesariano, San Giovanni Paganica, Colle Paganica, Paganica Castello|mayor_party=|mayor=Massimiliano Giorgi|area_footnotes=|area_total_km2=104.42|population_footnotes=|population_demonym=Monterealesi|elevation_footnotes=|elevation_m=945|saint=[[San Andres]]|day=Setyembre 13|postal_code=67015|area_code=0862|website={{official website|https://www.comune.montereale.it/}}|footnotes=}}Ang '''Montereale''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso e Monti della Laga]]. == Kasaysayan == Ang pagsalakay ng mga Pelasgian ay sinundan ng pagsalakay ng mga [[Mga Sabino|Sabino]] at pagkatapos ay ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]], na noong 296 BK ay sinakop ang lungsod ng [[Amiternum]] at mula roon ay sumulong patungong Maronea.<ref name="Angelini, 81">{{Cita|Angelini|p. 81}}.</ref> Ang presensiya ng mga Romano ay mahusay ding naitala at kabilang sa mga natuklasan ay ang isang inskripsiyong bato na nakalagay sa mga pader ng lungsod, na katumbas ng sinaunang Porta Marana.<ref name="Angelini, 83">{{Cita|Angelini|p. 83}}.</ref> == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang militar === * Mga Pader Sibiko: Ang mga pader ng lungsod—na may ilan pang labi—ay mula pa noong ika-10 siglo at ganap na nakapalibot sa itaas na bahagi ng lungsod, ang kasalukuyang sentrong pangkasaysayan; nagtatampok ito ng apat na tarangkahan, ang pinakamahalaga sa mga ito (Porta Marana sa timog) ay nailalarawan sa pamamagitan ng pagkakaroon ng isang sinaunang inskripsiyong Romano na nakikita pa rin ngayon.<ref name="Mura civiche">{{cita web|url=http://www.comune.montereale.it/zf/index.php/musei-monumenti/index/dettaglio-museo/museo/4|sito=Comune di Montereale|titolo=Le antiche mura di cinta|accesso=11 aprile 2016}}</ref> * Tore Sibiko: matatagpuan sa pinakamataas na punto ng lungsod, ito ay itinayo noong ika-13 siglo ngunit binago sa mga sumunod na siglo, gaya ng pinatutunayan ng dalawang nakaukit na petsa na 1771 at 1794. Sa kasalukuyan, ito ay humigit-kumulang 12 metro ang taas at nailalarawan sa pamamagitan ng pagkakaroon ng isang orasan.<ref name="Torre municipale">{{cita web|url=http://www.comune.montereale.it/zf/index.php/musei-monumenti/index/dettaglio-museo/museo/1|sito=Comune di Montereale|titolo=Torre civica|accesso=11 aprile 2016}}</ref><ref name="Abruzzo Cultura. Torre civica">{{cita web|url=http://cultura.regione.abruzzo.it/index.asp?modello=torreaq&servizio=xList&stileDiv=monoLeft&template=intIndex&b=menuTorr2769&tom=769|autore=[[Regione Abruzzo]]|titolo=Torre civica|accesso=11 aprile 2016}}</ref> == Tingnan din == * [[Mga lindol sa Apeninos noong 1703]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] logl7cm7fmi0ky5frxjq3httljiqakc 2236565 2236500 2026-10-24T07:09:45Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Montereale, Abruzzo]] sa [[Montereale, Abruzos]] 2236500 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Montereale|official_name=Comune di Montereale|native_name=|image=Montereale (panorama).jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|31|30.882|N|13|14|38.1804|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=[[Aringo]], Busci, Cabbia, Castello, [[Castel Paganica]], Castiglione, Cesaproba, Colle, [[Ville di Fano]] - Lonaro, Marana, San Giovanni, Santa Vittoria, Verrico, Casale Bottone, Cavagnano, Colle Cavallari, Cavallari, Colle Calvo, Piedicolle, Colle Verrico, Marignano, [[Pellescritta]], Santa Lucia, San Vito, Cesariano, San Giovanni Paganica, Colle Paganica, Paganica Castello|mayor_party=|mayor=Massimiliano Giorgi|area_footnotes=|area_total_km2=104.42|population_footnotes=|population_demonym=Monterealesi|elevation_footnotes=|elevation_m=945|saint=[[San Andres]]|day=Setyembre 13|postal_code=67015|area_code=0862|website={{official website|https://www.comune.montereale.it/}}|footnotes=}}Ang '''Montereale''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso e Monti della Laga]]. == Kasaysayan == Ang pagsalakay ng mga Pelasgian ay sinundan ng pagsalakay ng mga [[Mga Sabino|Sabino]] at pagkatapos ay ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]], na noong 296 BK ay sinakop ang lungsod ng [[Amiternum]] at mula roon ay sumulong patungong Maronea.<ref name="Angelini, 81">{{Cita|Angelini|p. 81}}.</ref> Ang presensiya ng mga Romano ay mahusay ding naitala at kabilang sa mga natuklasan ay ang isang inskripsiyong bato na nakalagay sa mga pader ng lungsod, na katumbas ng sinaunang Porta Marana.<ref name="Angelini, 83">{{Cita|Angelini|p. 83}}.</ref> == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang militar === * Mga Pader Sibiko: Ang mga pader ng lungsod—na may ilan pang labi—ay mula pa noong ika-10 siglo at ganap na nakapalibot sa itaas na bahagi ng lungsod, ang kasalukuyang sentrong pangkasaysayan; nagtatampok ito ng apat na tarangkahan, ang pinakamahalaga sa mga ito (Porta Marana sa timog) ay nailalarawan sa pamamagitan ng pagkakaroon ng isang sinaunang inskripsiyong Romano na nakikita pa rin ngayon.<ref name="Mura civiche">{{cita web|url=http://www.comune.montereale.it/zf/index.php/musei-monumenti/index/dettaglio-museo/museo/4|sito=Comune di Montereale|titolo=Le antiche mura di cinta|accesso=11 aprile 2016}}</ref> * Tore Sibiko: matatagpuan sa pinakamataas na punto ng lungsod, ito ay itinayo noong ika-13 siglo ngunit binago sa mga sumunod na siglo, gaya ng pinatutunayan ng dalawang nakaukit na petsa na 1771 at 1794. Sa kasalukuyan, ito ay humigit-kumulang 12 metro ang taas at nailalarawan sa pamamagitan ng pagkakaroon ng isang orasan.<ref name="Torre municipale">{{cita web|url=http://www.comune.montereale.it/zf/index.php/musei-monumenti/index/dettaglio-museo/museo/1|sito=Comune di Montereale|titolo=Torre civica|accesso=11 aprile 2016}}</ref><ref name="Abruzzo Cultura. Torre civica">{{cita web|url=http://cultura.regione.abruzzo.it/index.asp?modello=torreaq&servizio=xList&stileDiv=monoLeft&template=intIndex&b=menuTorr2769&tom=769|autore=[[Regione Abruzzo]]|titolo=Torre civica|accesso=11 aprile 2016}}</ref> == Tingnan din == * [[Mga lindol sa Apeninos noong 1703]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] logl7cm7fmi0ky5frxjq3httljiqakc Morino 0 159569 2236468 1927256 2026-10-24T04:21:22Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375158529|Morino]]" 2236468 wikitext text/x-wiki Ang '''Morino''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Heograpiya == Ang Morino, isang bayan ng [[Abruzos]], ay nasa sentro ng [[Lambak ng Roveto]], sa rehiyon ng [[Marsica]]. Ang pangunahing lugar ay nasa mga dalisdis ng silangang bahagi ng [[Kabundukang Hernici]]. == Tingnan din == * [[Ermita ng Santa Maria del Cauto]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] jozdijm5sacupas1ncc30r1iwcuwixw 2236469 2236468 2026-10-24T04:22:26Z Ryomaandres 8044 2236469 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Morino | official_name = Comune di Morino | native_name = | image = Morino Valle Roveto.jpg | image_size = | alt = | caption = | image_shield = | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|41|51|55|N|13|27|28|E|region:IT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} | province = {{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ) | frazioni = Brecciose, Grancia, Rendinara | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = 52.55 | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Bilancio demografico mensile |url=https://demo.istat.it/app/?a=2022&i=D7B |website=demo.istat.it}}</ref> | population_total = 1303 | population_as_of = Enero 1, 2023 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Morinesi | elevation_footnotes = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | elevation_m = 443 | saint = | day = Setyembre 8 | postal_code = 67050 | area_code = 0863 | website = {{official website|http://www.comune.morino.aq.it}} | footnotes = <!-- These are currently unused --> | istat = 066057 }} Ang '''Morino''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Heograpiya == Ang Morino, isang bayan ng [[Abruzos]], ay nasa sentro ng [[Lambak ng Roveto]], sa rehiyon ng [[Marsica]]. Ang pangunahing lugar ay nasa mga dalisdis ng silangang bahagi ng [[Kabundukang Hernici]]. == Tingnan din == * [[Ermita ng Santa Maria del Cauto]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 58bqv4o520ersy47f1p4zjkhcqt16x8 2236472 2236469 2026-10-24T04:25:38Z Ryomaandres 8044 2236472 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune | name = Morino | official_name = Comune di Morino | native_name = | image = Morino Valle Roveto.jpg | image_size = | alt = | caption = | image_shield = | shield_alt = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|41|51|55|N|13|27|28|E|region:IT|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=ABR}} | province = {{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ) | frazioni = Brecciose, Grancia, Rendinara | mayor_party = | mayor = | area_footnotes = | area_total_km2 = 52.55 | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=Bilancio demografico mensile |url=https://demo.istat.it/app/?a=2022&i=D7B |website=demo.istat.it}}</ref> | population_total = 1303 | population_as_of = Enero 1, 2023 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Morinesi | elevation_footnotes = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | elevation_m = 443 | saint = | day = Setyembre 8 | postal_code = 67050 | area_code = 0863 | website = {{official website|http://www.comune.morino.aq.it}} | footnotes = <!-- These are currently unused --> | istat = 066057 }} Ang '''Morino''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Mga pinagmulan ng pangalan == Ang toponimo ay malamang na nauugnay sa terminong "morro," na nangangahulugang malaking bato, na nagpapahiwatig ng isang mabatong lugar.<ref>{{cita web|url=http://www.asciatopo.altervista.org/abruzzo.html|titolo=Poleonimi d'Abruzzo|autore=Antonio Sciarretta|editore=Antonio Sciarretta's Toponymy|accesso=21 marzo 2019}}</ref> Sa ilang sinaunang dokumento, ang bayan ay tinatawag ding "Moreno," kaya naman ang salitang "[[Morena (heolohiya)|morena]]" ay iniugnay sa [[etimolohiya]] ng kontemporaneong pangalan ng bayan sa [[Lambak Roveto|Roveto]]. == Heograpiya == Ang Morino, isang bayan ng [[Abruzos]], ay nasa sentro ng [[Lambak ng Roveto]], sa rehiyon ng [[Marsica]]. Ang pangunahing lugar ay nasa mga dalisdis ng silangang bahagi ng [[Kabundukang Hernici]]. == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang sibil === Ang estasyon ng koryenteng idroelektriko sa bagong nayon, na itinayo ni [[Enel]] noong dekada '20 sa pampang ng ilog Romito, ay nagtamo ng malubhang pinsala noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Binago pagkatapos ng digmaan, noong 2017, ipinangalan ito kay Marco Di Fabio.<ref>{{cita web|url=https://www.fondoambiente.it/luoghi/centrale-idroelettrica-enel-green-power-schioppo-2?gfp|titolo=Centrale idroelettrica Schioppo 2|editore=FAI|accesso=13 aprile 2018|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20180413185949/https://www.fondoambiente.it/luoghi/centrale-idroelettrica-enel-green-power-schioppo-2?gfp|dataarchivio=13 aprile 2018|urlmorto=sì}}</ref> == Tingnan din == * [[Ermita ng Santa Maria del Cauto]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] cekhe5ovnx1z2a4ub8c18r76klbkgrc Navelli 0 159570 2236467 1927257 2026-10-24T04:20:27Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375159199|Navelli]]" 2236467 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Navelli|official_name=Comune di Navelli|native_name=|image=Navelli 02.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|14|19|N|13|43|46|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Civitaretenga|mayor_party=|mayor=Paolo Federico|area_footnotes=|area_total_km2=42.23|population_footnotes=|population_demonym=Navellesi|elevation_footnotes=|elevation_m=760|saint=San Sebastian|day=Enero 20|postal_code=67020|area_code=0862|website={{official website|http://www.comunenavelli.gov.it}}|footnotes=}}Ang '''Navelli''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Kilala ito sa lokal na produksiyon ng [[asapran]]. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|''I Borghi più belli d'Italia'']] ("Ang pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> Ang Navelli at ang ''[[frazione]]'' (sitio) nito na Civitaretenga ay mga nayong medyebal na matatagpuan sa isang teritoryong tinirhan noong makasaysayang panahon ng tribong [[Mga Italiko|Italikong]] [[Mga Vestino|Vestino]]. == Mga pangunahing tanawin == * Simbahan ng [[San Sebastian|San Sebastiano]] * [[Palazzo Santucci]] * Mga simbahan sa kanayunan ng kapatagan: Santa Maria sa Cerulis at [[Mahal na Ina ng Grasya|Madonna delle Grazie]] * Medyebal na Tore ng Civitaretenga == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] kstc0l51g56i3s5l983pj6trw67okr6 2236502 2236467 2026-10-24T05:24:52Z Ryomaandres 8044 2236502 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Navelli|official_name=Comune di Navelli|native_name=|image=Navelli 02.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|14|19|N|13|43|46|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Civitaretenga|mayor_party=|mayor=Paolo Federico|area_footnotes=|area_total_km2=42.23|population_footnotes=|population_demonym=Navellesi|elevation_footnotes=|elevation_m=760|saint=San Sebastian|day=Enero 20|postal_code=67020|area_code=0862|website={{official website|http://www.comunenavelli.gov.it}}|footnotes=}}Ang '''Navelli''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Kilala ito sa lokal na produksiyon ng [[asapran]]. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|''I Borghi più belli d'Italia'']] ("Ang pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> Ang Navelli at ang ''[[frazione]]'' (sitio) nito na Civitaretenga ay mga nayong medyebal na matatagpuan sa isang teritoryong tinirhan noong makasaysayang panahon ng tribong [[Mga Italiko|Italikong]] [[Mga Vestino|Vestino]]. == Kasaysayan == Sa [[pag-iisa ng Italya]], ang munisipalidad ay isinama sa lalawigan ng L'Aquila at isinama ang kalapit na bayan ng Civitaretenga. Sa mga unang taon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa pagitan ng 1940 at 1943, ang Navelli ay isa sa mga munisipalidad sa Abruzzo na itinalaga ng mga awtoridad ng pasistang awtoridad bilang isang lugar ng sibilyang kulungan para sa siyam na [[Mga Hudyong ikinulong sa Italya|Hudyong]] [[Mga Hudyong ikinulong sa Italya|lumikas]].<ref>[http://www.annapizzuti.it/regioni/abruzzo.php Ebrei stranieri internati in Abruzzo].</ref> Pagkatapos ng Setyembre 8, 1943, sa pagdating ng mga tropang Aleman, ang mga Hudyong ikinulong ay tumakas. Lahat sila ay nakatakas sa pagkabihag at deportasyon. == Mga pangunahing tanawin == * Simbahan ng [[San Sebastian|San Sebastiano]] * [[Palazzo Santucci]] * Mga simbahan sa kanayunan ng kapatagan: Santa Maria sa Cerulis at [[Mahal na Ina ng Grasya|Madonna delle Grazie]] * Medyebal na Tore ng Civitaretenga == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] mrozziyq08tsf7vwoa5f9oji3hq579c 2236503 2236502 2026-10-24T05:25:18Z Ryomaandres 8044 /* Kasaysayan */ 2236503 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Navelli|official_name=Comune di Navelli|native_name=|image=Navelli 02.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|14|19|N|13|43|46|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Civitaretenga|mayor_party=|mayor=Paolo Federico|area_footnotes=|area_total_km2=42.23|population_footnotes=|population_demonym=Navellesi|elevation_footnotes=|elevation_m=760|saint=San Sebastian|day=Enero 20|postal_code=67020|area_code=0862|website={{official website|http://www.comunenavelli.gov.it}}|footnotes=}}Ang '''Navelli''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Kilala ito sa lokal na produksiyon ng [[asapran]]. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|''I Borghi più belli d'Italia'']] ("Ang pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> Ang Navelli at ang ''[[frazione]]'' (sitio) nito na Civitaretenga ay mga nayong medyebal na matatagpuan sa isang teritoryong tinirhan noong makasaysayang panahon ng tribong [[Mga Italiko|Italikong]] [[Mga Vestino|Vestino]]. == Kasaysayan == Sa [[pag-iisa ng Italya]], ang munisipalidad ay isinama sa lalawigan ng [[L'Aquila]] at isinama ang kalapit na bayan ng Civitaretenga. Sa mga unang taon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sa pagitan ng 1940 at 1943, ang Navelli ay isa sa mga munisipalidad sa Abruzzo na itinalaga ng mga awtoridad ng pasistang awtoridad bilang isang lugar ng sibilyang kulungan para sa siyam na [[Mga Hudyong ikinulong sa Italya|Hudyong]] [[Mga Hudyong ikinulong sa Italya|lumikas]].<ref>[http://www.annapizzuti.it/regioni/abruzzo.php Ebrei stranieri internati in Abruzzo].</ref> Pagkatapos ng Setyembre 8, 1943, sa pagdating ng mga tropang Aleman, ang mga Hudyong ikinulong ay tumakas. Lahat sila ay nakatakas sa pagkabihag at deportasyon. == Mga pangunahing tanawin == * Simbahan ng [[San Sebastian|San Sebastiano]] * [[Palazzo Santucci]] * Mga simbahan sa kanayunan ng kapatagan: Santa Maria sa Cerulis at [[Mahal na Ina ng Grasya|Madonna delle Grazie]] * Medyebal na Tore ng Civitaretenga == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 9l7tke8nyq3vhtoftudngofcuh3la5i Oricola 0 159572 2236515 1927258 2026-10-24T05:58:54Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375160612|Oricola]]" 2236515 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Oricola|official_name=Comune di Oricola|native_name=|image=Castello medievale di Oricola.jpg|image_size=|caption=|image_shield=oricola.gif|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|3|1|N|13|2|25|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Civita|mayor_party=|mayor=Antonio Paraninfi|area_footnotes=|area_total_km2=18.40|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Oricolani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=810|saint=|day=Mayo 17 at Agosto 15|postal_code=67063|area_code=0863|website={{official website|http://www.comuneoricola.it/home.asp}}|footnotes=}}Ang '''Oricola''' ([[Wikang Napolitano|Marsicano]]: ''{{Lang|nap|Urìcula}}'') ay isang [[bayan]] at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]], na matatagpuan malapit sa hangganan ng rehiyon sa [[Latium]]. Ito ay pinamumunuan ng isang ''[[Castello di Oricola|rocca]]'' (kuta) noong kalagitnaan ng ika-15 siglo at, sa teritoryong komunal nito, ay tahanan ng mga labi ng ilang sinaunang pamayanang [[Mga Italiko|Italiko]]. Ang simbahan ng ''Santa Restituta'' ay naglalaman ng isang fresco mula ika-13 siglo. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] i3hzop450pl3r4t91wcxdlhq9umv6wv 2236537 2236515 2026-10-24T06:30:55Z Ryomaandres 8044 2236537 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Oricola|official_name=Comune di Oricola|native_name=|image=Castello medievale di Oricola.jpg|image_size=|caption=|image_shield=oricola.gif|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|3|1|N|13|2|25|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Civita|mayor_party=|mayor=Antonio Paraninfi|area_footnotes=|area_total_km2=18.40|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Oricolani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=810|saint=|day=Mayo 17 at Agosto 15|postal_code=67063|area_code=0863|website={{official website|http://www.comuneoricola.it/home.asp}}|footnotes=}}Ang '''Oricola''' ([[Wikang Napolitano|Marsicano]]: ''{{Lang|nap|Urìcula}}'') ay isang [[bayan]] at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]], na matatagpuan malapit sa hangganan ng rehiyon sa [[Latium]]. Ito ay pinamumunuan ng isang ''[[Castello di Oricola|rocca]]'' (kuta) noong kalagitnaan ng ika-15 siglo at, sa teritoryong komunal nito, ay tahanan ng mga labi ng ilang sinaunang pamayanang [[Mga Italiko|Italiko]]. Ang simbahan ng ''Santa Restituta'' ay naglalaman ng isang fresco mula ika-13 siglo. == Etimolohiya == Ang [[etimolohiya]] ng pangalang Oricola ay hindi tiyak. Ang ilang mga mapagkukunan ay nag-uulat ng pagpapalagay na ang [[toponimo]] ay maaaring nagmula sa [[Wikang Latin|Latin]] na terminong auricola o "tainga"; ayon sa iba pang mga ipotesis ito ay nagmula sa terminong Coriculum.<ref>{{cita web|url=https://www.confinelive.it/historia-oricola-olim-auricola-regni/|titolo=Historia Oricola Olim Auricola Regni|autore=Ivan Cicchetti|editore=Confine Live|data=30 marzo 2016|accesso=22 marzo 2019}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.confinelive.it/guardando-verso-oricola-fascino-storia-un-borgo-accogliente-dominante/|titolo=Guardando verso Oricola…|data=16 maggio 2017|accesso=22 marzo 2019}}</ref> == Kultura == === Mga pangyayari === Tuwing ika-17 ng Mayo ng bawat taon, ipinagdiriwang ang kapistahan ng patron bilang parangal kay [[Restituta ng Africa|Santa Restituta]], ang patron ng munisipalidad ng Oricola.<ref>{{cita web|url=http://www.inabruzzo.it/oricola.html|titolo=Oricola|sito=InAbruzzo|accesso=27 agosto 2018|dataarchivio=27 agosto 2018|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20180827174120/http://www.inabruzzo.it/oricola.html|urlmorto=sì}}</ref> == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang watawat ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Abril 2, 2001 na pumalit sa nauna noong Pebrero 9, 1990.<ref>{{cita web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?2362|titolo=Oricola|sito=Archivio Centrale dello Stato|accesso=27 maggio 2023}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 9ukoxuk10qi1bz7caee7ql39dr5gz4m Opi, Abruzos 0 159573 2236507 1927259 2026-10-24T05:51:26Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375160510|Opi, Abruzzo]]" 2236507 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Opi|official_name=Comune di Opi|native_name=|image=Opi AQ.jpg|image_size=|caption=|image_shield=opi-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|46|40|N|13|49|48|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Berardino Antonio Paglia|area_footnotes=|area_total_km2=49.91|population_footnotes=|population_demonym=Opiani|elevation_footnotes=|elevation_m=1250|saint=|day=Hunyo 24|postal_code=67030|area_code=0863|website={{official website|http://www.opionline.it/index_en.html}}|footnotes=}}Ang '''Opi''' ({{Langx|nap|Opjë}} {{IPA|nap|ˈoːpjə|}}) ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Abruzzo, Lazio, e Molise]]. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|''I Borghi più belli d'Italia'']] ("Ang mga pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> == Mga pangunahing tanawin == * Inang Simbahan ni Santa Maria Assunta (kalagitnaan ng ika-12 siglo) * Simbahan ng San Giovanni Battista (huling bahagi ng ika-17 siglo) * [[Nekropolis]] ng Val Fondillo == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] lwfqb0kv3apsw0f28u6lbur1j8pcsar 2236527 2236507 2026-10-24T06:11:39Z Ryomaandres 8044 2236527 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Opi|official_name=Comune di Opi|native_name=|image=Opi AQ.jpg|image_size=|caption=|image_shield=opi-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|46|40|N|13|49|48|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Berardino Antonio Paglia|area_footnotes=|area_total_km2=49.91|population_footnotes=|population_demonym=Opiani|elevation_footnotes=|elevation_m=1250|saint=|day=Hunyo 24|postal_code=67030|area_code=0863|website={{official website|http://www.opionline.it/index_en.html}}|footnotes=}}Ang '''Opi''' ({{Langx|nap|Opjë}} {{IPA|nap|ˈoːpjə|}}) ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Abruzzo, Lazio, e Molise]]. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|''I Borghi più belli d'Italia'']] ("Ang mga pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> == Kasaysayan == Noong unang bahagi ng ikalabinsiyam na siglo, ang Opi ay administratibong pinag-isa sa munisipalidad ng [[Pescasseroli]] hanggang sa mabawi nito ang awtonomiya noong 1854.<ref>{{cita web|url=https://www.comune.opi.aq.it/storia/|titolo=Storia|sito=Comune di Opi|accesso=3 marzo 2022}}</ref><ref>{{cita web|url=http://asciatopo.xoom.it/ammi_aq.html|titolo=Geo-storia amministrativa d'Abruzzo. Provincia di Abruzzo Ulteriore II o dell'Aquila. Area Marsicana|autore=Antonio Sciarretta|editore=Antonio Sciarretta's Toponymy|accesso=3 marzo 2022|dataarchivio=1 maggio 2019|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20190501065757/http://asciatopo.xoom.it/ammi_aq.html|urlmorto=sì}}</ref> Sa kalagitnaan ng siglo, itinatag ang I''stituite a Pescasseroli e ad Opi le Società delle Erbe Seconde'', mga institusyong nasa ilalim ng kontrol na nagpapahintulot sa mga may-ari ng lupa na umupa ng magkahalong pastulan pagkatapos ng unang ani.<ref>{{cita web|url=https://www.terremarsicane.it/societa-delle-erbe-seconde-una-delle-prime-forme-di-federalismo-fiscale/|titolo=Società delle erbe seconde. Una delle prime forme di Federalismo Fiscale|autore=Andrea Di Marino|editore=Terre Marsicane|data=5 ottobre 2016|accesso=11 agosto 2026}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.pescasseroliew.it/la-societa-delle-erbe-seconde-di-pescasseroli/|titolo=La Società delle Erbe Seconde di Pescasseroli|autore=Davide Boccia|editore=Pescasseroli è W|data=25 settembre 2018|accesso=11 agosto 2026}}</ref> == Mga pangunahing tanawin == Sa plaza ng puwente ay nakatayo ang akwedukto, na pinasinayaan noong Oktubre 4, 1903, at dinisenyo ng inhenyero na si Inverardi. Ito ay pinapakain ng malayong Bukal ng Mecca. * Inang Simbahan ni Santa Maria Assunta (kalagitnaan ng ika-12 siglo) * Simbahan ng San Giovanni Battista (huling bahagi ng ika-17 siglo) * [[Nekropolis]] ng Val Fondillo == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Disyembre 26, 1963.<ref>{{cita web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?2354|titolo=Opi|sito=Archivio Centrale dello Stato|accesso=17 luglio 2023}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] dg4n6f44z5qz7wy0gay6sn2aakqkjre 2236528 2236527 2026-10-24T06:12:02Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Opi, Abruzzo]] sa [[Opi, Abruzos]] 2236527 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Opi|official_name=Comune di Opi|native_name=|image=Opi AQ.jpg|image_size=|caption=|image_shield=opi-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|46|40|N|13|49|48|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Berardino Antonio Paglia|area_footnotes=|area_total_km2=49.91|population_footnotes=|population_demonym=Opiani|elevation_footnotes=|elevation_m=1250|saint=|day=Hunyo 24|postal_code=67030|area_code=0863|website={{official website|http://www.opionline.it/index_en.html}}|footnotes=}}Ang '''Opi''' ({{Langx|nap|Opjë}} {{IPA|nap|ˈoːpjə|}}) ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Abruzzo, Lazio, e Molise]]. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|''I Borghi più belli d'Italia'']] ("Ang mga pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> == Kasaysayan == Noong unang bahagi ng ikalabinsiyam na siglo, ang Opi ay administratibong pinag-isa sa munisipalidad ng [[Pescasseroli]] hanggang sa mabawi nito ang awtonomiya noong 1854.<ref>{{cita web|url=https://www.comune.opi.aq.it/storia/|titolo=Storia|sito=Comune di Opi|accesso=3 marzo 2022}}</ref><ref>{{cita web|url=http://asciatopo.xoom.it/ammi_aq.html|titolo=Geo-storia amministrativa d'Abruzzo. Provincia di Abruzzo Ulteriore II o dell'Aquila. Area Marsicana|autore=Antonio Sciarretta|editore=Antonio Sciarretta's Toponymy|accesso=3 marzo 2022|dataarchivio=1 maggio 2019|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20190501065757/http://asciatopo.xoom.it/ammi_aq.html|urlmorto=sì}}</ref> Sa kalagitnaan ng siglo, itinatag ang I''stituite a Pescasseroli e ad Opi le Società delle Erbe Seconde'', mga institusyong nasa ilalim ng kontrol na nagpapahintulot sa mga may-ari ng lupa na umupa ng magkahalong pastulan pagkatapos ng unang ani.<ref>{{cita web|url=https://www.terremarsicane.it/societa-delle-erbe-seconde-una-delle-prime-forme-di-federalismo-fiscale/|titolo=Società delle erbe seconde. Una delle prime forme di Federalismo Fiscale|autore=Andrea Di Marino|editore=Terre Marsicane|data=5 ottobre 2016|accesso=11 agosto 2026}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.pescasseroliew.it/la-societa-delle-erbe-seconde-di-pescasseroli/|titolo=La Società delle Erbe Seconde di Pescasseroli|autore=Davide Boccia|editore=Pescasseroli è W|data=25 settembre 2018|accesso=11 agosto 2026}}</ref> == Mga pangunahing tanawin == Sa plaza ng puwente ay nakatayo ang akwedukto, na pinasinayaan noong Oktubre 4, 1903, at dinisenyo ng inhenyero na si Inverardi. Ito ay pinapakain ng malayong Bukal ng Mecca. * Inang Simbahan ni Santa Maria Assunta (kalagitnaan ng ika-12 siglo) * Simbahan ng San Giovanni Battista (huling bahagi ng ika-17 siglo) * [[Nekropolis]] ng Val Fondillo == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Disyembre 26, 1963.<ref>{{cita web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?2354|titolo=Opi|sito=Archivio Centrale dello Stato|accesso=17 luglio 2023}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] dg4n6f44z5qz7wy0gay6sn2aakqkjre Ortucchio 0 159575 2236514 1927260 2026-10-24T05:58:08Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375160883|Ortucchio]]" 2236514 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Ortucchio|official_name=Comune di Ortucchio|native_name=|image=Castello di Ortucchio.jpg|image_size=|caption=Kastilyo ng Piccolomini|image_shield=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|57|22|N|13|38|48|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=Raffaele Favoriti|area_footnotes=|area_total_km2=35.62|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Ortucchiesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=680|saint=[[San Orante|Sant'Orante]]|day=Setyembre 28|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.ortucchio.aq.it}}|footnotes=|istat=066064|frazioni=[[Collelongo]], [[Gioia dei Marsi]], [[Lecce nei Marsi]], [[Pescina]], [[Trasacco]]}}Ang '''Ortucchio''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Tingnan din == * [[Castello Piccolomini (Ortucchio)]] * [[Sentro ng Kalawakan ng Fucino]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] ht2xoyy5wi6i1mqurk6als4gv8pij6w 2236536 2236514 2026-10-24T06:26:51Z Ryomaandres 8044 2236536 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Ortucchio|official_name=Comune di Ortucchio|native_name=|image=Castello di Ortucchio.jpg|image_size=|caption=Kastilyo ng Piccolomini|image_shield=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|57|22|N|13|38|48|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=Raffaele Favoriti|area_footnotes=|area_total_km2=35.62|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Ortucchiesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=680|saint=[[San Orante|Sant'Orante]]|day=Setyembre 28|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.ortucchio.aq.it}}|footnotes=|istat=066064|frazioni=[[Collelongo]], [[Gioia dei Marsi]], [[Lecce nei Marsi]], [[Pescina]], [[Trasacco]]}}Ang '''Ortucchio''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Kasaysayan == Ang Ortucchio, tulad ng buong lugar ng [[Fucino]], ay tinirhan na mula pa noong panahong [[prehistoriko]] ng mga tribung [[Kulturang Bertoniano|Bertoniano]] na, nang lumipat mula sa baybayin, ay nakahanap ng kanlungan sa mga kuweba na matatagpuan sa kalagitnaan ng mga dalisdis ng bundok, sa kahabaan ng basin ng lawa. Ang mga kuweba na matatagpuan sa loob ng munisipalidad ay partikular na interesante sa arkeolohiya at arkeosoolohiya, lalo na ang mga [[kuweba]] ng Maritza, Ortucchio, La Cava, at La Punta.<ref>{{cita web|https://www.academia.edu/3197508/Strategie_di_occupazione_nelle_grotte_del_Fucino_Abruzzo_durante_il_Paleolitico_superiore_il_caso_di_Grotta_Maritza_AQ_|Strategie di occupazione nelle grotte del Fucino (Abruzzo)|editore=Accademia.Edu}}</ref> Kasunod nito, ang mga pamayanan ng tao ay lumipat pababa sa ibaba ng agos, malapit sa baybayin ng [[Lawa ng Fucino]]. Simula noong unang milenyo BK, ang mga [[Mga Marso|Marso]], isang mga [[Mga Italiko|Italiko]] na binubuo ng mga mandirigma at pari, ay permanenteng nanirahan sa mga baybayin ng lawa. Ang pagtanggi na ipagkaloob ang [[pagkamamamayang Romano]] ay humantong sa mga alitan sa pagitan ng mga taong Italyano, na nagkaisa sa isang kompederasyon na pinamumunuan ng pinunong si [[Quinto Popedio Silon]], at ng mga [[Kabihasnang Romano|Romano]]. == Mga simbolo == Ang kasalukuyang eskudo at watawat ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo noong Pebrero 4, 1993. == Tingnan din == * [[Castello Piccolomini (Ortucchio)]] * [[Sentro ng Kalawakan ng Fucino]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] bon7yo0ut6idl8ffjp5hjo2gfedfd9z Pescocostanzo 0 159583 2236516 1927261 2026-10-24T06:00:09Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375291703|Pescocostanzo]]" 2236516 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pescocostanzo|official_name=Comune di Pescocostanzo|native_name=|image=Pescocostanzo - panoramio.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|53|14|N|14|3|59|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Sant'Antonio Bosco|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=52.16|population_footnotes=<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/bilmens2008gen/index_e.html |title=Monthly demographic balance January-November 2008|author=ISTAT|access-date=2009-04-27|author-link=Istituto Nazionale di Statistica}}</ref>|population_demonym=Pescolani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=1395|saint=[[San Felix (martir)|San Felice]]|day=Agosto 8|postal_code=67033|area_code=0864|website={{official website|http://www.comune.pescocostanzo.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066070}}Ang '''Pescocostanzo''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) na may 1,038 naninirahan sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay isang destinasyon ng turista, na umaakit ng mga tao mula sa buong Italya dahil sa tanawin at kapaligiran nito. Ito ay bahagi ng [[Liwasang Pambansa ng Maiella]] at isa sa [[I borghi più belli d'Italia|I Borghi più belli d'Italia]] ("Ang pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> Sa taglamig, ang Pescocostanzo ay isang destinasyon para sa mga skier at snowboarder, at mayroon itong sariling [[ski resort]] . Malapit lang ang mga bayan ng [[Roccaraso]] at [[Rivisondoli]]. == Galeriya == <gallery> File:Pescocostanzo2.jpg| Basilica della Madonna del Colle File:Fanzago.jpg| Palazzo Fanzago </gallery> == Tingnan din == * [[Santa Maria del Colle]] * [[Ermita ng San Antonio]] * [[Ermita ng San Michele Arcangelo, Pescocostanzo|Ermita ng San Michele Arcangelo]] == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == {{Commons category|Pescocostanzo}} * [http://www.borghitalia.it/html/borgo_it.php?codice_borgo=236 I Borghi più belli d'Italia (it / en)] * [https://web.archive.org/web/20110903041646/http://www.abruzzoskiworldcup.com/ Abruzzo Ski World Cup (ito)] * [https://www.parcomajella.it/Pescocostanzo-1.htm (ito)] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] h35j88k3t4ggkqemws1ec7mt4vlw5nt 2236541 2236516 2026-10-24T06:36:15Z Ryomaandres 8044 2236541 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pescocostanzo|official_name=Comune di Pescocostanzo|native_name=|image=Pescocostanzo - panoramio.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|53|14|N|14|3|59|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Sant'Antonio Bosco|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=52.16|population_footnotes=<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/bilmens2008gen/index_e.html |title=Monthly demographic balance January-November 2008|author=ISTAT|access-date=2009-04-27|author-link=Istituto Nazionale di Statistica}}</ref>|population_demonym=Pescolani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=1395|saint=[[San Felix (martir)|San Felice]]|day=Agosto 8|postal_code=67033|area_code=0864|website={{official website|http://www.comune.pescocostanzo.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066070}}Ang '''Pescocostanzo''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) na may 1,038 naninirahan sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay isang destinasyon ng turista, na umaakit ng mga tao mula sa buong Italya dahil sa tanawin at kapaligiran nito. Ito ay bahagi ng [[Liwasang Pambansa ng Maiella]] at isa sa [[I borghi più belli d'Italia|I Borghi più belli d'Italia]] ("Ang pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> Sa taglamig, ang Pescocostanzo ay isang destinasyon para sa mga skier at snowboarder, at mayroon itong sariling [[ski resort]] . Malapit lang ang mga bayan ng [[Roccaraso]] at [[Rivisondoli]]. == Kasaysayan == Ang pagkakatatag ng Pescocostanzo ay nagsimula pa noong ika-10 siglo. Mula sa mga unang siglo, napatunayang nangingibabaw ito sa mga nakapalibot na bayan, ngunit nagkaroon ng magulong ugnayan sa mga pyudal na panginoon at mga institusyong pangrelihiyon. Noong ika-11 siglo, lumitaw ito sa mga direktang pag-aari ng [[Abadia ng Montecassino]]: ito ay inilalarawan sa mga tansong pinto ng bagong tarangkahan ng Cassino Monastery na ipinagawa ni Abad Desiderio noong 1065.<ref>{{Cita libro |volume=6 |titolo=Annali degli Abruzzi |autore=Anton Ludovico Antinori |editore=Arnaldo Forni Editore |città=Bologna |anno=1971 |posizione=sub anno 1065 sub voce "Casino"}}</ref> Noong 1108, ang abad ng Montecassino at ang preboste ng monasteryo ng [[San Pietro Avellana|San Pietro dell'Avellana]], isang Brunone na tinatawag ding obispo, ay nagbigay ng kastilyo ng Pesco Costanzo at ng simbahan nito na Santa Maria kay Konde Attone, anak ni Gualtieri, kapalit ng kastilyo ng [[Cantalupo nel Sannio|Cantalupo]], na sa gayon ay naging unang laikong piyudalidad nito simula nang itatag ito.<ref>{{Cita libro |volume=7 |titolo=Annali degli Abruzzi |autore=Anton Ludovico Antinori |editore=Arnaldo Forni Editore |città=Bologna |anno=1971 |posizione=sub anno 1108 sub voce "Peschio Costanzo"}}</ref> == Galeriya == <gallery> File:Pescocostanzo2.jpg| Basilica della Madonna del Colle File:Fanzago.jpg| Palazzo Fanzago </gallery> == Tingnan din == * [[Santa Maria del Colle]] * [[Ermita ng San Antonio]] * [[Ermita ng San Michele Arcangelo, Pescocostanzo|Ermita ng San Michele Arcangelo]] == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == {{Commons category|Pescocostanzo}} * [http://www.borghitalia.it/html/borgo_it.php?codice_borgo=236 I Borghi più belli d'Italia (it / en)] * [https://web.archive.org/web/20110903041646/http://www.abruzzoskiworldcup.com/ Abruzzo Ski World Cup (ito)] * [https://www.parcomajella.it/Pescocostanzo-1.htm (ito)] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] otbcmw10gsnpq2wfavlroxp1kltjf6x Pettorano sul Gizio 0 159584 2236517 1927262 2026-10-24T06:01:23Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375291955|Pettorano sul Gizio]]" 2236517 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pettorano sul Gizio|official_name=Comune di Pettorano sul Gizio|native_name=|image=Pettorano sul Gizio.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|58|32|N|13|57|35|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Conca, Frascate, Vallelarga, Vallepescara|mayor_party=|mayor=Pasquale Franciosa|area_footnotes=|area_total_km2=62.85|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Pettoranesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=625|saint=[[Santa Margarita|Santa Margherita]]|day=Hulyo 13|postal_code=67034|area_code=0864|website={{official website|https://www.comune.pettorano.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066071}}Ang '''Pettorano sul Gizio''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ang ilog [[Gizio]] ay dumadaloy sa teritoryong komunal. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|''I Borghi più belli d'Italia'']] ("Ang mga pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> == Mga kilalang mamamayan == * [[Federico ng Pettorano]] * [[Baron Michele Leone]] (1909-1988) - propesyonal na wrestler == Tingnan din == [[Kastilyo ng Cantelmo]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] asixaophmpwnd47auexggvflza63hkr 2236542 2236517 2026-10-24T06:40:50Z Ryomaandres 8044 2236542 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pettorano sul Gizio|official_name=Comune di Pettorano sul Gizio|native_name=|image=Pettorano sul Gizio.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|58|32|N|13|57|35|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Conca, Frascate, Vallelarga, Vallepescara|mayor_party=|mayor=Pasquale Franciosa|area_footnotes=|area_total_km2=62.85|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Pettoranesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=625|saint=[[Santa Margarita|Santa Margherita]]|day=Hulyo 13|postal_code=67034|area_code=0864|website={{official website|https://www.comune.pettorano.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066071}}Ang '''Pettorano sul Gizio''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ang ilog [[Gizio]] ay dumadaloy sa teritoryong komunal. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|''I Borghi più belli d'Italia'']] ("Ang mga pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang relihiyoso === [[File:Pettorano_sul_Gizio_12.JPG|Parokya ng Mahal na Birheng Maria at San Dionisio]] ==== Parokya ng Mahal na Birheng Maria at San Dionisio ==== Ito ay itinayo noong ika-15 siglo at matatagpuan sa Piazza Umberto I. Ito ay ipinagawa ng pamilyang [[Cantelmo]], na muling itinayo sa ibabaw ng isang naunang simbahan noong ika-13 siglo, na napakaliit para sa mga residente nito. Gayunpaman, ito ay naging isang simbahang parokya nang huli na, dahil ang simbahan ng Santa Maria della Porta ang may hawak ng titulong iyon noong 1594. Ang huling malawakang pagpapanumbalik ay naganap noong 1718, pagkatapos ng [[Lindol sa Abruzos noong 1706|lindol noong 1706]]. Ang panlabas ay napakasimple, na may isang portada sa gilid mula noong 1842, na inilagay ng kumbentong Carmelita. Ang panlabas ay pinalamutian ng mga silyar na may mga bahorelyebe ng mga hayop at halaman, habang ang dalawang leon na may haligi ay sumusuporta sa arko ng portada. Ang harapan ay pinalamutian ng isang orasan. Ang panloob na isahang nabe ay pinalamutian ng mga ginintuang kapilya sa gilid, na may mga ipinintang larawan noong ika-18 siglo ni Vincenzo Figluolino. Sa dingding ng abside ay isang eleganteng krusipiko na gawa sa kahoy na polikromo noong ika-14 na siglo. === Arkitekturang sibil === [[File:Pettorano_sul_Gizio_14.JPG|link=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Pettorano_sul_Gizio_14.JPG|left|thumb|Palazzo La Castaldina]] ==== Palazzo La Castaldina ==== Ito ay palasyo na kilala rin bilang "Castellina," ang luklukan ng mga administrador ng Castaldi na nagsilbing mga Cantelmo. Ang patsadang Baroko noong 1794 ay nagtatampok ng tatlong portada, ang gitna ang pinakamalaki, na sumusuporta rin sa balkonahe ng gitnang bintana (ang palasyo ay may tatlo sa harapan). Ang mga bintana ng transom ay eliptiko, at ang mga pandekorasyon na elemento ay binubuo ng estuko na may mga kurbadong adorno at halaman sa timpano at sa dalawang nitso sa tabi ng gitnang bintana. Ang panloob na hagdanan ay patungo sa itaas na palapag, na may mga ginintuang dulong dingding na naglalarawan ng tatlong may pakpak na kerubin na may hawak na pulang kurtina. Ang pangalawang hagdan ay patungo sa pribadong kapilya na may altar ni Raffaele Salini (1777). == Mga kilalang mamamayan == * [[Federico ng Pettorano]] * [[Baron Michele Leone]] (1909-1988) - propesyonal na wrestler == Tingnan din == [[Kastilyo ng Cantelmo]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] gghxb4q4hrf3ioy63s7xmdaab7lodby 2236543 2236542 2026-10-24T06:41:14Z Ryomaandres 8044 /* Arkitekturang relihiyoso */ 2236543 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pettorano sul Gizio|official_name=Comune di Pettorano sul Gizio|native_name=|image=Pettorano sul Gizio.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|58|32|N|13|57|35|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Conca, Frascate, Vallelarga, Vallepescara|mayor_party=|mayor=Pasquale Franciosa|area_footnotes=|area_total_km2=62.85|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Pettoranesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=625|saint=[[Santa Margarita|Santa Margherita]]|day=Hulyo 13|postal_code=67034|area_code=0864|website={{official website|https://www.comune.pettorano.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066071}}Ang '''Pettorano sul Gizio''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ang ilog [[Gizio]] ay dumadaloy sa teritoryong komunal. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|''I Borghi più belli d'Italia'']] ("Ang mga pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang relihiyoso === [[File:Pettorano_sul_Gizio_12.JPG|thumb|left|Parokya ng Mahal na Birheng Maria at San Dionisio]] ==== Parokya ng Mahal na Birheng Maria at San Dionisio ==== Ito ay itinayo noong ika-15 siglo at matatagpuan sa Piazza Umberto I. Ito ay ipinagawa ng pamilyang [[Cantelmo]], na muling itinayo sa ibabaw ng isang naunang simbahan noong ika-13 siglo, na napakaliit para sa mga residente nito. Gayunpaman, ito ay naging isang simbahang parokya nang huli na, dahil ang simbahan ng Santa Maria della Porta ang may hawak ng titulong iyon noong 1594. Ang huling malawakang pagpapanumbalik ay naganap noong 1718, pagkatapos ng [[Lindol sa Abruzos noong 1706|lindol noong 1706]]. Ang panlabas ay napakasimple, na may isang portada sa gilid mula noong 1842, na inilagay ng kumbentong Carmelita. Ang panlabas ay pinalamutian ng mga silyar na may mga bahorelyebe ng mga hayop at halaman, habang ang dalawang leon na may haligi ay sumusuporta sa arko ng portada. Ang harapan ay pinalamutian ng isang orasan. Ang panloob na isahang nabe ay pinalamutian ng mga ginintuang kapilya sa gilid, na may mga ipinintang larawan noong ika-18 siglo ni Vincenzo Figluolino. Sa dingding ng abside ay isang eleganteng krusipiko na gawa sa kahoy na polikromo noong ika-14 na siglo. === Arkitekturang sibil === [[File:Pettorano_sul_Gizio_14.JPG|link=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Pettorano_sul_Gizio_14.JPG|left|thumb|Palazzo La Castaldina]] ==== Palazzo La Castaldina ==== Ito ay palasyo na kilala rin bilang "Castellina," ang luklukan ng mga administrador ng Castaldi na nagsilbing mga Cantelmo. Ang patsadang Baroko noong 1794 ay nagtatampok ng tatlong portada, ang gitna ang pinakamalaki, na sumusuporta rin sa balkonahe ng gitnang bintana (ang palasyo ay may tatlo sa harapan). Ang mga bintana ng transom ay eliptiko, at ang mga pandekorasyon na elemento ay binubuo ng estuko na may mga kurbadong adorno at halaman sa timpano at sa dalawang nitso sa tabi ng gitnang bintana. Ang panloob na hagdanan ay patungo sa itaas na palapag, na may mga ginintuang dulong dingding na naglalarawan ng tatlong may pakpak na kerubin na may hawak na pulang kurtina. Ang pangalawang hagdan ay patungo sa pribadong kapilya na may altar ni Raffaele Salini (1777). == Mga kilalang mamamayan == * [[Federico ng Pettorano]] * [[Baron Michele Leone]] (1909-1988) - propesyonal na wrestler == Tingnan din == [[Kastilyo ng Cantelmo]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] png39giagukrdpsatwosn20bepo64ag 2236544 2236543 2026-10-24T06:41:46Z Ryomaandres 8044 /* Arkitekturang sibil */ 2236544 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pettorano sul Gizio|official_name=Comune di Pettorano sul Gizio|native_name=|image=Pettorano sul Gizio.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|58|32|N|13|57|35|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Conca, Frascate, Vallelarga, Vallepescara|mayor_party=|mayor=Pasquale Franciosa|area_footnotes=|area_total_km2=62.85|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Pettoranesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=625|saint=[[Santa Margarita|Santa Margherita]]|day=Hulyo 13|postal_code=67034|area_code=0864|website={{official website|https://www.comune.pettorano.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066071}}Ang '''Pettorano sul Gizio''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ang ilog [[Gizio]] ay dumadaloy sa teritoryong komunal. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|''I Borghi più belli d'Italia'']] ("Ang mga pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang relihiyoso === [[File:Pettorano_sul_Gizio_12.JPG|thumb|left|Parokya ng Mahal na Birheng Maria at San Dionisio]] ==== Parokya ng Mahal na Birheng Maria at San Dionisio ==== Ito ay itinayo noong ika-15 siglo at matatagpuan sa Piazza Umberto I. Ito ay ipinagawa ng pamilyang [[Cantelmo]], na muling itinayo sa ibabaw ng isang naunang simbahan noong ika-13 siglo, na napakaliit para sa mga residente nito. Gayunpaman, ito ay naging isang simbahang parokya nang huli na, dahil ang simbahan ng Santa Maria della Porta ang may hawak ng titulong iyon noong 1594. Ang huling malawakang pagpapanumbalik ay naganap noong 1718, pagkatapos ng [[Lindol sa Abruzos noong 1706|lindol noong 1706]]. Ang panlabas ay napakasimple, na may isang portada sa gilid mula noong 1842, na inilagay ng kumbentong Carmelita. Ang panlabas ay pinalamutian ng mga silyar na may mga bahorelyebe ng mga hayop at halaman, habang ang dalawang leon na may haligi ay sumusuporta sa arko ng portada. Ang harapan ay pinalamutian ng isang orasan. Ang panloob na isahang nabe ay pinalamutian ng mga ginintuang kapilya sa gilid, na may mga ipinintang larawan noong ika-18 siglo ni Vincenzo Figluolino. Sa dingding ng abside ay isang eleganteng krusipiko na gawa sa kahoy na polikromo noong ika-14 na siglo. === Arkitekturang sibil === [[File:Pettorano_sul_Gizio_14.JPG|left|thumb|Palazzo La Castaldina]] ==== Palazzo La Castaldina ==== Ito ay palasyo na kilala rin bilang "Castellina," ang luklukan ng mga administrador ng Castaldi na nagsilbing mga Cantelmo. Ang patsadang Baroko noong 1794 ay nagtatampok ng tatlong portada, ang gitna ang pinakamalaki, na sumusuporta rin sa balkonahe ng gitnang bintana (ang palasyo ay may tatlo sa harapan). Ang mga bintana ng transom ay eliptiko, at ang mga pandekorasyon na elemento ay binubuo ng estuko na may mga kurbadong adorno at halaman sa timpano at sa dalawang nitso sa tabi ng gitnang bintana. Ang panloob na hagdanan ay patungo sa itaas na palapag, na may mga ginintuang dulong dingding na naglalarawan ng tatlong may pakpak na kerubin na may hawak na pulang kurtina. Ang pangalawang hagdan ay patungo sa pribadong kapilya na may altar ni Raffaele Salini (1777). == Mga kilalang mamamayan == * [[Federico ng Pettorano]] * [[Baron Michele Leone]] (1909-1988) - propesyonal na wrestler == Tingnan din == [[Kastilyo ng Cantelmo]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] o4cu9ffb8a7qiliv94fp3crijbvbm4c Pizzoli 0 159585 2236518 1927263 2026-10-24T06:01:51Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375293622|Pizzoli]]" 2236518 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pizzoli|official_name=Comune di Pizzoli|native_name={{native name|nap|Pizzuli}}|image=Pizzoli_saint_Stephen_church.jpg|image_size=|caption=Simbahan ng Santo Stefano Protomartire.|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|25|59|N|13|18|45|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Cavallari, Marruci, San Lorenzo, Villa San Pietro|mayor_party=|mayor=Giovannino Anastasio|area_footnotes=|area_total_km2=56.44|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Pizzolani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=740|saint=[[San Esteban]]|day=Disyembre 26|postal_code=67017|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.pizzoli.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Pizzoli''' ({{IPA|it|ˈpittsoli|lang}}; {{Langx|nap|Pizzuli}}) ay isang bayan at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso e Monti della Laga]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Napolitano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] lchtgjxr39ljxu558txgt722t3q1yoi 2236545 2236518 2026-10-24T06:47:02Z Ryomaandres 8044 2236545 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Pizzoli|official_name=Comune di Pizzoli|native_name={{native name|nap|Pizzuli}}|image=Pizzoli_saint_Stephen_church.jpg|image_size=|caption=Simbahan ng Santo Stefano Protomartire.|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|25|59|N|13|18|45|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Cavallari, Marruci, San Lorenzo, Villa San Pietro|mayor_party=|mayor=Giovannino Anastasio|area_footnotes=|area_total_km2=56.44|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Pizzolani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=740|saint=[[San Esteban]]|day=Disyembre 26|postal_code=67017|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.pizzoli.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Pizzoli''' ({{IPA|it|ˈpittsoli|lang}}; {{Langx|nap|Pizzuli}}) ay isang bayan at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso e Monti della Laga]]. == Kasaysayan == Noong Hulyo 29, 1927, nabawasan ang teritoryo ng munisipalidad ng Pizzoli dahil sa pagkawala ng San Vittorino na isinama sa munisipalidad ng Aquila degli Abruzzi ([[L'Aquila]] mula noong 1939). Mula Hunyo 1940, nanirahan si [[Leone Ginzburg]] sa Pizzoli bilang isang bilanggong politikal ng pasistang rehimen, sa isang bahay sa puso ng bayan, sa kanto ng Piazza del Municipio at Corso Sallustio. Ang kaniyang asawang si [[Natalia Ginzburg]], ay sumama sa kaniya roon noong Oktubre ng parehong taon, kasama ang kanilang dalawang anak na sina [[Carlo Ginzburg|Carlo]] at Andrea, habang ang kanilang ikatlong anak na babae, si Alessandra, ay ipinanganak habang sila ay nananatili sa Pizzoli. Natapos ang pagkakakulong noong Agosto 1943, kasunod ng [[Pagbagsak ng rehimeng pasismo sa Italya|pagbagsak ng pasismo]].<ref>{{Cita libro |autore=Angelo d'Orsi |titolo=L'intellettuale antifascista. Ritratto di Leone Ginzburg |anno=2019 |editore=Neri Pozza |città=Vicenza |capitolo=Nelle montagne d'Abruzzo}}</ref> Nag-iwan si Natalia ng bakas ng ugnayan na nabuo sa pagitan ng mag-asawang antipasistang intelektuwal at ng bayan at ng mga naninirahan dito sa isang kuwento, na isinulat noong 1944, na pinamagatang taglamig in Abruzzo. == Sport == === Futbol === Ang pangunahing koponan ng futbol ng lungsod ay ang ASD Pizzoli, na naglalaro sa Pangkat A ng liga ng ''[[Promozione]]'' Abruzzo. Itinatag ito noong 1963. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Napolitano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] eim0t69hlc58wmegf3n519sfk5mf1k7 Prata d'Ansidonia 0 159587 2236521 1927264 2026-10-24T06:04:37Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375296535|Prata d'Ansidonia]]" 2236521 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Prata d'Ansidonia|official_name=Comune di Prata d'Ansidonia|native_name=|image=San_Paolo_in_Peltuinum.JPG|image_size=|caption=Simbahan ng San Paolo.|image_shield=Prata d'Ansidonia-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|16|44|N|13|36|33|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=San Nicandro, [[Tussio]]|mayor_party=|mayor=Paolo Eusani|area_footnotes=|area_total_km2=19.64|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Pratesi|elevation_footnotes=|elevation_m=846|saint=San Nicolas ng Bari|day=Disyembre 6|postal_code=67020|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.pratadansidonia.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Prata d'Ansidonia''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Tingnan din == * [[Castel Camponeschi]] * [[Peltuinum]] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] gcj7dfn5ccbp5yruj2gdl5h4fnd8n6k 2236546 2236521 2026-10-24T06:49:53Z Ryomaandres 8044 2236546 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Prata d'Ansidonia|official_name=Comune di Prata d'Ansidonia|native_name=|image=San_Paolo_in_Peltuinum.JPG|image_size=|caption=Simbahan ng San Paolo.|image_shield=Prata d'Ansidonia-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|16|44|N|13|36|33|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=San Nicandro, [[Tussio]]|mayor_party=|mayor=Paolo Eusani|area_footnotes=|area_total_km2=19.64|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Pratesi|elevation_footnotes=|elevation_m=846|saint=San Nicolas ng Bari|day=Disyembre 6|postal_code=67020|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.pratadansidonia.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Prata d'Ansidonia''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Heograpiya == Isa ito sa iilang lungsod sa Italya na nanatili sa katayuan ng isang prepektura kahit noong panahon ng Imperyong Romano. Noong 1982, nahukay ng Superintendensiya ang ilang mga natuklasang arkeolohiko na nagmula pa noong panahon ng imperyo ng lungsod, kabilang ang mga bahagi ng pader ng lungsod na may mga tore, ang teatro, at ang Templo ni Apollo. Ang kanlurang pasukan ay binubuo ng tatlong tore, dalawa sa mga ito ay partikular na nagpoprotekta sa parihabang pasukan na may dalawang arko. Sa orihinal na estruktura ng opus quadratum, tanging ang mga bakas ng mga bloke at ilang abo ng mga arko ang natitira. Ang sistema ng kalsada ng Peltuinum ay ortogonal sa gitnang aksis ng Via Claudia Nova, na tumatawid sa lungsod nang pahaba. Noong 1349, nasira ang Prata ng isang lindol, at muli noong 1461. Noong 1423, kinubkob ito ng mersenaryong kapitan na si [[Braccio da Montone]], na nagmamartsa patungong L'Aquila, dahil sinuportahan niya ang layunin ng mga Aragones laban sa mga Angevino ng L'Aquila. Ang Prata, kasama ang mga pangunahing kastilyo na nagtatag ng lungsod, ay dumanas ng kahihiyan ng pagkubkob at pagkawasak ng mga kuta nito. Noong 1586, ito ay naging isang lupain ni Baron Ortensio [[Del Pezzo (pamilya)|Del Pezzo]] at pagkatapos ay ng pamilyang [[Nardis (pamilya)|Nardis]] ng L'Aquila. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Tingnan din == * [[Castel Camponeschi]] * [[Peltuinum]] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 0yavaii79x3q0jkgg5a4enmokqqr8au 2236547 2236546 2026-10-24T06:50:18Z Ryomaandres 8044 /* Heograpiya */ 2236547 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Prata d'Ansidonia|official_name=Comune di Prata d'Ansidonia|native_name=|image=San_Paolo_in_Peltuinum.JPG|image_size=|caption=Simbahan ng San Paolo.|image_shield=Prata d'Ansidonia-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|16|44|N|13|36|33|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=San Nicandro, [[Tussio]]|mayor_party=|mayor=Paolo Eusani|area_footnotes=|area_total_km2=19.64|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Pratesi|elevation_footnotes=|elevation_m=846|saint=San Nicolas ng Bari|day=Disyembre 6|postal_code=67020|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.pratadansidonia.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Prata d'Ansidonia''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Kasaysayan == Isa ito sa iilang lungsod sa Italya na nanatili sa katayuan ng isang prepektura kahit noong panahon ng Imperyong Romano. Noong 1982, nahukay ng Superintendensiya ang ilang mga natuklasang arkeolohiko na nagmula pa noong panahon ng imperyo ng lungsod, kabilang ang mga bahagi ng pader ng lungsod na may mga tore, ang teatro, at ang Templo ni Apollo. Ang kanlurang pasukan ay binubuo ng tatlong tore, dalawa sa mga ito ay partikular na nagpoprotekta sa parihabang pasukan na may dalawang arko. Sa orihinal na estruktura ng opus quadratum, tanging ang mga bakas ng mga bloke at ilang abo ng mga arko ang natitira. Ang sistema ng kalsada ng Peltuinum ay ortogonal sa gitnang aksis ng Via Claudia Nova, na tumatawid sa lungsod nang pahaba. Noong 1349, nasira ang Prata ng isang lindol, at muli noong 1461. Noong 1423, kinubkob ito ng mersenaryong kapitan na si [[Braccio da Montone]], na nagmamartsa patungong L'Aquila, dahil sinuportahan niya ang layunin ng mga Aragones laban sa mga Angevino ng L'Aquila. Ang Prata, kasama ang mga pangunahing kastilyo na nagtatag ng lungsod, ay dumanas ng kahihiyan ng pagkubkob at pagkawasak ng mga kuta nito. Noong 1586, ito ay naging isang lupain ni Baron Ortensio [[Del Pezzo (pamilya)|Del Pezzo]] at pagkatapos ay ng pamilyang [[Nardis (pamilya)|Nardis]] ng L'Aquila. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Tingnan din == * [[Castel Camponeschi]] * [[Peltuinum]] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] roiy9ib2yi284nees2vxs9bc6vm6fxq Prezza, Abruzos 0 159589 2236520 1927265 2026-10-24T06:03:58Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375297076|Prezza, Abruzzo]]" 2236520 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Prezza|native_name=|official_name=Comune di Prezza|image=Image of Prezza and sky.jpg|caption=Prezza, AQ|image_shield=|image_map=|coordinates={{coord|42|3|37|N|13|50|8|E|region:IT|display=inline,title}}|pushpin_label_position=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Campo di Fano, Colli di Prezza|mayor=Marianna Scoccia|mayor_party=|elevation_footnotes=|elevation_m=480|area_footnotes=|area_total_km2=21.6|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Prezzani|saint=[[Santa Lucia]]|day=Disyembre 13|website={{official website|http://www.prolocoprezza.it}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|image_size=|shield_alt=|map_alt=|map_caption=|coordinates_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|postal_code=67030|area_code=0864|istat=066076}}Ang '''Prezza''' ay isang bayan at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Valle Peligna]].<ref>{{Cite web |title=Comune di Prezza |url=https://comune.prezza.aq.it/ |access-date=10 October 2025 |website=Comune di Prezza}}</ref> humigit-kumulang 8 kilometro sa kanluran ng [[Sulmona]] at 60 kilometro sa timog-silangan ng [[L'Aquila]]. Ang bayan ay nasa taas na humigit-kumulang 480 metro (1,575&nbsp;talampakan) sa ibabaw ng antas ng dagat at sumasaklaw sa isang lugar na humigit-kumulang 19.7&nbsp;kilometro². Ang mga naninirahan ay kilala bilang mga ''Prezzani''. == Kasaysayan == Ipinahihiwatig ng mga ebidensiyang arkeolohikong pook sa paligid ng Prezza ay tinirhan noong [[Imperyong Romano|panahong Romano]]. Sa mga dokumentong medyebal, ang pamayanan ay lumilitaw sa ilalim ng mga pangalang '''Pagus Laverna'''.<ref>{{Cite web |title=Prezza – Comunità Montana Peligna |url=https://peligna.it/prezza/#:~:text=Comunit%C3%A0%20Montana%20Peligna%20%7C%20Prezza,incisa%20la%20data%20del%201317 |access-date=9 October 2025 |website=Peligna.it |publisher=Comunità Montana Peligna |language=Italian}}</ref> Noong unang panahon, ang pamayanan ay tinutukoy din bilang "Villa Carrene" sa ilang mga sanggunian noong medyebal.<ref>{{Cite web |title=Prezza |url=https://www.inabruzzo.it/prezza/ |access-date=10 October 2025 |website=InAbruzzo}}</ref> Ito ay nasa ilalim ng espirituwal at pang-ekonomiyang impluwensiya ng [[Abadia ng San Clemente a Casauria]], na kumokontrol sa halos lahat ng nakapalibot na teritoryo. Noong Gitnang Kapanahunan, ang Prezza ay naging isang pinatibay na bayan sa burol at nagsilbing isang depensibong himpilan sa Lambak Peligna. Sa mga talaang piyudal tulad ng ''[[Catalogus Baronum|Catalogas Baronum]]'', ito ay iniugnay sa mga Konde ng Celano at sa kalapit na bayan ng [[Raiano]]. Noong ika-labinlimang siglo, ang lokalidad ay paminsan-minsang tinatawag na '''Praesidium''',<ref>{{Cite web |title=Praesidium |url=https://www.yesabruzzo.com/prezza |access-date=10 October 2025 |website=YesAbruzzo}}</ref> isang pangalan na sumasalamin sa papel nito sa militar. Sa loob ng isang panahon, kilala rin ito bilang '''Rocca di Sale''',<ref>{{Cite web |title=Rocca di Sale |url=https://www.yesabruzzo.com/prezza |access-date=10 October 2025 |website=YesAbruzzo}}</ref> na posibleng nauugnay sa pangongolekta ng mga lokal na ikapu o buwis sa asin. Ang kasaysayang piyudal ng Prezza ay kinasangkutan ng mga monghe ng Abadia ng San Clemente at kalaunan ay ang pamilyang Sansoneschi noong bandang ika-9 na siglo.<ref>{{Cite web |title=Il feudo di Prezza |url=https://www.giovannitabassi.it/?page_id=452 |access-date=10 October 2025 |website=Famiglia Tabassi}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * https://web.archive.org/web/20100514093712/http://www.prolocoprezza.it/ * http://www.holidayhomesprezza.com * [[:it:Prezza|Opisyal na pahina ng Wikipedia sa Italyano]] * [https://lifeinabruzzo.com/prezza-rental/ Buhay sa Abruzzo – Gabay sa Prezza] * [https://www.comune.prezza.aq.it/ Opisyal na website ng munisipyo] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] pzhpkli60j5cy83egdgbyzgkfikwzry 2236567 2236520 2026-10-24T07:10:08Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Prezza, Abruzzo]] sa [[Prezza, Abruzos]] 2236520 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Prezza|native_name=|official_name=Comune di Prezza|image=Image of Prezza and sky.jpg|caption=Prezza, AQ|image_shield=|image_map=|coordinates={{coord|42|3|37|N|13|50|8|E|region:IT|display=inline,title}}|pushpin_label_position=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Campo di Fano, Colli di Prezza|mayor=Marianna Scoccia|mayor_party=|elevation_footnotes=|elevation_m=480|area_footnotes=|area_total_km2=21.6|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Prezzani|saint=[[Santa Lucia]]|day=Disyembre 13|website={{official website|http://www.prolocoprezza.it}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|image_size=|shield_alt=|map_alt=|map_caption=|coordinates_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|postal_code=67030|area_code=0864|istat=066076}}Ang '''Prezza''' ay isang bayan at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa [[Valle Peligna]].<ref>{{Cite web |title=Comune di Prezza |url=https://comune.prezza.aq.it/ |access-date=10 October 2025 |website=Comune di Prezza}}</ref> humigit-kumulang 8 kilometro sa kanluran ng [[Sulmona]] at 60 kilometro sa timog-silangan ng [[L'Aquila]]. Ang bayan ay nasa taas na humigit-kumulang 480 metro (1,575&nbsp;talampakan) sa ibabaw ng antas ng dagat at sumasaklaw sa isang lugar na humigit-kumulang 19.7&nbsp;kilometro². Ang mga naninirahan ay kilala bilang mga ''Prezzani''. == Kasaysayan == Ipinahihiwatig ng mga ebidensiyang arkeolohikong pook sa paligid ng Prezza ay tinirhan noong [[Imperyong Romano|panahong Romano]]. Sa mga dokumentong medyebal, ang pamayanan ay lumilitaw sa ilalim ng mga pangalang '''Pagus Laverna'''.<ref>{{Cite web |title=Prezza – Comunità Montana Peligna |url=https://peligna.it/prezza/#:~:text=Comunit%C3%A0%20Montana%20Peligna%20%7C%20Prezza,incisa%20la%20data%20del%201317 |access-date=9 October 2025 |website=Peligna.it |publisher=Comunità Montana Peligna |language=Italian}}</ref> Noong unang panahon, ang pamayanan ay tinutukoy din bilang "Villa Carrene" sa ilang mga sanggunian noong medyebal.<ref>{{Cite web |title=Prezza |url=https://www.inabruzzo.it/prezza/ |access-date=10 October 2025 |website=InAbruzzo}}</ref> Ito ay nasa ilalim ng espirituwal at pang-ekonomiyang impluwensiya ng [[Abadia ng San Clemente a Casauria]], na kumokontrol sa halos lahat ng nakapalibot na teritoryo. Noong Gitnang Kapanahunan, ang Prezza ay naging isang pinatibay na bayan sa burol at nagsilbing isang depensibong himpilan sa Lambak Peligna. Sa mga talaang piyudal tulad ng ''[[Catalogus Baronum|Catalogas Baronum]]'', ito ay iniugnay sa mga Konde ng Celano at sa kalapit na bayan ng [[Raiano]]. Noong ika-labinlimang siglo, ang lokalidad ay paminsan-minsang tinatawag na '''Praesidium''',<ref>{{Cite web |title=Praesidium |url=https://www.yesabruzzo.com/prezza |access-date=10 October 2025 |website=YesAbruzzo}}</ref> isang pangalan na sumasalamin sa papel nito sa militar. Sa loob ng isang panahon, kilala rin ito bilang '''Rocca di Sale''',<ref>{{Cite web |title=Rocca di Sale |url=https://www.yesabruzzo.com/prezza |access-date=10 October 2025 |website=YesAbruzzo}}</ref> na posibleng nauugnay sa pangongolekta ng mga lokal na ikapu o buwis sa asin. Ang kasaysayang piyudal ng Prezza ay kinasangkutan ng mga monghe ng Abadia ng San Clemente at kalaunan ay ang pamilyang Sansoneschi noong bandang ika-9 na siglo.<ref>{{Cite web |title=Il feudo di Prezza |url=https://www.giovannitabassi.it/?page_id=452 |access-date=10 October 2025 |website=Famiglia Tabassi}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * https://web.archive.org/web/20100514093712/http://www.prolocoprezza.it/ * http://www.holidayhomesprezza.com * [[:it:Prezza|Opisyal na pahina ng Wikipedia sa Italyano]] * [https://lifeinabruzzo.com/prezza-rental/ Buhay sa Abruzzo – Gabay sa Prezza] * [https://www.comune.prezza.aq.it/ Opisyal na website ng munisipyo] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] pzhpkli60j5cy83egdgbyzgkfikwzry Rocca Pia 0 159592 2236524 1927266 2026-10-24T06:06:16Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375299871|Rocca Pia]]" 2236524 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Rocca Pia|official_name=Comune di Rocca Pia|native_name=|image=Rocca Pia Aq Italy 2015 (119178549).jpeg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|56|4|N|13|58|40|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=Mauro Leone|area_footnotes=|area_total_km2=44.96|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Roccolani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=1050|saint=|day=Marso 19|postal_code=67030|area_code=0864|website={{official website|http://www.comune.roccapia.aq.it/}}|footnotes=|istat=066083|frazioni=[[Pescocostanzo]], [[Pettorano sul Gizio]], [[Rivisondoli]], [[Scanno, Abruzzo|Scanno]]}}Ang '''Rocca Pia''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ang teritoryo nito ay umabot hanggang sa antas ng Kapatagan ng Cinquemiglia.<ref>[http://www.comune.roccapia.aq.it/index.php?option=com_content&view=article&id=30&Itemid=94 "Comune di Rocca Pia"]</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.roccapia.aq.it/ Opisyal na website] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] oq9iw2aovt3kibezl4f0pycuz9jgvmq 2236552 2236524 2026-10-24T06:57:29Z Ryomaandres 8044 2236552 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Rocca Pia|official_name=Comune di Rocca Pia|native_name=|image=Rocca Pia Aq Italy 2015 (119178549).jpeg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|56|4|N|13|58|40|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=Mauro Leone|area_footnotes=|area_total_km2=44.96|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Roccolani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=1050|saint=|day=Marso 19|postal_code=67030|area_code=0864|website={{official website|http://www.comune.roccapia.aq.it/}}|footnotes=|istat=066083|frazioni=[[Pescocostanzo]], [[Pettorano sul Gizio]], [[Rivisondoli]], [[Scanno, Abruzzo|Scanno]]}}Ang '''Rocca Pia''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ang teritoryo nito ay umabot hanggang sa antas ng Kapatagan ng Cinquemiglia.<ref>[http://www.comune.roccapia.aq.it/index.php?option=com_content&view=article&id=30&Itemid=94 "Comune di Rocca Pia"]</ref> == Kasaysayan == Sa okasyon ng ika-150 anibersaryo ng [[Pag-iisa ng Italya]], isang delegasyon ng mga monarko na nangangalaga sa mga labi ng maharlikang Saboya sa [[Panteon]] sa [[Roma]] ang nagnais na magtayo ng isang batong pang-alaala bilang parangal kay [[Victor Manuel II]], na dumaan sa Via degli Abruzzi. == Mga monumento at tanawin == === Arkitekturang relihiyoso === ==== Simbahang parokya ng Santa Maria Maggiore ==== Ang orihinal na simbahan ay itinayo noong ika-13 siglo at binago noong ika-16 na siglo. Nawasak noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig noong Bisperas ng Pasko ng 1943, ang simbahan ay muling itinayo. Mayroon itong hugis-parihaba na pagkakalatag, na may Gotikong patsada na pinalamutian ng rosas na bintana at isang portdadang Renasimyento. Ang likurang bahagi ay nagtatampok ng isang pahiwatig ng isang apse, ngunit naputol ng mga bahay na nakapalibot sa gusali. Ang kampana ay hugis-kwadrado. Ang loob, na may iisang nabe, ay nagtatampok ng mga simpleng dekorasyong Baroko at isang pagpipinta ng Asunsiyon. ==== Simbahan ng San Rocco ==== Itinayo noong ika-17 siglo at matatagpuan sa ibabang bahagi ng nayon sa pasukan. ==== Simbahan ng Madonna delle Grazie ==== Itinayo noong ika-16 na siglo at matatagpuan sa itaas na bahagi ng nayon. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.roccapia.aq.it/ Opisyal na website] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 0ky87239nbo0m8nm4ytuxcz5f9szevs Rocca di Botte 0 159593 2236523 1927267 2026-10-24T06:05:55Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375300009|Rocca di Botte]]" 2236523 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Rocca di Botte|official_name=Comune di Rocca di Botte|native_name=|image=Rocca di Botte torre or1.jpg|image_size=|caption=Lumang bayan|image_shield=Rocca di Botte-Stemma.png|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|1|38|N|13|4|7|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Fernando Antonio Marzolini|area_footnotes=|area_total_km2=27.68|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Roccatani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=750|saint=San Pedro Ermitanyo|day=Agosto 30|postal_code=67066|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.roccadibotte.aq.it/}}}}Ang '''Rocca di Botte''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) na may 860 naninirahan sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Kasaysayan == Noong Gitnang Kapanahunan, ang bayan ay kilala bilang ''Rocca de Bucte'', ayon sa mga dokumentong mula pa noong ika-12 siglo. Noong ika-17 siglo, dumanas ang Rocca di Botte ng malubhang pagsiklab ng salot, na nagdulot ng matinding pagbaba ng populasyon. Noong 1496, ang bayan ay naging isang peyudo ng pamilyang Romano ng [[Pamilya Colonna|Colonna]] salamat sa isang donasyon na ginawa ni [[Fernando II of Napoles]].<ref>{{Cite web |title=Storia del comune |url=http://www.comune.roccadibotte.aq.it/hh/index.php |access-date=16 January 2016 |publisher=Comune di Rocca di Botte}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 7czg7gxsruzdzq6q5doo2tv5fsty840 2236551 2236523 2026-10-24T06:54:50Z Ryomaandres 8044 2236551 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Rocca di Botte|official_name=Comune di Rocca di Botte|native_name=|image=Rocca di Botte torre or1.jpg|image_size=|caption=Lumang bayan|image_shield=Rocca di Botte-Stemma.png|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|1|38|N|13|4|7|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Fernando Antonio Marzolini|area_footnotes=|area_total_km2=27.68|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Roccatani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=750|saint=San Pedro Ermitanyo|day=Agosto 30|postal_code=67066|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.roccadibotte.aq.it/}}}}Ang '''Rocca di Botte''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) na may 860 naninirahan sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Heograpiya == Ang sentrong tinitirhan ay matatagpuan sa hilagang dalisdis ng Bundok La Corte na siyang nagkukurona sa sinaunang sentro ng bayan ng mga halaman, habang sa patag na lugar na 672 m sa ibabaw ng antas ng dagat ay ang residensyal na lugar ng Casaletto,<ref>{{cita web|url=http://www.portaleabruzzo.com/nav/tabfrazioni.asp?id=1904|titolo=Dati su Casaletto|editore=Il Portale d'Abruzzo|accesso=4 ottobre 2016}}</ref> na tinatawid ng [[Sapa ng Fioio]]. == Kasaysayan == Noong Gitnang Kapanahunan, ang bayan ay kilala bilang ''Rocca de Bucte'', ayon sa mga dokumentong mula pa noong ika-12 siglo. Noong ika-17 siglo, dumanas ang Rocca di Botte ng malubhang pagsiklab ng salot, na nagdulot ng matinding pagbaba ng populasyon. Noong 1496, ang bayan ay naging isang peyudo ng pamilyang Romano ng [[Pamilya Colonna|Colonna]] salamat sa isang donasyon na ginawa ni [[Fernando II of Napoles]].<ref>{{Cite web |title=Storia del comune |url=http://www.comune.roccadibotte.aq.it/hh/index.php |access-date=16 January 2016 |publisher=Comune di Rocca di Botte}}</ref> == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at watawat ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo noong Setyembre 24, 1997. Ang watawat ng munisipyo ay isang watawat na nahahati sa berde at pula. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 0rketicxtr4fai70vte5dy11nx4k77x Rocca di Mezzo 0 159595 2236522 1927268 2026-10-24T06:05:06Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375300040|Rocca di Mezzo]]" 2236522 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Rocca di Mezzo|official_name=Comune di Rocca di Mezzo|native_name=|image=Rocca di Mezzo panoramica.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Rocca di Mezzo-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|12|21|N|13|31|13|E|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=[[Fonteavignone]], [[Rovere, Rocca di Mezzo|Rovere]], [[Terranera]]|mayor_party=|mayor=Mauro Di Ciccio|area_footnotes=|area_total_km2=86.95|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Rocchigiani|elevation_footnotes=|elevation_m=1329|saint=San Leucio|day=Enero 11|postal_code=67048|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Rocca di Mezzo''' (lokal na ''La Rocca'' ) ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ang tahanan ng luklukan ng [[Liwasang Rehiyonal ng Sirente-Velino]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 3zgv3vak7mpat8s0ohhht7zkmk1c18l 2236548 2236522 2026-10-24T06:51:26Z Ryomaandres 8044 2236548 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Rocca di Mezzo|official_name=Comune di Rocca di Mezzo|native_name=|image=Rocca di Mezzo panoramica.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Rocca di Mezzo-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|12|21|N|13|31|13|E|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=[[Fonteavignone]], [[Rovere, Rocca di Mezzo|Rovere]], [[Terranera]]|mayor_party=|mayor=Mauro Di Ciccio|area_footnotes=|area_total_km2=86.95|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Rocchigiani|elevation_footnotes=|elevation_m=1329|saint=San Leucio|day=Enero 11|postal_code=67048|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Rocca di Mezzo''' (lokal na ''La Rocca'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ang tahanan ng luklukan ng [[Liwasang Rehiyonal ng Sirente-Velino]]. == Mga pinagmulan ng pangalan == Ang pangalan ay nagmula sa presensiya noong mga panahong [[medyebal]] ng isang [[kuta]], na makikita pa rin ngayon sa itaas na bahagi ng bayan at sa paligid kung saan umunlad ang bayan, na kung ikukumpara sa iba pang mga kuta na nasa talampas ay sumasakop sa isang medyo sentral na posisyon sa talampas mismo, sa kalagitnaan sa pagitan ng lambak ng Aterno at Avezzano. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 5vyecc0lnwagdhd7ako7fpo06q3yuxe 2236549 2236548 2026-10-24T06:52:59Z Ryomaandres 8044 2236549 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Rocca di Mezzo|official_name=Comune di Rocca di Mezzo|native_name=|image=Rocca di Mezzo panoramica.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Rocca di Mezzo-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|12|21|N|13|31|13|E|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=[[Fonteavignone]], [[Rovere, Rocca di Mezzo|Rovere]], [[Terranera]]|mayor_party=|mayor=Mauro Di Ciccio|area_footnotes=|area_total_km2=86.95|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Rocchigiani|elevation_footnotes=|elevation_m=1329|saint=San Leucio|day=Enero 11|postal_code=67048|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Rocca di Mezzo''' (lokal na ''La Rocca'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ang tahanan ng luklukan ng [[Liwasang Rehiyonal ng Sirente-Velino]]. == Mga pinagmulan ng pangalan == Ang pangalan ay nagmula sa presensiya noong mga panahong [[medyebal]] ng isang [[kuta]], na makikita pa rin ngayon sa itaas na bahagi ng bayan at sa paligid kung saan umunlad ang bayan, na kung ikukumpara sa iba pang mga kuta na nasa talampas ay sumasakop sa isang medyo sentral na posisyon sa talampas mismo, sa kalagitnaan sa pagitan ng lambak ng Aterno at Avezzano. == Kasaysayan == Dahil sa lindol sa L'Aquila noong 1461, ang bayan ay dumanas ng karagdagang malaking pinsala, na nagtulak sa mga tao ng Rocca di Mezzo at sa kanilang naliwanagang gabay, si Cardinal Agnifili, na mabilis na ayusin ang pinsalang dulot ng lindol, kaya natapos ang bagong pagpaplano ng lungsod, na sinimulan sa muling pagtatayo noong dekada 1430. Sa pagitan ng humigit-kumulang 1460 at 1480, ang bayan ay humiwalay mula sa Kondado ng Celano upang bumalik sa pagiging isang mahalagang bahagi ng Kondado ng L'Aquila at sa gayon ay nakikita natin na ang Rocca di Mezzo, salamat sa maraming pagbabago sa huling panahon, ay ayon sa survey noong 1488 isang bayan na may siksik na populasyon na may 285 pamilya, para sa kabuuang humigit-kumulang 1,500 naninirahan<ref>{{cita|Mario Arpea|p. 101}}.</ref> at higit sa lahat ay isang napakayamang kastilyo. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Setyembre 2, 1997.<ref>{{cita testo|titolo=D.P.R. di concessione del 2 settembre 1997|url=https://www.araldicacivica.it/pdf/decreti/aq/roccadimezzo.pdf}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] tnppr13cji0svqbpznp089d32nahlra San Demetrio ne' Vestini 0 159600 2236525 1927269 2026-10-24T06:07:14Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375303355|San Demetrio ne' Vestini]]" 2236525 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Demetrio ne' Vestini|official_name=Comune di San Demetrio ne' Vestini|native_name=|image=Lago Sinizzo.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|17|26|N|13|33|22|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Cardabello, Cardamone, Cavantoni, Collarano, Colle, San Giovanni, Stiffe, Villagrande|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=16.33|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Sandemetrani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=662|saint=[[Demetrio ng Thessaloniki|San Demetrio]]|day=Oktubre 26|postal_code=67028|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.sandemetrionevestini.aq.it}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066087}}Ang '''San Demetrio ne'Vestini''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Noong ika-18 siglo, ang San Demetrio ne' Vestini ay pinamunuan ni Duke Filippo Arcamone. Ang kaniyang anak na si Vincenzo ang naging huling duke ng bayan at namatay nang walang tagapagmana.<ref name="arcamone">[http://www.nobili-napoletani.it/Arcamone.htm Famiglia Arcamone], [http://www.nobili-napoletani.it/ ''Nobili Napoletani''], from ''La Storia Dietro Gli Scudi'' (2007).</ref> == Transportasyon == Ang San Demetrio ay may estasyon sa [[Daambakal ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[L'Aquila]] at [[Sulmona]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] nveado59mawcnt0om7mot5zefu556ng 2236554 2236525 2026-10-24T07:01:01Z Ryomaandres 8044 2236554 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Demetrio ne' Vestini|official_name=Comune di San Demetrio ne' Vestini|native_name=|image=Lago Sinizzo.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|17|26|N|13|33|22|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Cardabello, Cardamone, Cavantoni, Collarano, Colle, San Giovanni, Stiffe, Villagrande|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=16.33|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Sandemetrani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=662|saint=[[Demetrio ng Thessaloniki|San Demetrio]]|day=Oktubre 26|postal_code=67028|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.sandemetrionevestini.aq.it}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066087}}Ang '''San Demetrio ne'Vestini''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Noong ika-18 siglo, ang San Demetrio ne' Vestini ay pinamunuan ni Duke Filippo Arcamone. Ang kaniyang anak na si Vincenzo ang naging huling duke ng bayan at namatay nang walang tagapagmana.<ref name="arcamone">[http://www.nobili-napoletani.it/Arcamone.htm Famiglia Arcamone], [http://www.nobili-napoletani.it/ ''Nobili Napoletani''], from ''La Storia Dietro Gli Scudi'' (2007).</ref> == Kasaysayan == Matapos sakupin ni [[Filiberto ng Chalôns]] ang mapanghimagsik na lungsod ng L'Aquila, ang kondado nito ay inalis sa kontrol nito at inilipat, noong 1553, sa iba't ibang kapitan ng hukbong Español. Ang San Demetrio ay inilipat kay Ferdinando de Aguilera. Noong 1691, ang unibersidad ay nagpetisyon sa Kaharian na magtatag ng pampublikong pamilihan tuwing Biyernes, isang tradisyon na nagpapatuloy hanggang sa araw na ito. Noong 1809, ang San Demetrio ay binigyan ng pribilehiyo na magsagawa ng isang espesyal na perya bawat taon. Noong Hulyo 5, 1862, nang sumali ang lungsod sa bagong [[Kaharian ng Italya]], binago nito ang pangalan nito, na kapareho ng sa isa pang munisipalidad sa [[Calabria]], sa "San Demetrio ne' Vestini," bilang pag-alaala sa sinaunang mga [[Mga Italiko|Italiko]]. == Transportasyon == Ang San Demetrio ay may estasyon sa [[Daambakal ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[L'Aquila]] at [[Sulmona]]. == Kultura == === Mga pangyayari === Bukod sa mga [[pagdiriwang sa patron]], ang Munisipalidad ay nag-oorganisa ng Pista ng Trigo at Tinapay, na isinasagawa tuwing Agosto sa iba't ibang nayon. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 05uqz1jq2synmpsdtev9g8m6jjsjfd6 2236555 2236554 2026-10-24T07:01:12Z Ryomaandres 8044 /* Transportasyon */ 2236555 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Demetrio ne' Vestini|official_name=Comune di San Demetrio ne' Vestini|native_name=|image=Lago Sinizzo.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|17|26|N|13|33|22|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Cardabello, Cardamone, Cavantoni, Collarano, Colle, San Giovanni, Stiffe, Villagrande|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=16.33|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Sandemetrani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=662|saint=[[Demetrio ng Thessaloniki|San Demetrio]]|day=Oktubre 26|postal_code=67028|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.sandemetrionevestini.aq.it}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066087}}Ang '''San Demetrio ne'Vestini''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Noong ika-18 siglo, ang San Demetrio ne' Vestini ay pinamunuan ni Duke Filippo Arcamone. Ang kaniyang anak na si Vincenzo ang naging huling duke ng bayan at namatay nang walang tagapagmana.<ref name="arcamone">[http://www.nobili-napoletani.it/Arcamone.htm Famiglia Arcamone], [http://www.nobili-napoletani.it/ ''Nobili Napoletani''], from ''La Storia Dietro Gli Scudi'' (2007).</ref> == Kasaysayan == Matapos sakupin ni [[Filiberto ng Chalôns]] ang mapanghimagsik na lungsod ng L'Aquila, ang kondado nito ay inalis sa kontrol nito at inilipat, noong 1553, sa iba't ibang kapitan ng hukbong Español. Ang San Demetrio ay inilipat kay Ferdinando de Aguilera. Noong 1691, ang unibersidad ay nagpetisyon sa Kaharian na magtatag ng pampublikong pamilihan tuwing Biyernes, isang tradisyon na nagpapatuloy hanggang sa araw na ito. Noong 1809, ang San Demetrio ay binigyan ng pribilehiyo na magsagawa ng isang espesyal na perya bawat taon. Noong Hulyo 5, 1862, nang sumali ang lungsod sa bagong [[Kaharian ng Italya]], binago nito ang pangalan nito, na kapareho ng sa isa pang munisipalidad sa [[Calabria]], sa "San Demetrio ne' Vestini," bilang pag-alaala sa sinaunang mga [[Mga Italiko|Italiko]]. == Transportasyon == Ang San Demetrio ay may estasyon sa [[Daambakal ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[L'Aquila]] at [[Sulmona]]. == Kultura == === Mga pangyayari === Bukod sa mga [[pagdiriwang sa patron]], ang Munisipalidad ay nag-oorganisa ng Pista ng Trigo at Tinapay, na isinasagawa tuwing Agosto sa iba't ibang [[Frazione|''frazione'']]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] gjjeibfw7eds1afgn9jqgx7nw8cbmin San Pio delle Camere 0 159601 2236526 1927270 2026-10-24T06:08:10Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375305339|San Pio delle Camere]]" 2236526 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Pio delle Camere|official_name=Comune di San Pio delle Camere|native_name=|image=San Pio delle Camere 02.jpg|image_size=|caption=|image_shield=San_Pio_delle_Camere-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|17|14|N|13|39|31|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Castelnuovo di San Pio delle Camere|mayor_party=|mayor=Pio Feneziani|area_footnotes=|area_total_km2=17.26|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Sampiani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=830|saint=|day=Hulyo 11|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066088}}Ang '''San Pio delle Camere''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Mga pangunahing tanawin == * Ang [[San Pio delle Camere Castle|kastilyong]] medyebal * Borong medyebal ng Castelnuovo * Simbahang parokya ni San Pietro Celestino, na inialay kay [[Papa Celestino V|Papa Celestino V.]] Mayroon itong planong [[Latin na krus]] na may nabe at dalawang pasilyo, na may mga elemento sa parehong estilong [[Arkitekturang Renasimyento|Renasimyento]] at [[Arkitekturang Baroko|Baroko]]. * [[Peltuinum]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] i315eu4bsugs9zqqykhbjmoldxz5g0x 2236557 2236526 2026-10-24T07:07:01Z Ryomaandres 8044 2236557 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Pio delle Camere|official_name=Comune di San Pio delle Camere|native_name=|image=San Pio delle Camere 02.jpg|image_size=|caption=|image_shield=San_Pio_delle_Camere-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|17|14|N|13|39|31|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Castelnuovo di San Pio delle Camere|mayor_party=|mayor=Pio Feneziani|area_footnotes=|area_total_km2=17.26|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Sampiani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=830|saint=|day=Hulyo 11|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066088}}Ang '''San Pio delle Camere''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Kasaysayan == Ang munisipalidad ng San Pio delle Camere ay tinamaan ng [[lindol sa L'Aquila noong 2009]], na nagkaroon ng partikular na mapaminsalang epekto sa nayon ng Castelnuovo, ngunit nagdulot ng limitadong pinsala sa kabesera ng munisipyo. == Mga pangunahing tanawin == * Ang [[San Pio delle Camere Castle|kastilyong]] medyebal * Borong medyebal ng Castelnuovo * Simbahang parokya ni San Pietro Celestino, na inialay kay [[Papa Celestino V|Papa Celestino V.]] Mayroon itong planong [[Latin na krus]] na may nabe at dalawang pasilyo, na may mga elemento sa parehong estilong [[Arkitekturang Renasimyento|Renasimyento]] at [[Arkitekturang Baroko|Baroko]]. * [[Peltuinum]] Ang bayan ng San Pio delle Camere ay nailalarawan sa pamamagitan ng tatlong simbahan, isang kastilyong medyebal, at isang parke na may temang pangkalikasan. Sa loob at paligid ng nayon ng [[Castelnuovo (San Pio delle Camere)|Castelnuovo]], mayroong tatlong iba pang makasaysayang gusaling pangrelihiyon, isang marangal na palasyo, at isang nayon na may kuta. Bahagi ng [[arkeolohikong pook ng Peltuinum]] ay nasa loob din ng munisipalidad. === Pook pangkalikasan === Ang Kaharian ng Mazzamurelli ay isang liwasang abentura na matatagpuan sa bayan ng Cerquelle, sa labas ng sentro ng bayan. Napapaligiran ng mga halaman, ito ay may lawak na 30,000 m² at 7 kurso (2 Briefing at 5 adventure course). Mayroon itong mga lugar para sa piknik, barbecue, at mga palaruan para sa mga karagdagang aktibidad.<ref>{{cita web|url=http://www.ilregnodeimazzamurelli.it|titolo=ilregnodeimazzamurelli.it|accesso=15 giugno 2016}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 3n1c70y2b8vjxc1f278nqlex4g9uzl3 San Vincenzo Valle Roveto 0 159602 2236434 1927271 2026-10-24T03:24:41Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375305748|San Vincenzo Valle Roveto]]" 2236434 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Vincenzo Valle Roveto|official_name=Comune di San Vincenzo Valle Roveto|native_name=|image=San_Vincenzo_Valle_Roveto.jpg|image_size=|caption=|image_shield=SanVincenzoValleRoveto-Stemma.gif|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|50|47|N|13|32|12|E|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Castronovo, [[Morrea]], [[Roccavivi]], Rosce, San Giovanni Nuovo, San Giovanni Vecchio, San Vincenzo Superiore, Santa Restituta, Velarde|mayor_party=|mayor=Giulio Lancia|area_footnotes=|area_total_km2=46.04|population_footnotes=|population_demonym=Sanvincenzesi|elevation_footnotes=|elevation_m=388|saint=|day=Enero 22|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.sanvincenzovalleroveto.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''San Vincenzo Valle Roveto''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Heograpiya == Ang bayan ay matatagpuan sa taas na 388 metro sa ibabaw ng antas ng dagat, sa kahabaan ng [[Lambak Roveto]], sa [[Marsica]]. == Kasaysayan == Ang nayon noong medyebal na panahon, na itinayo noong bandang taong isang libo, ay nabuo malapit sa simbahang inialay kay [[Vicente ng Saragossa|San Vicente martir]], patron ng bayan.<ref>[http://www.valleroveto.eu/san-vincenzo-valle-roveto/ San Vincenzo Valle Roveto. ]</ref> Ang simbahan ay umaasa na noong ika-11-12 siglo sa [[Abadia ng Casamari]], sa kalapit na [[Valle Latina]]. Ang kasaysayan ng bayan ay palaging nauugnay sa kalapit at mas mahalagang [[Castle of Morrea|kastilyong medyebal ng Morrea]], na malamang na makikita na sa mga sinaunang dokumento na nagmula pa noong taong 702 na may toponimo na Horrea.<ref>[http://www.portaleabruzzo.com/nav/tabcomuni.asp?id=6454 San Vincenzo Valle Roveto], Il Portale d'Abruzzo</ref> == Mga sanggunian == <references /> {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] fl8733jl57pwjlumeqxh8miqv1pwvns 2236435 2236434 2026-10-24T03:26:15Z Ryomaandres 8044 2236435 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Vincenzo Valle Roveto|official_name=Comune di San Vincenzo Valle Roveto|native_name=|image=San_Vincenzo_Valle_Roveto.jpg|image_size=|caption=|image_shield=SanVincenzoValleRoveto-Stemma.gif|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|50|47|N|13|32|12|E|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Castronovo, [[Morrea]], [[Roccavivi]], Rosce, San Giovanni Nuovo, San Giovanni Vecchio, San Vincenzo Superiore, Santa Restituta, Velarde|mayor_party=|mayor=Giulio Lancia|area_footnotes=|area_total_km2=46.04|population_footnotes=|population_demonym=Sanvincenzesi|elevation_footnotes=|elevation_m=388|saint=|day=Enero 22|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.sanvincenzovalleroveto.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''San Vincenzo Valle Roveto''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Heograpiya == Ang bayan ay matatagpuan sa taas na 388 metro sa ibabaw ng antas ng dagat, sa kahabaan ng [[Lambak Roveto]], sa [[Marsica]]. == Kasaysayan == Ang nayon noong medyebal na panahon, na itinayo noong bandang taong isang libo, ay nabuo malapit sa simbahang inialay kay [[Vicente ng Saragossa|San Vicente martir]], patron ng bayan.<ref>[http://www.valleroveto.eu/san-vincenzo-valle-roveto/ San Vincenzo Valle Roveto. ]</ref> Ang simbahan ay umaasa na noong ika-11-12 siglo sa [[Abadia ng Casamari]], sa kalapit na [[Valle Latina]]. Ang kasaysayan ng bayan ay palaging nauugnay sa kalapit at mas mahalagang [[Castle of Morrea|kastilyong medyebal ng Morrea]], na malamang na makikita na sa mga sinaunang dokumento na nagmula pa noong taong 702 na may toponimo na Horrea.<ref>[http://www.portaleabruzzo.com/nav/tabcomuni.asp?id=6454 San Vincenzo Valle Roveto], Il Portale d'Abruzzo</ref> == Lipunan == Mga tradisyon at kuwentong-bayan Ang kapistahan ng patron na si San [[Vicente ng Saragossa]], ay ipinagdiriwang tuwing Enero 22 bawat taon.<ref>{{cita web|url=https://www.diocesisora.it/pdigitale/feste-patronali-san-vincenzo-valle-roveto/|titolo=Feste patronali a San Vincenzo Valle Roveto|editore=Diocesi di Sora-Cassino-Aquino-Pontecorvo|accesso=29 agosto 2018}}</ref> Tuwing Nobyembre, isinasagawa ang "Frantoi Aperti" (Mga Bukas na Gilingan ng Langis ng Oliba), isang pangyayari sa pagkain at alak na naglalayong ipakita ang mga lokal na produktong Alvia at Monicella extra virgin [[langis ng oliba]].<ref>{{cita web|url=https://www.virtuquotidiane.it/enogastronomia/frantoi-aperti-in-valle-roveto-tre-weekend-alla-scoperta-della-monicella.html|titolo=Frantoi aperti in Valle Roveto|editore=Virtù Quotidiane|data=2 novembre 2017|accesso=29 agosto 2018}}</ref> == Mga sanggunian == <references /> {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] bawu0jvu1em9j7ypon8lqqlcjtxt9bv 2236436 2236435 2026-10-24T03:26:34Z Ryomaandres 8044 /* Lipunan */ 2236436 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=San Vincenzo Valle Roveto|official_name=Comune di San Vincenzo Valle Roveto|native_name=|image=San_Vincenzo_Valle_Roveto.jpg|image_size=|caption=|image_shield=SanVincenzoValleRoveto-Stemma.gif|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|50|47|N|13|32|12|E|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Castronovo, [[Morrea]], [[Roccavivi]], Rosce, San Giovanni Nuovo, San Giovanni Vecchio, San Vincenzo Superiore, Santa Restituta, Velarde|mayor_party=|mayor=Giulio Lancia|area_footnotes=|area_total_km2=46.04|population_footnotes=|population_demonym=Sanvincenzesi|elevation_footnotes=|elevation_m=388|saint=|day=Enero 22|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.sanvincenzovalleroveto.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''San Vincenzo Valle Roveto''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Heograpiya == Ang bayan ay matatagpuan sa taas na 388 metro sa ibabaw ng antas ng dagat, sa kahabaan ng [[Lambak Roveto]], sa [[Marsica]]. == Kasaysayan == Ang nayon noong medyebal na panahon, na itinayo noong bandang taong isang libo, ay nabuo malapit sa simbahang inialay kay [[Vicente ng Saragossa|San Vicente martir]], patron ng bayan.<ref>[http://www.valleroveto.eu/san-vincenzo-valle-roveto/ San Vincenzo Valle Roveto. ]</ref> Ang simbahan ay umaasa na noong ika-11-12 siglo sa [[Abadia ng Casamari]], sa kalapit na [[Valle Latina]]. Ang kasaysayan ng bayan ay palaging nauugnay sa kalapit at mas mahalagang [[Castle of Morrea|kastilyong medyebal ng Morrea]], na malamang na makikita na sa mga sinaunang dokumento na nagmula pa noong taong 702 na may toponimo na Horrea.<ref>[http://www.portaleabruzzo.com/nav/tabcomuni.asp?id=6454 San Vincenzo Valle Roveto], Il Portale d'Abruzzo</ref> == Lipunan == === Mga tradisyon at kuwentong-bayan === Ang kapistahan ng patron na si San [[Vicente ng Saragossa]], ay ipinagdiriwang tuwing Enero 22 bawat taon.<ref>{{cita web|url=https://www.diocesisora.it/pdigitale/feste-patronali-san-vincenzo-valle-roveto/|titolo=Feste patronali a San Vincenzo Valle Roveto|editore=Diocesi di Sora-Cassino-Aquino-Pontecorvo|accesso=29 agosto 2018}}</ref> Tuwing Nobyembre, isinasagawa ang "Frantoi Aperti" (Mga Bukas na Gilingan ng Langis ng Oliba), isang pangyayari sa pagkain at alak na naglalayong ipakita ang mga lokal na produktong Alvia at Monicella extra virgin [[langis ng oliba]].<ref>{{cita web|url=https://www.virtuquotidiane.it/enogastronomia/frantoi-aperti-in-valle-roveto-tre-weekend-alla-scoperta-della-monicella.html|titolo=Frantoi aperti in Valle Roveto|editore=Virtù Quotidiane|data=2 novembre 2017|accesso=29 agosto 2018}}</ref> == Mga sanggunian == <references /> {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 3lqfgltd887mf2k3vqydurw6d1qdrrz Sant'Eusanio Forconese 0 159603 2236415 1927272 2026-10-24T02:35:10Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375306633|Sant'Eusanio Forconese]]" 2236415 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Sant'Eusanio Forconese|official_name=Comune di Sant'Eusanio Forconese|native_name=|image=Sant'Eusanio Forconese (AQ) - Castello 08.JPG|image_size=|caption=|image_shield=Sant'Eusanio Forconese-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|17|20|N|13|31|31|E|region:IT_type:city(416)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Casentino|mayor_party=|mayor=Giovanni Berardinangelo|area_footnotes=|area_total_km2=7.97|population_footnotes=|population_demonym=Santeusaniesi|elevation_footnotes=|elevation_m=591|saint=|day=Hulyo 9|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Sant'Eusanio Forconese''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Ang Sant'Eusanio ay isang nayon na matatagpuan sa mga bundok ng [[gitnang Italya]]. == Mga pangunahing tanawin == * [[Kastilyo ng Sant'Eusanio Forconese|Kastilyo]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 8mpwwq7hkb8mvo093wbo29zv0140yr6 2236440 2236415 2026-10-24T03:34:25Z Ryomaandres 8044 2236440 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Sant'Eusanio Forconese|official_name=Comune di Sant'Eusanio Forconese|native_name=|image=Sant'Eusanio Forconese (AQ) - Castello 08.JPG|image_size=|caption=|image_shield=Sant'Eusanio Forconese-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|17|20|N|13|31|31|E|region:IT_type:city(416)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Casentino|mayor_party=|mayor=Giovanni Berardinangelo|area_footnotes=|area_total_km2=7.97|population_footnotes=|population_demonym=Santeusaniesi|elevation_footnotes=|elevation_m=591|saint=|day=Hulyo 9|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Sant'Eusanio Forconese''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Ang Sant'Eusanio ay isang nayon na matatagpuan sa mga bundok ng [[gitnang Italya]]. == Mga monumento at tanawin == [[File:Sant'Eusanio_Forconese_(AQ)_-_Castello_18.JPG|left|thumb|Ang simbahan ng San Pietro malapit sa kastilyo]] === Basilika ng Sant'Eusanio Martire === Ang kasalukuyang basilica ay resulta ng mga rekonstruksiyon at renobasyon na naganap sa paglipas ng mga siglo kasunod ng madalas na mga lindol na tumama sa lugar. Iilang labi na lamang ang natitira sa orihinal na estruktura noong ika-8-ika-9 na siglo, dahil ang basilika ay ganap na itinayong muli noong 1198 sa estilong Romaniko na may tatlong nabe, at isang kripta na nahahati sa pitong pasilyo na may mga arkong may bobedang krus na sinusuportahan ng maliliit na haligi, na bawat isa ay kakaiba. Ang mga kabesera ay may katulad na dekorasyon, ang ilan ay estilong Corintio, ang iba ay may mga prisong mabulaklak at heometriko. Sa loob ng silid-tulugan ay naroon ang sinaunang altar kung saan itinago ang katawan ni San [[Eusanio]] sa loob ng maraming siglo, at noong Mayo 12, 1748 ay inilabas ng obispo ng L'Aquila na si [[Giuseppe Coppola]] (na ang mga buto ay nakaimbak na ngayon sa isang pilak na urna sa kasalukuyang altar ng silid-tulugan). == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ng munisipalidad ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Pebrero 3, 1998.<ref>{{cita web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?5481|titolo=Sant'Eusanio Forconese, decreto 1998-02-03 DPR, concessione di stemma e gonfalone|sito=Archivio centrale dello Stato}}</ref> == Mga pangunahing tanawin == * [[Kastilyo ng Sant'Eusanio Forconese|Kastilyo]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] sy3oxstttogvo12u9l8z1yoc6mstt3x Sante Marie 0 159605 2236437 1927273 2026-10-24T03:27:01Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375307341|Sante Marie]]" 2236437 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Sante Marie|official_name=Comune di Sante Marie|native_name=|image=Sante Marie8857133.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Sante Marie-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|6|16|N|13|12|5|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Castelvecchio, San Giovanni, [[Santo Stefano di Sante Marie|Santo Stefano]], [[Scanzano, Sante Marie|Scanzano]], Tubione, Valle dei Varri|mayor_party=|mayor=Lorenzo Berardinetti|area_footnotes=|area_total_km2=40.82|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Santemariani|elevation_footnotes=|elevation_m=850|saint=[[San Quirico]], [[Santa Julita]], [[San Nicolas|San Nicola]], [[Philomena|Santa Filomena]]|day=Hulyo 14|postal_code=67067|area_code=0863|website={{official website|http://www.comunesantemarie.aq.it}}|footnotes=}}Ang '''Sante Marie''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Ito ay pinaglilingkuran ng isang estasyon sa riles ng tren ng [[Roma]]-[[Pescara]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 32wni8tbkggy6dv9g27v5gkr20rxkd8 2236438 2236437 2026-10-24T03:30:42Z Ryomaandres 8044 2236438 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Sante Marie|official_name=Comune di Sante Marie|native_name=|image=Sante Marie8857133.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Sante Marie-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|6|16|N|13|12|5|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Castelvecchio, San Giovanni, [[Santo Stefano di Sante Marie|Santo Stefano]], [[Scanzano, Sante Marie|Scanzano]], Tubione, Valle dei Varri|mayor_party=|mayor=Lorenzo Berardinetti|area_footnotes=|area_total_km2=40.82|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Santemariani|elevation_footnotes=|elevation_m=850|saint=[[San Quirico]], [[Santa Julita]], [[San Nicolas|San Nicola]], [[Philomena|Santa Filomena]]|day=Hulyo 14|postal_code=67067|area_code=0863|website={{official website|http://www.comunesantemarie.aq.it}}|footnotes=}}Ang '''Sante Marie''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Ito ay pinaglilingkuran ng isang estasyon sa riles ng tren ng [[Roma]]-[[Pescara]]. == Kasaysayan == Noong panahon ng pananakop ng [[Pamilya Colonna|Colonna]], ang mga lupain ng Sante Marie, na kasama sa [[Dukado ng Tagliacozzo]], ay nasa ilalim ng pamamahala ng España. Noong 1743, nang pumasok ang mga Austriako sa [[Kaharian ng Napoles]], naitala rin ang kanilang presensiya sa Sante Marie. Sa mga sumunod na taon, nagkaroon ng taggutom (1764) at matinding tagtuyot (1779). Noong Enero 20, 1944, bandang alas-10 ng gabi, labindalawang Amerikanong fighter-bomber ang sumalakay sa makasaysayang sentro na noong panahong iyon, dahil sa mga lumikas mula sa [[Avezzano]], isang lungsod na ilang beses nang [[Pambobomba sa Avezzano|binomba]], ay mayroong mahigit 2,000 residente. Nang makita nila ang labindalawang eroplano, hindi na nag-abalang sumilong ang mga mamamayan dahil ilang beses nang dumaan ang mga eroplano upang bombahin ang ibang mas malalaking lungsod, ngunit iba ang oras na iyon. Halos walang oras ang mga dismayadong residente na sumilong sa kanilang mga tahanan. Ang mga biktima ay 28 sa kabuuan.<ref>{{cita web|url=http://ilcentro.gelocal.it/laquila/cronaca/2013/01/17/news/sante-marie-ricorda-il-bombardamento-del-20-gennaio-1944-1.6368101|titolo=Sante Marie ricorda il bombardamento del 20 gennaio 1944|editore=Il Centro|accesso=|dataarchivio=8 dicembre 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20151208132830/http://ilcentro.gelocal.it/laquila/cronaca/2013/01/17/news/sante-marie-ricorda-il-bombardamento-del-20-gennaio-1944-1.6368101|urlmorto=sì}}</ref> Mabilis ang aksiyon at tumagal nang wala pang sampung minuto, isang panahon kung saan bumagsak ang mga bomba sa gusali ni Serafino Rossi sa Casata, gumuho ang isang palapag ng gusali sa sulok sa pagitan ng Via delle Tre Cannelle at Via Roma at winasak ang isang buong kumpol ng mga bahay sa lugar ng Palatera, eksakto sa Via Como, isang lugar na pinalitan ng pangalang "Lo Spallato" upang alalahanin ang pagkawasak ng mga bomba. Maraming bomba ang hindi agad sumabog kundi sa gabi lamang, na nagdulot ng malaking pinsala sa plaza na kalaunan ay pinangalanang "Largo 20 gennaio".<ref>{{cita web|url=http://ilcentro.gelocal.it/laquila/cronaca/2015/01/20/news/quel-bombardamento-di-71-anni-fa-1.10707378|titolo=Ricordo della strage del 1944|editore=Il Centro|accesso=18 luglio 2015|dataarchivio=22 luglio 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150722012435/http://ilcentro.gelocal.it/laquila/cronaca/2015/01/20/news/quel-bombardamento-di-71-anni-fa-1.10707378|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{cita web|url=http://www.parrocchiasantemarie.it/bombardamento/|titolo=Il bombardamento, per non dimenticare|editore=Parrocchia Sante Marie|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160304113632/http://www.parrocchiasantemarie.it/bombardamento/|dataarchivio=4 marzo 2016}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] a2dbs97hpxd3bamr0dbhtvw7u7pzl0w Scanno, Abruzos 0 159606 2236411 1927274 2026-10-24T02:34:03Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375308321|Scanno, Abruzzo]]" 2236411 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Scanno|native_name=|official_name=Comune di Scanno|image=Scanno (AQ). Panoramica diurna.jpg|caption=|image_shield=|image_map=|coordinates={{coord|41|54|7|N|13|53|4|E|region:IT_type:city(2048)|display=inline,title}}|pushpin_label_position=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=[[Frattura (Scanno)|Frattura]]|mayor=Giovanni Mastrogiovann|mayor_party=|elevation_footnotes=|elevation_m=1050|area_footnotes=|area_total_km2=134.68|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Scannesi|saint=[[San Eustacio]]|day=Setyembre 20|website={{official website|http://www.comune.scanno.aq.it}}|footnotes=|image_size=|shield_alt=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map_alt=|coordinates_footnotes=|postal_code=67038|area_code=0864}}Ang '''Scanno''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Scannë}}'') ay isang bayan at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|I Borghi più belli d'Italia]] ("Ang pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> Ang bayan ay nasa hangganan ng [[Anversa degli Abruzzi]], [[Barrea]], [[Bisegna]], [[Bugnara]], [[Civitella Alfedena]], [[Introdacqua]], [[Opi, Abruzzo|Opi]], [[Pescasseroli]], [[Pettorano sul Gizio]], [[Rivisondoli]], [[Rocca Pia]], [[Villalago]], at [[Villetta Barrea]]. == Kasaysayan == Matatagpuan sa Lamabk [[Sagittario (ilog)|Sagittario]] at napapaligiran ng mga bundok ng [[Majella]], ang Scanno ay imortalisado ng mga potograpo na sina [[Henri Cartier-Bresson]] (1951) at [[Mario Giacomelli]] (1957–59) at, ayon kay [[Edward Lear]], ay pinagmumulan ng pinakamagagandang babae ng Italya. <ref>{{Cite book |last=Lear |first=Edward |title=Illustrated excursions in Italy |year=1846}}</ref> == Mga tao == Sa loob ng maikling panahon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang magiging pangulo ng Italya na si [[Carlo Azeglio Ciampi]] ay lumikas tungo sa bayan. Si Quinto Mancini (1893–1963), ang ama ng Amerikanong kompositor na si [[Henry Mancini]], ay ipinanganak sa Scanno noong ika-13 ng Marso 1893 at kalaunan ay nandayuhan sa Amerika. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] egiw4qwhxa6psmx77izosxexqos79i3 2236412 2236411 2026-10-24T02:34:18Z Ryomaandres 8044 /* Mga tao */ 2236412 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Scanno|native_name=|official_name=Comune di Scanno|image=Scanno (AQ). Panoramica diurna.jpg|caption=|image_shield=|image_map=|coordinates={{coord|41|54|7|N|13|53|4|E|region:IT_type:city(2048)|display=inline,title}}|pushpin_label_position=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=[[Frattura (Scanno)|Frattura]]|mayor=Giovanni Mastrogiovann|mayor_party=|elevation_footnotes=|elevation_m=1050|area_footnotes=|area_total_km2=134.68|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Scannesi|saint=[[San Eustacio]]|day=Setyembre 20|website={{official website|http://www.comune.scanno.aq.it}}|footnotes=|image_size=|shield_alt=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map_alt=|coordinates_footnotes=|postal_code=67038|area_code=0864}}Ang '''Scanno''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Scannë}}'') ay isang bayan at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|I Borghi più belli d'Italia]] ("Ang pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> Ang bayan ay nasa hangganan ng [[Anversa degli Abruzzi]], [[Barrea]], [[Bisegna]], [[Bugnara]], [[Civitella Alfedena]], [[Introdacqua]], [[Opi, Abruzzo|Opi]], [[Pescasseroli]], [[Pettorano sul Gizio]], [[Rivisondoli]], [[Rocca Pia]], [[Villalago]], at [[Villetta Barrea]]. == Kasaysayan == Matatagpuan sa Lamabk [[Sagittario (ilog)|Sagittario]] at napapaligiran ng mga bundok ng [[Majella]], ang Scanno ay imortalisado ng mga potograpo na sina [[Henri Cartier-Bresson]] (1951) at [[Mario Giacomelli]] (1957–59) at, ayon kay [[Edward Lear]], ay pinagmumulan ng pinakamagagandang babae ng Italya. <ref>{{Cite book |last=Lear |first=Edward |title=Illustrated excursions in Italy |year=1846}}</ref> == Mga mamamayan == Sa loob ng maikling panahon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang magiging pangulo ng Italya na si [[Carlo Azeglio Ciampi]] ay lumikas tungo sa bayan. Si Quinto Mancini (1893–1963), ang ama ng Amerikanong kompositor na si [[Henry Mancini]], ay ipinanganak sa Scanno noong ika-13 ng Marso 1893 at kalaunan ay nandayuhan sa Amerika. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] iazwh5f8lqupg8v04zh7vg58f7jkdvp 2236413 2236412 2026-10-24T02:34:27Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Scanno, Abruzzo]] sa [[Scanno, Abruzos]] 2236412 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Scanno|native_name=|official_name=Comune di Scanno|image=Scanno (AQ). Panoramica diurna.jpg|caption=|image_shield=|image_map=|coordinates={{coord|41|54|7|N|13|53|4|E|region:IT_type:city(2048)|display=inline,title}}|pushpin_label_position=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=[[Frattura (Scanno)|Frattura]]|mayor=Giovanni Mastrogiovann|mayor_party=|elevation_footnotes=|elevation_m=1050|area_footnotes=|area_total_km2=134.68|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Scannesi|saint=[[San Eustacio]]|day=Setyembre 20|website={{official website|http://www.comune.scanno.aq.it}}|footnotes=|image_size=|shield_alt=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map_alt=|coordinates_footnotes=|postal_code=67038|area_code=0864}}Ang '''Scanno''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Scannë}}'') ay isang bayan at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|I Borghi più belli d'Italia]] ("Ang pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> Ang bayan ay nasa hangganan ng [[Anversa degli Abruzzi]], [[Barrea]], [[Bisegna]], [[Bugnara]], [[Civitella Alfedena]], [[Introdacqua]], [[Opi, Abruzzo|Opi]], [[Pescasseroli]], [[Pettorano sul Gizio]], [[Rivisondoli]], [[Rocca Pia]], [[Villalago]], at [[Villetta Barrea]]. == Kasaysayan == Matatagpuan sa Lamabk [[Sagittario (ilog)|Sagittario]] at napapaligiran ng mga bundok ng [[Majella]], ang Scanno ay imortalisado ng mga potograpo na sina [[Henri Cartier-Bresson]] (1951) at [[Mario Giacomelli]] (1957–59) at, ayon kay [[Edward Lear]], ay pinagmumulan ng pinakamagagandang babae ng Italya. <ref>{{Cite book |last=Lear |first=Edward |title=Illustrated excursions in Italy |year=1846}}</ref> == Mga mamamayan == Sa loob ng maikling panahon noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang magiging pangulo ng Italya na si [[Carlo Azeglio Ciampi]] ay lumikas tungo sa bayan. Si Quinto Mancini (1893–1963), ang ama ng Amerikanong kompositor na si [[Henry Mancini]], ay ipinanganak sa Scanno noong ika-13 ng Marso 1893 at kalaunan ay nandayuhan sa Amerika. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] iazwh5f8lqupg8v04zh7vg58f7jkdvp Scontrone 0 159607 2236432 1927275 2026-10-24T03:18:30Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375308627|Scontrone]]" 2236432 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Scontrone|official_name=Comune di Scontrone|native_name=|image=|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|44|54|N|14|2|25|E|region:IT_type:city(268)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Francesco Melone|area_footnotes=|area_total_km2=21.40|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Scontronesi|elevation_footnotes=|elevation_m=1038|saint=[[John the Baptist|Juan Bautista]]|day=Hunyo 24|postal_code=67030|area_code=0864|website=|footnotes=}} [[File:Scontrone-vie.jpg|right|thumb]] Ang '''Scontrone''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Noong 2021, inilunsad ng [[Poste Italiane]] (Tanggapan ng Koreo ng Italya) ang serbisyo ng ATM.<ref>{{cite web |title=Poste Italiane on Facebook |url=https://www.facebook.com/115066385228297/posts/4639678999433657/ |url-access=limited |archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/facebook/115066385228297/4639678999433657 |archive-date=2022-04-30 |website=[[Facebook]]}}{{User-generated source|certain=yes|date=March 2022}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 5fyxewdjdk8jls30dcbdea5p22c1uzi 2236433 2236432 2026-10-24T03:23:10Z Ryomaandres 8044 2236433 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Scontrone|official_name=Comune di Scontrone|native_name=|image=Scontrone-vie.jpg|image_size=120|caption=Tanaw sa sentrong pangkasaysayan|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|44|54|N|14|2|25|E|region:IT_type:city(268)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Francesco Melone|area_footnotes=|area_total_km2=21.40|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Scontronesi|elevation_footnotes=|elevation_m=1038|saint=[[John the Baptist|Juan Bautista]]|day=Hunyo 24|postal_code=67030|area_code=0864|website=|footnotes=}} [[File:Scontrone-vie.jpg|right|thumb]] Ang '''Scontrone''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Noong 2021, inilunsad ng [[Poste Italiane]] (Tanggapan ng Koreo ng Italya) ang serbisyo ng ATM.<ref>{{cite web |title=Poste Italiane on Facebook |url=https://www.facebook.com/115066385228297/posts/4639678999433657/ |url-access=limited |archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/facebook/115066385228297/4639678999433657 |archive-date=2022-04-30 |website=[[Facebook]]}}{{User-generated source|certain=yes|date=March 2022}}</ref> == Mga pangunahing pook == Ang Sentrong Dokumentasyong Paleontolohiko ay nakatuon sa posiliperang pook na matatagpuan sa humigit-kumulang 1,180 metro sa ibabaw ng dagat. sa mga dalisdis ng Monte Greco, na matatagpuan sa hilaga ng bayan ng Scontrone. Sa paglipas ng mga taon, maraming oplitomerisidong buto ang nakuha, kabilang ang maraming panga, nakahiwalay na ngipin, mga bahagi ng bungo at iba pang bahagi ng balangkas. Ang sample, sa ngayon, ay nagpapatunay sa pagkakaroon ng anim na magkakaibang species, na may katangian ng pagbabahagi ng maraming morpolohikong katangian, sa kabila ng malinaw na pagkakaiba sa mga tuntunin ng estrukturang dental at proporsiyon ng mga limbs. Ang anim na species ay samakatuwid ay nagmula sa parehong prohenitorang strain, ngunit nagpapahayag din ng pagbagay sa iba't ibang, bahagyang malalaking kapaligiran, kasama sa isang medyo malaking lugar. Noong 1993, ang lugar ay idineklara na may partikular na interes sa agham at protektado ng Ministro ng mga Kultural na Pamana at Aktibidad, alinsunod sa dating Batas 1089/39, na ngayon ay Dekretong Lehislatibo 42/2004. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] axcz0ezuym31bz9n5bso7p00uo78hju Scoppito 0 159608 2236443 1927276 2026-10-24T03:37:27Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375308648|Scoppito]]" 2236443 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Scoppito|official_name=Comune di Scoppito|native_name=|image=Scoppito_-_Chiesa_di_San_Giacomo_Apostolo_03.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Scoppito-Stemma2.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|22|26|N|13|51|21|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzos]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Scoppito, Civitatomassa, Collettara, Santa Dorotea, Santa Maria, Casale, Forcellette, Cave, Vallinsù, Cupoli, Ponte San Giovanni, [[Madonna della Strada, Scoppito|Madonna della Strada]], Vigliano, Sella di Corno|mayor_party=independent|mayor=Marco Giusti|area_footnotes=|area_total_km2=53.02|population_footnotes=|population_demonym=Scoppitani|elevation_footnotes=|elevation_m=820|saint=|day=Hulyo 25|postal_code=67019|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.scoppito.aq.it}}|footnotes=}}Ang '''Scoppito''' ([[Diyalektong Sabino|Sabino]]: ''{{Lang|it|Scuppìtu}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Sport == === SPD Amiternina === Ang [[S.P.D. Amiternina|SPD Amiternina]]<ref>{{Cite web |title=Home |url=http://www.amiternina.it/ |website=amiternina.it}}</ref> ay isang Italyanong club ng [[Futbol sa Italya|futbol]], na nakabase sa lungsod na ito. Sa season ng 2011&#x2013;12, ang koponan ay naiangat sa unang pagkakataon, mula sa Eccellenza Abruzzo patungong [[Serie D]] pagkatapos. == Transportasyon == May [[Himpilan ng tren|estasyon]] ang Scoppito sa [[Daambakal ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[Terni]], [[Rieti]], at [[L'Aquila]]. == Tingnan din == * [[Madonna della Strada]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] roqwjmeb4cbg765nnaaj93tb1a2p1ii 2236445 2236443 2026-10-24T03:41:03Z Ryomaandres 8044 2236445 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Scoppito|official_name=Comune di Scoppito|native_name=|image=Scoppito_-_Chiesa_di_San_Giacomo_Apostolo_03.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Scoppito-Stemma2.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|22|26|N|13|51|21|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzos]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Scoppito, Civitatomassa, Collettara, Santa Dorotea, Santa Maria, Casale, Forcellette, Cave, Vallinsù, Cupoli, Ponte San Giovanni, [[Madonna della Strada, Scoppito|Madonna della Strada]], Vigliano, Sella di Corno|mayor_party=independent|mayor=Marco Giusti|area_footnotes=|area_total_km2=53.02|population_footnotes=|population_demonym=Scoppitani|elevation_footnotes=|elevation_m=820|saint=|day=Hulyo 25|postal_code=67019|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.scoppito.aq.it}}|footnotes=}}Ang '''Scoppito''' ([[Diyalektong Sabino|Sabino]]: ''{{Lang|it|Scuppìtu}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Mga monumento at tanawin == * Simbahan ng San Giacomo Apostolo: isang simbahan noong ika-14 na siglo, ang simbahang parokya ng bayan, na matatagpuan sa Via Amiternum. Itinayo gamit ang bato at Renasimyentong paletada, sumailalim ito sa mga makabuluhang renobasyon noong kalagitnaan ng ika-18 siglo. Mayroon itong parihabang plano na may iisang nabe at isang tore ng kampanaryo, ngunit may gabled na tuktok. Ang portada nito ay nagmula pa noong ika-16 na siglo. * Simbahan - Subsidyaryo ng Madonna della Neve o Simbahan ng Forcellette, na matatagpuan sa pangunahing plaza ng bayan na may parehong pangalan. Hindi na magamit simula noong lindol noong 2009, mayroon itong hugis-diyamanteng panlabas at parihabang panloob. Nagtatampok ito ng isang altar at isang estatwa ng Madonna della Neve. == Sport == === SPD Amiternina === Ang [[S.P.D. Amiternina|SPD Amiternina]]<ref>{{Cite web |title=Home |url=http://www.amiternina.it/ |website=amiternina.it}}</ref> ay isang Italyanong club ng [[Futbol sa Italya|futbol]], na nakabase sa lungsod na ito. Sa season ng 2011&#x2013;12, ang koponan ay naiangat sa unang pagkakataon, mula sa Eccellenza Abruzzo patungong [[Serie D]] pagkatapos. == Transportasyon == May [[Himpilan ng tren|estasyon]] ang Scoppito sa [[Daambakal ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[Terni]], [[Rieti]], at [[L'Aquila]]. == Tingnan din == * [[Madonna della Strada]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] d14bgyjexehhgosqmyqu1uvdglvpzb8 Scurcola Marsicana 0 159609 2236431 1927277 2026-10-24T03:17:37Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375308683|Scurcola Marsicana]]" 2236431 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Scurcola Marsicana|official_name=Comune di Scurcola Marsicana|native_name=|image=Scurcola Marsicana Panorama.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Scurcola Marsicana-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|03|51|N|13|20|24|E|region:IT_type:city|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Cappelle dei Marsi|mayor_party=|mayor=Vincenzo Nuccetelli|area_footnotes=|area_total_km2=30.02|population_footnotes=<ref>Population data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]</ref>|population_demonym=Scurcolani|elevation_footnotes=|elevation_m=700|saint=[[Antonio ng Padua|San Antonio Padua]], [[Vicente Ferrer|San Vincente Ferrer]]|day=Hunyo 13|postal_code=67068|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.scurcolamarsicana.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Scurcola Marsicana''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa paanan ng [[Pietravairano|Bundok San Nicola]], sa kanlurang gilid ng dating [[Lawa ng Fucine]]. == Kasaysayan == Ang pinakalumang natuklasan ng presensya ng tao sa lugar ay mula pa noong ika-9-8 siglo BK. Ang pangalan ay nagmula sa mga [[Mga Lombardo|Lombardo]], at unang nabanggit noong bandang 1150 AD. Sa kalapit na lugar, sa [[Kapatagan ng Palentino|Kapatagan ng Palentina]] ({{Langx|it|Piani Palentini}}), ay ipinaglaban sa [[Labanan sa Tagliacozzo]] sa pagitan nina [[Conradin]] ng [[Hohenstaufen]] at [[Carlos I ng Anjou]]. Ang lungsod din ang naging sentro ng isang masaker sa lokal na populasyon ng mga tropang Piedmontese kasunod ng [[pag-iisa ng Italya]]. == Mga pangunahing tanawin == * Simbahan ng ''Sant'Egidio'' * Simbahan ng ''Sant'Antonio'' * Simbahan ng ''SS.'' ''Trinidad'' * Simbahan ni ''Maria SS.'' ''della Vittoria'' * [[Santa Maria della Vittoria, Scurcola Marsicana|Abadia ng ''Santa Maria della Vittoria'']] * [[Rocca Orsini|Castello Orsini]] (Kastilyo [[Pamilya Orsini|Orsini]]) == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|GER}}[[Passau]], Alemanya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] bne24k686pfu0gthl8qjmhznnmorakd 2236505 2236431 2026-10-24T05:47:13Z Ryomaandres 8044 2236505 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Scurcola Marsicana|official_name=Comune di Scurcola Marsicana|native_name=|image=Scurcola Marsicana Panorama.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Scurcola Marsicana-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|03|51|N|13|20|24|E|region:IT_type:city|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Cappelle dei Marsi|mayor_party=|mayor=Vincenzo Nuccetelli|area_footnotes=|area_total_km2=30.02|population_footnotes=<ref>Population data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]</ref>|population_demonym=Scurcolani|elevation_footnotes=|elevation_m=700|saint=[[Antonio ng Padua|San Antonio Padua]], [[Vicente Ferrer|San Vincente Ferrer]]|day=Hunyo 13|postal_code=67068|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.scurcolamarsicana.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Scurcola Marsicana''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa paanan ng [[Pietravairano|Bundok San Nicola]], sa kanlurang gilid ng dating [[Lawa ng Fucine]]. == Kasaysayan == Ang pinakalumang natuklasan ng presensya ng tao sa lugar ay mula pa noong ika-9-8 siglo BK. Ang pangalan ay nagmula sa mga [[Mga Lombardo|Lombardo]], at unang nabanggit noong bandang 1150 AD. Sa kalapit na lugar, sa [[Kapatagan ng Palentino|Kapatagan ng Palentina]] ({{Langx|it|Piani Palentini}}), ay ipinaglaban sa [[Labanan sa Tagliacozzo]] sa pagitan nina [[Conradin]] ng [[Hohenstaufen]] at [[Carlos I ng Anjou]]. Ang lungsod din ang naging sentro ng isang masaker sa lokal na populasyon ng mga tropang Piedmontese kasunod ng [[pag-iisa ng Italya]]. == Mga pangunahing tanawin == * Simbahan ng ''Sant'Egidio'' * Simbahan ng ''Sant'Antonio'' * Simbahan ng ''SS.'' ''Trinidad'' * Simbahan ni ''Maria SS.'' ''della Vittoria'' * [[Santa Maria della Vittoria, Scurcola Marsicana|Abadia ng ''Santa Maria della Vittoria'']] * [[Rocca Orsini|Castello Orsini]] (Kastilyo [[Pamilya Orsini|Orsini]]) == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|GER}}[[Passau]], Alemanya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 6be65mqng85ehf0lm8tuynpygjxtpm6 Secinaro 0 159610 2236442 1927278 2026-10-24T03:36:06Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375308729|Secinaro]]" 2236442 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Secinaro|official_name=Comune di Secinaro|native_name=|image=Secinaro.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|09|14|N|13|38|12|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Clementina Graziani<ref>{{cite web|url=http://www.secinaro.comnet-ra.it/organi-istituzionali/53.html|title=Il Sindaco di Secinaro}}</ref>|area_footnotes=|area_total_km2=31.95|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Secinaresi|elevation_footnotes=|elevation_m=859|saint=San Nicolas ng Bari|day=|postal_code=67029|area_code=0864|website=|footnotes=}}Ang '''Secinaro''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Secinerë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa lambak ng [[Ilog Aterno]], sa mga dalisdis ng [[Monte Sirente]]. Sa kalapit na lugar, isang "bukid ng bunganga" (kabilang ang isang serye ng mga bunganga na may taas na mula {{Convert|2|to|140|m|round=each|ft}} ang diyametro) ay kamakailan lamang iniugnay sa ulan ng [[Meteor|bulalakaw]]. == Tingnan din == * [[Bunganga ng Sirente]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.comunesecinaro.it}} {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] bfg3whwgall9lr8flng6lqfyqbyo38p 2236444 2236442 2026-10-24T03:39:39Z Ryomaandres 8044 2236444 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Secinaro|official_name=Comune di Secinaro|native_name=|image=Secinaro.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|09|14|N|13|38|12|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Clementina Graziani<ref>{{cite web|url=http://www.secinaro.comnet-ra.it/organi-istituzionali/53.html|title=Il Sindaco di Secinaro}}</ref>|area_footnotes=|area_total_km2=31.95|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Secinaresi|elevation_footnotes=|elevation_m=859|saint=San Nicolas ng Bari|day=|postal_code=67029|area_code=0864|website=|footnotes=}}Ang '''Secinaro''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Secinerë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Ito ay matatagpuan sa lambak ng [[Ilog Aterno]], sa mga dalisdis ng [[Monte Sirente]]. Sa kalapit na lugar, isang "bukid ng bunganga" (kabilang ang isang serye ng mga bunganga na may taas na mula {{Convert|2|to|140|m|round=each|ft}} ang diyametro) ay kamakailan lamang iniugnay sa ulan ng [[Meteor|bulalakaw]]. == Kasaysayan == Ayon sa tradisyong pampanitikan, ang mga labi ng munisipyo ay matatagpuan sa talampas ng Macrano sa Castelvecchio Subequo. Ang kasalukuyang estado ng kaalaman ay hindi nagpapahintulot ng eksaktong lokasyon ng "Superaequum" at sapat nang isipin na ang kumpletong labi ng mga pader, sistema ng alkantarilya o iba pang mga pahiwatig na kapaki-pakinabang para sa paghahanap at pag-ikot sa ipinapalagay na urbanong nukleo ng munisipyo ay hindi pa natutuklasan. Ang Macrano ay ang lokalidad kung saan natuklasan ang mga inskripsiyon na may kaugnayan sa pagus Vecellanus (samakatuwid ay isang pamayanan na tinukoy mismo ng mga Romano bilang pagus sa isang pampublikong inskripsiyon mula sa panahon ng munisipyo).<ref>Il punto viene più volte evidenziato da E. Ricci nella sua ampia produzione su ''Superaequum''.</ref> Matapos ang pagbagsak ng Imperyo, kulang ang impormasyon hinggil sa pag-unlad ng lugar na ito at ang huling ebidensiya sa kronolohikong pagkakasunud-sunod bago ang Gitnang Kapanahunan ay kinakatawan ng maliit na Kristiyanong katakumba ng Castelvecchio Subequo na itinayo noong ika-4 na siglo AD. Ang isang nasusunog na plato ng lentil ay nagmula rin sa parehong siglo, isang malinaw na indikasyon ng isang pagkaing inihanda at hindi kailanman kinakain, na kumakatawan sa huling ebidensiya ng vicus ng distrito ng Campo Valentino sa Molina Aterno. Mula sa pagtatapos ng ika-4 na siglo AD, nasaksihan natin ang pag-abandona sa pagi at vici superequani ng kani-kanilang mga lokal na komunidad. Ang pinagmulan ng sikat na pormasyong heolohiko na matatagpuan sa "Prati del Sirente" ay nagsimula rin noong ika-4-5 siglo AD na, pagkatapos matulog sa pangkalahatang kawalang-bahala sa loob ng napakatagal na panahon, ay biglang nauwi sa sentro ng isang mainit na debate sa akademiko-media tungkol sa kalikasan nito.<ref>Si veda la voce ''[[Cratere del Sirente]]''</ref> == Tingnan din == * [[Bunganga ng Sirente]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.comunesecinaro.it}} {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 7pj5lf8wtspgraf1f6p877ssrge7ddf Tagliacozzo 0 159612 2236410 1927279 2026-10-24T02:21:50Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375312019|Tagliacozzo]]" 2236410 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Tagliacozzo|official_name=Comune di Tagliacozzo|native_name={{llang|nap|Tajacózzo}}|image=Tagliacozzo view.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Tagliacozzo-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|4|13|N|13|15|20|E|region:IT_type:city(6820)|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=[[Altolaterra]], Colle San Giacomo, Gallo, Marsia, Oriente, Piccola Svizzera, Poggetello, [[Poggio Filippo]], Roccacerro, San Donato, Sfratati, [[Sorbo, Tagliacozzo|Sorbo]], Tremonti, Villa San Sebastiano|mayor_party=Prospettiva Futura|mayor=Vincenzo Giovagnorio|area_footnotes=|area_total_km2=87.4|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Tagliacozzani|elevation_footnotes=|elevation_m=740|saint=[[San Pedro]]|day=Hunyo 13|postal_code=67069|area_code=0863|website={{Official website|http://www.comune.tagliacozzo.aq.it}}|footnotes=}}Ang '''Tagliacozzo''' ({{IPA|it|taʎʎaˈkɔttso|lang}} {{Langx|nap|Tajacózzo}} ) ay isang bayan at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Isa ito sa {{Lang|it|[[I Borghi più belli d'Italia]]|italic=no}} ("Ang mga pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> == Kasaysayan == Ang Tagliacozzo ay matatagpuan sa isang lugar na tinirhan noong unang panahon ng kasaysayan ng mga [[Mga Ecuo|Aequi]] at [[Mga Marso|Marsi]], bagaman ang mga unang pagbanggit sa bayan ay mula pa noong ika-11 siglo AD. Kalaunan, ito ay naging pag-aari ng mga [[Pamilya Orsini|Orsini]], na nagtatag ng isang mint dito. Hinalinhan sila ng mga [[Pamilya Colonna|Colonna]] (mga lokal na panginoon kabilang sina [[Prospero Colonna|Prospero]] at [[Marcantonio Colonna]]), na humawak sa Dukado ng Tagliacozzo hanggang 1806. Malapit sa modernong lungsod (mas tiyak, malapit sa [[Scurcola Marsicana]]) ay naganap ang [[Labanan sa Tagliacozzo]] (1268) sa pagitan nina [[Conradin]] ng Hohenstaufen at [[Carlos I ng Anjou]], na nagresulta sa pagkatalo ni Conradin at kalaunan ay pagbitay.<ref name="EB1911">{{Cite EB1911|wstitle=Tagliacozzo|volume=26|page=356}}</ref> == Mga pangunahing tanawin == <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Further|Altolaterra}} [[File:La_piazza_dell'Obelisco.jpg|thumb| Piazza dell'Obelisco]] * ''Palazzo Ducale'' (Palasyo DuKal), na itinayo noong katapusan ng ika-14 na siglo ni Roberto Orsini. * Kumbento ng San Francisco, kung saan matatagpuan ang libingan ni [[Tommaso da Celano]]. * ''Museo Orientale'', na may mga koleksiyon ng mga natuklasan mula sa Ehipto, Etiopia, at Silangan. * Bukal noong ika-18 siglo sa Piazza dell'Obelisco, isang pambansang monumento. * Santuwaryo ng ''Maria Santissima dell'Oriente'', sa isang burol {{Convert|3|km|mi}} mula sa bayan. Ito ay binanggit noon pang ika-14 na siglo. == Mga mamamayan == * [[Andrea Argoli]] (1570–1657), matematiko, astronomo at astrologo == Mga tala at sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.borghitalia.it/html/borgo_it.php?codice_borgo=168&codice=elenco&page=1 Pahina sa Tagliacozzo sa ''Borghi più belli d'Italia'' website] * [http://www.abruzzo-villas.com/tagliacozzo/ Mga Larawan ng Tagliacozzo] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Napolitano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] aurudhs0zzepqddoa3akcb5aafs5ktk 2236450 2236410 2026-10-24T03:59:09Z Ryomaandres 8044 2236450 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Tagliacozzo|official_name=Comune di Tagliacozzo|native_name={{llang|nap|Tajacózzo}}|image=Tagliacozzo view.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Tagliacozzo-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|4|13|N|13|15|20|E|region:IT_type:city(6820)|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=[[Altolaterra]], Colle San Giacomo, Gallo, Marsia, Oriente, Piccola Svizzera, Poggetello, [[Poggio Filippo]], Roccacerro, San Donato, Sfratati, [[Sorbo, Tagliacozzo|Sorbo]], Tremonti, Villa San Sebastiano|mayor_party=Prospettiva Futura|mayor=Vincenzo Giovagnorio|area_footnotes=|area_total_km2=87.4|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Tagliacozzani|elevation_footnotes=|elevation_m=740|saint=[[San Pedro]]|day=Hunyo 13|postal_code=67069|area_code=0863|website={{Official website|http://www.comune.tagliacozzo.aq.it}}|footnotes=}}Ang '''Tagliacozzo''' ({{IPA|it|taʎʎaˈkɔttso|lang}} {{Langx|nap|Tajacózzo}} ) ay isang bayan at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. Isa ito sa {{Lang|it|[[I Borghi più belli d'Italia]]|italic=no}} ("Ang mga pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> == Kasaysayan == Ang Tagliacozzo ay matatagpuan sa isang lugar na tinirhan noong unang panahon ng kasaysayan ng mga [[Mga Ecuo|Aequi]] at [[Mga Marso|Marsi]], bagaman ang mga unang pagbanggit sa bayan ay mula pa noong ika-11 siglo AD. Kalaunan, ito ay naging pag-aari ng mga [[Pamilya Orsini|Orsini]], na nagtatag ng isang mint dito. Hinalinhan sila ng mga [[Pamilya Colonna|Colonna]] (mga lokal na panginoon kabilang sina [[Prospero Colonna|Prospero]] at [[Marcantonio Colonna]]), na humawak sa Dukado ng Tagliacozzo hanggang 1806. Malapit sa modernong lungsod (mas tiyak, malapit sa [[Scurcola Marsicana]]) ay naganap ang [[Labanan sa Tagliacozzo]] (1268) sa pagitan nina [[Conradin]] ng Hohenstaufen at [[Carlos I ng Anjou]], na nagresulta sa pagkatalo ni Conradin at kalaunan ay pagbitay.<ref name="EB1911">{{Cite EB1911|wstitle=Tagliacozzo|volume=26|page=356}}</ref> == Mga pangunahing tanawin == <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Further|Altolaterra}} [[File:La_piazza_dell'Obelisco.jpg|thumb| Piazza dell'Obelisco]] * ''Palazzo Ducale'' (Palasyo DuKal), na itinayo noong katapusan ng ika-14 na siglo ni Roberto Orsini. * Kumbento ng San Francisco, kung saan matatagpuan ang libingan ni [[Tommaso da Celano]]. * ''Museo Orientale'', na may mga koleksiyon ng mga natuklasan mula sa Ehipto, Etiopia, at Silangan. * Bukal noong ika-18 siglo sa Piazza dell'Obelisco, isang pambansang monumento. * Santuwaryo ng ''Maria Santissima dell'Oriente'', sa isang burol {{Convert|3|km|mi}} mula sa bayan. Ito ay binanggit noon pang ika-14 na siglo. == Mga mamamayan == * [[Andrea Argoli]] (1570–1657), matematiko, astronomo at astrologo == Mga tala at sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.borghitalia.it/html/borgo_it.php?codice_borgo=168&codice=elenco&page=1 Pahina sa Tagliacozzo sa ''Borghi più belli d'Italia'' website] * [http://www.abruzzo-villas.com/tagliacozzo/ Mga Larawan ng Tagliacozzo] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Napolitano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 4vpbvbrqffjffvtm1dwk974u97c1neg Tione degli Abruzzi 0 159613 2236429 1927280 2026-10-24T03:13:20Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375312925|Tione degli Abruzzi]]" 2236429 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Tione degli Abruzzi|official_name=Comune di Tione degli Abruzzi|native_name=|image=Tione_degli_Abruzzi_-_Torre_03.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|12|18|N|13|38|12|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Goriano Valli, [[Santa Maria del Ponte]], Villa Grande|mayor_party=|mayor=Stefania Mariani <ref name="Department of Affairs Internal and Territorial">{{cite web|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=G&dtel=20/09/2020&tpa=I&tpe=C&lev0=0&levsut0=0&lev1=13&levsut1=1&lev2=38&levsut2=2&lev3=990&levsut3=3&ne1=13&ne2=38&ne3=380990&es0=S&es1=S&es2=S&es3=N&ms=S|title= Results of the administrative election on September 20th 2020}}</ref>|area_footnotes=|area_total_km2=40.42|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Tionesi|elevation_footnotes=|elevation_m=581|saint=|day=Disyembre 6|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Tione degli Abruzzi''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|U Tionë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Transportasyon == May [[Himpilan ng tren|himpilan]] ang Tione degli Abruzzi sa [[Daambakal ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[L'Aquila]] at [[Sulmona]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] fu2ir5dwonv09rkijd89b32dkt2ynkq 2236430 2236429 2026-10-24T03:16:05Z Ryomaandres 8044 2236430 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Tione degli Abruzzi|official_name=Comune di Tione degli Abruzzi|native_name=|image=Tione_degli_Abruzzi_-_Torre_03.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|12|18|N|13|38|12|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Goriano Valli, [[Santa Maria del Ponte]], Villa Grande|mayor_party=|mayor=Stefania Mariani <ref name="Department of Affairs Internal and Territorial">{{cite web|url=https://elezionistorico.interno.gov.it/index.php?tpel=G&dtel=20/09/2020&tpa=I&tpe=C&lev0=0&levsut0=0&lev1=13&levsut1=1&lev2=38&levsut2=2&lev3=990&levsut3=3&ne1=13&ne2=38&ne3=380990&es0=S&es1=S&es2=S&es3=N&ms=S|title= Results of the administrative election on September 20th 2020}}</ref>|area_footnotes=|area_total_km2=40.42|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Tionesi|elevation_footnotes=|elevation_m=581|saint=|day=Disyembre 6|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Tione degli Abruzzi''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|U Tionë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Mga monumento at tanawin == Simbahang Parokya ng San Nicola di Bari: matatagpuan sa distrito na may parehong pangalan, sa paanan ng tore ng kastilyo. Naitala mula pa noong 1393, ang medyebal na anyo nito ay halos naglaho dahil sa renobasyong Baroko. Ang harapan ay napakasimple, gawa sa puting paletada, na may portada na pinalamutian ng isang kurbadong timpano, na nasa ibabaw ng isang malaking gitnang bintana. Ito ay pinalamutian ng isang sirang tympanum noong ika-17 siglo; ang lateral na kampanaryong tore. Ang panloob na may iisang nabe ay nagpapanatili, bilang karagdagan sa mahalagang mataas na altar, mga altar sa gilid, isang medyebal na puwednteng pabinyagan, mga estatwang kahoy noong ika-18 siglo, at ang Renasimyentong fresco ng Madonna at Bata. Simbahan ng Banal na Trinidad: Ang pangunahing simbahan ng Pagliare, ito ay itinayo noong Gitnang Kapanahunan ngunit ilang beses nang binago, kaya naman mula sa labas ay tila isa itong simpleng simbahan, bagaman ipinahihiwatig ng harapan nito na dati itong mas malaki, dahil sa balwarte ng kampana. Ang tanging palamuting elemento ay ang Romanikong bilog na arko na pintuan, habang ang loob ay perpektong pinapanatili ang mga Renasimyentong fresco. Ang simbahan ay nagdaraos ng isang prusisyon, na binubuo ng paglalakad sa matarik na landas ng nayon patungo sa templo, kung saan ipinagdiriwang ang Banal na Misa. Sa panahon ng prusisyon, ipinamamahagi ang tradisyonal na "banal na tinapay", na inaasahang magdudulot ng katahimikan sa komunidad. Pagkatapos ay babalik ang prosesyon sa Pagliare, kung saan isinasagawa ang kapistahan. == Transportasyon == May [[Himpilan ng tren|himpilan]] ang Tione degli Abruzzi sa [[Daambakal ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[L'Aquila]] at [[Sulmona]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] rjyjr6hq24z7lf7h7msfvyf9o3yxp3o Tornimparte 0 159614 2236409 1927281 2026-10-24T02:21:40Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375313326|Tornimparte]]" 2236409 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Tornimparte|official_name=Comune di Tornimparte|native_name=|image=Tornimparte_-_panorama_da_Castiglione.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|17|47|N|13|18|3|E|type:city_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Castiglione, Capo La Villa, Villagrande, Capolitto, Case Tirante, Piè la Villa, Piagge, Pianelle, Colle San Vito, Colle Santa Maria, Barano, San Nicola, Colle Massimo, Colle Perdonesco, Viaro, Molino di Salomone, [[Pié La Costa]], Colle Castagno, Collefarelli, Colle Fiascone, Forcelle, Palombaia, Rocca Santo Stefano|mayor_party=|mayor=Giacomo Carnicelli|area_footnotes=|area_total_km2=65.96|population_footnotes=|population_demonym=Tornimpartesi|elevation_footnotes=|elevation_m=830|saint=[[Mahal na Ina ng Hapis]]|day=Oktubre 15|postal_code=67049|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.tornimparte.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Tornimparte''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Heograpiya == Ang Torniparte ay nahahati sa 23 nayon ([[Frazione|''frazione'']]): Castiglione, Capo La Villa, Villagrande, Capolitto, Case Tirante, Piè la Villa, Piagge, Pianelle, Colle San Vito, Colle Santa Maria, Barano, San Nicola, Colle Massimo, Colle Perdonesco, Viaro, Molino di Salomone, Colle [[Piè la Costa|Facilites]] Fiascone, Forcelle, Palombaia, Rocca Santo Stefano. Ang Villagrande ang pangunahing bayan at ito ang administratibong sentro ng munisipalidad.<ref>{{Cite web |title=Giunta comunale |url=http://www.comune.tornimparte.aq.it/it/organizational_unit/9002 |access-date=2024-07-10 |website=www.comune.tornimparte.aq.it |language=it}}</ref> == Transportasyon == Ang Tornimparte ay may istasyon sa [[daambakal ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[Terni]], [[Rieti]], at [[L'Aquila]].<ref>{{Cite web |title=Stazioni servite da Trenitalia Abruzzo - Trenitalia |url=https://www.trenitalia.com/it/treni_regionali/abruzzo/stazioni_servitedatrenitaliaabruzzo.html |access-date=2024-07-10 |website=www.trenitalia.com}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 31wsv19ba1s6ykzv9qzh99r3n54gtb0 2236428 2236409 2026-10-24T03:08:33Z Ryomaandres 8044 2236428 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Tornimparte|official_name=Comune di Tornimparte|native_name=|image=Tornimparte_-_panorama_da_Castiglione.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|17|47|N|13|18|3|E|type:city_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Castiglione, Capo La Villa, Villagrande, Capolitto, Case Tirante, Piè la Villa, Piagge, Pianelle, Colle San Vito, Colle Santa Maria, Barano, San Nicola, Colle Massimo, Colle Perdonesco, Viaro, Molino di Salomone, [[Pié La Costa]], Colle Castagno, Collefarelli, Colle Fiascone, Forcelle, Palombaia, Rocca Santo Stefano|mayor_party=|mayor=Giacomo Carnicelli|area_footnotes=|area_total_km2=65.96|population_footnotes=|population_demonym=Tornimpartesi|elevation_footnotes=|elevation_m=830|saint=[[Mahal na Ina ng Hapis]]|day=Oktubre 15|postal_code=67049|area_code=0862|website={{official website|http://www.comune.tornimparte.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Tornimparte''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Heograpiya == Ang Torniparte ay nahahati sa 23 nayon ([[Frazione|''frazione'']]): Castiglione, Capo La Villa, Villagrande, Capolitto, Case Tirante, Piè la Villa, Piagge, Pianelle, Colle San Vito, Colle Santa Maria, Barano, San Nicola, Colle Massimo, Colle Perdonesco, Viaro, Molino di Salomone, Colle [[Piè la Costa|Facilites]] Fiascone, Forcelle, Palombaia, Rocca Santo Stefano. Ang Villagrande ang pangunahing bayan at ito ang administratibong sentro ng munisipalidad.<ref>{{Cite web |title=Giunta comunale |url=http://www.comune.tornimparte.aq.it/it/organizational_unit/9002 |access-date=2024-07-10 |website=www.comune.tornimparte.aq.it |language=it}}</ref> == Lipunan == Ang kalapitan sa L'Aquila ay naglimita sa pagbaba ng populayon na katangian ng mga lugar sa looban ng rehiyon at ng iba pang bahagi ng Apeninos, kung saan ang populasyon ay nanatiling matatag sa humigit-kumulang 3,000 mula noong unang bahagi ng dekada '70. == Ekonomiya == Ang kalapitan sa L'Aquila ay nagpabor sa pag-unlad ng sektor ng tersiyarya sa munisipalidad. Noong nakaraan, bago ang pagtatayo ng motorway<ref>la costruzione dellʾintera arteria ebbe inizio il 2 ottobre [[1965]] con una cerimonia tenutasi proprio a Villagrande di Tornimparte alla presenza dell'allora ministro [[Giacomo Mancini|Mancini]]</ref><ref>{{Cita pubblicazione|titolo=Iniziati i lavori per la trasversale Tirreno - Adriatico|rivista=[[Autostrade (rivista)|Autostrade]]|volume=anno VII|numero=10|città=Roma|anno=1965|mese=ottobre|pp=32-33|ISSN=0005-1756}}</ref> at ang kasunod na pagsasama ng bayan sa mga ekonomiya ng mga nakapalibot na sentro, ang pangunahing pinagmumulan ng kabuhayan ay agrikultura at pagsasaka ng mga hayop, na kadalasang halos eksklusibo para sa mga layuning pangkabuhayan. Ang ilang mga makasaysayang dokumento ay nag-uulat din ng mga trabahong batay sa pagputol ng kahoy tulad ng mga puno ng oak at kastanyas, na ang mga kahoy ay tinutukoy bilang "macchia". == Transportasyon == Ang Tornimparte ay may istasyon sa [[daambakal ng Terni–Sulmona]], na may mga tren papuntang [[Terni]], [[Rieti]], at [[L'Aquila]].<ref>{{Cite web |title=Stazioni servite da Trenitalia Abruzzo - Trenitalia |url=https://www.trenitalia.com/it/treni_regionali/abruzzo/stazioni_servitedatrenitaliaabruzzo.html |access-date=2024-07-10 |website=www.trenitalia.com}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] g9fb8is7868ecietcl9zeeimb10xxqm Trasacco 0 159615 2236407 1927282 2026-10-24T02:18:58Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375314224|Trasacco]]" 2236407 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Trasacco|official_name=Comune di Trasacco|native_name=|image=Trasacco.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|57|28|N|13|32|7|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Strada 37 del Fucino, Strada 38 del Fucino|mayor_party=Continuity and Innovation|mayor=Mario Quaglieri|area_footnotes=|area_total_km2=51.40|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Trasaccani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=685|saint=[[San Cesidio]]|day=Agosto 31|postal_code=67059|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.trasacco.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066102}}Ang '''Trasacco''' ([[Wikang Napolitano|Marsicano]]: ''{{Lang|nap|Trasacchë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] abquzg9nvn9lue9pnaokgxrncgqtm3m 2236425 2236407 2026-10-24T03:02:28Z Ryomaandres 8044 2236425 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Trasacco|official_name=Comune di Trasacco|native_name=|image=Trasacco.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|57|28|N|13|32|7|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Strada 37 del Fucino, Strada 38 del Fucino|mayor_party=Continuity and Innovation|mayor=Mario Quaglieri|area_footnotes=|area_total_km2=51.40|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Trasaccani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=685|saint=[[San Cesidio]]|day=Agosto 31|postal_code=67059|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.trasacco.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066102}}Ang '''Trasacco''' ([[Wikang Napolitano|Marsicano]]: ''{{Lang|nap|Trasacchë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Kasaysayan == Sa pagitan ng 1855 at 1876, tuluyang inubos sa ilalim ni [[Alessandro Torlonia]] ang tubig sa [[Lawa ng Fucino]], na nagbigay-daan sa paglilinang ng mga lupang umusbong sa lawak na humigit-kumulang 16,000 ektarya.<ref>{{Treccani|fucino|Fucino|autore=Roberto Almagià|accesso=25 settembre 2018}}</ref> == Sport == === Futbol === Ang koponan ng futbol ng Trasacco ay ang Fucense, isang club na itinatag noong 1922.<ref>{{cita web|url=http://www.figcabruzzo.it/?p=84&id=19880|titolo=A.S.D. Fucense|editore=Figc Abruzzo|accesso=}}</ref> Kinakatawan nito ang munisipalidad ng Marsican sa mga rehiyonal na paligsahan para sa amateur at kabataan, na naglalaro ng mga home match sa munisipal na estadyo na may natural na damong pitch.<ref>{{cita web|url=https://www.infomedianews.com/calcio-trasacco-ha-di-nuovo-la-sua-fucense/|titolo=Calcio, Trasacco ha di nuovo la sua Fucense|editore=Info Media News|data=24 giugno 2019|accesso=24 giugno 2019}}</ref> === Mga pasilidad sa sport === Ang estadyo ng munisipyo, na matatagpuan sa labas ng bayan, ay nagtatampok ng natural na damuhan at mga natatakpang puwesto. Mayroon ding athletics track ang estadyo. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] kh6rid7h4rsg1s0cyc62icaptkzloyj 2236426 2236425 2026-10-24T03:03:40Z Ryomaandres 8044 /* Futbol */ 2236426 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Trasacco|official_name=Comune di Trasacco|native_name=|image=Trasacco.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|57|28|N|13|32|7|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Strada 37 del Fucino, Strada 38 del Fucino|mayor_party=Continuity and Innovation|mayor=Mario Quaglieri|area_footnotes=|area_total_km2=51.40|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Trasaccani|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=685|saint=[[San Cesidio]]|day=Agosto 31|postal_code=67059|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.trasacco.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|istat=066102}}Ang '''Trasacco''' ([[Wikang Napolitano|Marsicano]]: ''{{Lang|nap|Trasacchë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Kasaysayan == Sa pagitan ng 1855 at 1876, tuluyang inubos sa ilalim ni [[Alessandro Torlonia]] ang tubig sa [[Lawa ng Fucino]], na nagbigay-daan sa paglilinang ng mga lupang umusbong sa lawak na humigit-kumulang 16,000 ektarya.<ref>{{Treccani|fucino|Fucino|autore=Roberto Almagià|accesso=25 settembre 2018}}</ref> Ang ilang magsasaka, ilang araw bago ang lindol noong 1915, ay nag-ulat ng mga kakaibang pangyayari na naganap sa mga lupain ng Fucia sa labas ng bayan. Iniulat nila ang mga gas na tumatakas mula sa lupa at tubig ng balon na biglang naging maulap. Sa madaling araw sa malungkot na araw na iyon, humigit-kumulang 10% ng populasyon ng Trasacca ang namatay sa ilalim ng mga durog na bato.<ref>{{cita web|url=http://storing.ingv.it/cfti4med/quakes/24751.html|titolo=Informazioni sul terremoto del 1915|sito=INGV|accesso=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20171015150041/http://storing.ingv.it/cfti4med/quakes/24751.html}}</ref> == Sport == === Futbol === Ang koponan ng futbol ng Trasacco ay ang Fucense, isang club na itinatag noong 1922.<ref>{{cita web|url=http://www.figcabruzzo.it/?p=84&id=19880|titolo=A.S.D. Fucense|editore=Figc Abruzzo|accesso=}}</ref> Kinakatawan nito ang munisipalidad ng Marsica sa mga rehiyonal na paligsahan para sa amateur at kabataan, na naglalaro ng mga home match sa munisipal na estadyo na may natural na damong pitch.<ref>{{cita web|url=https://www.infomedianews.com/calcio-trasacco-ha-di-nuovo-la-sua-fucense/|titolo=Calcio, Trasacco ha di nuovo la sua Fucense|editore=Info Media News|data=24 giugno 2019|accesso=24 giugno 2019}}</ref> === Mga pasilidad sa sport === Ang estadyo ng munisipyo, na matatagpuan sa labas ng bayan, ay nagtatampok ng natural na damuhan at mga natatakpang puwesto. Mayroon ding athletics track ang estadyo. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] dr1k2prvfcanygh95ftzl25i3no3qhp Villa Santa Lucia degli Abruzzi 0 159616 2236423 1927283 2026-10-24T02:58:16Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1378205548|Villa Santa Lucia degli Abruzzi]]" 2236423 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villa Santa Lucia degli Abruzzi|official_name=Comune di Villa Santa Lucia degli Abruzzi|image=Villa Santa Lucia degli Abruzzi.jpg|image_size=|caption=Tanaw ng Villa Santa Lucia degli Abruzzi|image_shield=Villa_Santa_Lucia_degli_Abruzzi-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|20|3|N|13|46|40|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Carrufo, Randino.|mayor_party=|mayor=Paride Ciotti|area_footnotes=<ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref>|area_total_km2=26.99|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web|title=Resident population|url=https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref>|population_demonym=Villesi|elevation_footnotes=|elevation_m=900|saint=[[Santa Lucia]]|day=Disyembre 13|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Villa Santa Lucia degli Abruzzi''' ay isang nayon at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Ito ay may 76 na naninirahan.<ref name="population"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en "Resident population"]. </cite></ref> Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso and Monti della Laga]].<gallery widths="180"> File:Villa_Santa_Lucia_degli_Abruzzi_396.jpg|alt=Panorama of V.S.L.dA.| Panorama ng VSLdA. File:Carrufo_1.jpg|alt=Cats of Carrufo| Mga pusa ng Carrufo File:La_pupa_2011_-_1.jpg|alt=Dancing of the pupa 1| Pagsayaw ng pupa 1 File:La_pupa_2011_-_2.jpg|alt=Dancing of the pupa 2| Pagsayaw ng pupa 2 File:La_pupa_2011_-_3.jpg|alt=Dancing of the pupa 3| Pagsayaw ng pupa 3 </gallery> == Demograpiko == Sa taong 2026, ang populasyon ay 76, kung saan 50.0% ay lalaki, at 50.0% ay babae. Ang mga menor de edad ay bumubuo sa 7.9% ng populasyon, at ang mga nakatatanda ay bumubuo sa 56.6% – ang pangalawa sa pinakamataas na bahagi ng mga nakatatanda sa lahat ng munisipalidad sa Italya. {{Historical populations|1861|1311|1871|1452|1881|1442|1901|2194|1911|2047|1921|1709|1931|1693|1936|1554|1951|1251|1961|894|1971|574|1981|424|1991|305|2001|206|2011|141|2021|91|cols=2|align=none|source=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1991|trans-title=Resident population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1991|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/RML0050288Pop_res_cens_1861_1991.pdf|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112200324/https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/RML0050288Pop_res_cens_1861_1991.pdf |archive-date=2025-11-12|language=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries">{{cite web |title=Resident population - Time series|url=https://esploradati.istat.it/databrowser/#/en/censpop/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref>}} === Imigrasyon === Pagsapit ng 2025, ang mga imigrante ay bumubuo sa 9.6% ng populasyon. Ang mga bansang pinagmulan sa ibang bansa ay ang [[Pransiya]], [[Canada]], [[Cuba]], [[Polonya]], [[Rumanya]], at [[Ukranya]].<ref name="foreignborn">{{Cite web |title=Resident population by sex, municipality and citizenship |url=https://demo.istat.it/app/?i=RCS&a=&l=en |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> == Kakambal na bayan – kinakapatid na lungsod == * {{Flagicon|CAN}} [[Port Colborne]], Canada == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.villasantalucia.abruzzo.it/ Lugar ng samahan ng Villa Pro-loco] * [http://www.carrufo.it/ Lugar ng asosasyon ng Carrufo Pro-Loco] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 6dkexm3jpcvg7ripeb50tdwiawei5hx 2236424 2236423 2026-10-24T02:59:37Z Ryomaandres 8044 2236424 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villa Santa Lucia degli Abruzzi|official_name=Comune di Villa Santa Lucia degli Abruzzi|image=Villa Santa Lucia degli Abruzzi.jpg|image_size=|caption=Tanaw ng Villa Santa Lucia degli Abruzzi|image_shield=Villa_Santa_Lucia_degli_Abruzzi-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|20|3|N|13|46|40|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Carrufo, Randino.|mayor_party=|mayor=Paride Ciotti|area_footnotes=<ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref>|area_total_km2=26.99|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web|title=Resident population|url=https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref>|population_demonym=Villesi|elevation_footnotes=|elevation_m=900|saint=[[Santa Lucia]]|day=Disyembre 13|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Villa Santa Lucia degli Abruzzi''' ay isang nayon at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Ito ay may 76 na naninirahan.<ref name="population"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en "Resident population"]. </cite></ref> Ito ay matatagpuan sa [[Liwasang Pambansa ng Gran Sasso and Monti della Laga]]. == Demograpiko == Sa taong 2026, ang populasyon ay 76, kung saan 50.0% ay lalaki, at 50.0% ay babae. Ang mga menor de edad ay bumubuo sa 7.9% ng populasyon, at ang mga nakatatanda ay bumubuo sa 56.6% – ang pangalawa sa pinakamataas na bahagi ng mga nakatatanda sa lahat ng munisipalidad sa Italya. {{Historical populations|1861|1311|1871|1452|1881|1442|1901|2194|1911|2047|1921|1709|1931|1693|1936|1554|1951|1251|1961|894|1971|574|1981|424|1991|305|2001|206|2011|141|2021|91|cols=2|align=none|source=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1991|trans-title=Resident population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1991|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/RML0050288Pop_res_cens_1861_1991.pdf|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112200324/https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/RML0050288Pop_res_cens_1861_1991.pdf |archive-date=2025-11-12|language=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries">{{cite web |title=Resident population - Time series|url=https://esploradati.istat.it/databrowser/#/en/censpop/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref>}} === Imigrasyon === Pagsapit ng 2025, ang mga imigrante ay bumubuo sa 9.6% ng populasyon. Ang mga bansang pinagmulan sa ibang bansa ay ang [[Pransiya]], [[Canada]], [[Cuba]], [[Polonya]], [[Rumanya]], at [[Ukranya]].<ref name="foreignborn">{{Cite web |title=Resident population by sex, municipality and citizenship |url=https://demo.istat.it/app/?i=RCS&a=&l=en |publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at watawat ng Munisipyo ay ipinagkaloob ng Pangulo ng Republika noong Marso 6, 2006.<ref>{{cita web|url=https://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2006/comuni/Villa_Santa_lucia_abruzzi.html|titolo=Villa Santa Lucia degli Abruzzi (L'Aquila D.P.R. 06.03.2006 concessione di stemma e gonfalone|sito=Governo italiano, Ufficio Onorificenze e Araldica|anno=2006|accesso=20 ottobre 2020}}</ref> == Kakambal na bayan – kinakapatid na lungsod == * {{Flagicon|CAN}} [[Port Colborne]], Canada == Galeriya == <gallery widths="180"> File:Villa_Santa_Lucia_degli_Abruzzi_396.jpg|alt=Panorama of V.S.L.dA.| Panorama ng VSLdA. File:Carrufo_1.jpg|alt=Cats of Carrufo| Mga pusa ng Carrufo File:La_pupa_2011_-_1.jpg|alt=Dancing of the pupa 1| Pagsayaw ng pupa 1 File:La_pupa_2011_-_2.jpg|alt=Dancing of the pupa 2| Pagsayaw ng pupa 2 File:La_pupa_2011_-_3.jpg|alt=Dancing of the pupa 3| Pagsayaw ng pupa 3 </gallery> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.villasantalucia.abruzzo.it/ Lugar ng samahan ng Villa Pro-loco] * [http://www.carrufo.it/ Lugar ng asosasyon ng Carrufo Pro-Loco] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 5g9ms53xgfmxurqppt6buifwngz6bb3 Villa Sant'Angelo 0 159617 2236404 1927284 2026-10-24T02:16:28Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375475309|Villa Sant'Angelo]]" 2236404 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villa Sant'Angelo|official_name=Comune di Villa Sant'Angelo|native_name=|image=Villa Sant'Angelo.JPG|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|16|N|13|32|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=Tussillo|mayor_party=|mayor=[[Pierluigi Biondi]]|area_footnotes=|area_total_km2=5.26|population_footnotes=|population_demonym=Villesi|elevation_footnotes=|elevation_m=570|saint=[[San Pedro]]|day=Mayo 4|postal_code=67020|area_code=0862|website=|footnotes=}}Ang '''Villa Sant'Angelo''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]], na matatagpuan sa lambak ng Ilog Aterno malapit sa tagpuan ng mga bulubundukin ng Sirente at [[Gran Sasso]]. Marami sa mga tungkuling munisipal ay pinamamahalaan nang kooperatiba kasama ng mga katabing nayon, na binubuo ng ''Comunità Montana Amiternina''. Ang katabing ''[[frazione]]'' ng Tussillo ay nasa kanluran lamang ng nayon sa paanan ng Bundok San Pietro. == Kasaysayan == Hanggang kamakailan lamang, ipinapalagay na ang pinagmulan ng Villa Sant'Angelo ay nagsimula pa noong [[Gitnang Kapanahunan]], ngunit isiniwalat ng mga arkeolohikong paghuhukay ang pagkakaroon ng mga gusaling nagmula pa noong panahon ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]]. Natuklasan ang mga sinaunang pader at mga bahagi ng isang [[nekropolis]] (kabilang ang mga libingan, terakota, at mga baryang tanso at pilak noong ika-4 na siglo) sa isang serye ng mga paghuhukay na isinagawa sa pagitan ng 1986 at 2005. Noong unang bahagi ng ika-20 siglo, maraming residente ng Villa Sant'Angelo ang lumipat sa [[Estados Unidos]], na siyang simula ng pagbaba ng populasyon mula sa pinakamataas na bilang na 1,027 na naitala sa senso noong 1921. Ang mga komunidad ng [[East Brady, Pennsylvania]], at [[New Castle, Pennsylvania]], sa Estados Unidos ang tumanggap sa marami sa mga migranteng ito. == Mga tala at sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20061021153841/http://www.villasantangelo.com/default.asp Website ng komunidad] {{In lang|it}} {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] c14t9fwoeni69d02l40tqnhnww84tju Villalago 0 159618 2236408 1927285 2026-10-24T02:18:59Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375475657|Villalago]]" 2236408 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villalago|native_name=|official_name=Comune di Villalago|image=Villalago antica torre.jpg|caption=|image_shield=|image_map=|coordinates={{coord|41|56|9|N|13|50|34|E|region:IT|display=inline,title}}|pushpin_label_position=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Villalago Riviera|mayor=Fernando Gatta|mayor_party=Noi Stiamo Con Villalago|elevation_footnotes=|elevation_m=930|area_footnotes=|area_total_km2=35.33|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Villalaghesi|saint=[[Domenico di Sora|San Domenico abate]]|day=Agosto 22|website={{official website|http://www.comune.villalago.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|image_size=|shield_alt=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map_alt=|coordinates_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|postal_code=67030|area_code=0864}}Ang '''Villalago''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|La Vìlla}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|I Borghi più belli d'Italia]] ("Ang mga pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Tingnan din == * Rocca di Villalago * [[Ermita ng San Domenico]] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] mwy17wive3pppdj3tbxd8xkwlhu1ekk 2236427 2236408 2026-10-24T03:06:19Z Ryomaandres 8044 2236427 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villalago|native_name=|official_name=Comune di Villalago|image=Villalago antica torre.jpg|caption=|image_shield=|image_map=|coordinates={{coord|41|56|9|N|13|50|34|E|region:IT|display=inline,title}}|pushpin_label_position=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Villalago Riviera|mayor=Fernando Gatta|mayor_party=Noi Stiamo Con Villalago|elevation_footnotes=|elevation_m=930|area_footnotes=|area_total_km2=35.33|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Villalaghesi|saint=[[Domenico di Sora|San Domenico abate]]|day=Agosto 22|website={{official website|http://www.comune.villalago.aq.it/}}|footnotes=<!-- These are currently unused -->|image_size=|shield_alt=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map_alt=|coordinates_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|postal_code=67030|area_code=0864}}Ang '''Villalago''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|La Vìlla}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Isa ito sa [[I borghi più belli d'Italia|I Borghi più belli d'Italia]] ("Ang mga pinakamagandang nayon ng Italya").<ref>{{Cite web |title=Abruzzo |url=https://borghipiubelliditalia.it/abruzzo/ |access-date=1 August 2023 |language=it}}</ref> == Kasaysayan == Ayon sa ilang iskolar, ang mga labi ng "kulungan" na hindi na makikilala, ay maaaring mga bakas ng mga pader na pagmamay-ari ng isang sinaunang pinatibay na pamayanan na nagmula sa mga [[Mga Peligno|Peligno]], dahil sa partikular na mataas na posisyon nito kung ihahambing sa nakapalibot na lugar.<ref>{{Cita|Gatta e Grossi (2007)|pp. 43-47}}.</ref> Si Antonio De Nino mismo ang nag-ulat noong 1900 ng pagkakatuklas (sa mga distrito sa hilaga ng bayan) ng mga labi ng isang bangketa na may mga labi ng mga pader at tansong estatwa.<ref>{{Cita pubblicazione|nome=Angelo|cognome=Caranfa|titolo=Scoperte archeologiche a Villalago segnalate da Antonio De Nino|rivista="Rivista abruzzese", Lanciano (CH), a. LXII, n. 4, ottobre-dicembre, 2009, pp. 351-357.|accesso=2026-09-05|url=https://www.academia.edu/1506673/Scoperte_archeologiche_a_Villalago_segnalate_da_Antonio_De_Nino}}</ref> Kasama sa mga materyal na nakolekta ang 26 na estatwa ni [[Hercules]], may pamalo at may "leonté" (balat ng leon); dalawa sa pinakamalaki ay mas mahusay ang pagkakagawa at may ulo ng "leonté" sa kanilang mga ulo, na nakalagay na parang isang sombrero. Isang maliit, mahusay ang pagkakagawa ng paa ng lalaki at isang piraso ng isa pa niyang paa ang muling lumitaw mula sa isang estatwa. Ang isang pamalo, isang klasikong simbolo ni Hercules, ay maaaring magmungkahi ng pagkakaroon ng pangalawang estatwa. Ang iba pang mga natagpuang tanso na natagpuan ay isang babaeng idolo na nawawala ang kanang bisig at ang kaliwang braso ay natatakpan ng isang balabal, dalawang maliliit na tansong disko, marahil ay mga bahagi ng palamuti at, sa wakas, isang maliit na baka (isa pang pagtukoy sa kulto ni Hercules) na maayos ang hugis, bahagyang nasira lamang sa kaliwang paa sa likuran. Sa pangkalahatan, ang mga materyal na nakolekta ay nagmumungkahi na kami ay nasa harapan ng isang maliit na lugar ng pagsamba na inialay kay Hercules, na laganap sa Lambak ng Sagittario at sa palangga ng Sulmona. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Tingnan din == * Rocca di Villalago * [[Ermita ng San Domenico]] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] dxju6k2tlvjavoys0fisdl0balz93na Villavallelonga 0 159619 2236406 1927286 2026-10-24T02:17:48Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375476170|Villavallelonga]]" 2236406 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villavallelonga|official_name=Comune di Villavallelonga|image=Villavallelonga pan Marsica abruzzo.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|52|21|N|13|37|20|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Leonardo Lippa|area_footnotes=|area_total_km2=73.28|population_footnotes=<ref>Demographic data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]</ref>|population_demonym=Villavallelonghesi|elevation_footnotes=|elevation_m=1005|saint=San Leucio|day=Setyembre 2|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.villavallelonga.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Villavallelonga''' (lokal na tinatawag na ''La Vìlla'' ) ay isang nayon at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Bahagi ng tradisyonal na lugar ng [[Marsica]], kasama ito sa [[Liwasang Pambansa ng Abruzos, Lacio, and Molise|Liwasang Pambansa ng Abruzos, Lacio, at Molise]]. == Mga pangunahing tanawin == * [[Giardino Botanico "Loreto Grande"]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}}{{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] lgn4dtp7m4udxs68kj6eakzeh2mktf6 2236421 2236406 2026-10-24T02:55:46Z Ryomaandres 8044 2236421 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villavallelonga|official_name=Comune di Villavallelonga|image=Villavallelonga pan Marsica abruzzo.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|52|21|N|13|37|20|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Leonardo Lippa|area_footnotes=|area_total_km2=73.28|population_footnotes=<ref>Demographic data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]</ref>|population_demonym=Villavallelonghesi|elevation_footnotes=|elevation_m=1005|saint=San Leucio|day=Setyembre 2|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.villavallelonga.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Villavallelonga''' (lokal na tinatawag na ''La Vìlla'') ay isang nayon at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Bahagi ng tradisyonal na lugar ng [[Marsica]], kasama ito sa [[Liwasang Pambansa ng Abruzos, Lacio, and Molise|Liwasang Pambansa ng Abruzos, Lacio, at Molise]]. == Kasaysayan == Ayon sa ilang ebidensyang arkeolohiko, ang mga unang nanirahan sa lugar ng Villavalleonga ay ilang pastol na dumating noong bandang 1600 BK at naging bahagi ng mga [[Mga Italiko|Italiko]] na [[Mga Marso|Marso]].<ref name="PNALM">{{cita web|url=http://www.parcoabruzzo.it/paesi.scheda.php?id=66106|titolo=I paesi del parco: Villavallelonga|editore=Parco nazionale d'Abruzzo, Lazio e Molise|accesso=12 novembre 2019}}</ref> == Kultura == === Mga tradisyon === Noong Enero 17, sa okasyon ng kapistahan ni [[San Antonio Abad]], ang sinaunang seremonya ng [[Panarda]] ay ipinagdiriwang.<ref>{{cita web|url=http://ilcentro.gelocal.it/tempo-libero/2015/01/16/news/la-panarda-il-rito-del-cibo-e-del-fuoco-per-sant-antonio-1.10682745|titolo=La Panarda, il rito del cibo e del fuoco per Sant'Antonio|editore=Il Centro|accesso=14 gennaio 2018|dataarchivio=12 marzo 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160312103641/http://ilcentro.gelocal.it/tempo-libero/2015/01/16/news/la-panarda-il-rito-del-cibo-e-del-fuoco-per-sant-antonio-1.10682745|urlmorto=sì}}</ref> == Sport == === Futbol === Ang A.S.D. Vallelonga, na nagmula sa pagsasanib ng Folgore Collelongo at Villavallelonga Calcio, ay naglalaro sa mga torneong amateur ng Abruzzo.<ref>{{cita web|url=http://www.figcabruzzo.it/?p=84&id=930086|titolo=A.S.D. Vallelonga|editore=Figc Abruzzo|accesso=26 marzo 2019|dataarchivio=27 marzo 2019|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20190327091101/http://www.figcabruzzo.it/?p=84&id=930086|urlmorto=sì}}</ref> Ang club ng futbol ng Villavallelonga ay muling itinatag noong 2015; ang mga kulay ng club ay berde at itim.<ref>{{cita web|url=http://www.figcabruzzo.it/?p=84&id=943672|titolo=A.S.D. Villavallelonga|editore=Figc Abruzzo|accesso=26 marzo 2019}}</ref> == Mga pangunahing tanawin == * [[Giardino Botanico "Loreto Grande"]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}}{{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] ondm1yysejla08qegv2d9n5cjhb5x73 2236422 2236421 2026-10-24T02:56:19Z Ryomaandres 8044 /* Kasaysayan */ 2236422 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villavallelonga|official_name=Comune di Villavallelonga|image=Villavallelonga pan Marsica abruzzo.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|41|52|21|N|13|37|20|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Abruzzo]]|province=[[lalawigan ng L'Aquila|L'Aquila]] (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Leonardo Lippa|area_footnotes=|area_total_km2=73.28|population_footnotes=<ref>Demographic data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]</ref>|population_demonym=Villavallelonghesi|elevation_footnotes=|elevation_m=1005|saint=San Leucio|day=Setyembre 2|postal_code=67050|area_code=0863|website={{official website|http://www.comune.villavallelonga.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Villavallelonga''' (lokal na tinatawag na ''La Vìlla'') ay isang nayon at [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. Bahagi ng tradisyonal na lugar ng [[Marsica]], kasama ito sa [[Liwasang Pambansa ng Abruzos, Lacio, and Molise|Liwasang Pambansa ng Abruzos, Lacio, at Molise]]. == Kasaysayan == Ayon sa ilang ebidensiyang arkeolohiko, ang mga unang nanirahan sa lugar ng Villavalleonga ay ilang pastol na dumating noong bandang 1600 BK at naging bahagi ng mga [[Mga Italiko|Italiko]] na [[Mga Marso|Marso]].<ref name="PNALM">{{cita web|url=http://www.parcoabruzzo.it/paesi.scheda.php?id=66106|titolo=I paesi del parco: Villavallelonga|editore=Parco nazionale d'Abruzzo, Lazio e Molise|accesso=12 novembre 2019}}</ref> == Kultura == === Mga tradisyon === Noong Enero 17, sa okasyon ng kapistahan ni [[San Antonio Abad]], ang sinaunang seremonya ng [[Panarda]] ay ipinagdiriwang.<ref>{{cita web|url=http://ilcentro.gelocal.it/tempo-libero/2015/01/16/news/la-panarda-il-rito-del-cibo-e-del-fuoco-per-sant-antonio-1.10682745|titolo=La Panarda, il rito del cibo e del fuoco per Sant'Antonio|editore=Il Centro|accesso=14 gennaio 2018|dataarchivio=12 marzo 2016|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160312103641/http://ilcentro.gelocal.it/tempo-libero/2015/01/16/news/la-panarda-il-rito-del-cibo-e-del-fuoco-per-sant-antonio-1.10682745|urlmorto=sì}}</ref> == Sport == === Futbol === Ang A.S.D. Vallelonga, na nagmula sa pagsasanib ng Folgore Collelongo at Villavallelonga Calcio, ay naglalaro sa mga torneong amateur ng Abruzzo.<ref>{{cita web|url=http://www.figcabruzzo.it/?p=84&id=930086|titolo=A.S.D. Vallelonga|editore=Figc Abruzzo|accesso=26 marzo 2019|dataarchivio=27 marzo 2019|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20190327091101/http://www.figcabruzzo.it/?p=84&id=930086|urlmorto=sì}}</ref> Ang club ng futbol ng Villavallelonga ay muling itinatag noong 2015; ang mga kulay ng club ay berde at itim.<ref>{{cita web|url=http://www.figcabruzzo.it/?p=84&id=943672|titolo=A.S.D. Villavallelonga|editore=Figc Abruzzo|accesso=26 marzo 2019}}</ref> == Mga pangunahing tanawin == * [[Giardino Botanico "Loreto Grande"]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}}{{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] tjxxftui5eoqqcen23c4t0k0y1z3c27 Vittorito 0 159620 2236402 1927287 2026-10-24T02:13:55Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375478086|Vittorito]]" 2236402 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Vittorito|native_name=|official_name=Comune di Vittorito|image=Motta Camastra 15 22062007.jpg|caption=Saint Michael's church, Vittorito|image_shield=Vittorito-Stemma.png|image_map=|coordinates={{coord|42|7|41|N|13|49|3|E|region:IT|display=inline,title}}|pushpin_label_position=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor=Carmine Presutti|mayor_party=|elevation_footnotes=|elevation_m=377|area_footnotes=|area_total_km2=14.04|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Vittoritesi|saint=[[Blas ng Sebaste|San Biagio]]|day=Pebrero 3|website=|footnotes=|image_size=|shield_alt=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map_alt=|coordinates_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|postal_code=67030|area_code=0864|istat=066108|frazioni=[[Corfinio]], [[Molina Aterno]], [[Popoli]] (PE), [[Raiano]], [[San Benedetto in Perillis]]}}Ang '''Vittorito''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Vëtturréitë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}}{{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] mua3omz7cpgqoa40q1w777923m9ukwj 2236419 2236402 2026-10-24T02:50:09Z Ryomaandres 8044 2236419 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Vittorito|native_name=|official_name=Comune di Vittorito|image=Motta Camastra 15 22062007.jpg|caption=Saint Michael's church, Vittorito|image_shield=Vittorito-Stemma.png|image_map=|coordinates={{coord|42|7|41|N|13|49|3|E|region:IT|display=inline,title}}|pushpin_label_position=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor=Carmine Presutti|mayor_party=|elevation_footnotes=|elevation_m=377|area_footnotes=|area_total_km2=14.04|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Vittoritesi|saint=[[Blas ng Sebaste|San Biagio]]|day=Pebrero 3|website=|footnotes=|image_size=|shield_alt=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map_alt=|coordinates_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|postal_code=67030|area_code=0864|istat=066108|frazioni=[[Corfinio]], [[Molina Aterno]], [[Popoli]] (PE), [[Raiano]], [[San Benedetto in Perillis]]}}Ang '''Vittorito''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Vëtturréitë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]]. == Kasaysayan == Nagsimulang tirhan ang Vittorito noong bandang ika-9 na siglo, bilang isang garison para kay [[Castelvecchio Subequo]], na muling itinayo sa mga guho ng mga templong Romano. Ang ebidensiya nito ay ang simbahan ng San Michele Arcangelo, na itinatag ng mga [[Lombardo]]. Ang panahon ng mga pinatibay na pamayanan ay nagsimula sa Abruzzo noong 1076, at ayon sa Chronicon Casauriense, si Vittorito ay nagtaglay ng isang kuta sa mabatong estribasyon na tinatanaw ang nayon, kasama ang isang tore ng strut. Bago ang lindol sa Maiella noong 1706, ang Vittorito ay nahahati sa Borgo Superiore at Borgo Inferiore, na parehong nagmula sa Renaissance, maliban sa San Michele. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Oktubre 6, 2003.<ref>{{cita web|titolo=Vittorito (L'Aquila) D.P.R. 06.10.2003 concessione di stemma e gonfalone|url=https://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2003/comuni/vittorito.html|accesso=14 agosto 2022}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}}{{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 147k7ft3eytc8mgtrmwaxpzm5kee8bj Villetta Barrea 0 159621 2236403 1927288 2026-10-24T02:14:59Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375476230|Villetta Barrea]]" 2236403 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villetta Barrea|official_name=Comune di Villetta Barrea|native_name=|image=AbrVillettaBarrea.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Villetta_Barrea-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|46|36|N|13|56|22|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Giuseppina Colantoni|area_footnotes=|area_total_km2=20.53|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Villettesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=990|saint=San Vicente Martir|day=|postal_code=67030|area_code=0864|website={{official website|http://www.comune.villettabarrea.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Villetta Barrea''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|La Villa}}, {{Lang|nap|La Vëllétta}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]] Ang teritoryo nito, na matatagpuan sa loob ng [[Monti Marsicani]], ay tinatawid ng ilog [[Sangro]], kung saan tinatanggap nito ang mga unang tributaryo, ang Scerto at Profluo. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 6eymd9lcz0fsle4ihhcpeacn53h1m4x 2236420 2236403 2026-10-24T02:52:12Z Ryomaandres 8044 2236420 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Villetta Barrea|official_name=Comune di Villetta Barrea|native_name=|image=AbrVillettaBarrea.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Villetta_Barrea-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|46|36|N|13|56|22|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Giuseppina Colantoni|area_footnotes=|area_total_km2=20.53|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Villettesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=990|saint=San Vicente Martir|day=|postal_code=67030|area_code=0864|website={{official website|http://www.comune.villettabarrea.aq.it/}}|footnotes=}}Ang '''Villetta Barrea''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|La Villa}}, {{Lang|nap|La Vëllétta}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-timog [[Italya]] Ang teritoryo nito, na matatagpuan sa loob ng [[Monti Marsicani]], ay tinatawid ng ilog [[Sangro]], kung saan tinatanggap nito ang mga unang tributaryo, ang Scerto at Profluo. == Heograpiya == === Teritoryo === Ang bayan ay nasa gitna ng [[Kabundukan ng Marsicani]], kung saan ang Ilog Sangro ay pumapasok sa isang bangin na may matarik at kakahuyan na mga gilid bago lumawak at dumaloy sa Lawa ng Barrea. Ang bayan ay matatagpuan sa pagitan ng Monte Mattone (1,809 m) at Monte Sterpi d'Alto (1,966 m), na napapalibutan ng mga kagubatan ng itim na [[Pinus nigra|pino]]. Ang pangunahing daluyan ng tubig sa lugar ay ang [[Ilog Sangro]], na tumatanggap ng dalawa sa mga unang sanga nito sa munisipalidad ng Villetta Barrea: ang Scerto at ang Profluo. == Kasaysayan == Ang pinagmulan ng bayan ng Villetta Barrea ay kasabay ng pagliit ng populasyon ng Rocca Intramonti, isang sinaunang bayan na lumitaw sa paanan ng Camosciara, na inabandona ng mga naninirahan dito sa pagitan ng katapusan ng ika-14 na siglo at simula ng ika-15 siglo. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] hewcbsqbmz2n69pl2woubyjhckc2jsf Pag-unawa sa binabasa 0 160735 2236606 2232485 2026-10-24T08:29:35Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236606 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:PikiWiki Israel 4069 A girl on the bench.jpg|thumb|Isang babae sa [[Israel]] na [[Pagbabasa (gawain)|nagbabasa]] ng aklat sa isang [[upuan|bangko]]]] Ang '''pag-unawa sa binabasa''' ay ang kakayahang magproseso ng teksto, maunawaan ang kahulugan nito, at maiugnay ito sa mga dati nang nalalaman ng mambabasa.<ref>{{Cite web|url=http://www.k12reader.com/what-is-reading-comprehension/|title=What is Reading Comprehension?|date=2008-05-29|website=Reading Worksheets, Spelling, Grammar, Comprehension, Lesson Plans|language=en-US|access-date=2016-05-13|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509110054/http://www.k12reader.com/what-is-reading-comprehension/|archive-date=2016-05-09}}</ref><ref>{{cite book|author=William Grabe|title=Reading in a Second Language: Moving from Theory to Practice|url=https://books.google.com/books?id=prvRHZ7DrIcC|year=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-72974-1|quote=Koda, 2005:4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225903/https://books.google.com/books?id=prvRHZ7DrIcC|archive-date=2018-05-04|language=en}}</ref> Kabilang sa mga pangunahing kasanayang kinakailangan para sa mahusay na pag-unawa sa binabasa ang pag-alam sa [[kahulugan]] ng mga [[salita]], kakayahang maunawaan ang kahulugan ng isang salita batay sa konteksto ng diskurso, kakayahang sundan ang pagkakaayos ng isang [[sipi]] at tukuyin ang mga tinutukoy at [[sanggunian]] dito, kakayahang gumawa ng mga hinuha mula sa isang sipi tungkol sa nilalaman nito, kakayahang tukuyin ang pangunahing [[kaisipan]] ng isang sipi, kakayahang sagutin ang mga tanong na sinasagot sa isang sipi, kakayahang kilalanin ang mga pamamaraang [[pampanitikan]] o mga istrukturang proposisyonal na ginamit sa isang sipi at tukuyin ang tono nito, maunawaan ang kalagayang ipinahihiwatig para sa mga pahayag, [[pagtatanong]], pag-uutos, pagpipigil at iba pa, kabilang ang mga kaugnay na tauhan, bagay, panandang panahunan at panlunan, at mga pagbabagong sanhi at [[layunin]], at sa huli ay kakayahang tukuyin ang layunin, hangarin at pananaw ng manunulat, at gumawa ng mga hinuha tungkol sa [[manunulat]] (diskurso-semantika).<ref>{{cite journal |last1=Davis |first1=Frederick B. |title=Fundamental factors of comprehension in reading |url=https://archive.org/details/sim_psychometrika_1944-09_9_3/page/185 |journal=Psychometrika |date=Setyembre 1944 |volume=9 |issue=3 |pages=185–197 |doi=10.1007/BF02288722 |s2cid=67849226 |language=en}}</ref><ref>{{cite book|author1=Committee on Learning Sciences: Foundations and Applications to Adolescent and Adult Literacy|author2=Division of Behavioral and Social Sciences and Education|author3=National Research Council|title=Improving Adult Literacy Instruction: Options for Practice and Research|url=https://books.google.com/books?id=hb0oEptryuwC&pg=PA41|year=2012|publisher=National Academies Press|isbn=978-0-309-21960-0|page=41|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504225903/https://books.google.com/books?id=hb0oEptryuwC&pg=PA41|archive-date=2018-05-04|language=en}}</ref> Maraming [[estratehiya]] sa pagbasa upang mapabuti ang pag-unawa sa binabasa at paggawa ng mga hinuha, kabilang ang pagpapalawak ng [[bokabularyo]], kritikal na pagsusuri ng teksto (intertekstuwalidad, aktuwal na mga pangyayari kumpara sa [[pagsasalaysay]] ng mga pangyayari, at iba pa), at pagsasanay sa malalim na pagbasa.<ref>{{cite book|author=Maryanne Wolf|title=Tales of Literacy for the 21st Century: The Literary Agenda|url=https://books.google.com/books?id=HEq1DAAAQBAJ|year=2016|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-103613-2|language=en}}</ref> Ang kakayahang umunawa ng teksto ay naiimpluwensiyahan ng mga [[kasanayan]] ng mga mambabasa at ng kanilang kakayahang magproseso ng [[impormasyon]]. Kapag nahihirapan sa pagkilala ng mga salita, masyadong malaking bahagi ng kakayahan nilang magproseso ng impormasyon ang ginagamit ng mga mag-aaral sa pagbasa ng mga indibidwal na salita, na nakahahadlang sa kanilang kakayahang maunawaan ang kanilang binabasa. ==Pangkalahatang-ideya== Natututuhan ng mga tao ang mga kasanayan sa pag-unawa sa pamamagitan ng [[edukasyon]] o pagtuturo, at natututo ang ilan sa pamamagitan ng tuwirang karanasan.<ref>Tompkins, G.E. (2011). ''Literacy in the early grades: A successful start for prek-4 readers'' (Ikatlong edisyon), Boston, Pearson. pp. 5, 7. (sa Ingles)</ref> Nakabatay ang mahusay na pagbasa sa kakayahang mabilis at walang kahirap-hirap na makilala ang mga salita.<ref>{{cite book |author=Adams, Marilyn McCord |title=Beginning to read: thinking and learning about print |publisher=MIT Press |location=Cambridge, Mass |year=1994 |isbn=978-0-262-51076-9 |oclc=62108874 |url=https://archive.org/details/beginningtoread00mari|url-access=registration |quote=Beginning to Read: Thinking and Learning about Print. |language=en}}</ref> Natutukoy din ito ng pag-unlad na [[kognitibo]] ng isang indibiduwal, na "pagbuo ng mga proseso ng pag-iisip." May mga tiyak na katangian na tumutukoy kung gaano kahusay na mauunawaan ng isang indibiduwal ang teksto, kabilang ang dating kaalaman tungkol sa paksa, mahusay na nabuong kasanayan sa [[wika]], at kakayahang gumawa ng mga hinuha sa pamamagitan ng sistematikong pagtatanong at pagsubaybay sa pag-unawa, gaya ng "Bakit ito mahalaga?" at "Kailangan ko bang basahin ang buong teksto?" na mga halimbawa ng pagtatanong tungkol sa sipi.<ref>Tompkins, G.E. (2011). ''Literacy in the early grades: A successful start for prek-4 readers'' (ikatlong edisyon), Boston, Pearson. pp. 205, 208–209, 211–212. (sa Ingles)</ref> Ang pagtuturo ng mga estratehiya sa pag-unawa ay karaniwang nagsisimula sa pagtulong sa mga mag-aaral sa pamamagitan ng panlipunang pagkatuto at pagkatuto sa pamamagitan ng paggaya, kung saan ipinapaliwanag ng mga [[guro]] ang mga estilo ng ''genre'' o uri at ipinakikita bilang halimbawa ang mga estratehiyang ''top-down'' (taas-baba) at ''bottom-up'' (baba-taas), at inihahanda ang mga mag-aaral sa kinakailangang antas ng pagiging kumplikado ng pag-unawa sa teksto.<ref>{{cite book|author1=Ula C. Manzo|author2=Anthony V. Manzo|title=Literacy Disorders: Holistic Diagnosis and Remediation|url=https://books.google.com/books?id=wyVL1YGnj7AC|year=1993|publisher=LiteracyLeaders|isbn=978-0-03-072633-0|page=26|language=en}}</ref> Pagkatapos ng yugto ng ''contiguity interface'' o ugnayang magkadikit, ang ikalawang yugto ay kinapapalooban ng unti-unting paglilipat ng pananagutan, kung saan sa paglipas ng panahon ay binibigyan ng mga guro ang mga [[mag-aaral]] ng indibiduwal na [[pananagutan]] sa malayang paggamit ng mga natutuhang estratehiya, kasama ang remediyal na pagtuturo kung kinakailangan, at nakatutulong ito sa pamamahala ng mga [[pagkakamali]]. Sa huling yugto, ginagabayan ang mga mag-aaral tungo sa kalagayan ng sariling regulasyon sa pagkatuto sa pamamagitan ng patuloy na pagsasanay at pagtatasa. Humahantong ito sa labis na pagsasanay, at ang mga natutuhang kasanayan ay nagiging awtomatiko o "ikalawang kalikasan."<ref>{{Cite web|url=https://psycnet.apa.org/record/1993-04376-001|title=Effect of overlearning on retention.|website=psycnet.apa.org|language=en|access-date=2019-11-19}}</ref> Ang guro bilang tagapagturo sa pagbasa ay nagsisilbing huwaran ng mambabasa para sa mga mag-aaral, na nagpapakita kung ano ang ibig sabihin ng pagiging mahusay na mambabasa at ang mga pakinabang ng pagiging isa.<ref name="DayBamford1998">{{cite book|author1=Richard R. Day|author2=Julian Bamford|title=Extensive Reading in the Second Language Classroom|url=https://books.google.com/books?id=qo91VUx1TroC|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56829-6|language=en}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Edukasyon]] nytd8gezls07gy3dkvn62dk5rw8jvgx Computer graphics 0 161028 2236556 2098307 2026-10-24T07:02:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236556 wikitext text/x-wiki {{copyedit}} Ang '''komputasyong grapiko''' ay mga imahe na nilikha sa pamamagitan ng [[komputadora]]. Kasama sa mga imaheng ito ang mga diyagrama, animasyon ng kartun (pagpapagalaw ng guhit-larawan) at mga mukhang totoong mga litrato. Ang proseso ng pagguhit, pagkulay, pagmanipula ng mga litrato sa komputadora ay maaari na ring tawagin bilang komputasyong grapiko. Ang [[komputadora]]ng grapiko ay nagagawa nitong makatulong sa paglikom, pagpapakita, at pagintindi ng mga impormasyong ng mas madali at mas mabisa. Ang komputadora grapika ay ay kayang mag pakita ng mga larawan ng mga bagay at mga proseso na hindi maaaring makita ng normal na kaparaanan, tulad ng sa loob ng isang molekula o kung ano ang nangyayari sa loob ng isang [[itim na butas]]. Ang grapika komputasyon ay may maraming pinagagamitan sa iba't ibang larangan. Ang mga negosyo ay umaayon sa takbo ng benta na kinakailangan ng mga tsart at mga graps na gawa ng mga komputadora. Ang grapika komputasyon ay nakatutulong rin sa mga enhinyero upang makalikha at masubukan ang kanilang mga disenyo tulad ng mga kotse at mga eroplano. Sa pamamagitan rin ng grapika komputasyon, ang mga arkitekto ay maaari nilang makita ang mga ginawang mga disenyo ng mga gusali kasama na ang mga sukat sa iba't ibang anggulo. Ang mga siyentipiko rin ay gumagamit ng grapika komputasyon para idisenyo ang mga molekula ng gamot, para makita ang takbo ng panahon, at upang subukan ang kanilang mga teoriya kung paano nabuo ang kalawakan. Ang mga duktor naman ay gumagamit rin ng mga imahe mula sa komputadora upang makita ang mga tumor o iba pang problema sa loob ng katawan ng tao upang maplano ang tamang paraan nang paggagamot nito. Ang grapika komputasyon din ay ginagamit s larangan ng sining, sa paggagawa ng mga kartun, mga epektong natatangi o espesyal sa mga pelikula at pati na rin sa mga larong bidyo. == Mga sanggunian == *http://www.wisegeek.com/what-are-computer-graphics.htm *http://www.collegeboard.com/csearch/majors_careers/profiles/majors/11.0803.html *http://www.cg.tu-berlin.de/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110415122922/http://www.cg.tu-berlin.de/ |date=2011-04-15 }} *http://www.ee.oulu.fi/~kapu/cg_course/bigfiles/1_gfxprg_4.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923082619/http://www.ee.oulu.fi/~kapu/cg_course/bigfiles/1_gfxprg_4.pdf |date=2011-09-23 }} *https://web.archive.org/web/20110812093330/http://www.graphics.cornell.edu/online/tutorial/ [[Kategorya:Agham pangkompyuter]] https://web.archive.org/web/20220202094533/https://www.graphics.cornell.edu/about/what-computer-graphics {{stub|Agham}} [[ar:رسوميات حاسوبية]] [[az:Kompüter qrafikası]] [[bg:Компютърна графика]] [[bn:কম্পিউটার গ্রাফিক্‌স]] [[bs:Računarska grafika]] [[ca:Infografia]] [[cs:Počítačová grafika]] [[da:Computergrafik]] [[de:Computergrafik]] [[el:Γραφικά υπολογιστών]] [[en:Computer graphics]] [[eo:Komputila grafiko]] [[es:Computación gráfica]] [[fa:گرافیک رایانه‌ای]] [[fi:Tietokonegrafiikka]] [[fr:Infographie]] [[he:גרפיקה ממוחשבת]] [[hi:कंप्यूटर ग्राफिक्स]] [[hr:Računalna grafika]] [[hu:Számítógépes grafika]] [[id:Grafika komputer]] [[it:Computer grafica]] [[ja:コンピュータグラフィックス]] [[ko:컴퓨터 그래픽스]] [[lt:Kompiuterinė grafika]] [[nl:Computergraphics]] [[no:Datagrafikk]] [[pl:Grafika komputerowa]] [[pt:Computação gráfica]] [[ro:Grafică computerizată]] [[ru:Компьютерная графика]] [[scn:Computer Grafica]] [[simple:Computer graphics]] [[sk:Počítačová grafika]] [[sr:Рачунарска графика]] [[sv:Datorgrafik]] [[ta:கணினி வரைகலை]] [[tk:Kompýuter grafikasy]] [[uk:Комп'ютерна графіка]] [[ur:شمارندی تخطیط]] [[vi:Đồ họa máy tính]] [[zh:计算机图形]] r8c71y5o2ie4tcyn0mdgt1fha1q8w54 Reseptor na 5-HT 0 167868 2236616 2228598 2026-10-24T08:50:52Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236616 wikitext text/x-wiki Ang mga '''reseptor na 5-HT''' (sa Ingles ay '''5-hydroxytryptamine receptors''' o '''5-HT receptors''' o '''serotonin receptors''') ang pangkat ng mga [[pinagdugtong ng G protina na mga reseptor]](G protein-coupled receptor o GPCR) at [[binabakuran-ng-ligandong kanelo ng ion]](ligand-gated ion channels o LGIC) na matatagpuan sa sentral at periperal na [[sistemang nerbiyos]]. Ang mga ito ay tagapamagitan ng parehong nagpapanabik(excitatory) at nagpipigil(inhibitory) na neurotransmisyon. Ang mga reseptor na 5-HT ay pinapagana ng [[serotoninn]] na umaasal bilang mga natural na [[ligando]] ng mga ito. Ang mga reseptor na 5-HT ay nangangasiwa sa paglabas ng maraming mga [[neurotransmitter]] gaya ng [[glutamate]], [[GABA]], [[dopamino]](dopamine), [[epineprino]](epinephrine) /[[norepineprino]](norepinephrine), [[acetylcholine]] gayundin ang maraming mga [[hormone]] kabilang ang [[oxytocin]], [[prolactin]], [[vasopressin]], [[cortisol]], [[corticotropin]] at substansiyang P bukod sa iba pa. Ang mga reseptor na 5-HT ay umiimpluwensiya sa iba't ibang mga prosesong biolohikal at neurolohikal gaya ng [[agresyon]], [[pagkabalisa]](anxiety), [[gana]](appetite), [[kognisyon]], [[pagkatuto]], [[memorya]], [[damdamin]](mood), [[nausea]], [[pagtulog]] at [[termoregulasyon]]. Ang mga reseptor na 5-HT ang inaasinta(target) ng iba't ibang mga parmasyutikal at mga ilegal na droga kabilang ang [[antidepressant]], [[antisikotiko]], [[anorektiko]], [[antiemetiko]], mga ahenteng [[gastroprokinetiko]], mga ahenteng nagpapalis ng [[migraine]], [[halusiheniko]], at [[entaktoheno]]. Ang mga drogang ito ay tinatawag na [[Agonista ng reseptor na 5-HT|agonista]]. Sa kabaligtaran, ang mga droga namang humaharang sa pagpapagana ng mga reseptor na 5-HT ay tinatawag na mga ''antagonista'' ==Mga pamilya ng reseptor na 5-HT== {| class="wikitable" | '''Pamilya''' || '''Uri''' || '''Mekanismo''' || '''Potensiyal''' |- | '''[[5-HT1|5-HT<sub>1</sub>]]''' || pinagdugtong ng protinang-[[Gi alpha subunit|G<sub>i</sub>/G<sub>o</sub>]]. || Nagbabawas ng lebel sa [[selula]] ng [[cyclic adenosine monophosphate|cAMP]]. || Nagpipigil |- | '''[[5-HT2|5-HT<sub>2</sub>]]''' || pinagdugtong ng protinang-[[Gq protein|G<sub>q</sub>/G<sub>11</sub>]]. || Nagdadagdag ng lebel sa [[selula]] ng [[inositol trisphosphate|IP<sub>3</sub>]] and [[diglyceride|DAG]]. || Nagpapanabik |- | '''[[5-HT3|5-HT<sub>3</sub>]]''' || Binabakuran ng ligandong [[sodium|Na<sup>+</sup>]] at [[potassium|K<sup>+</sup>]] na [[kanelong ion|kanelong kasyon]]. || Nagsasagawa ng [[depolarisasyon]] sa [[membrano ng plasma]]. || Nagpapanabik |- | '''[[5-HT4|5-HT<sub>4</sub>]]''' || pinagdugtong ng protinang-[[G(s)alpha|G<sub>s</sub>]]. || Nagdadagdag ng lebel sa [[selula]] ng [[cyclic adenosine monophosphate|cAMP]]. || Nagpapanabik |- | '''[[5-HT5A|5-HT<sub>5</sub>]]''' || pinagdugtong ng protinang-[[Gi alpha subunit|G<sub>i</sub>/G<sub>o</sub>]].<ref name="pmid9865521">{{cite journal | author = Francken BJ, Jurzak M, Vanhauwe JF, Luyten WH, Leysen JE. | title = The human 5-ht5A receptor couples to Gi/Go proteins and inhibits adenylate cyclase in HEK 293 cells. | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 361 | issue = 2–3 | pages = 299–309 | year = 1998 | pmid = 9865521 | doi = 10.1016/S0014-2999(98)00744-4 }}</ref> || Nagbabawas ng lebel sa [[selula]] ng [[cyclic adenosine monophosphate|cAMP]]. || Nagpipigil |- | '''[[5-HT6|5-HT<sub>6</sub>]]''' || pinagdugtong ng protinang-[[G(s)alpha|G<sub>s</sub>]]. || Nagdadagdag ng lebel sa [[selula]] ng [[cyclic adenosine monophosphate|cAMP]]. || Nagpapanabik |- | '''[[5-HT7|5-HT<sub>7</sub>]]''' || pinagdugtong ng protinang-[[G(s)alpha|G<sub>s</sub>]]. || Nagdadagdag ng lebel sa [[selula]] ng [[cyclic adenosine monophosphate|cAMP]]. || Nagpapanabik |} ===Mga pang-ilalim na uri=== Sa loob ng mga pangkalahatang klaseng ito ng mga reseptor na 5-HT, ang ilang mga spesipikong uri ay pinangkat ayon sa katangian ng mga ito: <ref name="urlSerotonin Receptor Subtypes and Ligands">{{cite web | url = http://www.acnp.org/g4/GN401000039/Ch039.html | title = Serotonin Receptor Subtypes and Ligands | accessdate = 2008-04-11 | author = Glennon RA, Dukat M, Westkaemper RB | authorlink = | author2 = | date = 2000-01-01 | work = | publisher = American College of Neurophyscopharmacology | pages = | language = | archiveurl = | archivedate = | quote = }}</ref><ref name="urlIUPHAR DATABASE | 5-HYDROXYTRYPTAMINE RECEPTORS">{{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1288 | title = 5-Hydroxytryptamine Receptors | accessdate = 2008-04-11 | author = | authorlink = | author2 = | date = | format = | work = IUPHAR Receptor Database | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology | pages = | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160601111735/http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1288 | archivedate = 2016-06-01 | quote = | url-status = dead }}</ref><ref name="Wesolowska_2002">{{cite journal |author=Wesolowska A |title=In the search for selective ligands of 5-HT<sub>5</sub>, 5-HT<sub>6</sub> and 5-HT<sub>7</sub> serotonin receptors |journal=Polish Journal of Pharmacology |volume=54 |issue=4 |pages=327–41 |year=2002 |pmid=12523486 |url=http://www.if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2002/4_327.pdf |format=PDF |access-date=2011-11-14 |archive-date=2023-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919082333/http://if-pan.krakow.pl/pjp/pdf/2002/4_327.pdf |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |colspan=6| '''Buod ng mga reseptor na 5-HT''' |- ! Reseptor ! [[Gene]] ! Distribusyon ! Tungkulin ! [[Agonista]] ! [[Antagonista]] |- ! [[5-HT1A receptor|5-HT<sub>1A</sub>]] | * {{Gene|HTR1A}} | * [[besel ng dugo]] * CNS | * Addiction <ref name="pmid7862892">{{cite journal | author = Tomkins DM, Higgins GA, Sellers EM | title = Low doses of the 5-HT1A agonist 8-hydroxy-2-(di-n-propylamino)-tetralin (8-OH DPAT) increase ethanol intake | url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_1994-06_115_1-2/page/173 | journal = Psychopharmacology (Berl). | volume = 115 | issue = 1–2 | pages = 173–9 | year = 1994 | pmid = 7862892 | doi = 10.1007/BF02244769 }}</ref><ref name="pmid17316955">{{cite journal | author = Müller CP, Carey RJ, Huston JP, De Souza Silva MA | title = Serotonin and psychostimulant addiction: focus on 5-HT1A-receptors | journal = Prog Neurobiol. | volume = 81 | issue = 3 | pages = 133–78 | year = 2007 | pmid = 17316955 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2007.01.001 }}</ref><ref name="pmid15713268">{{cite journal | author = Carey RJ, DePalma G, Damianopoulos E, Shanahan A, Müller CP, Huston JP | title = Evidence that the 5-HT1A autoreceptor is an important pharmacological target for the modulation of cocaine behavioral stimulant effects | journal = Brain Res. | volume = 1034 | issue = 1–2 | pages = 162–71 | year = 2005 | pmid = 15713268 | doi = 10.1016/j.brainres.2004.12.012 }}</ref> * Agresyon<ref name="pmid16310183">{{cite journal | author = de Boer SF, Koolhaas JM | title = 5-HT1A and 5-HT1B receptor agonists and aggression: a pharmacological challenge of the serotonin deficiency hypothesis | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 526 | issue = 1–3 | pages = 125–39 | year = 2005 | pmid = 16310183 | doi = 10.1016/j.ejphar.2005.09.065 }}</ref> * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid9724773">{{cite journal | author = Parks CL, Robinson PS, Sibille E, Shenk T, Toth M | title = Increased anxiety of mice lacking the serotonin1A receptor | journal = Proc Natl Acad Sci U S A. | volume = 195 | issue = 18 | pages = 10734–9 | year = 1998 | pmid = 9724773 | pmc = 27964 | doi=10.1073/pnas.95.18.10734}}</ref> * Gana(Appetite)<ref name="pmid17609739">{{cite journal | author = Ebenezer IS, Arkle MJ, Tite RM | title = 8-Hydroxy-2-(di-n-propylamino)-tetralin inhibits food intake in fasted rats by an action at 5-HT1A receptors | journal = Methods Find Exp Clin Pharmacol. | volume = 29 | issue = 4 | pages = 269–72 | year = 1998 | pmid = 17609739 | doi = 10.1358/mf.2007.29.4.1075362 }}</ref> * [[Presyur ng dugo]]<ref name="pmid2842163">{{cite journal | author = Wouters W, Tulp MT, Bevan P | title = Flesinoxan lowers blood pressure and heart rate in cats via 5-HT1A receptors | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 149 | issue = 3 | pages = 213–23 | year = 1998 | pmid = 2842163 | doi = 10.1016/0014-2999(88)90651-6 }}</ref><ref name="pmid18667366">{{cite journal | author = Horiuchi J, McDowall LM, Dampney RA | title = Role of 5-HT(1A) receptors in the lower brainstem on the cardiovascular response to dorsomedial hypothalamus activation | journal = Auton Neurosci. | volume = 142 | issue = 1–2 | pages = 71–6 | year = 2008 | pmid = 18667366 | doi = 10.1016/j.autneu.2008.06.004 }}</ref> * Cardiovascular Function<ref name="pmid15802554">{{cite journal | author = Nalivaiko E, Ootsuka Y, Blessing WW. | title = Activation of 5-HT1A receptors in the medullary raphe reduces cardiovascular changes elicited by acute psychological and inflammatory stresses in rabbits | journal = Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. | volume = 289 | issue = 2 | pages = R596–R604 | year = 2005 | pmid = 15802554 | doi = 10.1152/ajpregu.00845.2004 }}</ref> * Emesis<ref name="pmid8013549">{{cite journal | author = Lucot JB. | title = Antiemetic effects of flesinoxan in cats: comparisons with 8-hydroxy-2-(di-n-propylamino)tetralin | url = https://archive.org/details/sim_european-journal-pharmacology_1994-02-21_253_1-2/page/53 | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 253 | issue = 1–2 | pages = 53–60 | year = 1994 | pmid = 8013549 | doi = 10.1016/0014-2999(94)90756-0 }}</ref> * Pagtibok ng puso <ref name="pmid2842163"/><ref name="pmid18667366"/> * Impulsibidad<ref name="pmid15688093">{{cite journal | author = Winstanley CA, Theobald DE, Dalley JW, Robbins TW. | title = Interactions between serotonin and dopamine in the control of impulsive choice in rats: therapeutic implications for impulse control disorders | journal = Neuropsychopharmacology. | volume = 30 | issue = 4 | pages = 669–682 | year = 2005 | pmid = 15688093 | doi = 10.1038/sj.npp.1300610 }}</ref> * Memorya<ref name="pmid18394726">{{cite journal | author = Ogren SO, Eriksson TM, Elvander-Tottie E, D'Addario C, Ekström JC, Svenningsson P, Meister B, Kehr J, Stiedl O | title = The role of 5-HT(1A) receptors in learning and memory | journal = Behav Brain Res. | volume = 195 | issue = 1 | pages = 54–77 | year = 2008 | pmid = 18394726 | doi = 10.1016/j.bbr.2008.02.023 }}</ref><ref name="pmid12562581">{{cite journal | author = Yasuno F, Suhara T, Nakayama T, Ichimiya T, Okubo Y, Takano A, Ando T, Inoue M, Maeda J, Suzuki K | title = Inhibitory effect of hippocampal 5-HT1A receptors on human explicit memory | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2003-02_160_2/page/334 | journal = Am J Psychiatry | volume = 160 | issue = 2 | pages = 334–40 | year = 2003 | pmid = 12562581 | doi = 10.1176/appi.ajp.160.2.334 }}</ref> * Damdamin(Mood)<ref name="pmid2883013">{{cite journal | author = Kennett GA, Dourish CT, Curzon G | title = Antidepressant-like action of 5-HT1A agonists and conventional antidepressants in an animal model of depression | url = https://archive.org/details/sim_european-journal-pharmacology_1987-02-24_134_3/page/265 | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 134 | issue = 3 | pages = 265–74 | year = 1987 | pmid = 2883013 | doi = 10.1016/0014-2999(87)90357-8 }}</ref> * Nausea<ref name="pmid8013549"/> * Nosisepsiyon<ref name="pmid12595749">{{cite journal | author = Bardin L, Tarayre JP, Malfetes N, Koek W, Colpaert FC. | title = Profound, non-opioid analgesia produced by the high-efficacy 5-HT(1A) agonist F 13640 in the formalin model of tonic nociceptive pain | journal = Pharmacology. | volume = 67 | issue = 4 | pages = 182–194 | year = 2003 | pmid = 12595749 | doi = 10.1159/000068404 }}</ref> * [[Ereksiyon ng titi]](Penile Erection)<ref name="pmid9085055">{{cite journal | author = Millan MJ, Perrin-Monneyron S | title = Potentiation of fluoxetine-induced penile erections by combined blockade of 5-HT1A and 5-HT1B receptors | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 321 | issue = 3 | pages = 11–3 | year = 1997 | pmid = 9085055 | doi=10.1016/S0014-2999(97)00050-2}}</ref> * Dilasyon ng pupil ng mata<ref name="pmid8982715">{{cite journal | author = Prow MR, Martin KF, Heal DJ | title = 8-OH-DPAT-induced mydriasis in mice: a pharmacological characterisation | url = https://archive.org/details/sim_european-journal-pharmacology_1996-12-12_317_1/page/21 | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 317 | issue = 1 | pages = 21–8 | year = 1996 | pmid = 8982715 | doi = 10.1016/S0014-2999(96)00693-0 }}</ref> * Respirasyon<ref name="pmid16166206">{{cite journal | author = Meyer LC, Fuller A, Mitchell D | title = Zacopride and 8-OH-DPAT reverse opioid-induced respiratory depression and hypoxia but not catatonic immobilization in goats | journal = American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology | volume = 290 | issue = 2 | pages = R405–13 | year = 2006 | month = February | pmid = 16166206 | doi = 10.1152/ajpregu.00440.2005 | url = | issn = }}</ref> * Pag-aasal na sekswal<ref name="pmid11965359">{{cite journal | author = Popova NK, Amstislavskaya TG | title = Involvement of the 5-HT(1A) and 5-HT(1B) serotonergic receptor subtypes in sexual arousal in male mice | url = https://archive.org/details/sim_psychoneuroendocrinology_2002-07_27_5/page/609 | journal = Psychoneuroendocrinology | volume = 27 | issue = 5 | pages = 609–18 | year = 2002 | pmid = 11965359 | doi = 10.1016/S0306-4530(01)00097-X }}</ref> * Tulog<ref name="pmid10607047">{{cite journal | author = Monti JM, Jantos H | title = Dose-dependent effects of the 5-HT1A receptor agonist 8-OH-DPAT on sleep and wakefulness in the rat | journal = J Sleep Res. | volume = 1 | issue = 3 | pages = 169–175 | year = 1992 | pmid = 10607047 | doi = 10.1111/j.1365-2869.1992.tb00033.x }}</ref> * Sosyabilidad(Pagiging masalimuha sa ibang tao)<ref name="pmid17383105">{{cite journal | author = Thompson MR, Callaghan PD, Hunt GE, Cornish JL, McGregor IS | title = A role for oxytocin and 5-HT(1A) receptors in the prosocial effects of 3,4 methylenedioxymethamphetamine ("ecstasy") | journal = Neuroscience | volume = 146 | issue = 2 | pages = 509–14 | year = 2007 | pmid = 17383105 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.02.032 }}</ref> * Termoregulasyon<ref name="pmid2951611">{{cite journal | author = Gudelsky GA, Koenig JI, Meltzer HY | title = Thermoregulatory responses to serotonin (5-HT) receptor stimulation in the rat. Evidence for opposing roles of 5-HT2 and 5-HT1A receptors | journal = Neuropharmacology | volume = 25 | issue = 12 | pages = 1307–13 | year = 1986 | pmid = 2951611 | doi = 10.1016/0028-3908(86)90101-2 }}</ref> * Basokontriksiyon<ref name="pmid16455061">{{cite journal | author = Ootsuka Y, Blessing WW. | title = Activation of 5-HT1A receptors in rostral medullary raphé inhibits cutaneous vasoconstriction elicited by cold exposure in rabbits | journal = Brain Res. | volume = 1073-1074 | pages = 252–61 | year = 2006 | pmid = 16455061 | doi = 10.1016/j.brainres.2005.12.031 }}</ref> | <!--5-HT1A AGONISTs--> * [[5-Carboxamidotryptamine|5-CT]] * [[8-OH-DPAT]] * [[Aripiprazole]] * [[Buspirone]]<ref name=pharmamotion>[http://pharmamotion.com.ar/serotonin-5ht-receptors-agonists-antagonist/ pharmamotion.com > Serotonin (5-HT): receptors, agonists and antagonists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090915175552/http://pharmamotion.com.ar/serotonin-5ht-receptors-agonists-antagonist/ |date=2009-09-15 }} By Flavio Guzmán, M.D. on 9/08/09</ref> ([[anxiolytic]] and [[antidepressant]])<ref name=pharmamotion/> * [[Cannabidiol]] * [[Clozapine]] * [[Dihydroergotamine]] * [[Eltoprazine]] * [[Ergotamine]] * [[Flesinoxan]] * [[Flibanserin]] * [[Gepirone]] * [[Ipsapirone]] * [[Methysergide]] * [[Nefazodone]] * [[Psilocin]] * [[Quetiapine]] * [[RU 24969]] * [[Tandospirone]] * [[Trazodone]] * [[Urapidil]] * [[Xaliproden]] * [[Yohimbine]] * [[Ziprasidone]] |<!--5-HT1A ANTAGONISTs--> * [[Alprenolol]] * [[Asenapine]] * [[BMY 7378]] * [[Cyanopindolol]] * [[Iodocyanopindolol]] * [[Lecozotan]] * [[Methiothepin]] * [[NAN-190]] * [[Nebivolol]] * [[Oxprenolol]] * [[Pindolol]] * [[Propanolol]] * [[Robalzotan]] * [[S15535]] * [[Spiperone]] * [[TFMPP]] * [[UH-301]] * [[WAY-100,135]] * [[WAY-100,635]] * [[Mefway]] |- ! [[5-HT1B receptor|5-HT<sub>1B</sub>]] | * {{Gene|HTR1B}} | * Blood Vessels * CNS | * Addiction <ref name="pmid10027505">{{cite journal | author = Harrison AA, Parsons LH, Koob GF, Markou A | title = RU 24969, a 5-HT1A/1B agonist, elevates brain stimulation reward thresholds: an effect reversed by GR 127935, a 5-HT1B/1D antagonist | url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_1999-01_141_3/page/242 | journal = Psychopharmacology (Berl). | volume = 141 | issue = 3 | pages = 242–50 | year = 1999 | pmid = 10027505 | doi = 10.1007/s002130050831 }}</ref> * Agresyon<ref name="pmid16310183"/> * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid15720791">{{cite journal | author = Chojnacka-Wójcik E, Klodzinska A, Tatarczynska E | title = The anxiolytic-like effect of 5-HT1B receptor ligands in rats: a possible mechanism of action | journal = J Pharm Pharmacol. | volume = 57 | issue = 2 | pages = 253–7 | year = 2005 | pmid = 15720791 | doi = 10.1211/0022357055399 }}</ref><ref name="pmid11888549">{{cite journal | author = Lin D, Parsons LH | title = Anxiogenic-like effect of serotonin(1B) receptor stimulation in the rat elevated plus-maze | url = https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_2002-04_71_4/page/581 | journal = Pharmacol Biochem Behav. | volume = 71 | issue = 4 | pages = 581–7 | year = 2002 | pmid = 11888549 | doi = 10.1016/S0091-3057(01)00712-2 }}</ref><ref name="pmid15577451">{{cite journal | author = Tatarczynska E, Klodzinska A, Stachowicz K, Chojnacka-Wójcik E | title = Effects of a selective 5-HT1B receptor agonist and antagonists in animal models of anxiety and depression | journal = Behav Pharmacol. | volume = 15 | issue = 8 | pages = 523–34 | year = 2004 | pmid = 15577451 | doi = 10.1097/00008877-200412000-00001 }}</ref> *Pagkatuto(Learning)<ref name="pmid18394658">{{cite journal | author = Eriksson TM, Madjid N, Elvander-Tottie E, Stiedl O, Svenningsson P, Ogren SO | title = Blockade of 5-HT 1B receptors facilitates contextual aversive learning in mice by disinhibition of cholinergic and glutamatergic neurotransmission | journal = Neuropharmacology | volume = 54 | issue = 7 | pages = 1041–50 | year = 2008 | pmid = 18394658 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2008.02.007 }}</ref> * Lokomosyon<ref name="pmid10454466">{{cite journal | author = McCreary AC, Bankson MG, Cunningham KA | title = Pharmacological studies of the acute and chronic effects of (+)-3, 4-methylenedioxymethamphetamine on locomotor activity: role of 5-hydroxytryptamine(1A) and 5-hydroxytryptamine(1B/1D) receptors | journal = J Pharmacol Exp Ther. | volume = 290 | issue = 3 | pages = 965–73 | year = 1999 | pmid = 10454466 }}</ref> * Memorya<ref name="pmid18394658"/> * Damdamin(Mood)<ref name="pmid15577451"/> * [[Ereksiyon ng titi]](Penile Erection)<ref name="pmid9085055"/> * Pag-aasal na sekswal<ref name="pmid11965359"/> * Basokontriksiyon |<!--5-HT1B AGONISTs--> * [[5-Carboxamidotryptamine|5-CT]] * [[CP-93,129]] * [[CP-94,253]] * [[Dihydroergotamine]] * [[Eltoprazine]] * [[Ergotamine]] * [[Methysergide]] * [[RU 24969]] * [[TFMPP]] * [[Triptans]]<ref name=pharmamotion/> ([[antimigraine]]<ref name=pharmamotion/>) ** [[Zolmitriptan]] ** [[Eletriptan]] ** [[Sumatriptan]] |<!--5-HT1B ANTAGONISTs--> * [[Alprenolol]] * [[AR-A000002]] * [[Asenapine]] * [[Cyanopindolol]] * [[GR 127935]] * [[Iodocyanopindolol]] * [[Isamoltane]] * [[Metergoline]] * [[Methiothepin]] * [[Oxprenolol]] * [[Pindolol]] * [[Propanolol]] * [[SB-216,641]] * [[Yohimbine]] |- ! [[5-HT1D receptor|5-HT<sub>1D</sub>]] | * {{Gene|HTR1D}} | * [[Besel ng dugo]] * CNS | * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid15820416">{{cite journal | author = Amital D, Fostick L, Sasson Y, Kindler S, Amital H, Zohar J | title = Anxiogenic effects of Sumatriptan in panic disorder: a double-blind, placebo-controlled study | journal = Eur Neuropsychopharmacol. | volume = 15 | issue = 3 | pages = 279–82 | year = 2005 | pmid = 15820416 | doi = 10.1016/j.euroneuro.2004.12.002 }}</ref><ref name="pmid8736648">{{cite journal | author = Feuerstein TJ, Hüring H, van Velthoven V, Lücking CH, Landwehrmeyer GB | title = 5-HT1D-like receptors inhibit the release of endogenously formed [3H]GABA in human, but not in rabbit, neocortex | url = https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_1996-05-17_209_3/page/210 | journal = Neurosci Lett. | volume =209 | issue = 3 | pages = 210–4 | year = 1996 | pmid = 8736648 | doi = 10.1016/0304-3940(96)12637-9 }}</ref> * Lokomosyon<ref name="pmid10454466"/> * Basokonstriksiyon |<!--5-HT1D AGONISTs--> * [[5-Carboxamidotryptamine|5-CT]] * [[Dihydroergotamine]] * [[Ergotamine]] * [[Methysergide]] * [[Triptans]]<ref name=pharmamotion/> ([[antimigraine]]<ref name=pharmamotion/>) ** [[Almotriptan]] ** [[Eletriptan]] ** [[Frovatriptan]] ** [[Naratriptan]] ** [[Rizatriptan]] ** [[Sumatriptan]] ** [[Zolmitriptan]] * [[Yohimbine]] |<!--5-HT1D ANTAGONISTs--> * [[BRL-15572]] * [[GR 127935]] * [[Ketanserin]] * [[Metergoline]] * [[Methiothepin]] * [[Rauwolscine]] * [[Ritanserin]] |- ! [[5-HT1e|5-HT<sub>1e</sub>]] putative receptor | * {{Gene|HTR1E}} | * [[Besel ng dugo]] * CNS | | * [[Eletriptan]] * [[Methysergide]] * [[Tryptamine]] | * [[Methiothepin]] |- ! [[5-HT1F|5-HT<sub>1F</sub>]] | * {{Gene|HTR1F}} | * CNS | * Migraine |<!--5-HT1F AGONISTs--> * LY334370 * COL-144 |- ! [[5-HT2A receptor|5-HT<sub>2A</sub>]] | * {{Gene|HTR2A}} | * Besel ng dugo * CNS * GI Tract * Platelet * PNS * Makinis na [[masel]] | *[[Adiksiyon]] (potentially modulating) <ref name="Bubar">[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17017968] Bubar MJ, Cunningham KA. Serotonin 5-HT2A and 5-HT2C receptors as potential targets for modulation of psychostimulant use and dependence. Curr Top Med Chem. 2006;6(18):1971-85.</ref> * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid9539263">{{cite journal | author = Schreiber R, Melon C, De Vry J | title = The role of 5-HT receptor subtypes in the anxiolytic effects of selective serotonin reuptake inhibitors in the rat ultrasonic vocalization test | url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_1998-02_135_4/page/383 | journal = Psychopharmacology (Berl). | volume = 135 | issue = 4 | pages = 383–91 | year = 1998 | pmid = 9539263 | doi = 10.1007/s002130050526 }}</ref> * Gana(Appetite) * Kognisyon * Imahinasyon * Pagkatuto * Memorya * Damdamin(Mood) * Persepsiyon * Pag-aasal na sekswal<ref name="pmid12097814">{{cite journal | author = Popova NK, Amstislavskaya TG | title = 5-HT2A and 5-HT2C serotonin receptors differentially modulate mouse sexual arousal and the hypothalamo-pituitary-testicular response to the presence of a female | url = https://archive.org/details/sim_neuroendocrinology_2002-07_76_1/page/28 | journal = Neuroendocrinology | volume = 76 | issue = 1 | pages = 28–34 | year = 2002 | pmid = 12097814 | doi = 10.1159/000063681 }}</ref> * Tulog<ref name="pmid16339018">{{cite journal | author = Popa D, Léna C, Fabre V, Prenat C, Gingrich J, Escourrou P, Hamon M, Adrien J | title = Contribution of 5-HT2 receptor subtypes to sleep-wakefulness and respiratory control, and functional adaptations in knock-out mice lacking 5-HT2A receptors | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2005-12-07_25_49/page/11230 | journal = J Neurosci. | volume = 25 | issue = 49 | pages = 11231–8 | year = 2005 | pmid = 16339018 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.1724-05.2005 }}</ref> * Termoregulasyon<ref name="pmid9106912">{{cite journal | author = Mazzola-Pomietto P, Aulakh CS, Tolliver T, Murphy DL | title = Functional subsensitivity of 5-HT2A and 5-HT2C receptors mediating hyperthermia following acute and chronic treatment with 5-HT2A/2C receptor antagonists| url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_1997-03_130_2/page/144 | journal = Psychopharmacology (Berl). | volume = 130 | issue = 2 | pages = 144–51 | year = 1997 | pmid = 9106912 | doi = 10.1007/s002130050222 }}</ref> * Vasoconstriction<ref name="pmid12654345">{{cite journal | author = Blessing WW, Seaman B. | title = 5-hydroxytryptamine(2A) receptors regulate sympathetic nerves constricting the cutaneous vascular bed in rabbits and rats | url = https://archive.org/details/neuroscience_2003_117_4/page/939 | journal = Neuroscience. | volume = 117 | issue = 4 | pages = 939–948 | year = 2003 | pmid = 12654345 | doi = 10.1016/S0306-4522(02)00810-2 }}</ref> |<!--5-HT2A AGONISTs--> * [[2C-B]] * [[5-MeO-DMT]] * [[Benzylpiperazine|BZP]] * [[Bufotenin]] * [[Dimethyltryptamine|DMT]] * [[2,5-Dimethoxy-4-methylamphetamine|DOM]] * [[Ergonovine]] * [[Lisuride]] * [[LSD]] * [[Mescaline]] * [[Myristicin]] * [[Psilocin]] * [[Psilocybin]] * [[TFMPP]] (partial agonist or antagonist) * [[Yohimbine]] |<!--5-HT2A ANTAGONISTs--> * [[Atypical antipsychotic]]s ** [[Clozapine]]<ref name=pharmamotion/> ** [[Olanzapine]] ** [[Quetiapine]] ** [[Risperidone]] ** [[Ziprasidone]] * [[Aripiprazole]] * [[Asenapine]] * [[Amitriptyline]] * [[Clomipramine]] * [[Cyproheptadine]] * [[Eplivanserin]] * [[Etoperidone]] * [[Iloperidone]] * [[Ketanserin]]<ref name=pharmamotion/> ([[antihypertensive]]<ref name=pharmamotion/>) * [[Methysergide]] * [[Mianserin]] * [[Mirtazapine]] * [[Nefazodone]] * [[Pimavanserin]] * [[Pizotifen]] * [[Ritanserin]] * [[Trazodone]] |- ! [[5-HT2B receptor|5-HT<sub>2B</sub>]] | * {{Gene|HTR2B}} | * Besel ng dugo * CNS * GI Tract * Platelets * PNS * Makinis na [[masel]] | * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid8730737">{{cite journal | author = Kennett GA, Bright F, Trail B, Baxter GS, Blackburn TP | title = Effects of the 5-HT2B receptor agonist, BW 723C86, on three rat models of anxiety | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-pharmacology_1996-04_117_7/page/1443 | journal = Br J Pharmacol. | volume = 117 | issue = 7 | pages = 1443–8 | year = 1996 | pmid = 8730737 | pmc = 1909458 }}</ref><ref name="pmid9225285">{{cite journal | author = Duxon MS, Kennett GA, Lightowler S, Blackburn TP, Fone KC | title = Activation of 5-HT2B receptors in the medial amygdala causes anxiolysis in the social interaction test in the rat | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_april-may-1997_36_4-5/page/601 | journal = Neuropharmacology | volume = 36 | issue = 4–5 | pages = 601–8 | year = 1997 | pmid = 9225285 | doi = 10.1016/S0028-3908(97)00042-7 }}</ref><ref name="pmid9886683">{{cite journal | author = Kennett GA, Trail B, Bright F | title = Anxiolytic-like actions of BW 723C86 in the rat Vogel conflict test are 5-HT2B receptor mediated | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_1998-12_37_12/page/1603 | journal = Neuropharmacology | volume = 37 | issue = 12 | pages = 1603–10 | year = 1998 | pmid = 9886683 | doi = 10.1016/S0028-3908(98)00115-4 }}</ref> *Gana(Appetite)<ref name="pmid9144661">{{cite journal | author = Kennett GA, Ainsworth K, Trail B, Blackburn TP | title = BW 723C86, a 5-HT2B receptor agonist, causes hyperphagia and reduced grooming in rats | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_1997-02_36_2/page/233 | journal = Neuropharmacology | volume = 36 | issue = 2 | pages = 233–9 | year = 1997 | pmid = 9144661 | doi = 10.1016/S0028-3908(96)00171-2 }}</ref> * Mga tungkuling kardiyobaskular * Motilidad na gastrointestinal<ref name="pmid11877320">{{cite journal | author = Borman RA, Tilford NS, Harmer DW, Day N, Ellis ES, Sheldrick RL, Carey J, Coleman RA, Baxter GS. | title = 5-HT(2B) receptors play a key role in mediating the excitatory effects of 5-HT in human colon in vitro | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-pharmacology_2002-03_135_5/page/1144 | journal = Br J Pharmacol. | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1144–1151 | year = 2002 | pmid = 11877320 | doi = 10.1038/sj.bjp.0704571 | pmc = 1573235 }}</ref> * Tulog<ref name="pmid16339018"/> * Basokonstriksiyon |<!--5-HT2B AGONISTs--> * [[BW-723C86]] * [[Fenfluramine]] * [[MDMA]] * [[Norfenfluramine]] * [[Ro60-0175]] |<!--5-HT2B ANTAGONISTs--> * [[Agomelatine]] * [[Asenapine]] * [[Benzylpiperazine|BZP]] * [[Ketanserin]] * [[Methysergide]] * [[Ritanserin]] * [[Tegaserod]] * [[Yohimbine]] |- ! [[5-HT2C receptor|5-HT<sub>2C</sub>]] | * {{Gene|HTR2C}} | * Besel ng dugo * CNS * GI Tract * Platelet * PNS * Makinis na masel | *Adiksiyon(Addiction). (potentially modulating)<ref name="Bubar"/> *Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid9225286">{{cite journal | author = Kennett GA, Wood MD, Bright F, Trail B, Riley G, Holland V, Avenell KY, Stean T, Upton N, Bromidge S, Forbes IT, Brown AM, Middlemiss DN, Blackburn TP | title = SB 242084, a selective and brain penetrant 5-HT2C receptor antagonist | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_april-may-1997_36_4-5/page/609 | journal = Neuropharmacology. | volume = 36 | issue = 4–5 | pages = 609–20 | year = 1997 | pmid = 9225286 | doi = 10.1016/S0028-3908(97)00038-5 }}</ref><ref name="pmid15289999">{{cite journal | author = Millan MJ, Brocco M, Gobert A, Dekeyne A | title = Anxiolytic properties of agomelatine, an antidepressant with melatoninergic and serotonergic properties: role of 5-HT2C receptor blockade | url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_2005-02_177_4/page/448 | journal = Psychopharmacology (Berl). | volume = 177 | issue = 4 | pages = 448–58 | year = 2005 | pmid = 15289999 | doi = 10.1007/s00213-004-1962-z }}</ref><ref name="pmid18523738">{{cite journal | author = Millan MJ, Brocco M, Gobert A, Dekeyne A | title = S32006, a novel 5-HT2C receptor antagonist displaying broad-based antidepressant and anxiolytic properties in rodent models | url = https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_2008-09_199_4/page/549 | journal = Psychopharmacology (Berl). | volume = 199 | issue = 4 | pages = 549–68 | year = 2008 | pmid = 18523738 | doi = 10.1007/s00213-008-1177-9 }}</ref> * Gana(Appetite) * Motilidad na gastrointestinal <ref name="pmid19058784">{{cite journal | author = Fujitsuka N, Asakawa A, Hayashi M, Sameshima M, Amitani H, Kojima S, Fujimiya M, Inui A. | title = Selective serotonin reuptake inhibitors modify physiological gastrointestinal motor activities via 5-HT2c receptor and acyl ghrelin | journal = Biol Psychiatry. | volume = 65 | issue = 9 | pages = 748–759 | year = 2009 | pmid = 19058784 | doi = 10.1016/j.biopsych.2008.10.031 }}</ref> * Lokomosyon * Damdamin(Mood)<ref name="pmid15289999"/><ref name="pmid18523738"/> * Ereksiyon ng titi(Penile Erection)<ref name="pmid9151932">{{cite journal | author = Millan MJ, Peglion JL, Lavielle G, Perrin-Monneyron S | title = 5-HT2C receptors mediate penile erections in rats: actions of novel and selective agonists and antagonists | url = https://archive.org/details/sim_european-journal-pharmacology_1997-04-23_325_1/page/9 | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 325 | issue = 1 | pages = 9–12 | year = 1997 | pmid = 9151932 | doi = 10.1016/S0014-2999(97)89962-1 }}</ref><ref name="pmid8001637">{{cite journal | author = Stancampiano R, Melis MR, Argiolas A | title = Penile erection and yawning induced by 5-HT1C receptor agonists in male rats: relationship with dopaminergic and oxytocinergic transmission | url = https://archive.org/details/sim_european-journal-pharmacology_1994-08-11_261_1-2/page/149 | journal = Eur J Pharmacol. | volume = 261 | issue = 1–2 | pages = 149–55 | year = 1994 | pmid = 8001637 | doi = 10.1016/0014-2999(94)90313-1 }}</ref> * Pag-aasal na sekswal<ref name="pmid12097814"/> * Tulog<ref name="pmid12431861">{{cite journal | author = Frank MG, Stryker MP, Tecott LH | title = Sleep and sleep homeostasis in mice lacking the 5-HT2c receptor | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 27 | issue = 5 | pages = 869–73 | year = 2002 | pmid = 12431861 | doi = 10.1016/S0893-133X(02)00353-6 | pmc = 2452994 }}</ref> * Termoregulasyon<ref name="pmid9106912"/> * Basokonstriksiyon |<!--5-HT2C AGONISTs--> * [[A-372,159]] * [[AL-38022A]] * [[Aripiprazole]] * [[Ergonovine]] * [[Lorcaserin]] * [[Ro60-0175]] * [[TFMPP]] * [[Trazodone]]<ref name=pharmamotion/> ([[hypnotic]]<ref name=pharmamotion/>) * [[YM-348]] |<!--5-HT2C ANTAGONISTs--> * [[Agomelatine]]<ref name=pharmamotion/> ([[antidepressant]]<ref name=pharmamotion/>) * [[Amitriptyline]] * [[Asenapine]] * [[Clomipramine]] * [[Clozapine]]<ref name=pharmamotion/> ([[antipsychotic]]<ref name=pharmamotion/>) * [[Cyproheptadine]] * [[Dimebolin]] * [[Eltoprazine]] * [[Etoperidone]] * [[Fluoxetine]] * [[Iloperidone]] * [[Ketanserin]]<ref name=pharmamotion/> ([[antihypertensive]]<ref name=pharmamotion/>) * [[Lisuride]] * [[Methysergide]]<ref name=Rang187>{{cite book |author=Rang, H. P. |title=Pharmacology |url=https://archive.org/details/isbn_9788181479174 |publisher=Churchill Livingstone |location=Edinburgh |year=2003 |pages= |isbn=0-443-07145-4 |oclc= |doi=}} Page 187</ref> * [[Mianserin]] * [[Mirtazapine]] * [[Nefazodone]] * [[Olanzapine]] * [[Quetiapine]] * [[Risperidone]] * [[Ritanserin]] * [[Trazodone]] * [[Ziprasidone]] |- ! [[5-HT3 receptor|5-HT<sub>3</sub>]] | * {{Gene|HTR3A}} * {{Gene|HTR3B}} * {{Gene|HTR3C}} * {{Gene|HTR3D}} * {{Gene|HTR3E}} | * CNS * GI Tract * PNS | * Adiksiyon * Pagkabalisa(Anxiety) * Emesis * Motilidad na gastrointestinal * Pagkatuto<ref name="pmid8115433">{{cite journal | author = Pitsikas N, Brambilla A, Borsini F. | title = Effect of DAU 6215, a novel 5-HT3 receptor antagonist, on scopolamine-induced amnesia in the rat in a spatial learning task | url = https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_1994-01_47_1/page/95 | journal = Pharmacol Biochem Behav. | volume = 47 | issue = 1 | pages = 95–99 | year = 1994 | pmid = 8115433 | doi = 10.1016/0091-3057(94)90116-3 }}</ref> * Memorya<ref name="pmid8115433"/> * Nausea |<!--5-HT3 AGONISTs--> * [[2-methyl-5-hydroxytryptamine|2-Methyl-5-HT]] * [[Benzylpiperazine|BZP]] * [[Quipazine]] * [[RS-56812]] |<!--5-HT3 ANTAGONISTs--> * [[Alosetron]] * Several [[antiemetics]]<ref name=pharmamotion/> ** [[Dolasetron]] ** [[Ondansetron]]<ref name=pharmamotion/> ** [[Granisetron]] ** [[Tropisetron]] * [[Clozapine]] * [[Memantine]] * [[Metoclopramide]] * [[Mianserin]] * [[Mirtazapine]] * [[Olanzapine]] * [[Quetiapine]] |- ! [[5-HT4 receptor|5-HT<sub>4</sub>]] | * {{Gene|HTR4}} | * CNS * GI Tract * PNS | * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid14676321">{{cite journal | author = Smriga M, Torii K | title = L-Lysine acts like a partial serotonin receptor 4 antagonist and inhibits serotonin-mediated intestinal pathologies and anxiety in rats | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-12-23_100_26/page/15370 | journal = Proc Natl Acad Sci U S A. | volume = 100 | issue = 26 | pages = 15370–5 | year = 2003 | pmid = 14676321 | doi = 10.1073/pnas.2436556100 | pmc = 307574 }}</ref><ref name="pmid9225297">{{cite journal | author = Kennett GA, Bright F, Trail B, Blackburn TP, Sanger GJ | title = Anxiolytic-like actions of the selective 5-HT4 receptor antagonists SB 204070A and SB 207266A in rats | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_april-may-1997_36_4-5/page/707 | journal = Neuropharmacology | volume = 36 | issue = 4–5 | pages = 707–12 | year = 1997 | pmid = 9225297 | doi = 10.1016/S0028-3908(97)00037-3 }}</ref> * Gana(Appetite)<ref name="pmid17913892">{{cite journal | author = Jean A, Conductier G, Manrique C, Bouras C, Berta P, Hen R, Charnay Y, Bockaert J, Compan V | title = Anorexia induced by activation of serotonin 5-HT4 receptors is mediated by increases in CART in the nucleus accumbens | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-10-09_104_41/page/16335 | journal = Proc Natl Acad Sci U S A. | volume = 104 | issue = 41 | pages = 16335–40 | year = 2007 | pmid = 17913892 | doi = 10.1073/pnas.0701471104 | pmc = 2042207 }}</ref><ref name="pmid15146954">{{cite journal | author = J Soc Biol. | title = Compan V, Charnay Y, Dusticier N, Daszuta A, Hen R, Bockaert J | journal = J Soc Biol. | volume = 198 | issue = 1 | pages = 37–49 | year = 2004 | pmid = 15146954 | last2 = Charnay | first2 = Y | last3 = Dusticier | first3 = N | last4 = Daszuta | first4 = A | last5 = Hen | first5 = R | last6 = Bockaert | first6 = J }}</ref> * Motilidad na gastrointestinal * Pagkatuto<ref name="Meneses A, Hong E 1997 347–51">{{cite journal |author=Meneses A, Hong E |title=Effects of 5-HT4 receptor agonists and antagonists in learning |url=https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_1997-03_56_3/page/347 |journal=Pharmacol Biochem Behav |volume=56 |issue=3 |pages=347–51 |year=1997 |pmid=9077568 |doi=10.1016/S0091-3057(96)00224-9}}</ref><ref name="pmid9225295">{{cite journal | author = Fontana DJ, Daniels SE, Wong EH, Clark RD, Eglen RM | title = The effects of novel, selective 5-hydroxytryptamine (5-HT)4 receptor ligands in rat spatial navigation | url = https://archive.org/details/sim_neuropharmacology_april-may-1997_36_4-5/page/n278 | journal = Neuropharmacology | volume = 36 | issue = 4–5 | pages = 689–96 | year = 1997 | pmid = 9225295 | doi = 10.1016/S0028-3908(97)00055-5 }}</ref> * Memorya<ref name="Meneses A, Hong E 1997 347–51"/><ref name="pmid9225295"/><ref name="pmid9732367">{{cite journal | author = Fontana DJ, Daniels SE, Wong EH, Clark RD, Eglen RM | title = Role of 5-HT4 receptors in the mouse passive avoidance test | journal = J Pharmacol Exp Ther. | volume = 286 | issue = 3 | pages = 1115–21 | year = 1998 | pmid = 9732367 }}</ref> * Damdamin(Mood)<ref name="pmid17785179">{{cite journal | author = Lucas G, Rymar VV, Du J, Mnie-Filali O, Bisgaard C, Manta S, Lambas-Senas L, Wiborg O, Haddjeri N, Piñeyro G, Sadikot AF, Debonnel G | title = Serotonin(4) (5-HT(4)) receptor agonists are putative antidepressants with a rapid onset of action | journal = Neuron | volume = 55 | issue = 5 | pages = 679–81 | year = 2007 | pmid = 17785179 | doi = 10.1016/j.neuron.2007.07.041 }}</ref><ref name="pmid17785173">{{cite journal | author = Duman RS | title = A silver bullet for the treatment of depression? | journal = Neuron | volume = 55 | issue = 5 | pages = 712–25 | year = 2007 | pmid = 17785173 | doi = 10.1016/j.neuron.2007.08.011 | last2 = Rymar | first2 = VV | last3 = Du | first3 = J | last4 = Mnie-Filali | first4 = O | last5 = Bisgaard | first5 = C | last6 = Manta | first6 = S | last7 = Lambas-Senas | first7 = L | last8 = Wiborg | first8 = O | last9 = Haddjeri | first9 = N }}</ref> * Respirasyon<ref name="pmid16166206"/><ref>{{cite journal |author=Manzke T, Guenther U, Ponimaskin E, Haller M, Dutschmann M, Schwarzacher S, Richter D |title=5-HT4(a) receptors avert opioid-induced breathing depression without loss of analgesia |url=https://archive.org/details/sim_science_2003-07-11_301_5630/page/226 |journal=Science |volume=301 |issue=5630 |pages=226–9 |year=2003 |pmid=12855812 |doi=10.1126/science.1084674}}</ref> |<!--5-HT4 AGONISTs--> * [[5-Methoxytryptamine|5-MT]] * [[BIMU-8]] * [[Cinitapride]] * [[Cisapride]]<ref name=pharmamotion/> ([[prokinetic agent|gastroprokinetic]]) * [[Dazopride]] * [[Metoclopramide]] * [[Mosapride]] * [[Prucalopride]] * [[RS-67333]] * [[Renzapride]] * [[Tegaserod]] * [[Zacopride]] |<!--5-HT4 ANTAGONISTs--> * [[L-Lysine]]<ref name="pmid14676321"/> * [[Piboserod]] |- ![[5-HT5A receptor|5-HT<sub>5A</sub>]] | * {{Gene|HTR5A}} | * CNS | * Lokomosyon<ref name="pmid14965244">{{cite journal | author = Nelson DL | title = 5-HT5 receptors | journal = Curr Drug Targets CNS Neurol Disord. | volume =3 | issue = 1 | pages = 53–8 | year = 2004 | pmid = 14965244 | doi = 10.2174/1568007043482606 }}</ref> * Tulog<ref name="pmid15921820">{{cite journal | author = Dietz BM, Mahady GB, Pauli GF, Farnsworth NR | title = Valerian extract and valerenic acid are partial agonists of the 5-HT5a receptor in vitro | journal = Brain Res Mol Brain Res. | volume = 138 | issue = 2 | pages = 191–7 | year = 2005 | pmid = 15921820 | doi = 10.1016/j.molbrainres.2005.04.009 }}</ref> |<!--5-HT5A AGONISTs--> * [[5-Carboxamidotryptamine|5-CT]] * [[Ergotamine]] * [[Valerenic acid|Valerenic Acid]]<ref name="pmid15921820"/> |<!--5-HT5A ANTAGONISTs--> * [[Asenapine]] * [[Dimebolin]] * [[Methiothepin]] * [[Ritanserin]] * [[SB-699,551]] * [[SB-699,551-A]] |- ! [[5-HT6 receptor|5-HT<sub>6</sub>]] | * {{Gene|HTR6}} | * CNS | * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid18096153">{{cite journal | author = Wesolowska A | title = The anxiolytic-like effect of the selective 5-HT6 receptor antagonist SB-399885: the impact of benzodiazepine receptors | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 580 | issue = 3 | pages = 355–60 | year = 2008 | month = February | pmid = 18096153 | doi = 10.1016/j.ejphar.2007.11.022 | url = | issn = }}</ref><ref name="pmid17320917">{{cite journal | author = Wesolowska A, Nikiforuk A | title = Effects of the brain-penetrant and selective 5-HT6 receptor antagonist SB-399885 in animal models of anxiety and depression | journal = Neuropharmacology | volume = 52 | issue = 5 | pages = 1274–83 | year = 2007 | month = April | pmid = 17320917 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2007.01.007 | url = | issn = }}</ref> * Kognisyon(Cognition)<ref name="pmid17069795">{{cite journal | author = Hirst WD, Stean TO, Rogers DC, Sunter D, Pugh P, Moss SF, Bromidge SM, Riley G, Smith DR, Bartlett S, Heidbreder CA, Atkins AR, Lacroix LP, Dawson LA, Foley AG, Regan CM, Upton N | title = SB-399885 is a potent, selective 5-HT6 receptor antagonist with cognitive enhancing properties in aged rat water maze and novel object recognition models | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 553 | issue = 1–3 | pages = 109–19 | year = 2006 | month = December | pmid = 17069795 | doi = 10.1016/j.ejphar.2006.09.049 | url = | issn = }}</ref> * Pagkatuto(Learning)<ref name="pmid15964617">{{cite journal | author = Perez-García G, Meneses A | title = Oral administration of the 5-HT6 receptor antagonists SB-357134 and SB-399885 improves memory formation in an autoshaping learning task | journal = Pharmacology, Biochemistry, and Behavior | volume = 81 | issue = 3 | pages = 673–82 | year = 2005 | month = July | pmid = 15964617 | doi = 10.1016/j.pbb.2005.05.005 | url =https://archive.org/details/sim_pharmacology-biochemistry-and-behavior_2005-07_81_3/page/673| issn = }}</ref> * Memorya<ref name="pmid15964617"/> * Damdamin(Mood)<ref name="pmid17320917"/><ref name="pmid18234190">{{cite journal | author = Wesolowska A, Nikiforuk A | title = The selective 5-HT(6) receptor antagonist SB-399885 enhances anti-immobility action of antidepressants in rats | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 582 | issue = 1–3 | pages = 88–93 | year = 2008 | month = March | pmid = 18234190 | doi = 10.1016/j.ejphar.2007.12.013 | url = | issn = }}</ref> |<!--5-HT6 AGONISTs--> * [[EMD-386,088]] * [[2-Ethyl-5-methoxy-N,N-dimethyltryptamine|EMDT]] |<!--5-HT6 ANTAGONISTs--> * [[Amitriptyline]] * [[Aripiprazole]] * [[Asenapine]] * [[Clomipramine]] * [[Clozapine]] * [[Dimebolin]] * [[EGIS-12233]] * [[Iloperidone]] * [[MS-245]] * [[Olanzapine]] * [[Ro04-6790]] * [[SB-258,585]] * [[SB-271,046]]<ref name="titleTarget Schizophrenia - Possible future developments">{{cite web | url = http://www.abpi.org.uk/publications/publication_details/targetSchizophrenia-2003/section5.asp | title = Target Schizophrenia - Possible future developments | accessdate = 2008-04-11 | author = | authorlink = | author2 = | date = | format = | work = | publisher = The Association of the British Pharmaceutical Industry | pages = | language = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080612135635/http://www.abpi.org.uk/publications/publication_details/targetSchizophrenia-2003/section5.asp | archivedate = 2008-06-12 | quote = | url-status = dead }}</ref> * [[SB-357,134]] * [[SB-399,885]] |- ! [[5-HT7 receptor|5-HT<sub>7</sub>]] | * {{Gene|HTR7}} | * Besel ng dugo * CNS * GI Tract | * Pagkabalisa(Anxiety)<ref name="pmid16018977">{{cite journal | author = Hedlund PB, Huitron-Resendiz S, Henriksen SJ, Sutcliffe JG | title = 5-HT7 receptor inhibition and inactivation induce antidepressantlike behavior and sleep pattern | journal = Biological Psychiatry | volume = 58 | issue = 10 | pages = 831–7 | year = 2005 | month = November | pmid = 16018977 | doi = 10.1016/j.biopsych.2005.05.012 | url =https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2005-11-15_58_10/page/n82| issn = }}</ref><ref name="pmid16828124">{{cite journal | author = Wesolowska A, Nikiforuk A, Stachowicz K, Tatarczynska E | title = Effect of the selective 5-HT7 receptor antagonist SB 269970 in animal models of anxiety and depression | journal = Neuropharmacology | volume = 51 | issue = 3 | pages = 578–86 | year = 2006 | month = September | pmid = 16828124 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2006.04.017 | url = | issn = }}</ref> * Memorya<ref name="pmid18308404">{{cite journal | author = Gasbarri A, Cifariello A, Pompili A, Meneses A | title = Effect of 5-HT(7) antagonist SB-269970 in the modulation of working and reference memory in the rat | journal = Behavioural Brain Research | volume = 195 | issue = 1 | pages = 164–70 | year = 2008 | month = December | pmid = 18308404 | doi = 10.1016/j.bbr.2007.12.020 | url = | issn = }}</ref><ref name="pmid18570192">{{cite journal | author = Liy-Salmeron G, Meneses A | title = Effects of 5-HT drugs in prefrontal cortex during memory formation and the ketamine amnesia-model | journal = Hippocampus | volume = 18 | issue = 9 | pages = 965–74 | year = 2008 | pmid = 18570192 | doi = 10.1002/hipo.20459 | url = | issn = }}</ref> * Damdamin(Mood)<ref name="pmid16018977"/><ref name="pmid16828124"/> * Respirasyon<ref name="pmid16166206"/><ref name="pmid17314195">{{cite journal | author = Bonaventure P, Kelly L, Aluisio L, Shelton J, Lord B, Galici R, Miller K, Atack J, Lovenberg TW, Dugovic C | title = Selective blockade of 5-hydroxytryptamine (5-HT)7 receptors enhances 5-HT transmission, antidepressant-like behavior, and rapid eye movement sleep suppression induced by citalopram in rodents | journal = J Pharmacol Exp Ther. | volume = 321 | issue = 2 | pages = 690–8 | year = 2007 | pmid = 17314195 | doi = 10.1124/jpet.107.119404 }}</ref> *Tulog<ref name="pmid16018977"/><ref name="pmid17314195"/><ref name="pmid12812993">{{cite journal | author = Thomas DR, Melotto S, Massagrande M, Gribble AD, Jeffrey P, Stevens AJ, Deeks NJ, Eddershaw PJ, Fenwick SH, Riley G, Stean T, Scott CM, Hill MJ, Middlemiss DN, Hagan JJ, Price GW, Forbes IT | title = SB-656104-A, a novel selective 5-HT7 receptor antagonist, modulates REM sleep in rats | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-pharmacology_2003-06_139_4/page/705 | journal = Br J Pharmacol. | volume = 139 | issue = 4 | pages = 705–14 | year = 2003 | pmid = 12812993 | doi = 10.1038/sj.bjp.0705290 | pmc = 1573887 }}</ref> * Termoregulasyon * Basokonstriksiyon |<!--5-HT7 AGONISTs--> * [[5-Carboxamidotryptamine|5-CT]] * [[8-OH-DPAT]] * [[AS-19 (drug)|AS-19]] |<!--5-HT7 ANTAGONISTs--> * [[Amitriptyline]] * [[Aripiprazole]] * [[Asenapine]] * [[Clomipramine]] * [[Clozapine]] * [[EGIS-12233]] * [[Iloperidone]] * [[Imipramine]] * [[Ketanserin]] * [[Mirtazapine]] * [[Olanzapine]] * [[Ritanserin]] * [[Risperidone]] * [[SB-269,970]] |} ==Sanggunian== {{reflist}} ==Tingnan din== *[[Neurotransmitter]] *[[Serotonin]] [[Kategorya:Neurotransmitter]] 6s8idxv33gbrm37ucvrmqadctlaaruw Lepton 0 177375 2236574 2182042 2026-10-24T07:44:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236574 wikitext text/x-wiki {{Infobox Particle | bgcolour = | name = Lepton | image = [[File:Beta Negative Decay.svg|200px]] | caption = Ang mga lepton ay sangkot sa ilang mga proseso gaya ng [[pagkabulok ng partikulo]]. L | num_types = 6 ([[elektron]], [[elektron neutrino]], [[muon]], [[muon neutrino]], [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]]) | composition = [[Elementaryong partikulo]] | statistics = [[Fermioniko]] | group = | generation = una, ikalawa, ikatlo | interaction = [[Elektromagnetismo]], [[Grabitasyon]], [[Mahinang interaksiyon]] | particle = | antiparticle = Antilepton ({{SubatomicParticle|Antilepton}}) | theorized = | discovered = | symbol = {{SubatomicParticle|Lepton}} | baryon number = 0 | mass = | decay_time = | decay_particle = | electric_charge = +1 [[elementaryong karga|e]], 0 e, −1 e | color_charge = No | spin = {{Frac|1|2}} | num_spin_states = }} Ang isang '''lepton''' ay isang [[elementaryong partikulo]] at isang pundamental na konstituente ng [[materya]].<ref> {{cite web |author= |title=Lepton (physics) |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/336940/lepton |work=[[Encyclopædia Britannica]] |year= |accessdate=2010-09-29 }}</ref> Ang pinakakilala sa lahat ng mga lepton ang [[elektron]] na nangangasiwa sa halos lahat ng mga [[kemika]] dahil sa ito ay matatagpuan sa mga [[atomo]] at direktang kaugnay nakatali sa lahat ng mga [[katangian kemikal|mga katangiang kemikal]]. Ang dalawang pangunahing mga klase ng lepton ang [[elektrikong karga|may kargang]] mga lepton(na kilala rin bilang tulad ng [[elektron]] na mga lepton) at mga neutral na lepton (na mas kilala bilang mga [[neutrino]]). Ang mga may kargang lepton ay maaaring sumama sa ibang mga partikulo upang bumuo ng iba't ibang mga [[kompositong partikulo]] gaya ng mga [[atomo]] at [[positronium]] samantalang ang mga [[neutrino]] ay bihirang nakikipag-ugnayan sa anumang bagay at dahil dito ay bihirang mapagmasdan. May mga anim na uri ng mga lepton na kilala bilang ''[[lasa (partikulong partikulo)|mga lasa]](flavours)'' na bumubuo ng tatlong [[henerasyon (pisika)|henerasyon]].<ref name="HyperphysicsLepton"> {{cite web |author=R. Nave |title=Leptons |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Particles/lepton |work=[[HyperPhysics]] |publisher=[[Georgia State University]], Department of Physics and Astronomy |year= |accessdate=2010-09-29 }}</ref> Ang unang henerasyon ang mga ''elektronikong lepton'' na binubuo ng [[elektron]] ({{SubatomicParticle|Elektron-}}) at [[elektron na neutrino]] ({{SubatomicParticle|Elektron neutrino}}); ang ikalawang henerasyon ang mga ''muonikong lepton''(muonic lepton) na binubuo ng [[muon]] ({{SubatomicParticle|Muon-}}) at [[muon neutrino]] ({{SubatomicParticle|Muon neutrino}}); at ang ikatlong henerasyon ang mga ''tauonikong lepton''(tauonic leptons) na binubuo ng mga [[tau (partikulo)|tau]] at [[tau neutrino]]({{SubatomicParticle|Tau neutrino}}). Ang mga [[elektron]] ang may pinakamababang [[masa]] sa lahat ng mga may kargang lepton. Ang mas mabigat na mga [[muon]] at [[tau (partikulo)|tau]] ay mabilis na nagbabago sa mga elektron sa pamamagitan ng prosesong tinatawag na [[pagkabulok ng partikulo]] na transpormasyon mula sa mas mataas na estadong [[masa]] sa mas mababang estadong masa. Sa dahilang ito, ang mga elektron ang pinaka matatag at pinakakaraniwang may kargang lepton sa [[uniberso]] samantalang ang mga muon at tau ay maaarin lamang malikha sa [[pisikang mataas na enerhiya|mataas na enerhiyang]] pagbabanggang gaya ng mga nasasangkot sa mga [[sinay kosmiko]] at sa mga isinasagawa sa mga [[akselerador ng partikulo]]. Ang mga lepton ay may iba't ibang mga likas na katangian kabilang ang [[elektrikong karga]], [[ikot (pisika)|ikot]] at [[masa]]. Hindi tulad ng mga [[quark]], ang mga lepton ay hindi sumasailalim sa [[malakas na interaksiyon]] ngunit ang mga ito ay sumasailalim sa iba pang tatlong [[pundamental na interaksiyon]] na [[grabitasyon]], [[elektromagnetismo]](hindi kasama rito ang mga [[neutrino]] na mga elektrikong neutral) at [[mahinang interaksiyon]]. Sa bawat lasa ng lepton, mayrong katugong uri ng [[antipartikulo]] na tinatawag na [[antilepton]] na iba lamang sa mga lepton sa dahilang ang ilang mga katangian nito ay may [[aditibong inberso|katumbas na magnitudo ngunit kabaligtarang senyas]]. Gayunpaman, ayon sa ilang mga [[teoriya]], ang mga [[neutrino]] ay maaaring [[Majorana fermion|sarili nitong antipartikulo]] ngunit hindi alam sa kasalukuyan kung ito ang ang kaso o hindi. Ang unang may kargang lepton, ang [[elektron]] ay [[teoriya|tineorisa]] noong gitnang ika-19 na siglo ng ilang mga siyentipiko<ref name="farrar"> {{cite journal |author=W.V. Farrar |year=1969 |title=Richard Laming and the Coal-Gas Industry, with His Views on the Structure of Matter |url=https://archive.org/details/annals-of-science_1969-09_25_3/page/243 |journal=[[Annals of Science]] |volume=25 |issue=3 |pages=243–254 |doi=10.1080/00033796900200141 }}</ref><ref name="arabatzis"> {{cite book |author=T. Arabatzis |year=2006 |title=Representing Electrons: A Biographical Approach to Theoretical Entities |url=http://books.google.com/?id=rZHT-chpLmAC&pg=PA70 |pages=70–74 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=0226024210 }}</ref><ref name="buchwald1"> {{cite book |author=J.Z. Buchwald, A. Warwick |year=2001 |title=Histories of the Electron: The Birth of Microphysics |url=http://books.google.com/?id=1yqqhlIdCOoC&pg=PA195 |pages=195–203 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=0262524244 }}</ref> at natuklasan noong 1897 ni [[J. J. Thomson]].<ref name="thomson"> {{cite journal |author=J.J. Thomson |year=1897 |title=Cathode Rays |url=http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/thomson1897.html |journal=[[Philosophical Magazine]] |volume=44 |page=293 }}</ref> Ang sumunod na lepton na natuklasan ang [[muon]] na natuklasan ni [[Carl D. Anderson]] noong 1936 ngunit ito ay maling kinlasipika bilang isang [[meson]] nang panahong ito.<ref> {{cite journal |author=S.H. Neddermeyer, C.D. Anderson |year=1937 |title=Note on the Nature of Cosmic-Ray Particles |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1937-05-15_51_10/page/n100 |journal=[[Physical Review]] |volume=51 |issue=10 |pages=884–886 |doi=10.1103/PhysRev.51.884 |bibcode = 1937PhRv...51..884N }}</ref> Pagkatapos ng imbestigasyon, natantong ang [[muon]] ay walang mga inaasahang katangian ng isang [[meson]] kundi bagkus ay umaasal tulad ng [[elektron]] na may mas mataas lamang na [[masa]]. Umabot hanggang 1947 na imungkahi ang konsepto ng lepton bilang isang pamilya ng partikulo.<ref name=LAS/> Ang unang [[neutrino]] na [[elektron neutrino]] ay minungkashi ni [[Wolfgang Pauli]] noong 1930 upang ipaliwanag ang ilang mga katangian ng [[pagkabulok na beta]].<ref name=LAS/> Ito ay unang napagmasdan sa [[eksperimentong Cowan–Reines neutrino]] na isinagawa nina [[Clyde Cowan]] at [[Frederick Reines]] noong 1956.<ref name=LAS>{{cite journal |author= |year=1997 |title=The Reines-Cowan Experiments: Detecting the Poltergeist |journal=[[Los Alamos Science]] |volume=25 |issue= |page=3 |url=http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?25-02.pdf |accessdate=2010-02-10 |archive-date=2013-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221123519/http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?25-02.pdf |url-status=dead }}</ref><ref> {{cite journal |author=F. Reines, C.L. Cowan, Jr. |year=1956 |title=The Neutrino |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1956-09-01_178_4531/page/446 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=178 |issue=4531 |page=446 |doi=10.1038/178446a0 |bibcode = 1956Natur.178..446R }}</ref> Ang [[muon neutrino]] ay natuklasan noong 1962 nina [[Leon M. Lederman]], [[Melvin Schwartz]] at [[Jack Steinberger]],<ref name="slac.stanford.edu">{{cite journal |author=G. Danby ''et al.'' |year=1962 |title=Observation of high-energy neutrino reactions and the existence of two kinds of neutrinos |url=http://www.slac.stanford.edu/spires/find/hep/www?j=PRLTA,9,36 |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=9 |page=36 |doi=10.1103/PhysRevLett.9.36 |bibcode=1962PhRvL...9...36D |access-date=2012-02-04 |archive-date=2012-12-05 |archive-url=https://archive.today/20121205054940/http://www.slac.stanford.edu/spires/find/hep/www?j=PRLTA,9,36 |url-status=dead }}</ref> at ang [[tau (partikulo)|tau]] ay natuklasan sa pagitan ng 1974 at 1977 nina [[Martin Lewis Perl]] at mga kasama nito sa [[Stanford Linear Accelerator Center]] at [[Lawrence Berkeley National Laboratory]].<ref> {{cite journal |author=M.L. Perl ''et al.'' |title=Evidence for Anomalous Lepton Production in {{SubatomicParticle|Positron}}{{SubatomicParticle|Elektron}} Annihilation |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=35 |issue=22 |page=1489 |year=1975 |doi=10.1103/PhysRevLett.35.1489 |bibcode=1975PhRvL..35.1489P }}</ref> Ang [[tau neutrino]] ay nanatiling mailap hanggang Hulyo 2000, nang ang [[DONUT|kolaborasyong DONUT]] mula sa [[Fermilab]] ay naghayag ng pagkakatuklas nito.<ref name=tauonpress> {{cite press |author= |date=20 Hulyo 2000 |title=Physicists Find First Direct Evidence for Tau Neutrino at Fermilab |url=http://www.fnal.gov/pub/presspass/press_releases/donut.html |publisher=[[Fermilab]] }}</ref><ref name=tauonpaper> {{cite journal |author=K. Kodama ''et al.'' ([[DONUT|DONUT Collaboration]]) |year=2001 |title=Observation of tau neutrino interactions |journal=[[Physics Letters B]] |volume=504 |issue=3 |page=218 |doi=10.1016/S0370-2693(01)00307-0 |arxiv = hep-ex/0012035 |bibcode = 2001PhLB..504..218D }}</ref> Ang mga lepton ay mahalagang bahagi ng [[Pamantayang Modelo]]. Ang mga [[elektron]] ang isa sa mga sangkap ng [[atomo]] kasama ng mga [[proton]] at [[neutron]]. Ang mga [[eksotikong atomo]] kasama ang mga [[muon]] at [[tau (partikulo)|tau]] imbis na mga elektron ay maaaring i-sintetisa(synthetisized) gayundin din ang mga lepton-antilepton partikulo gaya ng [[positronum]]. ==Sanggunian== {{reflist}} {{particles}} [[Kategorya:Mga lepton]] 50eekfczy463pn8ps98tjv84jps3ns7 Kromosomang 2 (tao) 0 179288 2236619 2196846 2026-10-24T08:58:59Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236619 wikitext text/x-wiki [[Image:chromosome 2.svg|125px|right]] Ang '''kromosomang 2''' o '''kulaylawas<ref> Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino, 1969. </ref> na 2'''(Ingles: '''Chromosome 2''') ay isa sa 23 mga pares ng [[kromosoma]] sa mga [[tao]]. Ang mga tao ay normal na may dalawang kopya ng kromosomang ito. Ang kromosomang 2 ang ikalawang pinakamalakaing kromosoma ng tao na sumasaklaw sa higit sa 237 milyong mga [[base na pares]] <ref name="Generation">{{cite journal | author=Hillier | title=Generation and annotation of the DNA sequences of human chromosomes 2 and 4 | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-04-07_434_7034/page/724 | journal=Nature | year=2005 | pages=724–31 | volume=434 | issue=7034 | pmid=15815621 | doi=10.1038/nature03466 | last2=Graves | first2=TA | last3=Fulton | first3=RS | last4=Fulton | first4=LA | last5=Pepin | first5=KH | last6=Minx | first6=P | last7=Wagner-Mcpherson | first7=C | last8=Layman | first8=D | last9=Wylie | first9=K | display-authors=1}}</ref> na pantayong materyal ng [[DNA]] at kumakatawan sa halos 8% ng kabuuang DNA sa mga [[selula]]. Ang pagtukoy sa mga [[gene]] sa bawat kromosoma ay isang aktibong sakop ng [[henetika|henetikong pagsasaliksik]]. Dahil sa ang mga mananaliksik ay gumagamit ng iba't ibang paraan sa paghula ng bilang ng mga gene sa bawat kromosoma, ang tinatantiyang bilang ng mga gene ay iba iba. Ang kromosomang 2 ay malamang na naglalaman ng 1,491 mga gene kabilang ang kumpol ng gene na HOXD [[homeobox]] gene cluster.<ref name=vega>{{Cite web |url=http://vega.sanger.ac.uk/Homo_sapiens/mapview?chr=2 |title=Vega Homo sapiens Overview of Chromosome 2<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-02-25 |archive-date=2022-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628113506/http://vega.sanger.ac.uk/Homo_sapiens/Location/Chromosome?chr=2;r=2:1-243189373 |url-status=dead }}</ref> ==Ebolusyon== {{further|[[Proyektong genome ng chimpanzee|Mga gene ng lugar ng pagsasanib ng kromosomang 2 sa mga chimpanzee]]}} Ang lahat ng mga kasapi ng [[Hominidae]] maliban sa mga tao ay may 24 mga pares ng mga kromosoma. Ang mga tao ay mayroon lamang 23 pares ng mga kromosoma. Ang kromosomang 2 ng tao ay malawak ng tinatanggap ng mga dalubhasa na resulta ng dulo-sa-dulong pagsasanib(''fusion'') ng dalawang pang-ninunong mga kromosoma. <ref name="fusion">[http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes] by Alec MacAndrew; accessed 18 May 2006.</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=x-WAHpC0Ah0 Evidence of Common Ancestry: Human Chromosome 2] (video) 2007</ref> [[Image:Chromosome2 merge.png|left | frame |Ang pagsasanib ng pang-ninunong mga kromosoma ay nag-iwan ng makikilalang mga labi(remnant) ng mga [[telomere]] at isang [[bestihiyal]] na centromere]] Ang ebidensiya para dito ay kinabibilangan ng: *Ang pag-ayon ng kromosomang 2 ng tao sa dalawang kromosoma ng mga [[ape]]. Ang pinakamalapit na kamag-anak ng tao na [[chimpanzee]] ay may malapit na katulad na mga sekwensiya ng [[DNA]] sa kromosomang 2 ng tao ngunit ang mga ito ay matatagpuan sa dalawang magkahiwalay na mga kromosoma. Ito ay totoo sa mas malayong kamag-anak ng mga tao na [[gorilla]] at [[orangutan]]. <ref name="compare">{{cite journal | author=Yunis and Prakash | title=The origin of man: a chromosomal pictorial legacy | url=https://archive.org/details/sim_science_1982-03-19_215_4539/page/1524 | journal=Science | year=1982 | pages=1525–1530 | volume=215 | pmid=7063861 | doi=10.1126/science.7063861 | last2=Prakash | first2=O | issue=4539}}</ref><ref name="similarities">[http://www.gate.net/~rwms/hum_ape_chrom.html Human and Ape Chromosomes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906214503/http://www.gate.net/~rwms/hum_ape_chrom.html |date=2017-09-06 }}; accessed 8 September 2007.</ref> *Ang presensiya ng [[bestihiyal na istraktura|bestihiyal]] na [[centromere]]. Sa normal na paglalarawan, ang isang kromosoma ay may isa lamang centromere ngunit sa kromosomang 2, mayroong mga labi(remnant) ng ikalawang centromere. <ref name="centromeres">{{cite journal | author=Avarello | title=Evidence for an ancestral alphoid domain on the long arm of human chromosome 2 | url=https://archive.org/details/sim_human-genetics_1992-05_89_2/page/247 | journal=Human Genetics | year=1992 | pages=247–9 | volume=89 | pmid=1587535 | doi=10.1007/BF00217134 | last2=Pedicini | first2=A | last3=Caiulo | first3=A | last4=Zuffardi | first4=O | last5=Fraccaro | first5=M | issue=2 | display-authors=1}}</ref> * Ang presensiya ng bestihiyal na mga [[telomere]]. Ang mga ito ay normal na matatagpuan lamang sa mga dulo ng isang [[kromosoma]] ngunit sa kromosomang 2, mayroong karagdagang mga sekwensiya ng telemore sa gitna nito. <ref name="telomeres">{{cite journal | author=IJdo | title=Origin of human chromosome 2: an ancestral telomere-telomere fusion | url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1991-10-15_88_20/page/9051 | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | year=1991 | pages=9051–5 | volume=88 | pmid=1924367 | doi=10.1073/pnas.88.20.9051 | last2=Baldini | first2=A | last3=Ward | first3=DC | last4=Reeders | first4=ST | last5=Wells | first5=RA | issue=20 | pmc=52649 | display-authors=1}}</ref> Ang kromosomang 2 ang nagbibigay ng napakalakas na ebidensiyang pabor sa [[karaniwang pinagmulan]](''common descent'') ng mga tao at mga [[ape]]. Ayon sa mananaliksik na si J. W. IJdo, "Ating binibigyan ng konklusyon na ang lokus na [[pagko-clone|na-clone]] sa mga [[cosmid]] na c8.1 at c29B ang labi(relic) ng sinaunang telomere-sa-telomere na pagsasanib(fusion) at nagmamarka ng punto kung saan ang dalawang mga pang-ninunong mga kromosoma ng ape ay nagpalitaw ng kromosomang 2 sa tao."<ref name="telomeres"/> ==Mga gene== Kabilang sa mga gene na matatagpuan sa kromosomang 2 ang: * [[AGXT]]: alanine-glyoxylate aminotransferase (oxalosis I; hyperoxaluria I; glycolicaciduria; serine-pyruvate aminotransferase) * [[ALS2]]: amyotrophic lateral sclerosis 2 (juvenile) * [[COL3A1]]: collagen, type III, alpha 1 (Ehlers-Danlos syndrome type IV, autosomal dominant) * [[COL4A3]]: collagen, type IV, alpha 3 (Goodpasture antigen) * [[COL4A4]]: collagen, type IV, alpha 4 * [[COL5A2]]: collagen, type V, alpha 2 * [[HADHA]]: hydroxyacyl-Coenzyme A dehydrogenase/3-ketoacyl-Coenzyme A thiolase/enoyl-Coenzyme A hydratase (trifunctional protein), alpha subunit * [[HADHB]]: hydroxyacyl-Coenzyme A dehydrogenase/3-ketoacyl-Coenzyme A thiolase/enoyl-Coenzyme A hydratase (trifunctional protein), beta subunit * [[Nucleolin|NCL]]: Nucleolin * [[NR4A2]]: nuclear receptor subfamily 4, group A, member 2 * [[OTOF]]: otoferlin * [[PAX3]]: paired box gene 3 (Waardenburg syndrome 1) * [[PAX8]]: paired box gene 8 * [[PELI1]]: [[Ubiquitin ligase]] * [[SLC40A1]]: solute carrier family 40 (iron-regulated transporter), member 1 * [[Sjogren syndrome antigen B|SSB]]: Sjogren syndrome antigen B * [[Thyroid peroxidase|TPO]]: thyroid peroxidase Ang mga gene na matatagpuan sa maikling braso ng kromosomang ito ay kinabibilangan ng: * [[ ALMS1]] * [[ABCG5 and ABCG8]]: ATP-binding cassette, subfamily A, members 5 and 8 * [[MSH2]]: mutS homolog 2, colon cancer, nonpolyposis type 1 (''[[E. coli]]'') * [[MSH6]]: mutS homolog 6 (''[[E. coli]]'') * [[WDR35 (IFT121: TULP4)]]: intraflagellar transport 121 Ang mga gene na matatagpuan sa mahabang braso ng kromosomang ito ay kinabibilangan ng: * [[ABCA12]]: ATP-binding cassette, sub-family A (ABC1), member 12 * [[BMPR2]]: bone morphogenetic protein receptor, type II (serine/threonine kinase) * [[TBR1]]: [[T-box]], [[brain]], 1 ==Mga kaugnay na sakit at diperensiya== Ang mga sumusunod na sakit ay kaugnay ng mga gene na matatagpuan sa kromosomang 2: * [[2p15-16.1 microdeletion syndrome]] * [[Autism]] * [[Alport syndrome]] * [[Alström syndrome]] * [[Amyotrophic lateral sclerosis]] * [[Amyotrophic lateral sclerosis, type 2]] * [[Congenital hypothyroidism]] * [[Dementia with Lewy bodies]] * [[Ehlers–Danlos syndrome]] * [[Ehlers-Danlos syndrome, classical type|Ehlers–Danlos syndrome, classical type]] * [[Ehlers-Danlos syndrome, vascular type|Ehlers–Danlos syndrome, vascular type]] * [[Fibrodysplasia ossificans progressiva]] * [[Harlequin type ichthyosis]] * [[Hemochromatosis]] * [[Hemochromatosis, type 4]] * [[Hereditary nonpolyposis colorectal cancer]] * [[Infantile-onset ascending hereditary spastic paralysis]] * [[Juvenile primary lateral sclerosis]] * [[Long-chain 3-hydroxyacyl-coenzyme A dehydrogenase deficiency]] * [[Maturity onset diabetes of the young]] type 6 * [[Mitochondrial trifunctional protein deficiency]] * [[Nonsyndromic deafness]] * [[Nonsyndromic deafness, autosomal recessive]] * [[Primary hyperoxaluria]] * [[Primary pulmonary hypertension]] * [[Sitosterolemia]] (knockout of either ABCG5 or ABCG8) * [[Sensenbrenner syndrome]] * [[Synesthesia]] * [[Waardenburg syndrome]] ==Katalinuhan== Ang mga kamakailang pag-aaral ay nagmungkahing ang mga gene sa kromosomang 2 ay maaaring gumampan ng mahalagang tungkulin sa katalinuhan ng tao. <ref>[http://genepi.qimr.edu.au/contents/p/staff/CV453.pdf A Linkage Study of Academic Skills Defined by the Queensland Core Skills Test]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Chromosomes}} [[Kategorya:Mga kromosoma]] ofwetso8qcpzxcac45p00eg2v6qjc80 Kromosomang 15 (tao) 0 179908 2236653 2228572 2026-10-24T09:55:20Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236653 wikitext text/x-wiki [[image:Chromosome 15.jpeg|right|frame|Human chromosome 15]] Ang '''Kromosomang 15''' o '''kulaylawas<ref> Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino, 1969. </ref> na 15''' (Ingles: ''Chromosome 15'') ang isa sa 23 pares ng mga [[kromosoma]] sa [[tao]]. Ang mga tao ay normal na may dalawang mga kopya ng kromosomang ito. Ang kromosomang ito ay sumasaklaw sa mga 106 milyong mga [[base na pares]](na pantayong materyal ng [[DNA]]) at kumakatawan sa pagitan ng 3% at 3.5% sa kabuuang [[DNA]] sa [[selula]]. Ang pagtukoy sa mga [[gene]] sa bawat kromosoma ay isang aktibong sakop ng henetikong pagsasaliksik. Dahil sa ang mga mananaliksik ay gumagamit ng iba ibang pamamaraan upang hulaan ang bilang ng mga gene sa bawat kromosoma, ang tinantiyang bilang ng mga gene ay iba iba. Ang kromosomang 8 ay malamang na naglalaman sa pagitan ng 700 at 900 na mga [[gene]]. ==Mga gene== Ang sumusunod ang ilan sa mga [[gene]] na matatagpuan sa kromosomang 15: * [[CAPN3]]: Calpain 3 (limb-girdle muscular dystrophy type 2A) * [[CHP (gene)|CHP]]: Calcium binding protein P22 * [[FAH gene|FAH]]: fumarylacetoacetate hydrolase (fumarylacetoacetase) * [[FBN1]]: fibrillin 1 (Marfan syndrome) * [[HEXA]]: hexosaminidase A (alpha polypeptide) * [[IVD (gene)|IVD]]: isovaleryl Coenzyme A dehydrogenase * [[microcephalin|MCPH4]]: microcephaly, primary autosomal recessive 4 * [[OCA2]]: oculocutsexous albinism II (pink-eye dilution homolog, mouse) * [[RAD51]]: RAD51 homolog (RecA homolog, E. coli) (S. cerevisiae) * [[STRC]]: stereocilin * [[UBE3A]]: ubiquitin protein ligase E3A (human papilloma virus E6-associated protein, Angelman syndrome) * [[PML (gene)|PML]]: promyelocytic leukemia protein (involved in t(15,17) with RARalpha, predominant cause of acute promyelocytic leukemia. * [[SLC24A5]]: the gene responsible for at least 1/3 of the skin color differences between races, expressed in the brain and the nervous system * EYCL3 Eye color 3, BROWN - location: 15q11-q15 (note eye colour is a [[polygenic trait]]) [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/dispomim.cgi?id=227240] {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * EYCL2 Eye color 2,Determines the positionning of [[melanocytes]] on the iris (note eye colour is a [[polygenic trait]]) ==Mga kondisyong kromosomal== Ang mga sumusunod na kondisyon ay sanhi ng mga [[mutasyon]] sa kromosomang 15. Ang dalawang mga kondisyon na [[Sindromang Angelman]] at [[Sindromang Prader-Willi] ay sumasangkot sa isang pagkawala ng gawain ng gene sa parehong bahagi ng kromosomang 15 na rehiyong 15q11-q13. Ang pagkakatuklas na ito ay nagbigay ng unang ebidensiya sa mga [[tao]] na ang isang bagay na [[epihentika|lagpas sa mga gene]] ay maaaring tumukoy kung paanong ang [[paghahayag ng gene|mga gene ay nahahayag]].<ref>{{cite web| title=Teacher's Guide | url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/teachers/programs/3413_genes.html |publisher=[[Nova (TV series)]]| work=[[List of NOVA episodes#Season 35: 2007–2008|Ghost in Your Genes (season 35)]] | date=October 16, 2007 | accessdate=2009-09-26 | quote=The program...recounts how one scientist determined how the deletion of a key sequence of DNA on human chromosome 15 could lead to two different syndromes depending on whether the deletion originated from the mother or the father [and] explains that this was the first human evidence that something other than genes themselves could determine how genes are expressed.}}</ref> ===Sindromang Angelman=== {{main|Sindromang Angelman}} Ang [[sindromang Angelman]] ay nagreresulta mula sa isang pagkawala ng gawain ng gene isa isang spesipikong bahagi ng kromosomang 15 na rehiyong 15q11-q13. Ang rehiyong ito ay naglalaman ng isang [[gene]] na tinatawag na [[UBE3A]] na kung [[mutasyon|sumailalim sa mutasyon]] o wala ay malamang na magsanhi ng mga katangian ng kondisyong ito. Ang mga tao ay normal na may dalawang mga kopya ng gene na UBE3A na ang bawat isa ay mula sa bawat dalawang magulang. Ang parehong mga kopya ng gene na ito ay aktibo sa marami sa mga [[tisyu]] ng katawan. Gayunpaman, sa [[utak], ang tanging kopya na [[pagmamana (henetika)|namana]] sa ina ang aktibo. Kung ang kopya mula sa ina ay nawala dahil sa pagbabagong [[kromosoma]]l o [[mutasyon]] ng gene, ang apektadong indibidwal ay walang gumaganang kopya ng gene na UBE3A sa utak. Sa karamihan ng mga kaso(mga 70%), ang mga indbidwal na may sindromang Angelman ay may [[pagbura (henetika)|pagbura]] ng kopya mula sa ina ng kromosomang 15. Ang pagbabagong kromosomal na ito ay nagbubura ng rehiyon ng kromosomang 15 na kinabibilangang ng gene na [[UBE3A]]. Dahil sa ang kopya ng gene na [[UBE3A]] na namana mula sa ama ng isang indbidwal ay normal na hindi aktibo sa utak, ang pagbura sa pang-inang kromosomang 15 ay nagreresulta sa kawalang aktibong mga kopya ng gene na [[UBE3A]] sa [[utak]] ng indibidwal na apektado nito. Sa mga 3% hanggang 7% ng mga kaso, ang sindromang Angelman ay nangyayari kapag ang isang tao ay may dalawang kopya ng pang-amang kromosomang 15 kesa sa isang kopya mula sa bawat magulang. Ang phenomenon na ito ay tinatawag na ''paternal uniparental disomy'' (UPD). Ang mga taong may paternal UPD para sa kromosomang 15 ay may dalawang kopya ng gene na [[UBE3A]] ngunit ang parehong ito ay namana mula sa ama at kaya ay hindi aktibo sa [[utak]]. Ang 10% sa mga kaso ng sindromang Angelman ay sanhi ng isang [[mutasyon]] sa gene na [[UBE3A]] at ang iba pang 3% ay nagreresulta mula sa depekto sa rehiyon ng [[DNA]] na kumokontrol sa pagpapagana ng gene na [[UBE3A]] at iba pang mga [[gene]] sa pang-inang kopya ng kromosomang 15. Sa maliit na persentahe ng mga kaso, ang sindromang Angelman ay maaaring sanhi ng isang kromosomal na muling pagsasaayos na tinatawag na translokasyon o ng isang mutasyon sa isang gene kesa sa [[UBE3A]]. Ang mga henetikong pagbabagong ito ay maaaring abnormal na hindi magpagana ng gene na [[UBE3A]]. ===Sindromang Prader-Willi === {{main|Sindromang Prader-Willi}} Ang sindromang Prader-Willi ay sanhi ng pagkawala ng mga aktibong [[gene]] sa spesipikong bahagi ng kromosomang 15 na rehiyong 15q11-q13. Ang mga tao ay normal na may dalawang mga kopya ng kromosomang ito sa bawat [[selula]] na ang isang kopya ay mula sa bawat magulang. Ang sindromang Prader-Willi ay nangyayari kapag ang pang-amang kopya ay sa isang bahagi o kabuuang nawawala. Sa mga 70% ng mga kaso, ang sindromang Prader-Willi ay nangyayari kapag ang rehiyong 15q11-q13 ng pang-amang kromosoma ay nabura. Ang mga [[gene]] sa rehiyon ito ay normal na aktibo sa pang-amang kopya ng kromosomang ito at hindi aktibo sa pang-inang kopya. Kaya ang isang indbidwal na may pagbura ng pang-amang kromosomang 15 ay walang mga aktibong gene sa rehiyong ito. Sa mga 25% ng mga kaso, ang isang indbidal na may sindromang Prader-Willi ay mayroong dalawang mga pang-inang kopya ng kromosomang 15 sa bawat selula ke3sa sa isang kopya sa bawat magulang. Ang phenomenon na ito ay tinatawag na ''maternal uniparental disomy''. Dahil sa ang mga gene ay normal na aktibo lamang sa pang-amang kopya ng kromosomang ito, ang indbidwal na may dalawang pang-inang kopya ng kromosomang 15 ay walang mga aktibong kopya ng mga gene na ito. Sa isang maliit na persentahe ng mga kaso, ang sindromang Prader-Willi ay sanhi ng isang kromosomal na muling pagsasaayos na tinatawag na [[translokasyon]]. Sa bihirang mga kaso, ang kondisyong ito ay sanhi ng abnormalidad sa rehiyon ng [[DNA]] na kumokontrol sa mga gene sa pang-amang kromosomang 15. Ang sindromang ito ay namamana. ===Isodisentrikong kromosomang 15=== {{main|Isodisentrikong 15}} Ang isang spesipikong kromosomal na pagbabagong tinatawag na Isodisentrikong kromosomang 15(Isodicentric chromosome 15) ay maaaring umapetko sa paglaki at pag-unlad ng isang indibidwal. Ang pasyentong apektado nito ay nag-aangkin ng isang "ekstra" o "tandang"(marker) kromosoma. Ang maliit na ekstrang kromosomang ito ay binubuo ng henetikong materyal mula sa kromosomang 15 na abnormal na naduplika(nakopya) at nakakabit ng dulo-sa-dulo. Sa ilang mga kaso, ang ekstrang kromosomang ito ay napakaliit at walang epekto sa kalusugan ng indbidwal na mayroon nito. Ang mas malaking isodisentrikong kromosomang 15 ay maaaring magresulta ng mahinang tono ng [[masel]]([[hypotonia]]), [[retardasyon na pang-isip]], [[pangingisay]](seizures) at mga [[sakit sa pag-iisip]](problema sa pag-aasal). Ang mga tanda at sintomas ng [[autismo]] ay nauugnay rin sa presensiya ng isodisentrikong kromosomang 15. ===Ibang mga kondisyong kromosomal=== Ang iba pang mga pagbabgo sa bilang o istraktura ng kromosomang 15 ay maaaring magsanhi ng [[retardasyong mental]], naantalang paglaki at pag-unlad, [[hypotonia]] at mga katangiang pang-mukha. Ang mga pangbabagong ito ay kinabibilangan ng ekstrang kopya ng isang bahagi ng kromosomang 15 sa bawat [[selula]](parsiyal na trisomiya 15) o isang nawawalang segmento ng kromosomang ito sa bawat selula(parsiyal na monosomiya 15). Sa ilang mga kaso, ang ilang mga pantayong bloke ng [[DNA]] ng [[kromosoma]] na mga [[nucleotide]] ay nabura o naduplika. Ang mga sumusunod na sakit ang ilan sa mga nauugnay sa mga [[gene]] sa kromosomang 15: * [[Bloom syndrome]] * [[Breast cancer]] * [[Isovaleric acidemia]] * [[Marfan syndrome]] * [[Nonsyndromic deafness]] <!-- autosomal dominant/recessive, mitochondrial, X-linked --> * [[Tay-Sachs disease]] * [[Tyrosinemia]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{refbegin}} * {{Cite journal | author=Bittel DC, Butler MG | title=Prader-Willi syndrome: clinical genetics, cytogenetics and molecular biology | journal=Expert Rev Mol Med | year=2005 | pages=1–20 | volume=7 | issue=14 | pmid=16038620 | doi=10.1017/S1462399405009531}} * {{Cite journal | author=Bittel DC, Kibiryeva N, Talebizadeh Z, Butler MG | title=Microarray analysis of gene/transcript expression in Prader-Willi syndrome: deletion versus UPD | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-genetics_2003-08_40_8/page/568 | journal=J Med Genet | year=2003 | pages=568–574 | volume=40 | issue=8 | pmid=12920063 | doi=10.1136/jmg.40.8.568 | pmc=1735542}} * {{Cite journal | author=Bittel DC, Kibiryeva N, Talebizadeh Z, Driscoll DJ, Butler MG | title=Microarray analysis of gene/transcript expression in Angelman syndrome: deletion versus UPD | journal=Genomics | year=2005 | pages=85–91 | volume=85 | issue=1 | pmid=15607424 | doi=10.1016/j.ygeno.2004.10.010}} * {{Cite journal | author=Borgatti R, Piccinelli P, Passoni D, Dalpra L, Miozzo M, Micheli R, Gagliardi C, Balottin U | title=Relationship between clinical and genetic features in "inverted duplicated chromosome 15" patients | journal=Pediatr Neurol | year=2001 | pages=111–116 | volume=24 | issue=2 | pmid=11275459 | doi=10.1016/S0887-8994(00)00244-7}} * {{Cite journal | author=Butler MG, Bittel DC, Kibiryeva N, Talebizadeh Z, Thompson T | title=Behavioral differences among subjects with Prader-Willi syndrome and type I or type II deletion and maternal disomy | url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2004-03_113_3/page/565 | journal=Pediatrics | year=2004 | pages=565–573 | volume=113 | issue=3 Pt 1 | pmid=14993551 | doi=10.1542/peds.113.3.565}} * {{Cite journal | author=Cassidy SB, Dykens E, Williams CA | title=Prader-Willi and Angelman syndromes: sister imprinted disorders | journal=Am J Med Genet | year=2000 | pages=136–146 | volume=97 | issue=2 | pmid=11180221 | doi=10.1002/1096-8628(200022)97:2<136::AID-AJMG5>3.0.CO;2-V}} * {{Cite journal | author=Clayton-Smith J, Laan L | title=Angelman syndrome: a review of the clinical and genetic aspects | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-genetics_2003-02_40_2/page/87 | journal=J Med Genet | year=2003 | pages=87–95 | volume=40 | issue=2 | pmid=12566516 | doi=10.1136/jmg.40.2.87 | pmc=1735357}} * {{Cite journal | author=Gilbert F | title=Disease genes and chromosomes: disease maps of the human genome. Chromosome 15 | journal=Genet Test | year=1999 | pages=309–322 | volume=3 | issue=3 | pmid=10495933 | doi=10.1089/109065799316653}} * {{Cite journal | author=Lee S, Wevrick R | title=Identification of novel imprinted transcripts in the Prader-Willi syndrome and Angelman syndrome deletion region: further evidence for regional imprinting control | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-03_66_3/page/848 | journal=Am J Hum Genet | year=2000 | pages=848–858 | volume=66 | issue=3 | pmid=10712201 | doi=10.1086/302817 | pmc=1288168}} * {{Cite journal | author=Rineer S, Finucane B, Simon EW | title=Autistic symptoms among children and young adults with isodicentric chromosome 15 | journal=Am J Med Genet | year=1998 | pages=428–433 | volume=81 | issue=5 | pmid=9754629 | doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19980907)81:5<428::AID-AJMG12>3.0.CO;2-E}} * {{Cite journal | author=Zollino M, Tiziano F, Di Stefano C, Neri G | title=Partial duplication of the long arm of chromosome 15: confirmation of a causative role in craniosynostosis and definition of a 15q25-qter trisomy syndrome | journal=Am J Med Genet | year=1999 | pages=391–394 | volume=87 | issue=5 | pmid=10594876 | doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19991222)87:5<391::AID-AJMG4>3.0.CO;2-O}} {{refend}} {{chromosomes}} [[Kategorya:Mga kromosoma]] 79m35nbob3oous06xbqqmaj5xvh03wq Lymphoma ni Hodgkin 0 186878 2236570 2208533 2026-10-24T07:38:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236570 wikitext text/x-wiki {{Infobox sakit |Name = Hodgkin lymphoma |ICD10 = {{ICD10|C|81||c|81}} |ICD9 = {{ICD9|201}} |ICDO = 9650/3-9667/3 |Image = Hodgkin_lymphoma_cytology_large.jpg |Caption = [[Micrograph]] showing Hodgkin's lymphoma ([[Field stain]]). |OMIM = |MedlinePlus = 000580 |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 1022 |DiseasesDB = 5973 |MeshID = D006689 | }} Ang '''Lymphoma ni Hodgkin''' (Ingles: '''Hodgkin's lymphoma''', '''Hodgkin lymphoma''' at dating kilala bilang '''Hodgkin's disease''') ay isang uri ng [[lymphoma]] na isang [[kanser]] na nagmumula sa mga [[selulang puting dugo]] na tinatawag na mga [[lymphocyte]]. Ito ay ipinangalan kay [[Thomas Hodgkin]] na unang naglarawan ng mga abnormalidad sa [[sistemang lymph]] noong 1832.<ref name="Hoppe2007">{{cite book |author=Hellman S |editor=Hoppe RT, Mauch PT, Armitage JO, Diehl V, Weiss LM |title=Hodgkin Lymphoma |url=https://archive.org/details/hodgkinlymphoma0000unse_ed2 |chapter=Brief Consideration of Thomas Hodgkin and His Times |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |year=2007 |edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/hodgkinlymphoma0000unse_ed2/page/3 3]–6 |isbn=0-7817-6422-X |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref><ref name="Hodgkin1832">{{cite journal |title=On some morbid experiences of the absorbent glands and spleen |author=Hodgkin T |journal=Med Chir Trans |volume=17 |pages=69–97 |year=1832}}</ref> Ang lymphoma ni Hodgkin ay inilalarawan ng maayos na pagkalat ng sakit mula sa isang pangkat ng [[kulani]](lymph node) tungo sa isa at sa pag-unlad ng mga [[sintomas na B|sistemikong sintomas]] na may sumulong na sakit. Kapag ang mga selulang Hodkin ay sinuri sa [[mikroskopyo]], ang multinukleyado mga [[selulang Reed-Sternberg]](RS cells) ang mga katangiang [[histopatolohiya|histopatolohikong]] pagkakatuklas. Ang lymphom ni Hodgkin ay maaaring gamutin ng [[terapiyang radiasyon]], [[kemoterapiya]] o [[transplantasyon ng hematapoietikong selulang stem]] na may pagpipiliang paggamot na nakasalalay sa edad at kasarian ng pasyente at yugto, bulko, at pang-ilalim na uring histolohikal ng sakit. Ang pag-iral ng sakit ay nagpapakita ng dalawang mga dalawang sukdulan: ang una ay sa mga bata pang may edad na tao(edad 15-35_ at ang ikalawa sa mga higit sa 65 taong gulang.<ref>Surveillance, Epidemiology, and End Results (SEER) Program (www.seer.cancer.gov) [http://canques.seer.cancer.gov/cgi-bin/cq_submit?dir=seer2006&db=4&rpt=LINE&sel=1^0^79^0^^^&x=Age%20at%20diagnosis^6,7,8,9,10,11,12,13,14,15,16,17,18,19,20&y=Race^0,1,2^Sex^0,1,2&dec=1&template=null Cancer.gov]</ref> Ang kabuuang 5-taong survival(pagpapatuloy na mabuhay)para sa 2001-2007 mula sa 17 heograpikong area ng [[Surveillance Epidemiology and End Results|SEER]] ay 83.9%.<ref name="seer">{{cite web|url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/hodg.html |title=Hodgkin Lymphoma - SEER Stat Fact Sheets |publisher=Seer.cancer.gov |date= |accessdate=2012-08-26}}</ref> Dahil sa ang marami sa mga pasyente nito ay may kabataan pa, ang mga ito ay kadalasang nabubuhay ng 40 taon o higit pa pagkatapos ng paggamot. Gayunpaman, ang ilang mga pag-aaral ay sumunod sa mga pasyente na kasing tagal ng 25 taon at ang mga pag-aaral na ito ay ng mga mas matandang paggamot na may higit na nakapanganganib sa buhay na mga [[epektong adberso]]. Walang sapat na datos na makukuha tungkol sa pangmatagalang mga kalalabasan ng mas bago, kaunting-nakalalasong mga [[gamot|rehimen]] at ang rehiment na may limitasyong pagkakalantad sa radiasyon. Ang mga paggamot radiasyon at ilang mga drogang [[kemoterapiya]] ay nagdudulot ng panganib ng potensiyal na pagsasanhi ng nakamamatay na ikalawang mga [[kanser]], [[sakit sa puso]] at [[sakit sa baga]] ng kalaunang 40 o higit pang mga taon. Ang mga modernong paggamot ay labis na nagpapaliit ng mga tsansa ng mga kalaunang epektong ito.<ref name="Armitage2010"> {{cite journal |author=James O. Armitage |title=Early-stage Hodgkin's Lymphoma |journal=N. Engl. J. Med. |volume=363 |issue=7 |pages=653–62 |year=2010 |month=August |pmid=20818856|doi=10.1056/NEJMra1003733|url=http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMra1003733 }}</ref> Ang mga pasyenteng may kasaysayan ng [[nakahahawang mononucleosis]] sanhi ng [[virus na Epstein-Barr]] ay maaaring magkaroon ng tumaas na panganib ng lymphoma ni Hodgkin ngunit ang tiyak na kontribusyon ng [[virus na Epstein-Barr]] ay nananatiling malaking hindi alam.<ref>K J Flavell and P G Murray. (2000). Hodgkin's disease and the Epstein-Barr virus. ''Molecular Pathology'', 53(5): 262–269. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1186979/]</ref> === Mga uri === Ang klasikong lymphoma ni Hodgkin(hindi kasama ang [[nodular na lymphocyte na na nanaig na lymphoma ni Hodgkin]] ay maaaring pang-ilalim na uriin sa 4 na patolohikong uri batay sa morpolohiyang selulang Reed-Sternberg at sa komposisyon ng reaktibong selulang [[inpiltrasyon (medikal)|inpiltrado]] na nakikita sa [[biopsiya]] ng specimen ng [[kulani]](ang komposisyon ng selula sa palibot ng mga selulang Reed-Sternberg). {| class="wikitable" | '''Pangalan''' || '''Deskripsiyon''' || '''[[ICD-10]]''' || '''[[ICD-O]]''' |- | [[Nodular na sclerosis|Nodular na nagii-sclerosang HL]] || Ang pinaka-karaniwang pang-ilalim na uri at binubo ng malaking mga nodulang [[tumor]] na nagpapakita ng kumalat na lacunar na klasikong mga selulang RS sa likuran ng reaktibong mga [[lymphocyte]], [[eosinophils]] at mga [[selulang plasma]] na may iba't ibang mga digri ng sclerosis/fibrosis ng collagen. || {{ICD10|C|81|1|c|81}} || {{ICDO|9663|3}} |- | Halong-selularidad na pang-ilalim na uri || Ay isang karaniwang pang-ilalim na uri at binubuo ng maraming mga klasikong selulang RS na hinaluan na maraming mga inplamatoryong selula kabilang ang mga lymphocyte, histiocyte, eosinophils, at mga selulang plasma nang walang sclerosis. Ang uring ito ay kadalasang nauugnay sa impeksiyong [[virus na Epstein-Barr]] at maaaring ikalito sa maagalang tinatawag na yugtong selulang ng nodular na nagii-sclerosang na CHL. || {{ICD10|C|81|2|c|81}} || {{ICDO|9652|3}}. |- | Mayamaman sa [[lymphocyte]]-rich o pananaig na lymphocytiko || Ay isang bihirang pang-ilalim na uri na nagpapaktia ng maraming mga katangian na maaaring magsanhi ng kalituhang diagnostiko sa nodular na nananaig na lymphocyte na selulang B na [[lymphoma na hindi-Hodgkin]]. Ang anyong ito ang may pinaka mapapaborang prognosis. || {{ICD10|C|81|0|c|81}} || {{ICDO|9651|3}} |- | Naubusan ng lymphocyte|| Ay isang bihirang pang-ilalim na uri na binubuo ng malaking mga bilang ng kadalasang plemorpikong selulang RS na tanging may ilang reaktibong mga lymphocyte na maaaring madaling ikalito sa [[kalat na malaking selulang lymphoma]]. Maraming mga kasong nakaraang inuri sa loob ng kategoryang ito ay muling inuuri na ngayon sa ilalim ng [[anaplastikong malaking selulang lymphoma]].<ref>{{cite web |url=http://www.hmds.org.uk/hl.html |title=HMDS: Hodgkin's Lymphoma |work= |accessdate=February 1, 2009 |archive-date=March 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304001837/http://www.hmds.org.uk/hl.html |url-status=dead }}</ref> || {{ICD10|C|81|3|c|81}} || {{ICDO|9653|3}} |- | Hindi matukoy || || {{ICD10|C|81|9|c|81}} || {{ICDO|9650|3}} |} [[Talaksan:Hodgkin lymphoma (1) mixed cellulary type.jpg|thumb|right|biopsiya ng [[kulani]] na nagpapakita ng lymphoma ni Hodkin na halong-selularidad na uri.]] [[Talaksan:Hodgkin Lymphoma CT2.jpg|thumb|Larawang CT ng isang 46 taong gulang pasyente na may lymphoma ni Hodgkin, ang larawan ay nasa taas ng leeg. Sa kaliwang panig ng lumaking mga kulani sa leeg ng pasyente ay makikita(nasa pula).]] Ang [[nodular na lymphocyte na nananaig na lymphoma ni Hodgkin]] ay naghahayag ng [[CD20]] at hindi kasalukuyang itinuturing na isang anyo ng klasikong lymphoma ni Hodgkin. Para sa ibang mga anyo, bagaman ang tradisyonal na mga tandang [[selulang B]] (gaya ng CD20) ay hindi naihahayag sa lahat ng mga [[selula]],<ref>{{cite web |url=http://www.hmds.org.uk/hl.html |title=HMDS: Hodgkin's Lymphoma |work= |accessdate= |archive-date=2009-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304001837/http://www.hmds.org.uk/hl.html |url-status=dead }}</ref> ang mga selulang Reed-Sternberg ay karaniwang may pinagmulang selulang B.<ref name="pmid12078890">{{cite journal |author=Küppers R, Schwering I, Bräuninger A, Rajewsky K, Hansmann ML |title=Biology of Hodgkin's lymphoma |journal=Ann. Oncol. |volume=13 Suppl 1 |issue= |pages=11–8 |year=2002 |pmid=12078890 |doi= |url=http://annonc.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12078890}}</ref><ref name="pmid16385563">{{cite journal |author=Bräuninger A, Schmitz R, Bechtel D, Renné C, Hansmann ML, Küppers R |title=Molecular biology of Hodgkin's and Reed–Sternberg cells in Hodgkin's lymphoma |journal=Int. J. Cancer |volume=118 |issue=8 |pages=1853–61 |year=2006 |month=April |pmid=16385563 |doi=10.1002/ijc.21716}}</ref> Bagaman ang lymphoma ni Hodgkin ay kadalasan ngayong ipinapangkat sa iba pang mga malignansiyang [[selulang B]], ang ilang mga tandang [[selulang T]] gaya ng [[CD2]] at [[CD4]] ay minsang inihahayag.<ref name="pmid16056244">{{cite journal |author=Tzankov A |title=Rare expression of T-cell markers in classical Hodgkin's lymphoma |journal=Mod. Pathol. |volume=18 |issue=12 |pages=1542–9 |year=2005 |month=December |pmid=16056244 |doi=10.1038/modpathol.3800473 |author-separator=, |author2=Bourgau C |author3=Kaiser A |display-authors=3 |last4=Zimpfer |first4=Annette |last5=Maurer |first5=Robert |last6=Pileri |first6=Stefano A |last7=Went |first7=Philip |last8=Dirnhofer |first8=Stephan}}</ref> Gayunpman, ito ay maaaring isang artipakto ng pagiging hindi malinaw na likas sa diagnosis. Ang mga selulang Hodkin ay lumilikha ng [[interleukin-21]] (IL-21) na minsang inakalang eksklusibo sa mga [[selulang T]]. Ang katangiang ito ay maaaring magpaliwanag ng pag-aasal ng klasikong lymphoma ni Hodgkin kabilang ang mga kumpol ng ibang mga selulang immuno na natipon sa palibot ng mga selulang HL(inplitrado) sa mga kultura.<ref name="blood-112-8">{{cite journal | author = Lamprecht B, Kreher S, Anagnostopoulos, I, Johrens k, Monteleone G, Junt F, Stein H, Janz M, Dorken B, Mathas S| title = Aberrant expression of the Th2 cytokine IL-21 in Hodgkin lymphoma cells regulates STAT3 signaling and attracts Treg cells via regulation of MIP-3a | journal = Blood | volume = 112 | issue = Oct 2008 | pages = 3339–3347 | year = 2008 | pmid = 18684866| doi = 10.1182/blood-2008-01-134783| url = http://bloodjournal.hematologylibrary.org/cgi/content/abstract/112/8/3339 }}</ref> == Mga tanda at sintomas == Ang ilan sa mga sintomas ng lymphoma ni Hodgkin ang sumusunod: * Ang hindi masakit na paglaki ng isa o maraming [[kulani]]([[lymphadenopatiya]]). Ang mga kulani ay maaari ring masalat na magoma at namamaga kapag sinuri. Ang mga kulani sa leeg at balikat(mga cervical na kulani) at [[mga supraclavicular na kulani]] ang kadalasang nasasangkot (80–90% ng panahon sa aberahe). Ang mga kulani sa dibdib ay kadalasang naapektuhan at maaaring mapansin sa isang [[radiograpo ng dibdib]]. * [[Pruritus]] * [[Hyperhidrosis sa pagtulog]] * Hindi maipaliwanag na pagbabawas ng timbang * [[Splenomegalya]] * [[Hepatomegalya]] * [[Hepatosplenomegalya]] * Sakit kasunod ng pag-inom ng [[alak]].<ref>{{cite journal | author = Bobrove AM | title = Alcohol-related pain and Hodgkin's disease | url = https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1983-06_138_6/page/874 | journal = The Western Journal of Medicine | volume = 138 | issue = 6 | pages = 874–5 | year = 1983 | month = June | pmid = 6613116 | pmc = 1010854 }}</ref><ref name=Kearsley1998>[http://books.google.com/books?id=SkWAmFkK-7cC&pg=PA242 Page 242] in: {{cite book |author=John Kearsley |title=Cancer: A Comprehensive Clinical Guide |publisher=Taylor & Francis |location=Washington, DC |year=1998 |pages= |isbn=90-5702-215-X |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> * [[Sakit sa likod]] * Kulay pulang mga patse * Sistemikong mga sintomas kabilang ang mababang gradong [[lagnat]], hyperhydrosis, hindi maipaliwanag na pagbagsak ng timbang, pruritus at [[fatigue]].<ref>{{cite web | url = http://www.merck.com/mmpe/sec11/ch143/ch143b.html | title = Hodgkin Lymphoma | author = Portlock CS | date = July 2008 | work = Merck Manual Professional | accessdate = June 18, 2009 }}</ref> * Siklikal na lagnat na tinatawag na [[lagnat na Pel-Ebstein]].<ref>{{cite book |author=Hodgon DC, Gospodarowicz MK |editor=Hoppe RT, Mauch PT, Armitage JO, Diehl V, Weiss LM |title=Hodgkin’s disease |url=https://archive.org/details/hodgkinlymphoma0000unse_ed2 |ed=2nd |year=2007 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-6422-3 |pages=[https://archive.org/details/hodgkinlymphoma0000unse_ed2/page/123 123]–132 |chapter=Clinical Evaluation and Staging of Hodgkin Lymphoma }}</ref><ref>{{cite journal | last=Asher | first=Richard | title=Making Sense | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_the-new-england-journal-of-medicine_1995-07-06_333_1/page/66 | journal=The New England Journal of Medicine | volume=333 | date=July 6, 1995 | pages=66–67 | doi=10.1056/NEJM199507063330118 | pmid=7777006 | issue=1 }}</ref> == Sanhi == Walang mga gabay sa pag-iwas ng lymphoma ni Hodgkin dahil ang sanhi ay hindi alam o multipaktoryal. Ang [[paktor ng panganib]] ay [[estadistika|estadistikong]] nagpapataas ng tsansa ng pagkakaroon ng sakit. Ang mga paktor ng panganib para sa lymphoma ni Hodgkin ay kinabibilangan ng: * Kasarian na lalake.<ref name=mountsinai>[http://www.mountsinai.org/patient-care/health-library/diseases-and-conditions/hodgkins-lymphoma-adult#risk] at [[Mount Sinai Hospital, New York|Mount Sinai Hospital]]</ref> * Edad mula 15-40 at higit sa 55 taong gulang. name=mountsinai/> * Kasaysayan ng pamilya<ref name=mountsinai/> * Kasaysayan ng [[nakahahawang mononucleosis]] o impeksiyon ng [[virus na Epstein-Barr]] na isang nagsasanhing ahente ng mononucleosis<ref name=mountsinai/> * Huminang [[sistemang immuno]] kabilang ang impeksiyon sa [[HIV]] o presensiya ng [[AIDS]].<ref name=mountsinai/> * Pang matagalang paggamit ng [[hormone ng paglaki ng tao]].<ref name=mountsinai/> * Pagkakalantad sa mga [[exotoxin]] gaya ng [[Ahenteng Kahel]](Agent Orange). == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Commonscat|Hodgkin's lymphoma}} [[Kategorya:Kanser]] a1jtguj760r0oxqhh9qqqe64w2oei3p Kamakailang pinagmulang Aprikano 0 187783 2236612 2221258 2026-10-24T08:41:07Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236612 wikitext text/x-wiki [[File:World map of prehistoric human migrations.jpg|thumb|right|350px|Isang modelong migrasyon ng tao batay sa [[mitochondrial DNA]]]] Sa [[paleoantropolohiya]], ang '''kamakailang pinagmulang Aprikano''' ang nananaig na tinatanggap ng mga siyentipiko na modelo ng pinagmulang heograpiko at [[migrasyon ng mga sinaunang tao|migrasyon]] mula sa Silangang Aprika ng mga homo sapiens o [[anatomikong modernong mga tao]].<ref name="HavilandPrins2009">{{cite book | author = McBride B, Haviland WE, Prins HEL, Walrath D | title = The Essence of Anthropology | publisher = Wadsworth Publishing | location = Belmont, CA | year = 2009 | page = 90 | isbn = 978-0-495-59981-4 | url = http://books.google.com/books?id=AmvJ1XtnIQoC&pg=PA90 }}</ref> Ang teoriyang ito ay tinatawag na modelong ''(Recent) Out-of-Africa'' sa press at ''recent single-origin hypothesis'' (''RSOH''), ''Replacement Hypothesis'', and ''Recent African Origin'' (''RAO'') sa [[akademya]]. Ang hipotesis na ang mga tao ay may isang pinagmulang(monohenesis) ay inilimbag ni [[Charles Darwin]] sa [[Charles Darwin]]'s ''[[Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]'' (1871). Ang konseptong ito ay spekulatibo hanggang mga 1980 nang ito ay ayunan at suportahan ng isang pag-aaral ng kasalukuyang panahong [[DNA na mitokondriyal]] na hinaluan ng ebidensiya batay sa [[antropolohiyang pisikal]] ng mga sinaunang [[specimen]]. Ang ebidensiyang [[fossil]] at [[henetika|henetiko]] ay nagpapakita na ang ninuno ng homo sapiens na pinaniniwalaang ang [[Homo heidelbergensis]] ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] tungo sa mga [[homo sapiens]] sa Silangang [[Aprika]] sa pagitan ng 200,000 at 150,000 taon ang nakalilipas,<ref name="HetheringtonReid2010">{{cite book | author = Reid GBR, Hetherington R | title = The climate connection: climate change and modern human evolution | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, UK | year = 2010 | pages = | isbn = 0-521-14723-9 |url=http://books.google.com/books?id=AAja8FTPF6QC&pg=PA64 | page = 64 }}</ref> at ang mga kasapi ng isang sangay ng ''Homo sapiens'' ay lumisan sa Aprika sa pagitan ng 125,000 at 60,000 taon ang nakalilipas at sa paglipas ng panahon, ang mga taong ito ay pumalit sa sinaunang mga populasyon ng tao gaya ng mga [[Neanderthal]] at ''[[Homo erectus]]''.<ref name="Meredith2011">{{cite book | author = Meredith M | title = Born in Africa: The Quest for the Origins of Human Life | publisher = PublicAffairs | location = New York | year = 2011 | pages = | isbn = 1-58648-663-2 | url = http://books.google.com/books?id=WrR9OShae2wC&pg=PT148 }}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang petsa ng pinakamaagang matagumpay na migrasyon mula sa Aprika(mga pinakaunang mga migrante na may mga nabubuhay na inapo) ay pangkalahatang inilagay sa 60,000 taon ang nakalilipas gaya ng iminumungkhai ng [[henetika]] bagaman ang mga pagtatangka sa migrasyon mula sa kontinente ay maaaring nangyari mga 125,000 taon ang nakalilipas ayon sa natuklasan ng arkeolohiya sa Arabia.<ref name="pmid21273486">{{cite journal | author = Armitage SJ, Jasim SA, Marks AE, Parker AG, Usik VI, Uerpmann HP | title = The southern route "out of Africa": evidence for an early expansion of modern humans into Arabia | url = https://archive.org/details/sim_science_2011-01-28_331_6016/page/452 | journal = Science | volume = 331 | issue = 6016 | pages = 453–6 | year = 2011 | month = January | pmid = 21273486 | doi = 10.1126/science.1199113 |bibcode = 2011Sci...331..453A }}</ref> Ang kamakailang isang pinagmulan ng mga modernong tao sa Silangang Aprika ang nananaig na posisyon sa pamayanang siyentipiko.<ref name="pmid16826514">{{cite journal | author = Liu H, Prugnolle F, Manica A, Balloux F | title = A geographically explicit genetic model of worldwide human-settlement history | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2006-08_79_2/page/230 | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 79 | issue = 2 | pages = 230–7 | year = 2006 | month = August | pmid = 16826514 | pmc = 1559480 | doi = 10.1086/505436 | quote = Currently available genetic and archaeological evidence is generally interpreted as supportive of a recent single origin of modern humans in East Africa. However, this is where '''the near consensus''' on human settlement history ends, and considerable uncertainty clouds any more detailed aspect of human colonization history. }}</ref><ref>{{cite journal | title = This week in Science: Out of Africa Revisited | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-05-13_308_5724/page/n12 | journal = Science | volume = 308 | isssue = 5724 | page = 921 | doi=10.1126/science.308.5724.921g | date = 2005-05-13 }}</ref><ref name="pmid12802315">{{cite journal | author = Stringer C | title = Human evolution: Out of Ethiopia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692 | journal = Nature | volume = 423 | issue = 6941 | pages = 692–3, 695 | year = 2003 | month = June | pmid = 12802315 | doi = 10.1038/423692a }}</ref><ref name="Johanson">{{cite web | url = http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html | title = Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa? | author = Johanson D | author2 = | date = | work = ActionBioscience | publisher = American Institute of Biological Sciences | pages = | accessdate = | archive-date = 2010-11-22 | archive-url = https://www.webcitation.org/5uQpZnojk?url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html | url-status = dead }}</ref><ref name="urlModern Humans – Single Origin (Out of Africa) vs Multiregional">{{cite web | url = http://www.asa3.org/ASA/education/origins/migration.htm | title = Modern Humans – Single Origin (Out of Africa) vs Multiregional | author = | author2 = | date = | work = | publisher = | pages = | accessdate = }}</ref> Ang ebidensiyang fossil at henetika ay nagpapakita na ang mga sinaunang homo sapiens ay nagebolb tungo sa mga modernong tao sa Aprika sa pagitan ng 200,000 at 150,000 taong nakakalipas<ref name="HetheringtonReid2010"/> . Ang mga kasapi ng isang sangay ng homo sapiens ay lumisan mula sa Aprika sa pagitan ng 125,000 at 60,000 taong nakakalipas at sa paglipas ng panahon ay pumalit sa mas naunang mga populasyon ng [[Neanderthal]] at ''[[Homo erectus]]''.<ref name="Meredith2011"/> Ang petsa ng pinakamaagang matagumpay na paglisan mula sa Aprika ay noong mga 60,000 taong nakakalipas. == Henetikong rekonstruksiyon == Ang dalawang mga piraso ng [[genome]] ng tao ay magagamit sa pagtukoy ng kasaysayan ng mga modernong tao: Ang [[mitochondrial DNA]] at [[Y chromosome]] Ang lahat ng mga taong nabubuhay ngayon ay nagmana ng parehong [[Mitochondria]]<ref name="isbn1-56414-953-6">{{cite book | author = Jones, Marie; John Savino | editor = | others = | title = Supervolcano: The Catastrophic Event That Changed the Course of Human History (Could Yellowstone be Next?) | edition = | publisher = New Page Books | location = Franklin Lakes, NJ | year = 2007 | pages = | isbn = 1-56414-953-6 | doi = | url = http://books.google.ca/books?id=tSIa0VQn1NQC&lpg=PA138&dq=all%20%20people%20alive%20today%20have%20inherited%20the%20same%20Mitochondria&pg=PA138#v=onepage&q&f=true | accessdate = }}</ref> mula sa isang babaeng tao na nabuhay sa Aprika noong mga 160,000 taong nakakalipas<ref name="pmid3025745">{{cite journal | author = Cann RL, Stoneking M, Wilson AC | title = Mitochondrial DNA and human evolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-01-01_325_6099/page/30 | journal = Nature | volume = 325 | issue = 6099 | pages = 31–6 | year = 1987 | pmid = 3025745 | doi = 10.1038/325031a0 | ref=harv |bibcode = 1987Natur.325...31C }}</ref><ref name="pmid1840702">{{cite journal | author = Vigilant L, Stoneking M, Harpending H, Hawkes K, Wilson AC | title = African populations and the evolution of human mitochondrial DNA | url = https://archive.org/details/sim_science_1991-09-27_253_5027/page/1502 | journal = Science | volume = 253 | issue = 5027 | pages = 1503–7 | year = 1991 | month = September | pmid = 1840702 | doi = 10.1126/science.1840702 | ref=harv |bibcode = 1991Sci...253.1503V }}</ref> na pinangalanang [[Mitochondrial Eve]](walang kaugnayan sa [[Adan at Eba|Eba]] ng [[bibliya]]). Ang lahat ng mga nabubuhay na lalake ngayon ay nagmana ng mga [[Y chromosome]] mula sa lalakeng nabuhay noong 140,000 taong nakakalipas sa Aprika na pinangalanang [[Y-chromosomal Adam]](wala ring kaugnayan sa [[Adan at Eba|Adan]] ng [[bibliya]]). === Mitochondrial na DNA === Ang unang linya na sumangay mula sa [[Mitochondrial Eve]] ang haplogroup na [[Haplogroup L0 (mtDNA)|L0]]. Ang haplogroup na ito ay matatagpuan sa mga taong [[San]] at [[Sandawe]] ng Silangang Aprikan gayundin sa [[Mbuti]].<ref name="pmid17194802">{{cite journal | author = Gonder MK, Mortensen HM, Reed FA, de Sousa A, Tishkoff SA | title = Whole-mtDNA genome sequence analysis of ancient African lineages | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2007-03_24_3/page/757 | journal = Mol. Biol. Evol. | volume = 24 | issue = 3 | pages = 757–68 | year = 2007 | month = March | pmid = 17194802 | doi = 10.1093/molbev/msl209 | ref=harv }}</ref><ref name="pmid10739760">{{cite journal | author = Chen YS, Olckers A, Schurr TG, Kogelnik AM, Huoponen K, Wallace DC | title = mtDNA variation in the South African Kung and Khwe-and their genetic relationships to other African populations | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-04_66_4/page/1362 | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 66 | issue = 4 | pages = 1362–83 | year = 2000 | month = April | pmid = 10739760 | pmc = 1288201 | doi = 10.1086/302848 | ref=harv}}</ref> Ang mga pangkat na ito ay sumanga sa simula ng kasaysayan ng mga modernog tao at nanatiling relatibong hiwalay ng henetikal mula nito. Ang inapo ng L1-6 ang mga haplogroup na [[Haplogroup L1 (mtDNA)|L1]], [[Haplogroup L2 (mtDNA)|L2]] at [[Haplogroup L3 (mtDNA)|L3]] at nakarestrikto sa Aprika. Ang mga makro haplogroup na [[Haplogroup M (mtDNA)|M]] at [[Haplogroup N (mtDNA)|N]] na mga linya ng iba pang populasyon ng daigdig sa labas ng Aprika ay nagmula sa L3. === DNA na kromosomang Y === Ang mga mutasyon na naglalarawan ng makro haplogroup na [[Haplogroup CT (Y-DNA)|CT]] (lahat ng mga haplogroup na Y maliban sa [[Haplogroup A (Y-DNA)|A]] at [[Haplogroup B (Y-DNA)|B]]) ay nauna sa paglisan mula sa Aprika. Ang inapong makro grupo nito ang [[Haplogroup DE (Y-DNA)|DE]] na nakarestrikto sa Aprika. Ang mga mutasyon na nagtatangi ng haplogroup na [[Haplogroup C (Y-DNA)|C]] from sa ibang mga inapo ng CR ay nangyari noong mga 60,000 taong nakakalipas sa sandaling pagkatapos ng unang paglisan mula sa Aprika. Ang [[Haplogroup F (Y-DNA)|Haplogroup F]] ay nagmula noong mga 45,000 taong nakakalipas sa [[Hilagang Aprika]] o sa Timog Asya. Ang higit sa 90% ng lalake ngayong hindi katutubo sa Aprika ay direktang nagmula sa linyang lalake ng unang tagadala ng haplogroup F. === Pagsusuri ng genome === Sa isang pag-aaral ng 53 populasyon mula sa data ng analysis ng malawakang genome na [[Single-nucleotide polymorphism|SNP]] at [[International HapMap Project]] (Phase II) at [[Center for the Study of Human Polymorphisms|CEPH]] ay nagmumungkahi ang ang mga grupong populasyon ay nahuhulog lamang sa tatlong mga pangkat henetiko: Mga Aprikano, Eurasyano(na kinabibilangan ng mga katutubo ng Europa, Gitnang Silangan at Timog kanlurang Asya) at mga Silangang Asya(na kinabibilangan ng mga katutubo ng Asya, Hapon, Timog Silangang Asya, Amerika at Oceania)<ref name="coopg">{{cite journal | author = Coop G, Pickrell JK, Novembre J, Kudaravalli S, Li J, Absher D, Myers RM, Cavalli-Sforza LL, Feldman MW, [[Jonathan K. Pritchard|Pritchard JK]] | title = The role of geography in human adaptation | journal = PLoS Genet. | volume = 5 | issue = 6 | pages = e1000500 | year = 2009 | month = June | pmid = 19503611 | pmc = 2685456 | doi = 10.1371/journal.pgen.1000500 | ref = harv | editor1-last = Schierup | editor1-first = Mikkel H. }}</ref><ref name="coopg"/><ref name="washpost09">{{cite news | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/21/AR2009062101726_pf.html | title = Among Many Peoples, Little Genomic Variety | publisher = The Washington Post | date = June 22, 2009 | accessdate = 2009-06-25 | first=David | last=Brown}}</ref> Natukoy ng pag-aaral na ang karamihan ng mga pagkakaiba sa pangkat etniko ay maituturo sa [[genetic drift]]. Ang mga modernong populasyon ng Aprika ang may pinakamalaking pagkakaiba sa henetiko at ang mga modernong Eurasyano ay medyo higit kesa mga modernong Silangang Asyano.<ref name="washpost09"/> Ang pag-aaral ay nagmumungkahing ang [[likas na pagpili]] ay maaaring humugis ng genome ng tao ng mas mabagal kesa sa nakaraang paniniwala at ang mga paktor gaya ng migrasyon sa loob at sa mga kontinente ay mas mabigat na nakaimpluwensiya sa distribusyon ng mga pagkakaibang henetiko.<ref>{{cite web| title= Geography And History Shape Genetic Differences In Humans | url= http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090605091157.htm | publisher=[[Science Daily]] | date= June 7, 2009 | accessdate = 2009-06-25}}</ref> == Pag-aalisan mula sa Aprika == [[Talaksan:Red Sea2.png|thumb|Pagtawid sa Pulang Dagat]] Ang ilang mga siyentipiko ay naniniwala na ang tanging kaunting mga tao ang lumisan sa Aprika sa isang migrasyon na pumuno sa ibang mga lugar ng daigdig. Ito ay batay sa katotohanang ang tanging mga inapo ng haplogrop na L3 ang tanging matatagpuan sa labas ng kontinenteng Aprika. Tinatayang mula sa isang populasyon ng 2,000 hanggang 5,000 mga indibidwal sa Aprika, ang tanging isang maliit na pangkat na posibleng 150 hanggang 1,000 mga tao ay tumawid sa [[Pulang Dagat]] mula sa Ethiopia. Sa lahat ng mga linyang umiiral sa Aprika, ang tanging ang mga babaeng inapo ng isang linya na mtDNA haplogroup L3 ang matatagpuan sa labas ng Aprika. Ang mga babaeng inapo ng L3 na mga linyang haplogroup na M at N ay matatagpuan ng napakababang mga prekwensiya sa Aprika at lumilitaw na mga kamakailang pagdating. Ang isang posibleng paliwanag ay ang mga mutasyong ito ay nangyari sa Silangang Aprika sa sandaling bago ang paglisan mula sa Silangang Aprika at sa epektong tagapagtatag ay naging nananaig na mga haplogroup. Sa alternatibo, ang mga mutasyon ay maaaring lumitaw sa sandaling pagkatapos ng paglisan mula sa Aprika. Ang ibang mga siyentipiko ay nagmungkahi ng modelo ng dalawang mga paglisan mula sa Aprika. Ang modelong ito ay nagpapaliwanag kung bakit ang Haplogroup N ang nanaig sa Europa at kung bakit ang Haplogroup M ay hindi umiiral sa Europa. Sa alternatibo, ang isang maliit na tagapagtatag na populasyong Europeo na sa simula ay naghayag ng parehong mga Haplogroup M at N ay maaaring nawalan ng Haplogroup M sa pamamagitan ng random genetic drift na nagresulta mula sa isang bottleneck. == Kasunod na paglawak == [[Talaksan:Spreading homo sapiens.svg|thumb|320px|Mapa ng [[mga maagang migrasyon ng tao]]<ref>Literature: Göran Burenhult: Die ersten Menschen, Weltbild Verlag, 2000. ISBN 3-8289-0741-5</ref><br />1. Homo sapiens<br />2. [[Neandertal]]<br />3. Mga maagang Hominid]] Mula sa [[Malapit na Silangan]], ang mga populasyong ito ay kumalat sa silangan tungo sa [[Timog Asya]] noong mga 50,000 taong nakakalipas at sa Australiya noong 40,000 taong nakakalipas. Ang Europa ay naabot ng [[Cro-Magnon]] noong mga 40,000 taong nakakalipas. Ang Silangang Asya(Korea, Hapon) ay naabot noong mga 30,000 taong nakakalipas. Ang Hilagang Amerika ay naabot noong mga 30,000 taong nakakalipas o kalaunan noong 14,000 taong nakakalipas. Ang pangkat na tumawid sa Pulang Dagat ay naglakbay sa kahabaan ng rutang baybayin sa baybayin ng Arabya at Persia hanggang maabot ang India na lumilitaw na unang pangunahing puntong tirahan. Ang haplogroup M ay matatagpuan ng mataas sa mga katimugang rehiyong baybayin ng Pakistan at India at may pinakamalaking pagkakaiba sa India na nagpapakita na ang mutasyon ay nangyari dito. Ang 60 porsiyento ng populasyon ng India ay kabilang sa haplogroup M. Ang mga katutubo ng islang Andamanese ay kabilang rin sa M. Ang mga Andamese ay pinaniniwalaang mga supling ng ilang pinakamaagang tumira sa Asya dahil sa mahabang isolasyon nito mula sa pangunahing lupain ng Asya. Ang mga ito ang ebidensiya ng rutang pangbaybayin. Dahil ang mga Andamanese at New Guinean ay may maitim na balat at may teksturang Aprikano ng buhok, ang mga siyentipiko ay naniniwala na ang lahat ng mga ito ay bahagi ng ilang mga lumisan mula sa Ethiopia at tumawid sa Pulang Dagat noong mga 60,000 taong nakakalipas. Mula sa Arabya tungo sa India, ang proporsiyon ng haplogroup M ay tumaas ng pasilangan. Sa silangang India, ang M ay mas madami sa N sa rasyo ng 3 sa 1. Ang M ay nananaig sa Timog Silangang Asya ngunit sa [[mga katutubong Australyano]], ang N ay muling lumitaw bilang ang mas karaniwang linya. Ang mga hindi tuloy tuloy na distribusyon ng Haplogroup n mula sa Europa hanggang Australiya ay maipapaliwanag ng mga epektong tagapagtatag at mga bottleneck ng mga populasyon. ==Tingnan din== *[[Ebolusyon ng tao]] *[[Mga labing Omo]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Human Evolution}} [[Kategorya:Ebolusyon ng tao]] meyaclrjqhgykhy59oav4t587y42hrc Genome 0 189028 2236650 2221301 2026-10-24T09:53:04Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236650 wikitext text/x-wiki [[File:NHGRI human male karyotype.png|thumb|250px|Isang larawan ng 46 mga [[kromosoma]] na bumubuo sa genome na diploid ng lalakeng tao. Ang kromosomang [[mitokondriya]]l ay hindi pinakita.]] Sa modernong [[biolohiyang molekular]] at [[henetika]], ang '''genome''' ang kabuuan ng impormasyong pagmamana ng isang organismo. Ito ay kinokodigo sa [[DNA]] o para sa maraming mga uri ng [[virus]], sa [[RNA]]. Ang genome ay kinabibilangan ng mga [[gene]] at [[hindi nagkokodigong DNA]] ng DNA/RNA.<ref>Ridley, M. (2006). ''Genome''. New York, NY: Harper Perennial. ISBN 0-06-019497-9</ref> ===Sukat ng genome=== Ang [[sukat ng genome]] ang kabuuang bilang ng baseng pares na DNA sa isang kopya ng genome na haploid. Ang sukat ng genome ay positibong [[korelado]] sa [[morpolohiya (biolohiya)|morpolohikong]] pagiging komplikado sa mga [[prokaryote]] at mas mababang mga [[eukaryote]]. Gayunpaman, pagkatapos ng mga [[molluska]] at lahat ng iba pang mas mataas na mga eukaryote sa itaas, ang korelasyong ito ay hindi na epektibo.<ref name="Lewin 2004">{{cite book|last=Lewin|first=Benjamin|title=Genes VIII|url=https://archive.org/details/genesviii0000lewi|year=2004|publisher=Pearson/Prentice Hall|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=0-13-143981-2|edition=8th}}</ref><ref>{{cite journal |author=Gregory TR, Nicol JA, Tamm H, Kullman B, Kullman K, Leitch IJ, Murray BG, Kapraun DF, Greilhuber J, Bennett MD |title=Eukaryotic genome size databases|journal=Nucleic Acids Research|date=3 January 2007|volume=35|issue=Database|pages=D332–D338|doi=10.1093/nar/gkl828}}</ref> <ref>{{cite journal |title=Essential genes of a minimal bacterium |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-01-10_103_2/page/425 |journal=Proc Natl Acad Sci USA|year=2006|pages=425–30 |author=Glass JI, Assad-Garcia N, Alperovich N, Yooseph S, Lewis MR, Maruf M, Hutchison CA 3rd, Smith HO, Venter JC |pmid=16407165 |volume=103 |doi=10.1073/pnas.0510013103 |issue=2 |pmc=1324956|bibcode = 2006PNAS..103..425G }} </ref><ref>{{cite journal |author=Forster AC, Church GM|title=Towards synthesis of a minimal cell |journal=Mol Syst Biol. |year=2006 |volume=2 |pmid=16924266 |page=45 |doi=10.1038/msb4100090 |pmc=1681520 |issue=1}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- !Uri ng organismo !Organismo !colspan="2"|Sukat ng genome <br>([[base pair]]s) !class="unsortable"|Komento |- |[[Virus]] |[[Bacteriophage MS2]] |align="right"|3,569 |3.5kb | Unang nasekwensiyang RNA-genome<ref name=Fiers1976>{{cite journal |author=Fiers W, ''et al.'' |title=Complete nucleotide-sequence of bacteriophage MS2-RNA - primary and secondary structure of replicase gene |journal=Nature |volume=260 |pages=500–507 |year=1976| pmid=1264203|url=http://www.nature.com/nature/journal/v260/n5551/abs/260500a0.html|doi=10.1038/260500a0 |issue=5551 |bibcode=1976Natur.260..500F}}</ref> |- |[[Virus]] |[[SV40]] |align="right"|5,224 |5.2kb |<ref name=Fiers1978>{{cite journal |author=Fiers W, Contreras R, Haegemann G, Rogiers R, Van de Voorde A, Van Heuverswyn H, Van Herreweghe J, Volckaert G, Ysebaert M |title=Complete nucleotide sequence of SV40 DNA |journal=Nature |volume=273 |issue=5658 |pages=113–120 |year=1978|doi=10.1038/273113a0| url=http://www.nature.com/nature/journal/v273/n5658/abs/273113a0.html | pmid=205802|bibcode = 1978Natur.273..113F }}</ref> |- |[[Virus]] |[[Phi-X174 phage|Phage Φ-X174]] |align="right"|5,386 |5.4kb |Unang nasekwensiyang DNA-genome<ref name=Sanger1977>{{cite journal |author=Sanger F, Air GM, Barrell BG, Brown NL, Coulson AR, Fiddes CA, Hutchison CA, Slocombe PM, Smith M |title=Nucleotide sequence of bacteriophage phi X174 DNA |journal=Nature |volume=265 |issue=5596 |pages=687–695 |year=1977| pmid=870828| url=http://www.nature.com/nature/journal/v265/n5596/abs/265687a0.html | doi=10.1038/265687a0|bibcode = 1977Natur.265..687S }}</ref> |- |[[Virus]] |[[HIV]] |align="right"|9,749 |9.7kb |<ref>{{cite web|url=http://pathmicro.med.sc.edu/lecture/hiv9.htm |title=Virology - Human Immunodeficiency Virus And Aids, Structure: The Genome And Proteins Of HIV |publisher=Pathmicro.med.sc.edu |date=2010-07-01 |accessdate=2011-01-27}}</ref> |- |[[Virus]] |[[lambda phage|Phage λ]] |align="right"|48,502 |48kb | |- |[[Virus]] |[[Megavirus]] |align="right"|1,259,197 |1.3Mb |Ang pinakamalaking alam na genome na pang-virus a |- |[[Bacterium]] |''[[Haemophilus influenzae]]'' |align="right"| 1,830,000 |1.8Mb |Unang genome ng isang nabubuhay na organismong nasekwensiya, Hulyo 1995<ref name=Fleichmann_1995>{{cite journal |author=Fleischmann R, Adams M, White O, Clayton R, Kirkness E, Kerlavage A, Bult C, Tomb J, Dougherty B, Merrick J |title=Whole-genome random sequencing and assembly of Haemophilus influenzae Rd |journal=Science |volume=269 |issue=5223 |pages=496–512 |year=1995 |pmid=7542800| doi=10.1126/science.7542800 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/269/5223/496 |bibcode = 1995Sci...269..496F }}</ref> |- |[[Bacterium]] |''[[Carsonella ruddii]]'' |align="right"|159,662 |160kb |Ang pinaka-malaiit na hindi-virus na genome.<ref>{{cite journal |author=Nakabachi A, Yamashita A, Toh H, ''et al.'' |title=The 160-kilobase genome of the bacterial endosymbiont Carsonella |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-10-13_314_5797/page/266 |journal=Science |volume=314 |issue=5797 |page=267 |year=2006 |month=October |pmid=17038615 |doi=10.1126/science.1134196}}</ref> |- |[[Bacterium]] |''[[Buchnera aphidicola]]'' |align="right"|600,000 |600kb | |- |[[Bacterium]] |''[[Wigglesworthia glossinidia]]'' |align="right"|700,000 |700Kb | |- |[[Bacterium]] |''[[Escherichia coli]]'' |align="right"|4,600,000 |4.6Mb | <ref>{{cite journal| journal=Science| author=Frederick R. Blattner, Guy Plunkett III, ''et al.'' | volume=277| doi=10.1126/science.277.5331.1453 | title=The Complete Genome Sequence of Escherichia coli K-12 | url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/277/5331/1453|pmid= 9278503| pages=1453–1462 | year=1997| issue=5331 }}</ref> |- |[[Bacterium]] |''[[Solibacter usitatus]]'' (strain Ellin 6076) |align="right"|9,970,000 |10Mb |Ang pinakamalaking alam na genome ng bakterya |- |[[Amoeboid]] |''[[Polychaos dubium]]'' (''"Amoeba" dubia'') |align="right"|670,000,000,000 |670Gb |Ang pinakamalaking alam na genome.<ref name=Parfrey2008>{{cite journal | author = Parfrey LW, Lahr DJG, Katz LA | year = 2008 | title = The Dynamic Nature of Eukaryotic Genomes | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2008-04_25_4/page/787 | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 25 | issue = 4 | pages = 787–94 | doi = 10.1093/molbev/msn032 | pmc = 2933061 | pmid = 18258610}}</ref> (Disputed <ref name="ScienceShot: Biggest Genome Ever">[http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/10/scienceshot-biggest-genome-ever.html ScienceShot: Biggest Genome Ever] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011155609/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/10/scienceshot-biggest-genome-ever.html |date=2010-10-11 }}, comments: "The measurement for Amoeba dubia and other protozoa which have been reported to have very large genomes were made in the 1960s using a rough biochemical approach which is now considered to be an unreliable method for accurate genome size determinations."</ref>) |- |[[Halaman]] |''[[Arabidopsis thaliana]]'' |align="right"|157,000,000 |157Mb |Unang genome ng halamang nasekwensiya, 2000<ref name="Greilhuber">{{cite journal| author=Greilhuber J, Borsch T, Müller K, Worberg A, Porembski S, and Barthlott W |year=2006| title= Smallest angiosperm genomes found in Lentibulariaceae, with chromosomes of bacterial size |journal=Plant Biology| volume=8|pmid= 17203433| pages=770–777| doi= 10.1055/s-2006-924101| issue=6}}</ref> |- |[[Halaman]] |''[[Genlisea margaretae]]'' |align="right"|63,400,000 |63Mb |Ang pinakamaliit na itinalang genome ng namumulaklak na halaman, 2006.<ref name="Greilhuber" /> |- |[[Halaman]] |''Fritillaria assyrica'' |align="right"|130,000,000,000 |130Gb | |- |[[Halaman]] |''[[Poplar|Populus trichocarpa]]'' |align="right"|480,000,000 |480Mb |Unang genome ng puno na nasekwensiya, Setyembre 2006 |- |[[Halaman]] |''[[Paris japonica]]'' (Japanese-native, pale-petal) |align="right"|150,000,000,000 |150Gb |Largest plant genome known |- |[[Moss]] |''[[Physcomitrella patens]]'' |align="right"|480,000,000 |480Mb |Unang genome ng isang [[bryophyte]] na nasekwensiyang, Enero 2008.<ref name="pmid18762443">{{cite journal |author=Lang D, Zimmer AD, Rensing SA, Reski R |title=Exploring plant biodiversity: the Physcomitrella genome and beyond |journal=Trends Plant Sci |year=2008 |month=October |volume=13 |issue=10 |pages=542–549 |pmid=18762443 |doi=10.1016/j.tplants.2008.07.002}}</ref> |- |[[Lebadura]] |''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' |align="right"|12,100,000 |12.1Mb |Unang genome ng [[eukaryote]]ng nasekwensiyang,<ref>{{cite web|url=http://www.yeastgenome.org/ |title=Saccharomyces Genome Database |publisher=Yeastgenome.org |date= |accessdate=2011-01-27}}</ref> |- |[[Fungus]] |''[[Aspergillus nidulans]]'' |align="right"|30,000,000 |30Mb | |- |[[Nematoda|Nematode]] |''[[Caenorhabditis elegans]]'' |align="right"|100,300,000 |100Mb |Unang hayop na multiselular na nasekwensiya, Disyembre 1998 <ref>{{cite journal |author=The ''C. elegans'' Sequencing Consortium |year=1998 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/282/5396/2012 |title=Genome sequence of the nematode ''C. elegans'': a platform for investigating biology |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=282 |issue=5396 |doi=10.1126/science.282.5396.2012 |pages=2012–2018| pmid=9851916}}</ref> |- |[[Nematoda]] |''[[Pratylenchus coffeae]]'' |align="right"|20,000,000 |20Mb |Pinakamaliit na genome ng hayop na alam<ref>{{cite web | author=Gregory TR |year=2005 |title=Animal Genome Size Database |publisher=http://www.genomesize.com | url=http://www.genomesize.com/statistics.php?stats=entire#stats_top}}</ref> |- |[[Insekto]] |''[[Drosophila melanogaster]]'' (fruit fly) |align="right"|130,000,000 |130Mb |<ref name=Adams_2000>{{cite journal | author = Adams MD, Celniker SE, Holt RA, ''et al.'' | title = The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' | journal = Science | volume = 287 | issue = 5461 | pages = 2185–95 | year = 2000 | pmid = 10731132 | doi = 10.1126/science.287.5461.2185 | accessdate = 2007-05-25| url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2185 | bibcode=2000Sci...287.2185.}}</ref> |- |[[Insekto]] |''[[Bombyx mori]]'' (silk moth) |align="right"|530,000,000 |530Mb | |- |[[Insekto]] |''[[Apis mellifera]]'' (honey bee) |align="right"|236,000,000 |236Mb | |- |[[Insekto]] |''[[Solenopsis invicta]]'' (fire ant) |align="right"|480,000,000 |480Mb |<ref name=Wurm_2011>{{cite journal | author = Wurm Y ''et al.'' | title = The genome of the fire ant ''Solenopsis invicta'' | journal = PNAS | year = 2011 | doi =10.1073/pnas.1009690108 | accessdate = 2011-02-01| url=http://www.pnas.org/content/early/2011/01/24/1009690108.abstract | volume = 108 | issue = 14 | pages = 5679–5684 | pmid = 21282665 | pmc = 3078418|bibcode = 2011PNAS..108.5679W }}</ref> |- |[[Isda]] |''[[Tetraodon nigroviridis]]'' (type of puffer fish) |align="right"|385,000,000 |390Mb |Pinakamaliit na alam na genome ng [[bertebrata]] |- |[[Mamalya]] |''[[Mus musculus]]'' |align="right"|2,700,000,000 |2.7Gb | |- |- |[[Mamalya]] |''[[Homo sapiens]]'' |align="right"|3,200,000,000 |3.2Gb | |- |[[Isda]] |''[[Protopterus aethiopicus]]'' (marbled lungfish) |align="right"|130,000,000,000 |130Gb |Ang pinakamalaking alam na genome ng bertebrata |} ==Tignan din== *[[Genome ng tao]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Henetika]] tsvlc25thxslacu2kjb190hkqtiy6iq Pangangalagang pangkalusugan 0 192774 2236643 2233466 2026-10-24T09:43:11Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236643 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit ng paksa. --> [[File:Medical_Doctors_Density_per_10_000_population.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Medical_Doctors_Density_per_10_000_population.png|thumb|Dami ng mga doktor kada 10,000 indibiduwal sa bawat bansa. Nagmula ang datos sa [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan|WHO]] mula 2017 hanggang 2023.]] '''Pangangalágang pangkalusúgan''' ang pagsasaayos at pagpapanatili sa [[kalusugan]] sa pamamagitan ng [[Prebentibong pangangalagang pangkalusugan|pag-iwas]], [[dayagnosis]], pagpapagaling, pagpapabuti, o panggagamot sa mga [[sakit]], [[karamdaman]], o [[pinsala sa katawan]] o [[Problema sa pag-iisip|isip]] ng mga tao. Hinahatid ng mga propesyonal sa larangan ng [[medisina]] ang pangangalagang pangkalusugan. Gayunpaman, pawang iba-iba ang antas ng [[Serbisyong pangkalusugan|serbisyong]] naibibigay sa mga tao depende sa lugar. Karaniwang inilalarawan ang pag-aaruga at pagkalinga bilang ang naaayong paggamit sa mga serbisyong pangkalusugan upang makamit ang pinakatinatamasa para sa kalusugan.<ref name="NAP2009">{{Cite book |author1=Institute of Medicine (US) Committee on Monitoring Access to Personal Health Care Services |url=https://www.nap.edu/read/2009/chapter/2 |title=Access to Health Care in America |last2=Millman |first2=M. |date=1993 |publisher=The National Academies Press, US National Academies of Science, Engineering and Medicine |isbn=978-0-309-04742-5 |language=en |trans-title=Access sa Pangangalagang Pangkalusugan sa Amerika |bibcode=1993nap..book.2009I |doi=10.17226/2009 |pmid=25144064 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211044453/https://www.nap.edu/read/2009/chapter/2 |archive-date=11 February 2021 |url-status=live}}</ref> Nakakaapekto rin ang katayuang pinansiyal ng pasyente, gayundin ang mga balakid dulot ng heograpiya o lohistika (kagaya halimbawa ng paglipat sa [[ospital]] ng isang pasyente mula sa isang liblib na lugar), mga inaasahang sosyokultural, at mga personal na balakid tulad ng mahinang komunikasyon sa mga [[doktor]], [[Kahirapan|mababang kita]], o mababang [[kaalaman sa kalusugan]].<ref name="RHI2021">{{Cite web |date=2019 |title=Healthcare Access in Rural Communities |trans-title=Access sa Pangangalagang Pangkalusugan sa mga Pamayanang Rural |url=https://www.ruralhealthinfo.org/topics/healthcare-access |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211044452/https://www.ruralhealthinfo.org/topics/healthcare-access |archive-date=11 February 2021 |access-date= |publisher=Rural Health Information Hub |language=en}}</ref> [[Sistemang pangkalusugan]] ang mga organisasyon na itinatag upang makamit ang mga pangangailangang medikal ng layunin nitong populasyon. Ayon sa [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] (WHO), kinakailangan ng isang maayos na sistemang pangkalusugan ang isang maayos na mekanismong pinansiyal, mga tauhan na may sapat na kakayahan at suweldo, maaasahang impormasyon na gagamitin sa mga desisyon at patakaran, at mga napapanatiling pasilidad pangkalusugan upang maihatid ang mga dekalidad na gamot at teknolohiya. Malaki ang ambag ng isang maayos na sistemang pangkalusugan sa [[ekonomiya]], [[kaunlaran]], at [[industriyalisasyon]] ng isang bansa. Mahalagang pantukoy ang pangangalagang pangkalusugan sa pagsusulong sa pangkalahatang [[kalusugang pisikal]] at [[Kalusugang pang-isipan|pang-isipan]], gayundin sa [[kapakanan]] ng mga tao sa mundo.<ref name="WHO">{{cite web |title=Health Topics: Health Systems |trans-title=Mga Paksa sa Kalusugan: Mga Sistemang Pangkalusugan |url=https://www.who.int/topics/health_systems/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190718195540/https://www.who.int/topics/health_systems/en/ |archive-date=2019-07-18 |access-date= |website=www.who.int |publisher=World Health Organization |language=en}}</ref> Halimbawa nito ang pandaigdigang paglipol sa [[bulutong]] na idineklara ng WHO noong 1980, ang unang sakit sa kasaysayan na nilipol sa pamamagitan ng aktibong pangingialam ng medisina. == Paghahatid == Hinahatid ng mga propesyonal bilang mga interdisiplinaryong grupo ang pangangalagang pangkalusugan sa mga [[pasyente]]. Bagamat iba-iba ang kahulugan ng iba't ibang uri ng pangangalaga ayon sa kultura, politika, organisasyon, at disiplina, may konsenso sa larangan na [[pangunahing pangangalaga]] ang pinakaunang elemento ng tuloy-tuloy na proseso na maaaring samahan pa ng [[Sekundaryong pangangalaga|sekundaryo]] at [[tersiyaryong pangangalaga]]. Karaniwang inuuri ang pangangalaga bilang pribado o pampubliko, ngunit tinutuligsa ang pag-uuring ito bilang masyadong pagpapasimple sa tunay na paghahatid sa pangangalaga.<ref name="giusti1997">{{cite journal |last1=Giusti |first1=D. |last2=Criel |first2=B. |last3=de Béthune |first3=X. |year=1997 |title=Viewpoint: public versus private health care delivery: beyond the slogans |url=https://archive.org/details/sim_health-policy-and-planning_1997-09_12_3/page/193 |trans-title=Pananaw: pampubliko vs pribadong paghahatid sa pangangalagang pangkalusugan: lagpas sa mga islogan |journal=Health Policy and Planning |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=193–198 |doi=10.1093/heapol/12.3.193 |issn=0268-1080}}</ref> === Antas === ==== Pangunahing pangangalaga ==== {{Main|Pangunahing pangangalaga}} [[Talaksan:Clinics_in_the_Philippines_04.jpg|thumb|Isang [[klinika]] sa [[Malolos]], [[Bulacan]]. Karaniwang nagsasagawa ng pangunahing pangangalaga ang mga ganitong klinika.]] Tumutukoy ang [[pangunahing pangangalaga]] sa mga gawain ng mga propesyonal bilang ang pinakaunang binibisita ng mga pasyente sa isang [[sistemang pangkalusugan]]. Sinusuportahan ng modelong ito ang tuloy-tuloy, komprehensibo, at koordinadong pangangalagan nakatuon sa mismong pasyente.<ref>{{cite web |title=Primary care |trans-title=Pangunahing pangangalaga |url=https://www.who.int/teams/integrated-health-services/clinical-services-and-systems/primary-care |website=[[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] |language=en}}</ref> Pawang mga [[pangunahing doktor]] ({{Lang|en|primary care physician}}) ang mga propesyonal na nagsasagawa nito, na maaaring isang [[pangkalahatang doktor]] ({{Lang|en|general practitioner}}, GP) o [[pampamilyang doktor]] ({{Lang|en|family doctor}}). Depende sa kondisyon ng pasyente, maaari silang [[Pagpapasa (medikal)|ituro]] sa sekundaryo o maging sa tersiyaryong pangangalaga.<ref name="birmingham-referral">{{cite web |title=What is clinical handover? |trans-title=Ano ang klinikal na paglilipat? |url=https://www.birmingham.ac.uk/research/activity/mds/projects/haps/pccs/clinical-handover-global-health/what-is-clinical-handover |publisher=University of Birmingham |language=en}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pinakamalawak sa pangangalagang pangkalusugan ang saklaw ng pangunahing pangangalaga, mapaanuman ang edad, katayuan sa buhay, o isyu sa katawan, isip, o panlipunan, [[Panandaliang karamdaman|panandalian]] lamang o [[Pangmatagalang karamdaman|pangmatagalan]]. Dahil dito, karaniwan sa mga pangunahing doktor na magtaglay ng kaalamang medikal sa samu't saring larangan at isyu. Ginagamit nila ang [[Pandaigdigang Pag-uuri sa Pangunahing Pangangalaga]] (ICPC), isang pamantayang kagamitan para sa pag-unawa at pagsusuri sa impormasyon sa pangingialam ng pangunahing pangangalaga na isasagawa batay sa mga dahilan ng pagbisita ng pasyente.<ref>{{Cite web |title=International Classification of Primary Care, Second edition (ICPC-2) |trans-title=Pandaigdigang Pag-uuri sa Pangangalagang Pangkalusugan, Ikalawang labas (ICPC-2) |url=http://www.who.int/classifications/icd/adaptations/icpc2/en/index.html |website=www.who.int |language=en}}</ref> ==== Sekundaryong pangangalaga ==== [[Talaksan:UP_Philippine_General_Hospital_(Taft_Avenue,_Manila;_02-06-2021).jpg|thumb|[[Ospital Heneral ng Pilipinas]] (PGH) sa [[Unibersidad ng Pilipinas]] noong 2021. Isinasagawa ang [[sekundaryong pangangalaga]] sa mga malalaking ospital kagaya nito.]] Kabilang sa sekundaryong pangangalaga ang [[panandaliang pangangalaga]], na tumutukoy sa mga kinakailangang panggagamot sa isang maikling panahon para sa mga panandalian ngunit seryosong pinsala sa katawan, karamdaman, o iba pang kondisyon. Makikita ang ganitong pangangalaga sa mga [[departamentong pang-emerhensiya]] ng mga [[ospital]]. Kabilang rin dito ang pangangalaga para sa [[panganganak]] at [[masinsinang pangangalaga]] gayundin sa mga serbisyong kagaya ng [[Pag-iimaheng medikal|pag-iimahe]].<ref>{{cite web |title=Health Care System |trans-title=Sistema ng Pangangalagang Pangkalusugan |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/health+care+system |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205030143/https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/health%20care%20system |archive-date=5 February 2021 |website=the Free Medical Dictionary |language=en}}</ref> Minsan itinuturing na magkasingkahulugan ang "sekundaryong pangangalaga" sa "pangangalagang pang-ospital", bagamat hindi lahat ng nagsasagawa ng ganitong pangangalaga ay nasa ospital mismo. Depende sa organisasyon o sa mga patakaran ng sistema ng bansa, maaaring kailanganin ng pasyente na pumunta muna sa isang nagbibigay ng pangunahing pangangalaga bago sila [[Pagpapasa (medikal)|ituro]] sa nagbibigay na sekundaryong pangangalaga.<ref>{{cite web |title=Secondary Care |trans-title=Sekundaryong Pangangalaga |url=https://mstrust.org.uk/a-z/care-in-the-nhs#:~:text=Secondary%20care%20refers%20to%20services,first%20contact%20with%20a%20patient.&text=Secondary%20care%20services%20are%20usually,services%20may%20be%20community%20based. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205025603/https://mstrust.org.uk/a-z/care-in-the-nhs#:~:text=Secondary%20care%20refers%20to%20services,first%20contact%20with%20a%20patient.&text=Secondary%20care%20services%20are%20usually,services%20may%20be%20community%20based. |archive-date=5 February 2021 |access-date= |website=MS Trust |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=24 January 2017 |title=Difference between primary, secondary and tertiary health care |trans-title=Pagkakaiba ng pangunahin, sekundaryo, at tersiyaryong pangangalagang pangkalusugan |url=https://www.einsure.com/blog/the-difference-between-primary-secondary-and-tertiary-health-care/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205753/https://www.einsure.com/blog/the-difference-between-primary-secondary-and-tertiary-health-care/ |archive-date=6 May 2021 |access-date= |website=EInsure |language=en}}</ref> ==== Tersiyaryo at kuwaternaryong pangangalaga ==== [[Talaksan:Facade_of_the_Lung_Center_of_the_Philippines.jpg|thumb|Ang [[Ospital ng Pilipinas sa Maysakit sa Baga|Ospital ng Pilipinas sa Baga]] sa [[Lungsod Quezon]]. Halimbawa ito ng [[tersiyaryong ospital]] na nakatuon sa mga karamdaman sa [[baga]] at [[sistemang panghinga]].]] Tumutukoy ang tersiyaryong pangangalaga sa uri ng pangangalaga na nakatuon sa isang partikular na [[Espesyalidad (medisina)|espesyalidad]]. Karaniwang kinakailangan ng [[Rekomendasyon (medikal)|rekomendasyon]] mula sa isang sekundaryong doktor upang makakuha ng tersiyaryong pangangalaga ang pasyente. Nagtataglay ng mga makabagong pasilidad para sa mas masinsin na imbestigasyon at panggagamot ang mga ospital na nagsasagawa ng ganitong pangangalaga. Halimbawa ng mga serbisyong tersiyaryo ang pamamahala sa [[kanser]], [[operasyong kosmetiko]], at panggagamot sa mga matitinding [[pagkasunog ng balat]].<ref name="Emory">{{Cite web |title=Emory University Hospital |trans-title=Ospital ng Pamantasang Emory |url=https://med.emory.edu/departments/emergency-medicine/patient-care/emory-university-hospital/index.html |website=med.emory.edu |language=en}}</ref> Samantala, kuwaternaryong pangangalaga ang karugtong naman ng tersiyaryong pangangalaga para sa mga masyadong makabagong antas ng medisina na sobrang espesyalisado at hindi agarang magagamit ng marami. Ilan sa mga halimbawa nito ang paggamit sa mga [[eksperimental na gamot]] at pagsasagawa sa mga bago at eksperimental na operasyon. Dahil sa kalikasan nito, karaniwan itong hindi isinasagawa nang walang [[hayagang pagpayag]] ng mismong pasyente, at tanging magagawa lamang ito sa mga piling lugar.<ref>Alberta Physician Link. [http://www.albertaphysicianlink.ab.ca/orientation_guide/levels-of-care.html ''Levels off Care''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140614134839/http://www.albertaphysicianlink.ab.ca/orientation_guide/levels-of-care.html|date=2014-06-14}} Retrieved 26 August 2014.</ref> === Pangangalagang pantahanan at pampamayanan === {{See also|Kalusugang pampubliko}} Marami sa mga paraan ng pangingialam sa pangangalagang pangkalusugan ang isinasagawa at inihahatid sa labas ng mga pasilidad pangkalusugan. Kabilang rito ang pangingialam sa [[kaligtasan ng pagkain]] ng mga otoridad sa ngalan ng [[interes ng publiko]], gayundin sa pamimigay halimbawa ng mga [[kondom]] at [[Pamamahagi ng malilinis na panturok|malilinis na karayom]] para sa pagturok (sa konteksto ng medisina at [[droga bilang libangan]]) upang maiwasan ang mga [[nakakahawang sakit]].<ref name="NAP2009" /> Maraming bansa sa kasalukuyan ang may problema sa kanilang tumatandang populasyon, kaya isa sa mga prayoridad ng kanilang sistema ang masiguro na maaalagaan at maaaruga sila sa isang maayos na lugar. Halimbawa nito ang pamimigay ng libreng gamot sa mga matatanda para sa kanilang karamdaman, at pagsasagawa ng libangan para bumuti ang kanilang lagay ng pamumuhay.<ref>{{Cite conference|last1=Christensen|first1=L.R.|last2=Grönvall|first2=E.|title=ECSCW 2011: Proceedings of the 12th European Conference on Computer Supported Cooperative Work, 24–28 September 2011, Aarhus Denmark|chapter=Challenges and Opportunities for Collaborative Technologies for Home Care Work|editor=S. Bødker|editor2=N. O. Bouvin|editor3=W. Letters|editor4=V. Wulf|editor5=L. Ciolfi|book-title=ECSCW 2011: Proceedings of the 12th European Conference on Computer Supported Cooperative Work, 24–28 September 2011, Aarhus Denmark|location=London|pages=61–80|publisher=Springer|year=2011|doi=10.1007/978-0-85729-913-0_4|isbn=978-0-85729-912-3|lang=en|trans-title=ECSCW 2011: Mga Proseso sa ika-12 Kumperensiyang Europeo sa Kooperatibong Pagtatrabaho na may Tulong ng Kompyuter, 24–28 Setyembre 2011. Aarhus, Dinamarka}}</ref> Samantala, nagsasagawa rin ng mga programa ang ilang mga bansa upang mapababa ang insidente ng [[labis na katabaan]] sa kabataan. Ilan sa mga isinasagawang hakbang ang pagsasama sa kurikulum ng [[Ehersisyong pangkatawan|ehersisyo]], [[tamang pagkain]], at pagsali sa mga [[palakasan]]. Isinasagawa rin ang pagtuturo sa [[Pagpapahalaga sa sarili|positibong pagtingin sa sarili]] sa ilang mga bansa.<ref>{{cite journal |last1=Sanyaolu |first1=Adekunle |last2=Okorie |first2=Chuku |last3=Qi |first3=Xiaohua |last4=Locke |first4=Jennifer |last5=Rehman |first5=Saif |date=January 2019 |title=Childhood and Adolescent Obesity in the United States: A Public Health Concern |trans-title=Labis na Katabaan sa Kabataan sa Estados Unidos: Isang Alalahanin sa Pampublikong Kalusugan |journal=Global Pediatric Health |language=en |volume=6 |doi=10.1177/2333794X19891305 |pmc=6887808 |pmid=31832491 |article-number=2333794X19891305}}</ref> == Sanggunian == {{Reflist}}{{Health care}} [[Kategorya:Panggagamot]] [[Kategorya:Kalusugan]] [[Kategorya:Pangangalagang pangkalusugan|*]] [[Kategorya:Mga serbisyong publiko]] on3uabqkysubji3wz5tuokefd73ynvd Descent of Man, and Selection in Relation to Sex 0 213114 2236640 2182111 2026-10-24T09:38:57Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236640 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex | title_orig = | translator = | image = Darwin - Descent of Man (1871).jpg | caption = Title page of the first edition of ''The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex'' | author = [[Charles Darwin]] | illustrator = | cover_artist = | country = [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom]] | language = [[English language|English]] | series = | subject = [[Sexual selection]]<br>[[Evolutionary biology]] | genre = | publisher = [[John Murray (publisher)|John Murray]] | release_date = 24 February 1871 | english_release_date = | media_type = Print ([[Hardcover|Hardback]]) | pages = | isbn = N/A | preceded_by = | followed_by = }} [[File:Fuegian BeagleVoyage.jpg|upright|right|thumb|Ang kanyang pakikipag-ugnayan sa mga katutubo ng [[Tierra del Fuego]] sa Paglalakbay ng Beagle ay nagpaniwala kay Darwin na ang sibilisasyon o kabihasnan ng tao ay nagebolb sa paglipas ng panahon mula sa isang mas primitibong estado.]] Ang '''''The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex''''' a isang aklat tungkol sa ebolusyon ng naturalistang si [[Charles Darwin]] na unang inilimbag noong 1871. Sa ''The Descent of Man'',nilapat ni Darwin ang teoriya ng ebolusyon sa [[ebolusyon ng tao]] at dinetalye ang kanyang teoriya ng [[seleksiyong seksuwal]]. Ang aklat na ito ay tumatalakay rin ng maraming mga isyu gaya ng mga [[lahi]], pagkakaiba sa pagitan ng mga kasarian, ang nananaig na papel ng mga kababaihan sa pagpili ng makakasiping. Si Darwin ang unang nagmungkahi ng karaniwang pinagmulan ng lahat ng mga nabubuhay na organismo at ang isa sa nagmungkahing ang lahat ng mga tao ay may karaniwang mga ninuno na nabuhay sa Aprika. Ang pananaw na ito na tinatawag na monohenismo ay salungat sa nananaig na pananaw ng mga antropologo sa panahon ni Darwin na tinatawag na polihenismo. Ang teoriyang polihenismo ay binuo sa panahong ito ng mga diskursong [[rasista]] sa agham na nag-aangkin na ang iba't ibang mga lahi ng tao ay mga species na maitatangi at malamang ay hiwalay na "nilikha". Pagkatapos ng [[Digmaang Sibil ng Estados Unidos]] (1861–1865), ang mga tanong ng lahi at [[pang-aalipin]] ay nangunguna sa antropolohiya sa Estados Unidos at Europa. Ang ilang mga siyentipiko sa katimugang Estados Unidos ay naglimbag ng mga mahahabang monograpo tungkol sa "Kung bakit ang Negro ay mababang uri" at malapit nang maging ekstinkt sa pamamagitan ng bagong natuklasang kalayaan na may implikasyon na ang pang-aalipin ay hindi lamang benepisyal kundi "natural". Si Darwin ay isang [[abolisyonista]] na nagulat sa pang-aalipin na kanyang nakita sa Brazil habang nakasakay sa barkong Beagle. Ang pang-aalipin ay ilegal sa Imperyong Britanya mula pa noong 1833. Nakita ni Darwin ang mga pagkakaiba sa pagitan ng mga tao bilang panlabas. Bukod sa kanyang ekwentro sa pang-aalipin sa Brazil, naging palaisipan rin kay Darwin ang mga "mababangis na lahi" na kanyang nakita sa Tierra del Fuego sa Timog Amerika. Ang mga ito ay nakita ni Darwin na ebidensiya ng mas primitibong estado ng kabihasnan ng tao. Ang hipotesis na "Mula sa Aprika" ay iminungkahi ni Darwin pagkatapos niyang pag-aralan ang pag-aasal ng mga bakulaw ng Aprika na ang isa ay nakatanghal sa London Zoo. Sa ''Descent of Man, and Selection in Relation to Sex'', iminungkahi ni Darwin ang mga tao ay nagmula sa mga bakulaw o apes na may mga maliliit pa ring mga utak ngunit naglalakad ng patayo na nagpalaya sa mga kamay nito para sa mga paggamit na pumapabor sa katalinuhan. Ang paghulang ito ni Darwin ay nag-aangkin ng kabatiran dahil noong 1871, wala pang mga anumang fossil ng mga sinaunang [[hominid]] na nakuha. Pagkatapos ng halos 50 taon mula kay Darwin, ang mungkahi ni Darwin ay sinuportahan nang ang mga antropologo ay nagsimulang makapaghukay ng maraming mga fossil ng mga sinaunang may maliit na utak na mga hominid sa ilang mga lugar sa Aprika. Ito ay karagdagang sinuportahan sa pag-unlad ng henetika at sa pagkakatuklas noong mga 1980 na ang lahat ng mga kasalukuyang nabubuhay na tao ay nagmula sa isang babae(o Mitochondrial Eve na umiral sa Aprika) sa panig ng ina ng lahat ng mga tao. Ang ebidensiyang fossil at henetika ay nagpapakita na ang mga sinaunang homo sapiens ay nagebolb tungo sa mga modernong tao sa Aprika sa pagitan ng 200,000 at 150,000 taong nakakalipas<ref name="HetheringtonReid2010">{{cite book | author = Reid GBR, Hetherington R | title = The climate connection: climate change and modern human evolution | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, UK | year = 2010 | pages = | isbn = 0-521-14723-9 |url=http://books.google.com/books?id=AAja8FTPF6QC&pg=PA64 | page = 64 }}</ref> . Ang mga kasapi ng isang sangay ng homo sapiens ay lumisan mula sa Aprika sa pagitan ng 125,000 at 60,000 taong nakakalipas at sa paglipas ng panahon ay pumalit sa mas naunang mga populasyon ng [[Neanderthal]] at ''[[Homo erectus]]''.<ref name="Meredith2011">{{cite book | author = Meredith M | title = Born in Africa: The Quest for the Origins of Human Life | publisher = PublicAffairs | location = New York | year = 2011 | pages = | isbn = 1-58648-663-2 | url = http://books.google.com/books?id=WrR9OShae2wC&pg=PT148 }}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang petsa ng pinakamaagang matagumpay na paglisan mula sa Aprika ay noong mga 60,000 taong nakakalipas. Ang dalawang mga piraso ng [[genome]] ng tao ay magagamit sa pagtukoy ng kasaysayan ng mga modernong tao: Ang [[mitochondrial DNA]] at [[Y chromosome]] Ang lahat ng mga taong nabubuhay ngayon ay nagmana ng parehong [[Mitochondria]]<ref name="isbn1-56414-953-6">{{cite book | author = Jones, Marie; John Savino | editor = | others = | title = Supervolcano: The Catastrophic Event That Changed the Course of Human History (Could Yellowstone be Next?) | edition = | publisher = New Page Books | location = Franklin Lakes, NJ | year = 2007 | pages = | isbn = 1-56414-953-6 | doi = | url = http://books.google.ca/books?id=tSIa0VQn1NQC&lpg=PA138&dq=all%20%20people%20alive%20today%20have%20inherited%20the%20same%20Mitochondria&pg=PA138#v=onepage&q&f=true | accessdate = }}</ref> mula sa isang babaeng tao na nabuhay sa Aprika noong mga 160,000 taong nakakalipas<ref name="pmid3025745">{{cite journal | author = Cann RL, Stoneking M, Wilson AC | title = Mitochondrial DNA and human evolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-01-01_325_6099/page/30 | journal = Nature | volume = 325 | issue = 6099 | pages = 31–6 | year = 1987 | pmid = 3025745 | doi = 10.1038/325031a0 | ref=harv |bibcode = 1987Natur.325...31C }}</ref><ref name="pmid1840702">{{cite journal | author = Vigilant L, Stoneking M, Harpending H, Hawkes K, Wilson AC | title = African populations and the evolution of human mitochondrial DNA | url = https://archive.org/details/sim_science_1991-09-27_253_5027/page/1502 | journal = Science | volume = 253 | issue = 5027 | pages = 1503–7 | year = 1991 | month = September | pmid = 1840702 | doi = 10.1126/science.1840702 | ref=harv |bibcode = 1991Sci...253.1503V }}</ref> na pinangalanang [[Mitochondrial Eve]](walang kaugnayan sa [[Adan at Eba|Eba]] ng [[bibliya]]). Ang lahat ng mga nabubuhay na lalake ngayon ay nagmana ng mga [[Y chromosome]] mula sa lalakeng nabuhay noong 140,000 taong nakakalipas sa Aprika na pinangalanang[[Y-chromosomal Adam]](wala ring kaugnayan sa [[Adan at Eba|Adan]] ng [[bibliya]]). Ang unang linya na sumangay mula sa [[Mitochondrial Eve]] ang haplogroup na [[Haplogroup L0 (mtDNA)|L0]]. Ang haplogroup na ito ay matatagpuan sa mga taong [[San]] at [[Sandawe]] ng Silangang Aprikan gayundin sa [[Mbuti]].<ref name="pmid17194802">{{cite journal | author = Gonder MK, Mortensen HM, Reed FA, de Sousa A, Tishkoff SA | title = Whole-mtDNA genome sequence analysis of ancient African lineages | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2007-03_24_3/page/757 | journal = Mol. Biol. Evol. | volume = 24 | issue = 3 | pages = 757–68 | year = 2007 | month = March | pmid = 17194802 | doi = 10.1093/molbev/msl209 | ref=harv }}</ref><ref name="pmid10739760">{{cite journal | author = Chen YS, Olckers A, Schurr TG, Kogelnik AM, Huoponen K, Wallace DC | title = mtDNA variation in the South African Kung and Khwe-and their genetic relationships to other African populations | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-04_66_4/page/1362 | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 66 | issue = 4 | pages = 1362–83 | year = 2000 | month = April | pmid = 10739760 | pmc = 1288201 | doi = 10.1086/302848 | ref=harv}}</ref> Ang mga pangkat na ito ay sumanga sa simula ng kasaysayan ng mga modernog tao at nanatiling relatibong hiwalay ng henetikal mula nito. Ang inapo ng L1-6 ang mga haplogroup na [[Haplogroup L1 (mtDNA)|L1]], [[Haplogroup L2 (mtDNA)|L2]] at [[Haplogroup L3 (mtDNA)|L3]] at nakarestrikto sa Aprika. Ang mga makro haplogroup na [[Haplogroup M (mtDNA)|M]] at [[Haplogroup N (mtDNA)|N]] na mga linya ng iba pang populasyon ng daigdig sa labas ng Aprika ay nagmula sa L3. Ang mga mutasyon na naglalarawan ng makro haplogroup na [[Haplogroup CT (Y-DNA)|CT]] (lahat ng mga haplogroup na Y maliban sa [[Haplogroup A (Y-DNA)|A]] at [[Haplogroup B (Y-DNA)|B]]) ay nauna sa paglisan mula sa Aprika. Ang inapong makro grupo nito ang [[Haplogroup DE (Y-DNA)|DE]] na nakarestrikto sa Aprika. Ang mga mutasyon na nagtatangi ng haplogroup na [[Haplogroup C (Y-DNA)|C]] from sa ibang mga inapo ng CR ay nangyari noong mga 60,000 taong nakakalipas sa sandaling pagkatapos ng unang paglisan mula sa Aprika. Ang [[Haplogroup F (Y-DNA)|Haplogroup F]] ay nagmula noong mga 45,000 taong nakakalipas sa [[Hilagang Aprika]] o sa Timog Asya. Ang higit sa 90% ng lalake ngayong hindi katutubo sa Aprika ay direktang nagmula sa linyang lalake ng unang tagadala ng haplogroup F. Sa isang pag-aaral ng 53 populasyon mula sa data ng analysis ng malawakang genome na [[Single-nucleotide polymorphism|SNP]] at [[International HapMap Project]] (Phase II) at [[Center for the Study of Human Polymorphisms|CEPH]] ay nagmumungkahi ang ang mga grupong populasyon ay nahuhulog lamang sa tatlong mga pangkat henetiko: Mga Aprikano, Eurasyano(na kinabibilangan ng mga katutubo ng Europa, Gitnang Silangan at Timog kanlurang Asya) at mga Silangang Asya(na kinabibilangan ng mga katutubo ng Asya, Hapon, Timog Silangang Asya, Amerika at Oceania)<ref name="coopg">{{cite journal | author = Coop G, Pickrell JK, Novembre J, Kudaravalli S, Li J, Absher D, Myers RM, Cavalli-Sforza LL, Feldman MW, [[Jonathan K. Pritchard|Pritchard JK]] | title = The role of geography in human adaptation | journal = PLoS Genet. | volume = 5 | issue = 6 | pages = e1000500 | year = 2009 | month = June | pmid = 19503611 | pmc = 2685456 | doi = 10.1371/journal.pgen.1000500 | ref = harv | editor1-last = Schierup | editor1-first = Mikkel H. }}</ref><ref name="coopg"/><ref name="washpost09">{{cite news | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/21/AR2009062101726_pf.html | title = Among Many Peoples, Little Genomic Variety | publisher = The Washington Post | date = June 22, 2009 | accessdate = 2009-06-25 | first=David | last=Brown}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ebolusyon]] d081uc02so71e3ewnpc4glcoc224m6m Katandaan 0 216209 2236628 2236288 2026-10-24T09:20:11Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 9 books for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236628 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] ozsqsqet3vapt0fvc5gqt3mxge0ic7q Talaan ng mga munisipalidad ng Lalawigan ng L'Aquila 0 222897 2236398 2236330 2026-10-24T02:06:14Z Ryomaandres 8044 2236398 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay isang talaan ng 108 comune ng [[Lalawigan ng L'Aquila]], [[Abruzzo]], sa [[Italya]]. {| class="wikitable" !Kodigo [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] !''[[Comune]]'' !Populasyon <br>(2005) |- |066001 |[[Acciano]] | align="right" |398 |- |066002 |[[Aielli]] | align="right" |1,517 |- |066003 |[[Alfedena]] | align="right" |768 |- |066004 |[[Anversa degli Abruzzi]] | align="right" |413 |- |066005 |[[Ateleta]] | align="right" |1,223 |- |066006 |[[Avezzano]] | align="right" |39,376 |- |066007 |[[Balsorano]] | align="right" |3,705 |- |066008 |[[Barete]] | align="right" |649 |- |066009 |[[Barisciano]] | align="right" |1,771 |- |066010 |[[Barrea]] | align="right" |777 |- |066011 |[[Bisegna]] | align="right" |356 |- |066012 |[[Bugnara]] | align="right" |1,085 |- |066013 |[[Cagnano Amiterno]] | align="right" |1,459 |- |066014 |[[Calascio]] | align="right" |163 |- |066015 |[[Campo di Giove]] | align="right" |916 |- |066016 |[[Campotosto]] | align="right" |742 |- |066017 |[[Canistro]] | align="right" |1,044 |- |066018 |[[Cansano]] | align="right" |272 |- |066019 |[[Capestrano]] | align="right" |977 |- |066020 |[[Capistrello]] | align="right" |5,490 |- |066021 |Capitignano | align="right" |680 |- |066022 |[[Caporciano]] | align="right" |261 |- |066023 |[[Cappadocia, Abruzzo|Cappadocia]] | align="right" |564 |- |066024 |Carapelle Calvisio | align="right" |98 |- |066025 |[[Carsoli]] | align="right" |5,235 |- |066026 |[[Castel del Monte, Abruzzo|Castel del Monte]] | align="right" |511 |- |066027 |Castel di Ieri | align="right" |367 |- |066028 |[[Castel di Sangro]] | align="right" |5,749 |- |066029 |Castellafiume | align="right" |1,075 |- |066030 |Castelvecchio Calvisio | align="right" |195 |- |066031 |[[Castelvecchio Subequo]] | align="right" |1,187 |- |066032 |[[Celano]] | align="right" |10,979 |- |066033 |[[Cerchio]] | align="right" |1,719 |- |066034 |[[Civita d'Antino]] | align="right" |1,089 |- |066035 |Civitella Alfedena | align="right" |304 |- |066036 |Civitella Roveto | align="right" |3,387 |- |066037 |[[Cocullo]] | align="right" |282 |- |066038 |Collarmele | align="right" |1,032 |- |066039 |Collelongo | align="right" |1,470 |- |066040 |Collepietro | align="right" |259 |- |066041 |Corfinio | align="right" |1,001 |- |066042 |Fagnano Alto | align="right" |442 |- |066043 |[[Fontecchio]] | align="right" |440 |- |066044 |Fossa | align="right" |663 |- |066045 |Gagliano Aterno | align="right" |310 |- |066046 |Gioia dei Marsi | align="right" |2,283 |- |066047 |[[Goriano Sicoli]] | align="right" |599 |- |066048 |Introdacqua | align="right" |1,994 |- |066049 |[[L'Aquila]] | align="right" |71,472 |- |066050 |Lecce nei Marsi | align="right" |1,731 |- |066051 |[[Luco dei Marsi]] | align="right" |5,793 |- |066052 |Lucoli | align="right" |945 |- |066053 |Magliano de' Marsi | align="right" |3,809 |- |066054 |Massa d'Albe | align="right" |1,553 |- |066055 |Molina Aterno | align="right" |440 |- |066056 |Montereale | align="right" |2,826 |- |066057 |Morino | align="right" |1,530 |- |066058 |Navelli | align="right" |604 |- |066059 |[[Ocre]] | align="right" |1,043 |- |066060 |[[Ofena]] | align="right" |608 |- |066061 |Opi | align="right" |471 |- |066062 |Oricola | align="right" |1,031 |- |066063 |[[Ortona dei Marsi]] | align="right" |745 |- |066064 |Ortucchio | align="right" |1,983 |- |066065 |[[Ovindoli]] | align="right" |1,264 |- |066066 |[[Pacentro]] | align="right" |1,290 |- |066067 |[[Pereto]] | align="right" |717 |- |066068 |[[Pescasseroli]] | align="right" |2,208 |- |066069 |[[Pescina]] | align="right" |4,515 |- |066070 |Pescocostanzo | align="right" |1,208 |- |066071 |Pettorano sul Gizio | align="right" |1,287 |- |066072 |Pizzoli | align="right" |3,280 |- |066073 |[[Poggio Picenze]] | align="right" |1,027 |- |066074 |Prata d'Ansidonia | align="right" |549 |- |066075 |[[Pratola Peligna]] | align="right" |7,894 |- |066076 |Prezza | align="right" |1,059 |- |066077 |[[Raiano]] | align="right" |2,982 |- |066078 |[[Rivisondoli]] | align="right" |715 |- |066079 |Rocca Pia | align="right" |730 |- |066080 |Rocca di Botte | align="right" |639 |- |066081 |[[Rocca di Cambio]] | align="right" |485 |- |066082 |Rocca di Mezzo | align="right" |1,530 |- |066083 |[[Roccacasale]] | align="right" |189 |- |066084 |[[Roccaraso]] | align="right" |1,684 |- |066085 |[[San Benedetto dei Marsi]] | align="right" |4,061 |- |066086 |[[San Benedetto in Perillis]] | align="right" |137 |- |066087 |San Demetrio ne' Vestini | align="right" |1,694 |- |066088 |San Pio delle Camere | align="right" |579 |- |066089 |[[Sante Marie]] | align="right" |1,310 |- |066090 |[[Sant'Eusanio Forconese]] | align="right" |425 |- |066091 |[[Santo Stefano di Sessanio]] | align="right" |116 |- |066092 |[[San Vincenzo Valle Roveto]] | align="right" |2,579 |- |066093 |[[Scanno, Abruzzo|Scanno]] | align="right" |2,073 |- |066094 |[[Scontrone]] | align="right" |601 |- |066095 |[[Scoppito]] | align="right" |2,825 |- |066096 |[[Scurcola Marsicana]] | align="right" |2,625 |- |066097 |[[Secinaro]] | align="right" |452 |- |066098 |[[Sulmona]] | align="right" |25,419 |- |066099 |[[Tagliacozzo]] | align="right" |6,753 |- |066100 |[[Tione degli Abruzzi]] | align="right" |369 |- |066101 |[[Tornimparte]] | align="right" |2,970 |- |066102 |[[Trasacco]] | align="right" |6,120 |- |066103 |[[Villalago]] | align="right" |621 |- |066104 |[[Villa Santa Lucia degli Abruzzi]] | align="right" |193 |- |066105 |[[Villa Sant'Angelo]] | align="right" |441 |- |066106 |[[Villavallelonga]] | align="right" |971 |- |066107 |[[Villetta Barrea]] | align="right" |642 |- |066108 |[[Vittorito]] | align="right" |980 |- | |Kabuuan | align="right" |304,068 |- |} ==Sanggunian== *[[Istituto Nazionale di Statistica]] {{Lalawigan ng L'Aquila|nocat=yes}} [[Category:Mga comune ng Italya|L'Aquila]] [[Category:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo| ]] [[la:Aquila (Aprutium)]] bhcf7cod46gsqgiah4xx13kf7dlbfig 2236446 2236398 2026-10-24T03:49:33Z Ryomaandres 8044 2236446 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay isang talaan ng 108 comune ng [[Lalawigan ng L'Aquila]], [[Abruzzo]], sa [[Italya]]. {| class="wikitable" !Kodigo [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] !''[[Comune]]'' !Populasyon <br>(2005) |- |066001 |[[Acciano]] | align="right" |398 |- |066002 |[[Aielli]] | align="right" |1,517 |- |066003 |[[Alfedena]] | align="right" |768 |- |066004 |[[Anversa degli Abruzzi]] | align="right" |413 |- |066005 |[[Ateleta]] | align="right" |1,223 |- |066006 |[[Avezzano]] | align="right" |39,376 |- |066007 |[[Balsorano]] | align="right" |3,705 |- |066008 |[[Barete]] | align="right" |649 |- |066009 |[[Barisciano]] | align="right" |1,771 |- |066010 |[[Barrea]] | align="right" |777 |- |066011 |[[Bisegna]] | align="right" |356 |- |066012 |[[Bugnara]] | align="right" |1,085 |- |066013 |[[Cagnano Amiterno]] | align="right" |1,459 |- |066014 |[[Calascio]] | align="right" |163 |- |066015 |[[Campo di Giove]] | align="right" |916 |- |066016 |[[Campotosto]] | align="right" |742 |- |066017 |[[Canistro]] | align="right" |1,044 |- |066018 |[[Cansano]] | align="right" |272 |- |066019 |[[Capestrano]] | align="right" |977 |- |066020 |[[Capistrello]] | align="right" |5,490 |- |066021 |Capitignano | align="right" |680 |- |066022 |[[Caporciano]] | align="right" |261 |- |066023 |[[Cappadocia, Abruzzo|Cappadocia]] | align="right" |564 |- |066024 |Carapelle Calvisio | align="right" |98 |- |066025 |[[Carsoli]] | align="right" |5,235 |- |066026 |[[Castel del Monte, Abruzzo|Castel del Monte]] | align="right" |511 |- |066027 |Castel di Ieri | align="right" |367 |- |066028 |[[Castel di Sangro]] | align="right" |5,749 |- |066029 |Castellafiume | align="right" |1,075 |- |066030 |Castelvecchio Calvisio | align="right" |195 |- |066031 |[[Castelvecchio Subequo]] | align="right" |1,187 |- |066032 |[[Celano]] | align="right" |10,979 |- |066033 |[[Cerchio]] | align="right" |1,719 |- |066034 |[[Civita d'Antino]] | align="right" |1,089 |- |066035 |[[Civitella Alfedena]] | align="right" |304 |- |066036 |[[Civitella Roveto]] | align="right" |3,387 |- |066037 |[[Cocullo]] | align="right" |282 |- |066038 |[[Collarmele]] | align="right" |1,032 |- |066039 |[[Collelongo]] | align="right" |1,470 |- |066040 |[[Collepietro]] | align="right" |259 |- |066041 |[[Corfinio]] | align="right" |1,001 |- |066042 |[[Fagnano Alto]] | align="right" |442 |- |066043 |[[Fontecchio]] | align="right" |440 |- |066044 |[[Fossa, Abruzzo|Fossa]] | align="right" |663 |- |066045 |[[Gagliano Aterno]] | align="right" |310 |- |066046 |[[Gioia dei Marsi]] | align="right" |2,283 |- |066047 |[[Goriano Sicoli]] | align="right" |599 |- |066048 |[[Introdacqua]] | align="right" |1,994 |- |066049 |[[L'Aquila]] | align="right" |71,472 |- |066050 |[[Lecce nei Marsi]] | align="right" |1,731 |- |066051 |[[Luco dei Marsi]] | align="right" |5,793 |- |066052 |[[Lucoli]] | align="right" |945 |- |066053 |[[Magliano de' Marsi]] | align="right" |3,809 |- |066054 |[[Massa d'Albe]] | align="right" |1,553 |- |066055 |[[Molina Aterno]] | align="right" |440 |- |066056 |[[Montereale, Abruzzo|Montereale]] | align="right" |2,826 |- |066057 |[[Morino]] | align="right" |1,530 |- |066058 |[[Navelli]] | align="right" |604 |- |066059 |[[Ocre]] | align="right" |1,043 |- |066060 |[[Ofena]] | align="right" |608 |- |066061 |Opi | align="right" |471 |- |066062 |Oricola | align="right" |1,031 |- |066063 |[[Ortona dei Marsi]] | align="right" |745 |- |066064 |Ortucchio | align="right" |1,983 |- |066065 |[[Ovindoli]] | align="right" |1,264 |- |066066 |[[Pacentro]] | align="right" |1,290 |- |066067 |[[Pereto]] | align="right" |717 |- |066068 |[[Pescasseroli]] | align="right" |2,208 |- |066069 |[[Pescina]] | align="right" |4,515 |- |066070 |Pescocostanzo | align="right" |1,208 |- |066071 |Pettorano sul Gizio | align="right" |1,287 |- |066072 |Pizzoli | align="right" |3,280 |- |066073 |[[Poggio Picenze]] | align="right" |1,027 |- |066074 |Prata d'Ansidonia | align="right" |549 |- |066075 |[[Pratola Peligna]] | align="right" |7,894 |- |066076 |Prezza | align="right" |1,059 |- |066077 |[[Raiano]] | align="right" |2,982 |- |066078 |[[Rivisondoli]] | align="right" |715 |- |066079 |Rocca Pia | align="right" |730 |- |066080 |Rocca di Botte | align="right" |639 |- |066081 |[[Rocca di Cambio]] | align="right" |485 |- |066082 |Rocca di Mezzo | align="right" |1,530 |- |066083 |[[Roccacasale]] | align="right" |189 |- |066084 |[[Roccaraso]] | align="right" |1,684 |- |066085 |[[San Benedetto dei Marsi]] | align="right" |4,061 |- |066086 |[[San Benedetto in Perillis]] | align="right" |137 |- |066087 |San Demetrio ne' Vestini | align="right" |1,694 |- |066088 |San Pio delle Camere | align="right" |579 |- |066089 |[[Sante Marie]] | align="right" |1,310 |- |066090 |[[Sant'Eusanio Forconese]] | align="right" |425 |- |066091 |[[Santo Stefano di Sessanio]] | align="right" |116 |- |066092 |[[San Vincenzo Valle Roveto]] | align="right" |2,579 |- |066093 |[[Scanno, Abruzzo|Scanno]] | align="right" |2,073 |- |066094 |[[Scontrone]] | align="right" |601 |- |066095 |[[Scoppito]] | align="right" |2,825 |- |066096 |[[Scurcola Marsicana]] | align="right" |2,625 |- |066097 |[[Secinaro]] | align="right" |452 |- |066098 |[[Sulmona]] | align="right" |25,419 |- |066099 |[[Tagliacozzo]] | align="right" |6,753 |- |066100 |[[Tione degli Abruzzi]] | align="right" |369 |- |066101 |[[Tornimparte]] | align="right" |2,970 |- |066102 |[[Trasacco]] | align="right" |6,120 |- |066103 |[[Villalago]] | align="right" |621 |- |066104 |[[Villa Santa Lucia degli Abruzzi]] | align="right" |193 |- |066105 |[[Villa Sant'Angelo]] | align="right" |441 |- |066106 |[[Villavallelonga]] | align="right" |971 |- |066107 |[[Villetta Barrea]] | align="right" |642 |- |066108 |[[Vittorito]] | align="right" |980 |- | |Kabuuan | align="right" |304,068 |- |} ==Sanggunian== *[[Istituto Nazionale di Statistica]] {{Lalawigan ng L'Aquila|nocat=yes}} [[Category:Mga comune ng Italya|L'Aquila]] [[Category:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo| ]] [[la:Aquila (Aprutium)]] ho8eox0iux72r4qav378zouvk4zwswl 2236504 2236446 2026-10-24T05:46:16Z Ryomaandres 8044 2236504 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay isang talaan ng 108 comune ng [[Lalawigan ng L'Aquila]], [[Abruzzo]], sa [[Italya]]. {| class="wikitable" !Kodigo [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]] !''[[Comune]]'' !Populasyon <br>(2005) |- |066001 |[[Acciano]] | align="right" |398 |- |066002 |[[Aielli]] | align="right" |1,517 |- |066003 |[[Alfedena]] | align="right" |768 |- |066004 |[[Anversa degli Abruzzi]] | align="right" |413 |- |066005 |[[Ateleta]] | align="right" |1,223 |- |066006 |[[Avezzano]] | align="right" |39,376 |- |066007 |[[Balsorano]] | align="right" |3,705 |- |066008 |[[Barete]] | align="right" |649 |- |066009 |[[Barisciano]] | align="right" |1,771 |- |066010 |[[Barrea]] | align="right" |777 |- |066011 |[[Bisegna]] | align="right" |356 |- |066012 |[[Bugnara]] | align="right" |1,085 |- |066013 |[[Cagnano Amiterno]] | align="right" |1,459 |- |066014 |[[Calascio]] | align="right" |163 |- |066015 |[[Campo di Giove]] | align="right" |916 |- |066016 |[[Campotosto]] | align="right" |742 |- |066017 |[[Canistro]] | align="right" |1,044 |- |066018 |[[Cansano]] | align="right" |272 |- |066019 |[[Capestrano]] | align="right" |977 |- |066020 |[[Capistrello]] | align="right" |5,490 |- |066021 |[[Capitignano]] | align="right" |680 |- |066022 |[[Caporciano]] | align="right" |261 |- |066023 |[[Cappadocia, Abruzzo|Cappadocia]] | align="right" |564 |- |066024 |[[Carapelle Calvisio]] | align="right" |98 |- |066025 |[[Carsoli]] | align="right" |5,235 |- |066026 |[[Castel del Monte, Abruzzo|Castel del Monte]] | align="right" |511 |- |066027 |[[Castel di Ieri]] | align="right" |367 |- |066028 |[[Castel di Sangro]] | align="right" |5,749 |- |066029 |[[Castellafiume]] | align="right" |1,075 |- |066030 |[[Castelvecchio Calvisio]] | align="right" |195 |- |066031 |[[Castelvecchio Subequo]] | align="right" |1,187 |- |066032 |[[Celano]] | align="right" |10,979 |- |066033 |[[Cerchio]] | align="right" |1,719 |- |066034 |[[Civita d'Antino]] | align="right" |1,089 |- |066035 |[[Civitella Alfedena]] | align="right" |304 |- |066036 |[[Civitella Roveto]] | align="right" |3,387 |- |066037 |[[Cocullo]] | align="right" |282 |- |066038 |[[Collarmele]] | align="right" |1,032 |- |066039 |[[Collelongo]] | align="right" |1,470 |- |066040 |[[Collepietro]] | align="right" |259 |- |066041 |[[Corfinio]] | align="right" |1,001 |- |066042 |[[Fagnano Alto]] | align="right" |442 |- |066043 |[[Fontecchio]] | align="right" |440 |- |066044 |[[Fossa, Abruzzo|Fossa]] | align="right" |663 |- |066045 |[[Gagliano Aterno]] | align="right" |310 |- |066046 |[[Gioia dei Marsi]] | align="right" |2,283 |- |066047 |[[Goriano Sicoli]] | align="right" |599 |- |066048 |[[Introdacqua]] | align="right" |1,994 |- |066049 |[[L'Aquila]] | align="right" |71,472 |- |066050 |[[Lecce nei Marsi]] | align="right" |1,731 |- |066051 |[[Luco dei Marsi]] | align="right" |5,793 |- |066052 |[[Lucoli]] | align="right" |945 |- |066053 |[[Magliano de' Marsi]] | align="right" |3,809 |- |066054 |[[Massa d'Albe]] | align="right" |1,553 |- |066055 |[[Molina Aterno]] | align="right" |440 |- |066056 |[[Montereale, Abruzzo|Montereale]] | align="right" |2,826 |- |066057 |[[Morino]] | align="right" |1,530 |- |066058 |[[Navelli]] | align="right" |604 |- |066059 |[[Ocre]] | align="right" |1,043 |- |066060 |[[Ofena]] | align="right" |608 |- |066061 |[[Opi, Abruzzo|Opi]] | align="right" |471 |- |066062 |[[Oricola]] | align="right" |1,031 |- |066063 |[[Ortona dei Marsi]] | align="right" |745 |- |066064 |[[Ortucchio]] | align="right" |1,983 |- |066065 |[[Ovindoli]] | align="right" |1,264 |- |066066 |[[Pacentro]] | align="right" |1,290 |- |066067 |[[Pereto]] | align="right" |717 |- |066068 |[[Pescasseroli]] | align="right" |2,208 |- |066069 |[[Pescina]] | align="right" |4,515 |- |066070 |[[Pescocostanzo]] | align="right" |1,208 |- |066071 |[[Pettorano sul Gizio]] | align="right" |1,287 |- |066072 |[[Pizzoli]] | align="right" |3,280 |- |066073 |[[Poggio Picenze]] | align="right" |1,027 |- |066074 |[[Prata d'Ansidonia]] | align="right" |549 |- |066075 |[[Pratola Peligna]] | align="right" |7,894 |- |066076 |[[Prezza, Abruzzo|Prezza]] | align="right" |1,059 |- |066077 |[[Raiano]] | align="right" |2,982 |- |066078 |[[Rivisondoli]] | align="right" |715 |- |066079 |[[Rocca Pia]] | align="right" |730 |- |066080 |[[Rocca di Botte]] | align="right" |639 |- |066081 |[[Rocca di Cambio]] | align="right" |485 |- |066082 |[[Rocca di Mezzo]] | align="right" |1,530 |- |066083 |[[Roccacasale]] | align="right" |189 |- |066084 |[[Roccaraso]] | align="right" |1,684 |- |066085 |[[San Benedetto dei Marsi]] | align="right" |4,061 |- |066086 |[[San Benedetto in Perillis]] | align="right" |137 |- |066087 |[[San Demetrio ne' Vestini]] | align="right" |1,694 |- |066088 |[[San Pio delle Camere]] | align="right" |579 |- |066089 |[[Sante Marie]] | align="right" |1,310 |- |066090 |[[Sant'Eusanio Forconese]] | align="right" |425 |- |066091 |[[Santo Stefano di Sessanio]] | align="right" |116 |- |066092 |[[San Vincenzo Valle Roveto]] | align="right" |2,579 |- |066093 |[[Scanno, Abruzzo|Scanno]] | align="right" |2,073 |- |066094 |[[Scontrone]] | align="right" |601 |- |066095 |[[Scoppito]] | align="right" |2,825 |- |066096 |[[Scurcola Marsicana]] | align="right" |2,625 |- |066097 |[[Secinaro]] | align="right" |452 |- |066098 |[[Sulmona]] | align="right" |25,419 |- |066099 |[[Tagliacozzo]] | align="right" |6,753 |- |066100 |[[Tione degli Abruzzi]] | align="right" |369 |- |066101 |[[Tornimparte]] | align="right" |2,970 |- |066102 |[[Trasacco]] | align="right" |6,120 |- |066103 |[[Villalago]] | align="right" |621 |- |066104 |[[Villa Santa Lucia degli Abruzzi]] | align="right" |193 |- |066105 |[[Villa Sant'Angelo]] | align="right" |441 |- |066106 |[[Villavallelonga]] | align="right" |971 |- |066107 |[[Villetta Barrea]] | align="right" |642 |- |066108 |[[Vittorito]] | align="right" |980 |- | |Kabuuan | align="right" |304,068 |- |} ==Sanggunian== *[[Istituto Nazionale di Statistica]] {{Lalawigan ng L'Aquila|nocat=yes}} [[Category:Mga comune ng Italya|L'Aquila]] [[Category:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo| ]] [[la:Aquila (Aprutium)]] b3b7vym5nmg8badjzoh9vdhv00bblr6 Homo cepranensis 0 223227 2236617 2084613 2026-10-24T08:52:00Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236617 wikitext text/x-wiki {{italictitle}} {{Taxobox | name = ''Homo cepranensis'' | fossil_range = [[Pleistocene]], {{fossilrange|0.5|0.35}} | image = Homo cepranensis.png | image_width = 250px | image_caption = Holotype skull | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Primates]] | familia = [[Hominidae]] | genus = ''[[Homo (genus)|Homo]]'' | species = '''''H. cepranensis''''' | binomial = †''Homo cepranensis'' | binomial_authority = [[Mallegni]] et al., 2003 }} Ang '''''Homo cepranensis''''' ay ang iminungkahing pangalan para sa species ng [[Homo]] na alam mula sa isa lamang skull cap na natuklasan noong 1994.<ref>{{cite journal | doi = 10.1016/S1631-0683(03)00015-0| title = Homo cepranensis sp. nov. and the evolution of African-European Middle Pleistocene hominids| journal = [[Comptes rendus de l'Académie des sciences|Comptes Rendus Palevol]]| issn = 1631-0683| volume = 2| pages = 153–159| year = 2003| author9 = Mallegni, F | last1 = Mallegni | first1 = F | issue = 2}}</ref> Ito ay natuklasan ni Italo Biddittu at pinalayawang "[[Ceprano]] Man" mula sa [[probinsiyang Frosinone]], 89 kilometrong timog silangan ng [[Roma]], [[Italya]].<ref>{{cite journal | doi = 10.1073/pnas.151259998| pmid = 11504953| title = A cranium for the earliest Europeans: Phylogenetic position of the hominid from Ceprano, Italy| url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-08-14_98_17/page/10011| journal = [[Proceedings of the National Academy of Sciences]]| issn = 0027-8424| volume = 98| pages = 10011–10016| year = 2001| author9 = Manzi, G | last1 = Manzi | first1 = G | last2 = Mallegni | first2 = F | last3 = Ascenzi | first3 = A | issue = 17 | pmc = 55569}}</ref> Ang edad ng fossil nito ay tinatayang mula 350,000 hanggang 500,000 taong gulang.<ref>{{cite journal | title = Pleistocene magnetochronology of early hominin sites at Ceprano and Fontana Ranuccio, Italy | journal = Earth Planet. Sci. Lett. | year = 2009 | doi=10.1016/j.epsl.2009.06.032 | issue = Early online|author9 = Muttoni G, Scardia G, Kent DV, Swisher CC, Manzi G | last1 = Muttoni | first1 = Giovanni | last2 = Scardia | first2 = Giancarlo | last3 = Kent | first3 = Dennis V. | last4 = Swisher | first4 = Carl C. | last5 = Manzi | first5 = Giorgio | volume = 286 | pages = 255}}</ref> Ang katabing lugar naFontana Ranuccio ay pinetsahang 487,000 +/- 6000 taong gulang at iminungkahi nina Muttoni et al. na ang Ceprano ay pinakamalamang na 450,000 taong gulang. Ang mga katangiang cranial nito ay tila isang pagitan ng mga natagpuan sa ''[[Homo erectus]]'' at ng kalaunang species gaya ng ''[[Homo heidelbergensis]]'' na nananaig sa Europa bago pa ang ''[[Neanderthal | Homo neanderthalensis]]''. Ang isang pag-aaral noong 2011 ay nagmungkahing ito ay ninuno ng ''Homo neanderthalensis''.<ref>{{Cite web |url=http://www.ploscollections.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0018821;jsessionid=4A4B8A5E7DD12BC3E642D5AE30B80069.ambra02 |title=Archive copy |access-date=2013-06-26 |archive-date=2014-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140409005632/http://www.ploscollections.org/article/info:doi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0018821;jsessionid=4A4B8A5E7DD12BC3E642D5AE30B80069.ambra02 |url-status=dead }}</ref> There is not yet enough material to make a complete analysis of the individual. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Sinaunang espesye ng Homo]] h1w51sejdvfhyiavnrc0qcqgpmu2ij3 Laktasa 0 224029 2236596 2221280 2026-10-24T08:21:08Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236596 wikitext text/x-wiki {{enzyme | Name = Laktasa | EC_number =3.2.1.108 | CAS_number=9031-11-2 | IUBMB_EC_number = 3/2/1/108 | GO_code = 0000016 | image = 1jyn.jpg | width = 270 | caption = Lactase tetramer, E.Coli }} {{enzyme | Name = Glycosylceramidase<br />(Phlorizin hydrolase) | EC_number = 3.2.1.62 | CAS_number = 9033-10-7 | IUBMB_EC_number = 3/2/1/62 | GO_code = 0017042 | image = | width = | caption = }} {{Protein |Name=Lactase |Symbol=LCT |AltSymbols=LAC; LPH; LPH1 |HGNCid=6530 |Chromosome=2 |Arm=q |Band=21 |LocusSupplementaryData= |ECnumber=3.2.1.108 |OMIM=603202 |EntrezGene=3938 |RefSeq=NM_002299 |UniProt=P09848 }} Ang '''laktasa''' ay isang [[ensima]] na nalilikha sa [[sistemang dihestibo]] ng mga sanggol at ilang mga matatandang taong Europeo. Ang laktasa ay mahalaga para sa buong [[dihestiyon]] ng buong [[gatas]]. Ang laktasa ay sumisira sa [[lactose]] na isang komplikadong asukal na nagbibigay sa gatas ng katamisan nito. Ang mga matandang taong walang laktasa ay nakakaranas ng mga sintomas ng [[lactose intolerance]] kapag uminom o kumain ng mga produktong gatas. <ref name="pmid19639477">{{cite journal | author = Järvelä I, Torniainen S, Kolho KL | title = Molecular genetics of human lactase deficiencies | journal = Ann. Med. | volume = 41 | issue = 8 | pages = 568–75 | year = 2009 | pmid = 19639477 | doi = 10.1080/07853890903121033 | url =https://archive.org/details/annals-of-medicine_2009_41_8/page/568}}</ref> Ang laktasa ay maaaring mabili bilang isang food supplement at dinadagdag sa gatas upang lumikha ng "malaya sa lactose" na mga produktong gatas. Ang laktasa na kilala rin bilang '''lactase-phlorizin hydrolase''', o '''LPH''' na isang bahagi ng pamilyang [[β-galactosidase]] ng mga [[ensima]] ay isang [[glycoside hydrolase]] na nasasangkot sa [[hydrolysis]] ng [[disaccharide]] [[lactose]] tungo sa mga bahaging [[monomer]] na [[galactose]] at [[glucose]] . Ang laktasa ay pangunahing umiiral sa kahabaan ng membrano ng [[selula]] na [[hangganang brush]] ng diperensiyadong mga linyang [[enterocyte]] ng [[Intestinal villus|villi]] ng [[maliit na bituka]].<ref name="pmid6786877">{{cite journal | author = Skovbjerg H, Sjöström H, Norén O | title = Purification and characterisation of amphiphilic lactase/phlorizin hydrolase from human small intestine | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 114 | issue = 3 | pages = 653–61 | year = 1981 | month = March | pmid = 6786877 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1981.tb05193.x| url = }}</ref> Sa mga tao, ang lactase ay kinokodigo ng [[gene]] na LCT.<ref name="pmid2460343">{{cite journal | author = Mantei N, Villa M, Enzler T, Wacker H, Boll W, James P, Hunziker W, Semenza G | title = Complete primary structure of human and rabbit lactase-phlorizin hydrolase: implications for biosynthesis, membrane anchoring and evolution of the enzyme | journal = EMBO J. | volume = 7 | issue = 9 | pages = 2705–13 | year = 1988 | month = September | pmid = 2460343 | pmc = 457059 | doi = | url =https://archive.org/details/sim_embo-journal_1988-09_7_9/page/2705}}</ref><ref name="pmid8257087">{{cite journal | author = Harvey CB, Fox MF, Jeggo PA, Mantei N, Povey S, Swallow DM | title = Regional localization of the lactase-phlorizin hydrolase gene, LCT, to chromosome 2q21 | journal = Ann. Hum. Genet. | volume = 57 | issue = Pt 3 | pages = 179–85 | year = 1993 | month = July | pmid = 8257087 | doi = 10.1111/j.1469-1809.1993.tb01593.x| url = }}</ref> ==Mekanismo== Ang optimun na temperatura para sa laktasa ay mga 77 °F (25 °C) para sa gawain nito<ref name="pmid17512743">{{cite journal | author = Hermida C, Corrales G, Cañada FJ, Aragón JJ, Fernández-Mayoralas A | title = Optimizing the enzymatic synthesis of beta-D-galactopyranosyl-D-xyloses for their use in the evaluation of lactase activity in vivo | journal = Bioorg. Med. Chem. | volume = 15 | issue = 14 | pages = 4836–40 | year = 2007 | month = July | pmid = 17512743 | doi = 10.1016/j.bmc.2007.04.067 | url = }}</ref> at may optimum na [[pH]] na 6.<ref name="pmid6786877">{{cite journal | author = Skovbjerg H, Sjöström H, Norén O | title = Purification and characterisation of amphiphilic lactase/phlorizin hydrolase from human small intestine | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 114 | issue = 3 | pages = 653–61 | year = 1981 | month = March | pmid = 6786877 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1981.tb05193.x| url = }}</ref> Sa metabolismo, ang kawing na ''β''-glycosidic sa D-lactose ay naha-hydrolize tungo sa anyong [[D-galactose]] at [[D-glucose]] na masisipsip sa pamamagitan ng mga pader na pambituka at tungo sa [[bloodstream]]. Ang kabuuang reaksiyon na nagkakatalisa sa laktasa ay C<sub>12</sub>H<sub>22</sub>O<sub>11</sub> + H<sub>2</sub>O → C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + init. Ang laktasa ay nagkakatalisa rin ng kombersiyon ng [[phlorizin]] tungo sa [[phloretin]] at [[glucose]]. Ang katalitikong mekanismo ng D-lactose hydrolysis ay nagpapanatili ng substratong anomerikong konpigurasyon sa mga produkto. <ref name = "doi10.1021/bi011727i">{{cite journal | author = Sinnott M | title = Catalytic mechanisms of enzymic glycosyl transfer | journal = Chem. Rev. | volume = 90 | issue = 7 | pages = 1171–1202 | year = 1990 | month = November | doi = 10.1021/cr00105a006}}</ref> Bagaman ang mga detalye ng mekanismo ay hindi pa matiyak, ang stereokimikal na retensiyon ay matatamo sa pamamagitan ng reaksiyong double displacement. Ang mga pag-aaral ng laktasa ng ''[[E. coli]]'' ay nagmumungkahing ang hydrolysis ay sinisimulan ng isang glutamate nucleophile sa mga ensima attack mula sa gilid na axial ng karbon na galactosyl tungo sa kawing na ''β''-glycosidic.<ref name = "pmid11732897">{{cite journal | author = Juers D, Heightman T, Vasella A, McCarter J, Mackenzie L, Withers S, Matthews B | title = A structural view of the action of ''Escherichia coli'' (''lac''Z) ''β''-galactosidase | journal = Biochemistry | volume = 40 | issue = 49 | pages = 14781–94 | year = 2001 | month = December | pmid = 11732897 | doi = 10.1021/bi011727i}}</ref> Ang pag-aalis ng D-glucose na nag-iiwan sa pangkat ay maaaring mapadali ng nakasalalay sa [[Mg]] na katalisis ng asido. <ref name = "pmid11732897"/> Ang ensima ay napapalaya mula sa ''α''-galactosyl moiety sa pag-atakeng equatorial na nucleophilic ng tubig na lumilikha ng [[D-galactose]].<ref name = "doi10.1021/bi011727i"/> Ang mga pag-aaral ng pagbabago ng substrato ay nagpapakitang ang mga moiety na 3’-OH at 2’-OH sa singsing na galactopyranose ay mahalaga para sa pagkilalang enzymatiko at hydrolysis.<ref name = "pmid7648581">{{cite journal | author = Fernandez P, Cañada F, Jiménez-Barbero J, Martín-Lomas, M | title = Substrate specificity of small-intestinal lactase: Study of the steric effects and hydrogen bonds involved in enzyme-substrate interaction | url = https://archive.org/details/sim_carbohydrate-research_1995-07-10_271_1/page/30 | journal = Carbohydr. Res. | volume = 271 | issue = 1 | pages = 31–42 | year = 1995 | month = July | pmid = 7648581 | doi = 10.1016/0008-6215(95)00034-Q}}</ref> Ang pangkat na 3’-hydroxy ay nasasangkot sa simulang pagkakawing sa substrato samantalang ang pangkat na 2’ ay hindi kailangan para sa pagkilala ngunit kailangan sa mga kalaunang hakbang. Ito ay pinapakita ng katotohanang ang isang 2-deoxy analog ay isang epektibong kompetetibong tagapagpigil (K<sub>i</sub> = 10mM).<ref name = "pmid7648581"/> Ang pag-aalis ng spesipikong mga pangkat na hydroxyl sa glucopyranose moiety ay hindi buong nag-aalis ng pagkakatalisa.<ref name = "pmid7648581"/> [[Image:Lactase mechanism.png|thumb|left|500px|Iminungkahing mekanismo ng lactose hydrolysis.]] {{clear left}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Glycoside hydrolases}} {{Fructose and galactose metabolism}} {{Uncategorized}} s219z084wp7zd86ecxq8op4yorua0ec Bariasyong kopya bilang 0 225139 2236604 2228578 2026-10-24T08:28:01Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236604 wikitext text/x-wiki [[File:Gene-duplication.png|thumb|upright|Ang [[duplikasyon ng gene]] na ito ay lumikha ng isang bariasyong kopya-bilang. Ang kromosoma ay meron na ngayong dalawang kopya ng seksiyong ito ng DNA sa halip na isa.]] Ang '''mga bariasyong kopya-bilang''' o '''Copy-number variations''' ('''CNV'''s) na isang anyo ng [[bariasyong pangistruktura]] ang mga pagbabago sa [[DNA]] ng isang genome na nagreresulta sa selula na may isang abnormal na bilang ng mga kopya o maraming mga seksiyon sa DNA. Ang CNV ay tumutugma sa relatibong malaking mga rehiyon ng genome na nabura o naduplika sa ilang mga kromosoma. Halimbawa, ang kromosomang normal na may mga seksiyon sa pagkakasunod na <code>A-B-C-D</code> ay sa halip maaaring magkaroon ng mga seksiyong <code>A-B-C-C-D</code> (duplikasyon ng "C") o <code>A-B-D</code> (pagbura ng "C"). Ang bariasyong ito ay nagpapaliwanag sa tinatayang 12% ng genomic DNA sa tao at ang bawat bariasyon ay maaaring mula sa isang kilobase [[kilobase]] (1,000 [[nucleotide base]]) hanggang sa ilang mga megabase.<ref>{{cite journal | journal=Annual Review of Medicine | volume=61 | pages=437–455 | year=2010 | author=Pawel Stankiewicz, James R. Lupski | title=Structural Variation in the Human Genome and its Role in Disease | doi=10.1146/annurev-med-100708-204735 | url=http://www.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev-med-100708-204735 | pmid=20059347 | access-date=2013-08-30 | archive-date=2022-08-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220808050334/https://www.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev-med-100708-204735 | url-status=dead }}</ref> Ang mga CNV ay taliwas sa mga [[single-nucleotide polymorphism]] (SNPs) na umaapekto lamang sa isang [[nucleotide base]]. ==Papel sa sakit== Tulad ng mga ibang uri ng bariasyong henetiko, ang ilang mga CNV ay nauugnay sa pagiging madaling matatalaban ng sakit o hindi. Ang bilang ng kopyang gene ay maaaring tumaas sa mga selulang [[kanser]]. Halimbawa, ang kopyang bilang na [[epidermal growth factor receptor|EGFR]] ay maaaring mas mataas sa normal sa [[kanser sa baga|hindi-maliit na selulang kanser sa baga]].<ref>{{cite journal | author=Cappuzzo F, Hirsch, ''et al.'' | year = 2005 | title = Epidermal growth factor receptor gene and protein and gefitinib sensitivity in non-small-cell lung cancer | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2005-05-04_97_9/page/642 | journal= Journal of the National Cancer Institute | volume= 97 | pages= 643–655 | pmid=15870435 | doi=10.1093/jnci/dji112 | issue=9 }}</ref> Sa karagdagan, ang mas mataas na kopyang bilang ng [[CCL3L1]] ay nauugnay sa mababang pagkahawa sa [[HIV]].<ref>{{cite journal | author=Gonzalez E, ''et al.'' | journal=Science| year=2005| volume=307| pages=1434–1440 | title=The Influence of CCL3L1 Gene-Containing Segmental Duplications on HIV-1/AIDS Susceptibility | url=https://archive.org/details/sim_science_2005-03-04_307_5714/page/1433 | doi=10.1126/science.1101160 | pmid=15637236 | issue=5714 |bibcode = 2005Sci...307.1434G }}</ref> Ang isang mababang koyang bilang ng [[FCGR3B]] ay nagpapataas ng pagkakaroon ng systemic lupus erythematosus at mga katulad na inflammatory autoimmune disorder.<ref>{{cite journal | author= Aitman TJ, ''et al.'' | journal=Nature | year=2006 | title=Copy number polymorphism in Fcgr3 predisposes to glomerulonephritis in rats and humans | url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-02-16_439_7078/page/850 | doi=10.1038/nature04489 | volume=439 | pages=851–855 | pmid=16482158 | issue= 7078 |bibcode = 2006Natur.439..851A }}</ref> Ang bariasyong kopya bilang ay nauugnay rin sa [[autismo]],<ref name=Cook>{{cite journal |author= Cook EH, Scherer SW |title= Copy-number variations associated with neuropsychiatric conditions |url= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-10-16_455_7215/page/918 |journal=Nature |volume=455 |issue=7215 |pages=919–23 |year=2008 |pmid=18923514 |doi=10.1038/nature07458|bibcode = 2008Natur.455..919C }}</ref><ref name=Pinto>{{cite journal |author=Pinto J, ''et al.'' |title=Functional impact of global rare copy number variation in autism spectrum disorders |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-07-15_466_7304/page/368 |journal=Nature |volume=466 |issue=7304 |pages=368–72 |year=2010 |pmid=20531469 |doi=10.1038/nature09146 |pmc=3021798 |bibcode = 2010Natur.466..368P }}</ref><ref>{{cite journal | title= Strong association of de novo copy number mutations with autism | url= https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/445 | doi= 10.1126/science.1138659 | year= 2007 | author= Sebat J, ''et al.'' | journal= Science | volume= 316 | pages= 445–9 | pmid= 17363630 | issue= 5823 | pmc= 2993504 |bibcode = 2007Sci...316..445S }}</ref><ref>{{cite journal | title= Rare structural variation of synapse and neurotransmission genes in autism | doi= 10.1038/mp.2011.10 | year= 2011 | author= Gai X, ''et al.'' | journal= Mol Psychiatry | volume=17 | issue=4 | pages= 402–11 | pmid= 21358714 | pmc= 3314176 }}</ref> [[schizophrenia]],<ref name=Cook/><ref>{{cite journal | author= St Clair D | title= Copy number variation and schizophrenia | journal= Schizophr Bull | volume=35 | issue=1 | pages=9–12 | year=2008 | pmid=18990708 | doi=10.1093/schbul/sbn147 | pmc= 2643970 }}</ref> at idiopathic learning disability.<ref>{{cite journal | title= Subtle chromosomal rearrangements in children with unexplained mental retardation | url= https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-11-13_354_9191/page/1676 | doi= 10.1016/S0140-6736(99)03070-6 | year= 1999 | author= Knight S, ''et al.'' | journal= The Lancet | volume= 354 | pages= 1676–81 | pmid=10568569 | issue=9191 }}</ref> Sa mga karaniwang gumaganang CNV, ang mga nakamit ng gene ay mas marami kesa mga naiwala na nagmumungkahing ang marami sa mga ito ay pinaboran ng [[ebolusyon]] at kaya ay mapapakinabangan sa isang paraan.<ref name="Zhang_et_al">{{cite journal|title=Copy Number Variation in Human Health, Disease, and Evolution|author=Feng Zhang, Wenli Gu, Matthew E. Hurles, and James R. Lupski|journal=Annu. Rev. Genomics Hum. Genet.|year=2009}}</ref> Ang isang halimbawa ng CNV ang panglawa na [[amylase]] gene (AMY1) ng tao. Ang gene na ito ay tipikal na umiiral bilang dalawang mga [[diploid]] na kopya sa mga [[chimpanzee]]. Ang aberahe sa tao ay may 6 na kopya at maaaring hanggang 15. Ito ay pinaniniwalaan ng mga siyentipiko na isang pag-aangkop sa diyetang mataas na [[gawgaw]] na nagpapabuti sa kakayahan na idigest ang mga pagkaing may [[gawgaw]]. <ref name="pmid17828263">{{cite journal | author=Perry GH, ''et al.'' | year=2007 | url=http://www.nature.com/ng/journal/v39/n10/abs/ng2123.html | title=Diet and evolution of human amylase gene copy number variation | journal=Nature Genetics | volume=39 | pages =1256–60 | pmid=17828263| doi=10.1038/ng2123| issue=10| pmc=2377015 }}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Henetika]] [[Kategorya:Biyolohiyang molekular]] 0sck55ltje1rvz27qfym9uaq2b87b3o Haplogroup L3 (mtDNA) 0 227098 2236581 2228613 2026-10-24T07:55:21Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236581 wikitext text/x-wiki {{Infobox haplogroup |name=L3 |map=World map of prehistoric human migrations.jpg |origin-date=80,000 to 104,000 YBP <ref name="Tishkoff2007"/> OR 60,000 to 70,000 YBP <ref name="mbe.oxfordjournals.org">http://mbe.oxfordjournals.org/content/early/2011/11/16/molbev.msr245.short?rss=1</ref> |origin-place=[[East Africa]]<ref>{{cite journal |last1=Salas |first1=A |title=The Making of the African mtDNA Landscape |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2002-11_71_5/page/1082 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=71 |issue=5 |pages=1082–111 |year=2002 |doi=10.1086/344348 |pmid=12395296 |pmc=385086}}</ref> |ancestor= L3'4 |descendants=L3a, L3b'f, L3c'd'j, L3e'i'k'x, L3h, [[Haplogroup M (mtDNA)|M]], [[Haplogroup N (mtDNA)|N]] |mutations= 769, 1018, 16311<ref name="vanOven"/> |members= }} Sa [[henetikang mitokondriyal ng tao]], ang '''Haplogroup L3''' ay isang [[Human mitochondrial DNA haplogroup|human mitochondrial DNA (mtDNA) haplogroup]]. Ang Haplogroup L3 ay gumampan ng mahalagang papel sa kasayayan ng species na [[homo sapiens]]. Pagkatapos na lumitaw ang haplogroup na ito sa [[Silangang Aprika]], ang isang relatibong maliit na bilang ng mga migrante nito ay nagdala nito patawid sa [[Dagat Pula]] tungo sa Arabia na naglunsad ng interkontinental na migrasyon na kalaunang nagpakalat ng tao sa iba't ibang panig ng mundo maliban sa Antarctica. Ang maliit na pangkat na ito ay nagpalitaw sa bawat hindi-Aprikanong haplogroup.<ref name="Behar">{{cite journal |last1=Behar |first1=Doron M. |last2=Villems |first2=Richard |last3=Soodyall |first3=Himla |last4=Blue-Smith |first4=Jason |last5=Pereira |first5=Luisa |last6=Metspalu |first6=Ene |last7=Scozzari |first7=Rosaria |last8=Makkan |first8=Heeran |last9=Tzur |first9=Shay |title=The Dawn of Human Matrilineal Diversity |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2008-05_82_5/page/1130 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=82 |issue=5 |pages=1130–40 |year=2008 |doi=10.1016/j.ajhg.2008.04.002 |pmid=18439549 |pmc=2427203}}</ref> Ang L3 ay pinaniniwalaang lumitaw sa Silangang Aprika sa pagitan ng 84,000 hanggang 104,000 taong nakakaraan.<ref name="Tishkoff2007">{{cite journal |last1=Gonder |first1=M. K. |last2=Mortensen |first2=H. M. |last3=Reed |first3=F. A. |last4=De Sousa |first4=A. |last5=Tishkoff |first5=S. A. |title=Whole-mtDNA Genome Sequence Analysis of Ancient African Lineages |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=24 |issue=3 |pages=757–68 |year=2006 |pmid=17194802 |doi=10.1093/molbev/msl209}}</ref> Ang pagsisiyasat ng 369 kumpletong Aprikanong L3 sekwensiya ay naglalagay ng maksimum na paglawak nito noong ∼70,000 taong nakakaraan.<ref name="mbe.oxfordjournals.org">http://mbe.oxfordjournals.org/content/early/2011/11/16/molbev.msr245.short?rss=1</ref> Ang Time to Most Recent Common Ancestor para sa liping L3 ay kamakailang tinantiya sa pagitan ng 58,900 hanggang 70,200 taong nakakaraan.<ref name="mbe.oxfordjournals.org">http://mbe.oxfordjournals.org/content/early/2011/11/16/molbev.msr245.short?rss=1</ref> ==Distribusyon== Ito ay pinakakaraniwan sa [[Silangang Aprika]] salungat sa ibang mga bahagi ng Aprika kung saan ang mga haplogroup na [[Haplogroup L1 (mtDNA)|L1]] at [[Haplogroup L2 (mtDNA)|L2]] ay kumakatawan sa 2/3&nbsp;ng mga mtDNA.<ref>Wallace DC et al. (2000), Origin of haplogroup M in Ethiopia, Am J Hum Genet 67(Suppl):217{{vs|can't find on pubmed or google|date=January 2011}}</ref> Ang L3 ay nahahati sa ilang mga clade na ang dalawa ay nagpalitaw sa mga macro-haplogroup [[Haplogroup M (mtDNA)|M]] at [[Haplogroup N (mtDNA)|N]] na pinagmulan ng karamihan ng mga hindi-Aprikano.<ref>{{cite journal |last1=Wallace |first1=D |last2=Brown |first2=MD |last3=Lott |first3=MT |title=Mitochondrial DNA variation in human evolution and disease |url=https://archive.org/details/gene_1999-09-30_238_1/page/211 |journal=Gene |volume=238 |issue=1 |pages=211–30 |year=1999 |pmid=10570998 |doi=10.1016/S0378-1119(99)00295-4}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Maca-Meyer |first1=Nicole |last2=González |first2=Ana M |last3=Larruga |first3=José M |last4=Flores |first4=Carlos |last5=Cabrera |first5=Vicente M |title=Major genomic mitochondrial lineages delineate early human expansions |journal=BMC Genetics |volume=2 |pages=13 |year=2001 |pmid=11553319 |pmc=55343 |doi=10.1186/1471-2156-2-13}}</ref> Ang L3 ang haplogroup na pinagmulan ng lahat ng mga taong nasa labas ng Aprika o hindi Aprikano.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.cambridgedna.com/genealogy-dna-ancient-migrations-slideshow.php?view=step3 |access-date=2013-11-01 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708112911/https://www.cambridgedna.com/genealogy-dna-ancient-migrations-slideshow.php?view=step3 |url-status=dead }}</ref> ===Distribusyong mga subgrupong Aprikano=== *'''L3a''' - Silangang Aprika. Mga [[Ethiopia]]n.<ref name="Behar" /> *L3b'f **'''L3b''' - Kanlurang Aprika. **'''L3f''' - Silangang Aprika at sa Sahel zone. ***L3f3 - [[Chad Basin]]. Sentral na Aprika<ref name="Černý2009">{{cite journal |last1=Černý |first1=Viktor |last2=Fernandes |first2=Verónica |last3=Costa |first3=Marta D |last4=Hájek |first4=Martin |last5=Mulligan |first5=Connie J |last6=Pereira |first6=Luísa |title=Migration of Chadic speaking pastoralists within Africa based on population structure of Chad Basin and phylogeography of mitochondrial L3f haplogroup |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=9 |pages=63 |year=2009 |pmid=19309521 |pmc=2680838 |doi=10.1186/1471-2148-9-63}}</ref> *L3c'd'j **'''L3c''' - Silangang Aprika sa mga [[Hudyong Ethiopian]],<ref name="Behar" /> [[Hudyong Yemeni]]<ref name="Behar" /> **'''L3d''' - Kanlurang-Sentral na Aprika sa mga [[Fulani]],<ref name="Behar" /> [[Chad]]ian,<ref name="Behar" /> [[Ethiopian]],<ref>{{cite journal |last1=Kivisild |first1=T |last2=Reidla |first2=M |last3=Metspalu |first3=E |last4=Rosa |first4=A |last5=Brehm |first5=A |last6=Pennarun |first6=E |last7=Parik |first7=J |last8=Geberhiwot |first8=T |last9=Usanga |first9=E |title=Ethiopian Mitochondrial DNA Heritage: Tracking Gene Flow Across and Around the Gate of Tears |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2004-11_75_5/page/752 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=75 |issue=5 |pages=752–70 |year=2004 |doi=10.1086/425161 |pmid=15457403 |pmc=1182106}}</ref> mga [[taong Akan]],<ref name="Fendt">[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1872497311001268#sec0085 Liane Fendt ''et al''., MtDNA diversity of Ghana: a forensic and phylogeographic view, 2011]</ref> [[Mozambique]],<ref>{{cite journal pages=752–70 |doi=10.1086/425161}}</ref> at [[Yemen]]{{fact}} (mga Ehipsiyo) reference behar **'''L3j''' - Silangang Aprika. Sudanese.<ref name="Behar" /> *L3e'i'k'x **'''L3e''' - Kanlurang-Sentral na Aprika. Ito ang pinakakaraniwang sub-clade na L3 sa mga populasyong nagsasalita ng [[wikang Bantu]].<ref>Anderson, S. 2006, [http://www.biolog-e.leeds.ac.uk/Biolog-e/uploads/SadieAnderson-Mann.pdf Phylogenetic and phylogeographic analysis of African mitochondrial DNA variation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910155424/http://www.biolog-e.leeds.ac.uk/Biolog-e/uploads/SadieAnderson-Mann.pdf |date=2011-09-10 }}</ref> Ang L3e ay iminungkahing nauugnay sa isang pinagmulang Sentral na Aprikano gayundin ang pinakakarniwang subclade ng L3 sa mga Aprikanong Amerikano, [[Apro-Brasilenyo]], at mga [[Carribeano]] <ref name="Bandelt">{{cite journal |last1=Bandelt |first1=HJ |last2=Alves-Silva |first2=J |last3=Guimarães |first3=PE |last4=Santos |first4=MS |last5=Brehm |first5=A |last6=Pereira |first6=L |last7=Coppa |first7=A |last8=Larruga |first8=JM |last9=Rengo |first9=C |title=Phylogeography of the human mitochondrial haplogroup L3e: a snapshot of African prehistory and Atlantic slave trade. |journal=Annals of Human Genetics |volume=65 |issue=Pt 6 |pages=549–63 |year=2001 |pmid=11851985 |doi=10.1017/S0003480001008892}}</ref> ***L3e1 - Sentral na Aprikang pinagmulan at matatagpuan sa [[Algeria]], [[Cameroon]], [[Angola]],<ref name="Plaza2004">{{cite journal |last1=Plaza |first1=Stéphanie |last2=Salas |first2=Antonio |last3=Calafell |first3=Francesc |last4=Corte-Real |first4=Francisco |last5=Bertranpetit |first5=Jaume |last6=Carracedo |first6=Ángel |last7=Comas |first7=David |title=Insights into the western Bantu dispersal: mtDNA lineage analysis in Angola |url=https://archive.org/details/human-genetics_2004-10_115_5/page/439 |journal=Human Genetics |volume=115 |issue=5 |pages=439–47 |year=2004 |pmid=15340834 |doi=10.1007/s00439-004-1164-0}}</ref> Mozambique, [[Sudanese]] at [[Kikuyu people|Kikuyu]] mula sa [[Kenya]] gayundin sa Yemen at sa mga [[taong Akan]]<ref name="Fendt"/> ***L3e5 - Nagmula sa Chad Basin ngunit matatagpuan sa [[Burkina Faso]], [[Nigeria]], Timog [[Tunisia]], Timog [[Morocco]] at [[Ehipto]]<ref name= "Fadhlaoui-Zid">{{cite journal |last1=Fadhlaoui-Zid |first1=K. |last2=Plaza |first2=S. |last3=Calafell |first3=F. |last4=Ben Amor |first4=M. |last5=Comas |first5=D. |last6=Bennamar |first6=A. |last7=Gaaied |first7=El |title=Mitochondrial DNA Heterogeneity in Tunisian Berbers |journal=Annals of Human Genetics |volume=68 |issue=Pt 3 |pages=222–33 |year=2004 |pmid=15180702 |doi=10.1046/j.1529-8817.2004.00096.x}}</ref> **'''L3i''' ***L3i1 - Silangang Aprika. Mga Ethiopian.{{fact}} ***L3i2 (former L3w) - Silangang Aprika. Mga Ethiopian.{{fact}} **'''L3k''' - [[Hilagang Aprika]]. Mga Libyan,<ref name="Behar" /> Tunisians.<ref name="Behar" /> **'''L3x''' - Silangang Aprika. Mga Etiopianong [[Oromo people|Oromo]],{{fact}} Mga [[Somali]]<ref name="Watson,">{{cite journal |last1=Watson |first1=E |last2=Forster |first2=P |last3=Richards |first3=M |last4=Bandelt |first4=H |title=Mitochondrial Footprints of Human Expansions in Africa |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1997-09_61_3/page/691 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=61 |issue=3 |pages=691–704 |year=1997 |doi=10.1086/515503 |pmid=9326335 |pmc=1715955}}</ref> at mga Ehipsiyo<ref group="Note">GUR46 on table 1. is a mtDNA haplogroup L3x2a.</ref><ref name="Stevanovitch2004">{{cite journal |last1=Stevanovitch |first1=A. |last2=Gilles |first2=A. |last3=Bouzaid |first3=E. |last4=Kefi |first4=R. |last5=Paris |first5=F. |last6=Gayraud |first6=R. P. |last7=Spadoni |first7=J. L. |last8=El-Chenawi |first8=F. |last9=Beraud-Colomb |first9=E. |title=Mitochondrial DNA Sequence Diversity in a Sedentary Population from Egypt |journal=Annals of Human Genetics |volume=68 |issue=Pt 1 |pages=23–39 |year=2004 |pmid=14748828 |doi=10.1046/j.1529-8817.2003.00057.x}}</ref> *'''L3h''' - Silangang Aprika. Ethiopians.{{fact}} ==Puno== Ang [[punong pilohenetiko]] ng mga haplogroup L3 subclade ay batay sa papel Mannis van Oven at Manfred Kayser na ''Updated comprehensive phylogenetic tree of global human mitochondrial DNA variation''<ref name="vanOven">{{cite journal |last1=Van Oven |first1=Mannis |last2=Kayser |first2=Manfred |title=Updated comprehensive phylogenetic tree of global human mitochondrial DNA variation |journal=Human Mutation |volume=30 |issue=2 |pages=E386–94 |year=2009 |pmid=18853457 |doi=10.1002/humu.20921}}</ref> at mga kalaunang inilimbag na pagsasaliksik. ''' Most Recent Common Ancestor (MRCA) ''' *L1-6 **L2-6 ***L2'3'4'6 ****L3'4'6 *****L3'4 ******'''L3''' *******L3a *******L3b'f ********L3b *********L3b1 **********L3b1a ***********L3b1a1 ***********L3b1a2 **********L3b1b ***********L3b1b1 *********L3b2 ********L3f *********L3f1 **********L3f1a **********L3f1b ***********L3f1b1 ***********L3f1b2 ************L3f1b2a ***********150 ************L3f1b3 ************L3f1b4 *************L3f1b4a **************L3f1b4a1 *********L3f2 **********L3f2b *********L3f3 *******L3c'd'j ********L3c ********L3d *********L3d1-5 **********L3d1 ***********L3d1a ************L3d1a1 *************L3d1a1a ***********L3d1b ************L3d1b1 ***********L3d1c ***********L3d1d **********199 ***********L3d2 ***********L3d5 **********L3d3 ***********L3d3a **********L3d4 **********L3d5 ********L3j *******L3e'i'k'x ********L3e *********L3e1 **********L3e1a ***********L3e1a1 ************L3e1a1a ***********152 ************L3e1a2 ************L3e1a3 **********L3e1b **********L3e1c **********L3e1d **********L3e1e *********L3e2 **********L3e2a ***********L3e2a1 ************L3e2a1a ************L3e2a1b *************L3e2a1b1 **********L3e2b ***********L3e2b1 ************L32b1a ***********L3e2b2 ***********L3e2b3 *********L3e3'4'5 **********L3e3'4 ***********L3e3 ************L3e3a ************L3e3b *************L3e3b1 ************L3e4 **********L3e5 ********L3i *********L3i1 **********L3i1a **********L3i1b *********L3i2 ********L3k ********L3x *********L3x1 *********L3x2 **********L3x2a ***********L3x2a1 ************L3x2a1a **********L3x2b *******L3h ********L3h1 *********L3h1a **********L3h1a1 **********L3h1a2 ***********L3h1a2a ***********L3h1a2b *********L3h1b **********L3h1b1 ***********L3h1b1a ************L3h1b1a1 **********L3h1b2 ********L3h2 *******[[Haplogroup M (mtDNA)|M]] *******[[Haplogroup N (mtDNA)|N]] ==Talababa== <references group="Note"/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{MtDNA}} [[Kategorya:Mga mtDNA haplogroup ng tao]] owcdqfpkbwht9xeke5k1w2vlos2elwc Lynx 0 241064 2236644 2235492 2026-10-24T09:45:50Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2236644 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Linkse | image = Lynx.jpg | image_width = | image_caption = | taxon = Lynx | authority = [[Robert Kerr|Kerr]]. [[1792]]. | type_species = '''''[[Lynx lynx|Felis lynx]]''''' | type_species_authority = [[Carolus Linneo|Linnaeus]]. [[1758]]. | subdivision_ranks = Species | subdivision = ''[[Lynx lynx]]''<br>''[[Lynx canadensis]]''<br>''[[Lynx pardinus]]''<br>''[[Lynx rufus]]'' | range_map = Lynx_range.png | synonyms = * ''Cervaria'' <small>Gray, 1867</small> * ''Eucervaria'' <small>Palmer, 1903</small> * ''Lynceus'' <small>Gray, 1821</small> * ''Lynchus'' <small>Jardine, 1834</small> * ''Lyncus'' <small>Gray, 1825</small> * ''Pardina'' <small>Kaup, 1829 }} '''''Lynx''''' ay isang [[genus]] ng mga mahilig sa kame [[mamalya]] ng [[Felidae]] pamilia karaniwang kilala bilang musang. Apat na species characterized ng kanilang Katamtamang sukat, strong binti, mahabang tainga, maikling buntot at may batik-batik katawan pa o mas mababa na kilala. Mabuhay eksklusibo ang lahat ng uri ng hayop sa [[Northern Hemisphere]], sa [[Eurasia]] at [[Hilagang Amerika]] (kung saan tila nagmula). Ang tawag [[African Lynx]] (''Caracal caracal''), na nakatira sa [[Africa]] at marami ng Central at West Asia, ay tunay na isang pusa masinsin kaugnayan ng pagsunod sa ilang mga panlabas na pagkakatulad sa mga kinatawan ng genus ''Lynx'' resulta ng ebolusyon tagpo, tulad ng kanyang buntot iba short (kaunti pa kaysa sa isang hindi makasagot), at ang kanyang mga malalaking mga tainga, nakoronahan sa pamamagitan ng pang tufts ng itim na buhok sa dulo na ginagamit upang dagdagan ang naka big audisyon. May ilang mga katangian tufts ng mahabang buhok sa pisngi din. == Mga species == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q7432 ; wdt:P171* wd:Q677014 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Species,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Species ! Ibang tawag ! MSW |- | [[Talaksan:Canada lynx by Michael Zahra.jpg|center|128px]] | ''[[Lynx canadensis]]'' | en:Canada lynx<br/>es:Lince canadiense<br/>fr:Lynx du Canada<br/>ca:Linx canadenc<br/>de:Kanadischer Luchs<br/>ar:وشق كندي<br/>en:Canadian lynx<br/>hr:Kanadski ris<br/>ja:カナダオオヤマネコ<br/>pl:ryś kanadyjski<br/>pt:Lince-canadense<br/>ru:Канадская рысь<br/>th:ลิงซ์แคนาดา<br/>tr:Kanada vaşağı<br/>es:Lince del Canadá<br/>en:American lynx<br/>ro:Râs canadian<br/>ast:llobu cerval canadianu | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000152 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Lynx lynx 2 (Martin Mecnarowski) (cropped).jpg|center|128px]] | ''[[Lynx lynx]]'' | en:Eurasian lynx<br/>es:Lince<br/>es:Lince Boreal<br/>fr:Lynx<br/>fr:Lynx Boréal<br/>de:Eurasischer Luchsbers<br/>pl:ryś euroazjatycki<br/>cs:rys ostrovid<br/>fi:ilves<br/>ro:Râs eurasiatic<br/>zh:猞猁<br/>ro:Râs euroasiatic<br/>nb:gaupe<br/>ast:llobu cerval<br/>ru:Обыкновенная рысь<br/>sl:evrazijski ris<br/>sl:navadni ris<br/>sl:ris<br/>sk:rys ostrovid | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000156 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Lince ibérico (Lynx pardinus), Almuradiel, Ciudad Real, España, 2021-12-19, DD 07.jpg|center|128px]] | ''[[Lynx pardinus]]'' | en:Iberian lynx | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000162 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Bobcat at Columbus Zoo Boo.jpg|center|128px]] | ''[[Lynx rufus]]'' | en:bobcat<br/>ar:الوشق الكُمَيْت<br/>av:багӏараб цӏиркъ<br/>az:kürən vaşaq<br/>be-tarask:рудая рысь<br/>be:рудая рысь<br/>bg:червен рис<br/>br:liñs rous<br/>ca:Linx roig<br/>ca:Linx vermell<br/>chy:mohkave<br/>cs:rys červený<br/>da:rødlos<br/>de:Rotluchs<br/>dsb:cerwjeny rys<br/>es:Gato montés de Norteamérica<br/>es:Lince rojo<br/>et:punailves<br/>fa:گربه دم‌کوتاه<br/>fi:punailves<br/>fr:Bobcat<br/>fr:Chat sauvage (canadian french)<br/>fr:Lynx bai<br/>fr:Lynx roux<br/>he:שונר מצוי<br/>hr:crveni ris<br/>hsb:čerwjeny rys<br/>hu:vörös hiúz<br/>io:bruna linco<br/>it:Lince rossa<br/>ja:ボブキャット<br/>ko:붉은스라소니<br/>lbe:ятӏулсса цӏиникь<br/>lt:rudoji lūšis<br/>lv:rūsganais lūsis<br/>mhr:йошкар шурмаҥше<br/>nah:ocomiztli<br/>nl:rode lynx<br/>nb:rødgaupe<br/>nv:Náshdóí łibáhígíí<br/>pl:ryś rudy<br/>pnb:باب بلا<br/>pt:Lince-pardo<br/>pt:Lince-vermelho<br/>qu:puka linsi<br/>ru:Рыжая рысь<br/>sk:rys červený<br/>sq:rrëqebulli<br/>sv:Rödlo<br/>tr:Doru vaşak<br/>udm:кельыт балян<br/>uk:Руда русь<br/>vi:linh miêu mỹ<br/>zh:短尾貓<br/>es:Gato Montés<br/>es:Lince<br/>es:Lince Rojo<br/>fr:Chat sauvage<br/>en:bay lynx<br/>ro:Râs roșu<br/>ast:llobu cerval bermeyu<br/>sl:rdeči ris<br/>ar:البَبْكت<br/>ar:البُبْكَاةُ | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000163 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Lynx sp.]]'' | | |- | [[Talaksan:Lynx spelaea Cueva de los Moros.JPG|center|128px]] | ''[[Lynx spelaea]]'' | | |} {{Wikidata list end}} {{usbong|Mamalya}} [[kategorya:Felidae]] fp6npaj3s2jllo339iwjuq54xd8ivua Malayang kalooban 0 244886 2236634 2228680 2026-10-24T09:26:11Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236634 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Man considering which of three labeled cups to choose while an opponent looks on.webp|thumb|Isang guhit ng lalaking nag-iisip kung alin sa tatlong basong may tatak ang pipiliin habang pinagmamasdan siya ng kalaban.]] Ang '''malayang kalooban''' ay karaniwang nauunawaan bilang kakayahan o kapasidad ng tao na (a) pumili sa pagitan ng iba't ibang posibleng hakbang o gawain,sa kalagayang nanaisin niyang gumawa ng iba, magagawa niya ito nang walang pisikal na hadlang,<ref name="Carus1910">{{cite book |last=Carus |first=Paul |url=https://archive.org/details/monist09instgoog |title=The Monist |date=1910 |publisher=Open Court Publishing Company |editor=Hegeler, Edward C. |volume=20 |location=Chicago |pages=369 |language=en |chapter=Person and personality |quote=To state it briefly, we define "free will" as a will unimpeded by any compulsion.}}</ref> (b) magkaroon ng kontrol sa kanilang mga kilos sa paraang kinakailangan para sa pananagutang [[Moralidad|moral]], o (c) maging pangunahing pinagmulan o tagapagpasimula ng kanilang mga kilos.<ref>Michael McKenna and Derk Pereboom, ''Free Will: A Contemporary Introduction'', Routledge, 2016. (sa Ingles)</ref><ref>Timothy O’Connor and Christopher Franklin, "[https://plato.stanford.edu/archives/win2022/entries/freewill/ Free Will]", in Edward N. Zalta & Uri Nodelman (pat.), ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Edisyong Taglamig ng 2022). (sa Ingles)</ref><ref>Kadri Vihvelin, "[https://plato.stanford.edu/archives/fall2022/entries/incompatibilism-arguments/ Arguments for Incompatibilism]", in Edward N. Zalta & Uri Nodelman (pat.), ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Edisyong Taglagas ng 2022). (sa Ingles)</ref> May iba't ibang teorya hinggil sa likas na katangian nito, at ang mga aspetong ito ay binibigyang-diin sa iba't ibang paraan batay sa tradisyong [[Pilosopiya|pampilosopiya]]. Kadalasang nakasentro ang mga pagtatalo sa kung paano at kung maaari bang umiral ang ganitong [[kalayaan]] kasabay ng pisikal na [[determinismo]], kaalamang dibino sa hinaharap, at iba pang mga hadlang. Malapit na kaugnay ng malayang kalooban ang mga konsepto ng pananagutang moral, karapat-dapat sa papuri o parusa, at iba pang mga paghatol na makatuwirang mailapat lamang sa mga kilos na malayang pinili. Kaugnay din ito ng mga konsepto ng payo, panghihikayat, pagmumuni-muni, at pagbabawal. Sa tradisyon, tanging ang mga kilos na ginawa nang may malayang kalooban ang itinuturing na karapat-dapat sa papuri o sisi. Ang tanong kung umiiral ba ang malayang kalooban, at ang mga implikasyon ng pag-iral o kawalan nito, ay kabilang sa mga pinakamatagal nang pinagtatalunang paksa sa pilosopiya. Ilan sa mga pilosopo at palaisip ay itinuturing ang malayang kalooban bilang kakayahang gumawa ng mga pasyang hindi tinutukoy o hinuhubog ng mga nakaraang pangyayari. Subalit, ipinapalagay ng determinismo na ang daigdig ay pinamumunuan ng mga ugnayang sanhi at bunga, kaya iisa lamang ang posibleng takbo ng mga pangyayari, isang pananaw na salungat sa libertariyanong modelo ng malayang kalooban.<ref name="Baumeister, R.F 2014. pp. 1-52">{{Cite book |last1=Baumeister |first1=Roy F. |title=Recent Research on Free Will |last2=Monroe |first2=Andrew E. |year=2014 |isbn=9780128002841 |series=Advances in Experimental Social Psychology |volume=50 |pages=1–52 |language=en |doi=10.1016/B978-0-12-800284-1.00001-1}}</ref> Natukoy na ng [[sinaunang pilosopiyang Griyego]] ang isyung ito,<ref name="bobzien1998determinism">{{Cite book |last=Bobzien |first=Susanne |url=https://books.google.com/books?id=7kmTeOjHIqkC&pg=PR12 |title=Determinism and freedom in Stoic philosophy |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-823794-5 |language=en |quote="...Aristotle and Epictetus: In the latter authors it was the fact that nothing hindered us from doing or choosing something that made us have control over them. In Alexander's account, the terms are understood differently: what makes us have control over things is the fact that we are causally undetermined in our decision and thus can freely decide between doing/choosing or not doing/choosing them." |access-date=2015-12-09}}</ref> at nananatili itong pangunahing paksa ng mga pampilosopiyang pagtatalo hanggang sa kasalukuyan. Ang pananaw na nagsasabing hindi maaaring magkasabay na umiral ang malayang kalooban at determinismo ay tinatawag na ''inkompatibilismo'', at saklaw nito ang parehong metapisikal na libertariyanismo (ang paniniwalang mali ang determinismo at sa gayon, posibleng umiral ang malayang kalooban) at determinismong mahigpit o inkompatibilismong mahigpit (ang paniniwalang totoo ang determinismo at sa gayon, hindi posible ang malayang kalooban). Isa pang anyo ng inkompatibilismo ay ang ilusyonismo o inkompatibilismong mahigpit, na nagsasabing kapwa ang determinismo at hindi determinismong (kawalang-tiyak) pananaw ay hindi tugma sa malayang kalooban, at samakatuwid, hindi ito maaaring umiral anuman ang metapisikal na katotohanan ng determinismo. Sa kabaligtaran, ang mga kompatibilista ''ay'' naniniwalang maaaring magkasabay na umiral ang malayang kalooban at determinismo. Ang ilang pilosopong kompatibilista (tinatawag ding kompatibilistang mahigpit) ay naniniwalang ''kinakailangan'' ang determinismo mismo upang umiral ang malayang kalooban at ahensiya, dahil may kinalaman ang pagpili sa pagkiling sa isang kilos laban sa iba, na nangangailangan ng pag-unawa sa kung ''papaano'' magiging resulta ng mga pagpipilian.<ref name="Carnap">Isang argumento ni Rudolf Carnap na isinalarawan ni: {{cite book |author=C. James Goodwin |url=https://books.google.com/books?id=eNsVUGTMcDoC&pg=PA11 |title=Research In Psychology: Methods and Design |publisher=Wiley |year=2009 |isbn=978-0-470-52278-3 |edition=6 |page=11 |language=en}}</ref><ref name="Bishop">{{cite book |author=Robert C Bishop |title=Visions of Discovery: New Light on Physics, Cosmology, and Consciousness |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=978-0-521-88239-2 |editor=Raymond Y. Chiao |page=603 |chapter=§28.2: Compatibilism and incompatibilism |editor2=Marvin L. Cohen |editor3=Anthony J. Leggett |editor4=William D. Phillips |editor5=Charles L. Harper, Jr. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=BhcpiZN2MOIC&pg=PA603}}</ref> Sa makabagong pilosopiya, ang mga kompatibilista ang bumubuo sa karamihan ng mga palaisip, at karaniwang itinuturing na isang maling usaping magkasalungat ang pagtatalo sa pagitan ng mga libertariyano at deterministang mahigpit hinggil sa malayang kalooban laban sa determinismo.<ref name="Richards">Tingnan, halimbawa, si {{cite book |author=Janet Richards |title=Human Nature After Darwin: A Philosophical Introduction |publisher=Routledge |year=2001 |isbn=978-0-415-21243-4 |pages=142 ''ff'' |language=en |chapter=The root of the free will problem: kinds of non-existence |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6KZ1NZmDGCEC&pg=PT152}}</ref> May iba't ibang kahulugan ng "malayang kalooban" ang bawat kompatibilista, at dahil dito, iba-iba rin ang itinuturing nilang mga hadlang na may kaugnayan sa isyung ito. Para sa mga klasikong kompatibilista, ang malayang kalooban ay walang iba kundi kalayaan sa pagkilos, at itinuturing na may malayang kalooban ang isang tao kung, sa kalagayang nanaisin niyang gumawa ng iba, magagawa niya ito nang walang pisikal na hadlang. Samantala, maraming makabagong kompatibilista ang tinitingnan ang malayang kalooban bilang sikolohikal na kapasidad, gaya ng kakayahang itutok ang sariling pag-uugali sa paraang tumutugon sa katuwiran o maaaring maparusahan. Mayroon pang ibang pananaw hinggil sa malayang kalooban, may kanya-kanyang diin at pag-aalala ang bawat isa, subalit may iisang pagkakatulad: ang paniniwalang hindi banta ang posibilidad ng pisikal na determinismo sa pag-iral ng malayang kalooban.<ref>{{cite book |last1=McKenna |first1=Michael |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2015/entries/compatibilism/ |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |last2=Coates |first2=D. Justin |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |year=2015 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |language=en |chapter=Compatibilism |via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> == Kasaysayan ng malayang kalooban == Natukoy na ang suliranin ng malayang kalooban sa sinaunang [[panitikan]] ng pilosopiyang Griyego. Ang kaisipan ng kompatibilistang malayang kalooban ay iniuugnay kina [[Aristoteles]] ([[Ika-4 na dantaon|ika-4 na]] [[Ika-4 na dantaon|dantaon BK]]) at Epikteto ([[Unang dantaon|unang dantaon AD]]): "ang katotohanang walang hadlang sa atin upang gumawa o pumili ng isang bagay ang dahilan kung bakit may kontrol tayo rito."<ref name="bobzien1998determinism" /><ref>{{Cite journal |last=Bobzien |first=Susanne |date=2000 |title=Did Epicurus discover the free-will problem? |url=http://philpapers.org/rec/BOBDED |url-status=live |journal=Oxford Studies in Ancient Philosophy |language=en |pages=287–338 |doi=10.1093/oso/9780199242269.003.0008 |isbn=978-0-19-924226-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908224343/https://philpapers.org/rec/BOBDED |archive-date=2021-09-08 |access-date=2015-12-09}}</ref> Ayon kay Susanne Bobzien, marahil unang natukoy ang kaisipan ng inkompatibilistang malayang kalooban sa mga akda ni Alehandro ng Aprodisiyas ([[Ika-3 dantaon|ika-3]] [[Ika-3 dantaon|dantaon AD]]): "ang nagbibigay sa atin ng kakayahang kontrolin ang mga bagay ay ang katotohanang hindi itinakda ng mga sanhi ang ating pagpapasya; kaya't malaya nating mapagpapasiyahan kung gagawin o pipiliin natin ang isang bagay, o kung hindi natin ito gagawin o pipiliin." Ang katagang "malayang kalooban" (liberum arbitrium) ay ipinakilala sa pilosopiyang Kristiyano noong [[Ika-4 na dantaon|ika-4 na]] [[Ika-4 na dantaon|dantaon AD]]. Tradisyonal itong nangangahulugang (hanggang sa [[Panahon ng Kaliwanagan|panahon ng]] [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwanagan]]) ang kawalan ng pangangailangan sa kalooban ng tao,<ref>{{Cite book |last=Schopenhauer |first=A. |title=On the Freedom of the Will |year=1960 |url=https://archive.org/details/essayonfreedomof0000scho |language=en |chapter=What is freedom?}}</ref> kaya ang pahayag na "malaya ang kalooban" ay nangangahulugang "hindi kailangang maging ganoon ang kalooban." Ang kahingian o pananaw na ito ay tinanggap ng kapwa mga inkompatibilista at kompatibilista.<ref>Kaya lumitaw ang kaisipan ng kontingensiya bilang ganap na kabaligtaran ng pagkakaroon ng kailangan. Ibig sabihin, kapag ang isang bagay ay itinuturing na nakadepende o umaasa sa ibang bagay, ito ay kontingente at samakatuwid ay hindi kailangan o hindi sapilitan.</ref> == Pilosopiyang Silanganin == === Pilosopiyang Budista === Tinatanggap ng Budismo ang parehong kalayaan at determinismo (o mga kaisipang kahalintulad nito), subalit sa kabila ng pagtuon nito sa ahensiya ng tao, tinatanggihan nito ang konseptong Kanluranin ng isang ganap na ahente na nagmumula sa panlabas na pinagmulan.<ref name="Gier">Gier, Nicholas and Kjellberg, Paul. "[http://www.tomandrodna.com/Nick_Gier/Buddfreewill.pdf Buddhism and the Freedom of the Will: Pali and Mahayanist Responses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809080408/http://www.tomandrodna.com/Nick_Gier/Buddfreewill.pdf|date=2017-08-09}}" in Freedom and Determinism. Campbell, Joseph Keim; O'Rourke, Michael; and Shier, David. 2004. MIT Press (sa Ingles)</ref> Ayon kay [[Buda]], "Mayroong malayang pagkilos, mayroong kaparusahan, subalit hindi ko nakikita ang anumang ahente na lumilipat mula sa isang kalipunan ng mga panandaliang elemento patungo sa iba, maliban sa [ugnayan] ng mga elementong iyon."<ref name="Gier" /> Hindi naniniwala ang mga Budista sa ganap na malayang kalooban ni sa determinismo. Itinuturo nila ang isang doktrinang gitna, na tinatawag sa [[Wikang Sanskrito|Sanskrito]] na ''pratītyasamutpāda'', na karaniwang isinasalin bilang "magkaugnay na pinagmulan," "magkaugnay na paglitaw," o "paglitaw na may kondisyon." Itinuturo nito na isang kilos ang bawat bolisyon na may kondisyon bilang bunga ng [[kamangmangan]]. Sa isang bahagi, ipinapahiwatig nito na ang malayang kalooban ay likas na may kondisyon at sa gayon ay hindi ganap na "malaya" sa simula pa lamang. Kaugnay din ito ng teorya ng [[karma]] sa [[Budismo]]. Subalit, naiiba ang konsepto ng karma ng Budismo sa konsepto ng karma ng [[Hinduismo]]. Sa Budismo, ang ideya ng karma ay hindi ganap na deterministiko. Ang kaisipang Budista tungkol sa karma ay nakatuon sa ugnayan ng sanhi at bunga ng mga moral na kilos sa buhay na ito, samantalang sa Hinduismo, ang karma ay madalas na inuugnay sa pagtatakda ng kapalaran sa mga susunod na buhay. Itinuturo sa Budismo na ang paniniwala sa ganap na kalayaan sa pagpili (na ang tao ay lubos na malaya sa anumang pasya) ay maling pag-iisip, sapagkat itinatanggi nito ang realidad ng mga pangangailangang pisikal at kalagayan ng tao. Gayundin, maling paniwalaan na ang tao ay walang kakayahang pumili o na itinakda na ang kanyang [[kapalaran]]. Ang pagtanggi sa kalayaan ay katumbas ng pagtanggi sa pagsisikap ng mga Budista na umunlad sa moralidad, sa pamamagitan ng kakayahang malayang pumili ng mahabaging pagkilos. Ang ''pubbekatahetuvada'', o ang paniniwala na ang lahat ng [[kaligayahan]] at [[pagdurusa]] ay bunga lamang ng mga nagdaang kilos, ay itinuturing na maling pananaw ayon sa mga aral ng Budismo. Dahil tinatanggihan din ng mga Budista ang konsepto ng ahensiya, sarado rin sa kanila ang mga tradisyonal na estratehiya ng mga kompatibilista. Sa halip, ang estratehiyang pampilosopiya ng Budismo ay suriin ang metapisika ng kaugnayang sanhi at bunga. Noong sinaunang [[Indiya|Indya]], nagkaroon ng mga mainit na pagtatalo ukol sa kalikasan ng kaugnayang sanhi, kung saan ang mga [[Jain]], Nyaya, Samkhya, Cārvāka, at Budista ay may kanya-kanyang pananaw. Sa maraming paraan, ang paninindigang Budista ay mas malapit sa teorya ng kundisyonalidad (''idappaccayatā'') kaysa sa teorya ng kaugnayang sanhi, lalo na ayon sa pagpapaliwanag ni [[Nagarjuna|Nāgārjuna]] sa ''Mūlamadhyamakakārikā''.<ref name="Gier" /> === Pilosopiyang Hindu === Ang anim na ortodoksong paaralan ng pag-iisip (''āstika'') sa [[pilosopiyang Hindu]] ay hindi lubos na nagkakaisa sa usapin ng malayang kalooban. Halimbawa, para sa Samkhya, ang materya ay walang anumang kalayaan, at ang kamalayan ay walang kakayahang kontrolin ang pagkakasunod ng mga pangyayari sa [[materya]]. Ang tanging tunay na kalayaan (''kaivalya'') ay ang pagtatamo ng pagkaunawa sa ganap na pagkahiwalay ng materya at ng sarili.<ref name="koller">{{Cite book |last1=Koller |first1=J. |title=Asian Philosophies |url=https://archive.org/details/asianphilosophie0000koll |publisher=Prentice Hall |year=2007 |isbn=978-0-13-092385-1 |edition=5 |language=en}}</ref> Para naman sa paaralan ng Yoga, ang Īśvara lamang ang tunay na malaya, at ang hiwalay ang kalayaang ito sa lahat ng [[damdamin]], [[pag-iisip]], kilos, o kalooban, kaya’t hindi ito kalayaang may kinalaman sa kalooban. Ang [[metapisika]] ng Nyaya at Vaisheshika ay malinaw na nagpapahiwatig ng paniniwala sa determinismo, bagaman hindi ito hayagang nagpahayag tungkol sa determinismo o malayang kalooban.<ref name="koller2">{{Cite book |last1=Koller |first1=J. |title=Asian Philosophies |url=https://archive.org/details/asianphilosophie0000koll |publisher=Prentice Hall |year=2007 |isbn=978-0-13-092385-1 |edition=5 |language=en}}</ref> Nagbibigay naman ng pananaw mula sa tradisyong Vedantista si [[Swami Vivekananda]] tungkol sa malayang kalooban: {{quote|"Ang kalooban ay hindi malaya; ito ay isang kaganapang nakatali sa sanhi at bunga, subalit mayroong isang bagay sa likod ng kalooban na tunay na malaya."<ref name="viveka">[[Swami Vivekananda]] (1907) {{cite web |title=Sayings and utterances |url=http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_5/sayings_and_utterances.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104140451/http://www.ramakrishnavivekananda.info/vivekananda/volume_5/sayings_and_utterances.htm|language=en |archive-date=2011-01-04 |access-date=2010-11-21 |publisher=ramakrishnavivekananda.info}}</ref>}} {{quote|"Upang makamit ang kalayaan, kailangan nating lampasan ang mga hangganan ng sansinukob na ito; hindi ito matatagpuan dito."<ref>{{Cite web |last=VivekaVani |date=2020-12-23 |title=Freedom - Swami Vivekananda |url=https://vivekavani.com/freedom-swami-vivekananda/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116143346/https://vivekavani.com/freedom-swami-vivekananda/ |archive-date=2025-01-16 |access-date=2025-01-26 |website=VivekaVani |language=en-US}}</ref>}} Sa loob ng Vedanta, ipinahayag ni Madhvacharya na ang mga kaluluwa (o kamalayan) ay walang anumang malayang kalooban sapagkat itinakda ni Panginoong [[Vishnu]] ang lahat ng kanilang mga pagkilos.<ref>{{Cite book |last=Sarma |first=Deepak |title=An introduction to Mādhva Vedānta |url=https://archive.org/details/introductiontoma0000unse_w7t6 |date=2003 |publisher=Ashgate |isbn=978-0-7546-0637-6 |series=Ashgate world philosophies series |location=Aldershot|language=en |pages=[https://archive.org/details/introductiontoma0000unse_w7t6/page/80 80]}}</ref> == Pilosopiyang Kanluranin == Ang mga pangunahing tanong ay kung taglay ba natin ang kakayahang kontrolin ang ating mga kilos gaya ng ating nadarama, at kung gayon, anong uri o antas ng kontrol ang ating naipapatupad sa ating kusang-loob na pag-uugali. Ang mga sinaunang suliraning pampilosopiyang ito ay mas nauna pa kaysa sa mga unang [[stoiko]] sa [[Sinaunang Gresya|Gresya]] (halimbawa, si Krisipo), at may ilang makabagong pilosopo na hanggang ngayon ay nababahala sa kakulangan ng pag-unlad sa usaping ito sa loob ng maraming dantaon.<ref name="Nagel">{{cite book |author=Thomas Nagel |title=The View From Nowhere |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=978-0-19-505644-0 |page=112 |language=en |chapter=Freedom |quote=Nothing that might be a solution has yet been described. This is not a case where there are several possible candidate solutions and we don't know which is correct. It is a case where nothing believable has (to my knowledge) been proposed. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5cryOCGb2nEC&pg=PA112}}</ref><ref name="Nagel2">{{cite book |author=Thomas Nagel |title=The View From Nowhere |publisher=Oxford University Press |year=1989 |isbn=978-0-19-505644-0 |page=112 |language=en |chapter=Freedom |quote=Nothing that might be a solution has yet been described. This is not a case where there are several possible candidate solutions and we don't know which is correct. It is a case where nothing believable has (to my knowledge) been proposed. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5cryOCGb2nEC&pg=PA112}}</ref> Sa isang banda, taglay ng mga tao ang matinding damdamin ng kalayaan, ahensiya, at sariling pagpapasya, na nagdudulot ng likas na paniniwala sa malayang kalooban at pakiramdam ng sarili.<ref>{{cite book |author=Gregg D Caruso |url=https://books.google.com/books?id=TvvaM77QC44C&pg=PA8 |title=Free Will and Consciousness: A Determinist Account of the Illusion of Free Will |publisher=Lexington Books |year=2012 |isbn=978-0-7391-7136-3 |page=8 |language=en |quote=One of the strongest supports for the free choice thesis is the unmistakable intuition of virtually every human being that he is free to make the choices he does and that the deliberations leading to those choices are also free flowing..}}</ref><ref>{{cite book |author=Corliss Lamont |url=https://books.google.com/books?id=iWu4AAAAIAAJ&q=%22+the+unmistakable+intuition+of+virtually+every+human+being%22 |title=Freedom of choice affirmed |publisher=Beacon Press |year=1969 |isbn=9780826404763 |page=38 |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, maaaring mali ang pakiramdam na ito ng pagkakaroon ng malayang kalooban.<ref name="Baumeister2">{{cite book |author1=Azim F Shariff |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=Jonathan Schooler |author3=Kathleen D Vohs |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor1=John Baer |pages=183, 190–93 |language=en |chapter=The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&pg=PA183}}</ref><ref name="Clark">{{cite journal |author=TW Clark |year=1999 |title=Fear of mechanism: A compatibilist critique of ''The Volitional Brain''. |url=http://www.ingentaconnect.com/content/imp/jcs/1999/00000006/f0020008/979 |url-status=live |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=6 |issue=8–9 |pages=279–93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325010219/https://www.ingentaconnect.com/content/imp/jcs/1999/00000006/f0020008/979 |archive-date=2019-03-25 |access-date=2012-12-12 |quote=Feelings or intuitions ''per se'' never count as self-evident proof of anything.}} Banggit nina Shariff, Schooler & Vohs: ''The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will'' Makikita ang buong teksto ng linya [http://www.naturalism.org/fearof.htm dito] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130505091649/http://naturalism.org/fearof.htm|date=2013-05-05}}.</ref> Mahirap ipagkasundo ang ebidensiyang intuwitibo na ang mga pasya ng kamalayan ay may sanhi o bisa, sa pananaw na ang pisikal na daigdig ay maaaring ipaliwanag nang ganap sa pamamagitan lamang ng mga [[batas pisikal]].<ref name="Velmans2002">{{cite journal |author=Max Velmans |year=2002 |title=How Could Conscious Experiences Affect Brains? |url=http://cogprints.org/2750/ |url-status=live |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=9 |issue=11 |pages=2–29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406052843/http://cogprints.org/2750/ |archive-date=2013-04-06 |access-date=2013-01-13}}</ref> Ang tunggalian sa pagitan ng kalayaang intuwitibo at ng mga batas ng kalikasan ay lumilitaw kapag iginigiit ang alinman sa pagsasara ng sanhi (''causal closure'') o pisikal na determinismo (determinismong nomolohikal). Sa pagsasara ng sanhi, walang pisikal na pangyayari ang may pinagmulan sa labas ng larangan ng pisikal; at sa pisikal na determinismo, ang hinaharap ay ganap na tinutukoy ng mga naunang pangyayari (sanhi at bunga). Ang palaisipan ng pagpapagkasundo sa "malayang kalooban" sa isang deterministikong [[uniberso]] ay tinatawag na ''problema ng malayang kalooban'' o minsan ay tinutukoy bilang ''pagkalito ng determinismo''.<ref name="WJames">{{cite book |author=William James |title=The Will to believe, and other essays in popular philosophy |publisher=Longmans, Green |year=1896 |pages=145 ''ff'' |language=en |chapter=The dilemma of determinism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y2Tw28d-85wC&pg=PA145}}</ref> Nagbubunga rin ang pagkalito na ito ng moral na pag-aalinlangan: kung paano ipagkakaloob ang [[pananagutan]] sa mga kilos kung ang mga ito ay ganap na sanhi ng mga nakaraang pangyayari.<ref name="Bargh">{{cite web |author=John A Bargh |date=2007-11-16 |title=Free will is un-natural |url=http://www.yale.edu/acmelab/articles/FreeWillIsUnnatural.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120903230023/http://www.yale.edu/acmelab/articles/FreeWillIsUnnatural.pdf |archive-date=2012-09-03 |access-date=2012-08-21 |language=en |quote=Are behaviors, judgments, and other higher mental processes the product of free conscious choices, as influenced by internal psychological states (motives, preferences, ''etc.''), or are those higher mental processes determined by those states?}} Matatagpuan din kay {{cite book |author=John A Bargh |title=Are We Free? Psychology and Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor=John Baer |pages=128 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 7: Free will is un-natural |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&pg=PA128}}</ref><ref name="Russell">{{cite book |author=Paul Russell |title=Freedom and Moral Sentiment: Hume's Way of Naturalizing Responsibility |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=978-0-19-515290-6 |page=14 |language=en |chapter=Chapter 1: Logic, "liberty", and the metaphysics of responsibility |quote=...the well-known dilemma of determinism. One horn of this dilemma is the argument that if an action was caused or necessitated, then it could not have been done freely, and hence the agent is not responsible for it. The other horn is the argument that if the action was not caused, then it is inexplicable and random, and thus it cannot be attributed to the agent, and hence, again, the agent cannot be responsible for it.... Whether we affirm or deny necessity and determinism, it is impossible to make any coherent sense of moral freedom and responsibility. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cxUfOoGQaPwC&pg=PA14}}</ref> Ipinapalagay ng mga kompatibilista na ang realidad ng isip ay hindi sa sarili nito sanhi o may likas na bisa.<ref name="Shariff">{{cite book |author1=Azim F Shariff |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=Jonathan Schooler |author3=Kathleen D Vohs |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |editor1=John Baer |page=193 |language=en |chapter=Chapter 9: The hazards of claiming to have solved the hard problem of free will |editor2=James C. Kaufman |editor3=Roy F. Baumeister |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_t4k_r7-2jgC&pg=PA193}}</ref><ref name="VelmansM">{{cite book |author=Max Velmans |url=https://books.google.com/books?id=JGYfMiVd8lQC&pg=PA11 |title=Understanding Consciousness |publisher=Taylor & Francis |year=2009 |isbn=978-0-415-42515-5 |edition=2 |page=11 |language=en}}</ref> Tinugunan ng mga klasikong kompatibilista ang pag-aalinlangan ng malayang kalooban sa pamamagitan ng [[Pangangatwiran|pangangatwirang]] umiiral ang kalayaan hangga't ang mga tao ay hindi pinipigilan o pinipuwersa mula sa labas.<ref name="strawson">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Free will. In E. Craig (Ed.) |encyclopedia=Routledge encyclopedia of philosophy |publisher=Routledge |location=London |url=http://www.rep.routledge.com/article/V014SECT1 |access-date=12 Disyembre 2012 |last=Strawson |first=Galen |orig-year=1998 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826083716/http://rep.routledge.com/article/V014SECT1 |archive-date=26 Agosto 2012 |url-status=dead}}</ref> Itinatangi naman ng mga makabagong kompatibilista ang kalayaan ng kalooban sa kalayaan ng pagkilos, ibig sabihin, ang kalayaan sa pagpili ay hiwalay sa kalayaan na ''isagawa'' ito.<ref name="OConnor">{{cite encyclopedia |title=Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition) |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |access-date=2013-01-15 |date=Okt 29, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314200535/https://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |archive-date=2021-03-14 |author=O'Connor, Timothy |url-status=live}}</ref> Dahil sa likas na karanasan ng tao ng pagkakaroon ng malayang kalooban, naniniwala ang ilang makabagong kompatibilista na kailangang isaalang-alang ang intuwitibong pananaw na ito.<ref name="Greene">{{cite book |author1=Joshua Greene |title=Oxford Handbook of Neuroethics |author2=Jonathan Cohen |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-162091-1 |editor1=Judy Illes |language=en |chapter=For the law, neuroscience changes nothing and everything |quote=Free will, compatibilists argue, is here to stay, and the challenge for science is to figure out exactly how it works and not to peddle silly arguments that deny the undeniable (Dennett 2003) |editor2=Barbara J. Sahakian}} na tumutukoy sa puna sa mga eksperimento ni Libet sa pamamagitan ni {{cite journal |author=DC Dennett |year=2003 |title=The self as a responding and responsible artifact |url=http://ase.tufts.edu/cogstud/papers/SelfasaResponding.pdf |url-status=live |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=1001 |issue=1 |pages=39–50 |bibcode=2003NYASA1001...39D |doi=10.1196/annals.1279.003 |pmid=14625354 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109234957/http://ase.tufts.edu/cogstud/papers/SelfasaResponding.pdf |archive-date=2009-11-09 |s2cid=46156580}}</ref><ref name="Freeman1">{{cite book |author=Walter J. Freeman |url=https://books.google.com/books?id=BLxUytGDQesC&pg=PA5 |title=How Brains Make Up Their Minds |publisher=Columbia University Press |year=2000 |isbn=978-0-231-12008-1 |page=5 |language=en |quote=Instead of postulating a universal law of causality and then having to deny the possibility of choice, we start with the premise that freedom of choice exists, and then we seek to explain causality as a property of brains.}}</ref> Madalas nilang iugnay ang kalayaan ng kalooban sa kakayahang gumawa ng makatwirang pasya. Iba namang pananaw ang taglay ng mga inkompatibilista, na nagsasabing kung deterministiko ang daigdig, kung gayon ang ating pakiramdam na tayo'y malayang pumipili ng kilos ay isa lamang ilusyon. Ang metapisikal na libertaryanismo ay isang uri ng inkompatibilismo na nag-aangkin na mali ang determinismo at posible ang malayang kalooban (na kahit ilang tao man lamang ay tunay na may kalayaan ng kalooban).<ref name="stanfordcompatibilism">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglamig |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}</ref> Ang pananaw na ito ay kaugnay ng mga di-materyalistang pananaw,<ref name="Baumeister2" /> kabilang ang tradisyonal na duwalismo at ang mga modelong sumusuporta sa mga mas minimal na batayan, tulad ng kakayahang sadyang pigilan ang isang kilos o labanan ang isang pagnanais.<ref name="Libet 2003">{{Cite journal |last=Libet |first=Benjamin |year=2003 |title=Can Conscious Experience affect brain Activity? |journal=Journal of Consciousness Studies |language=en |volume=10 |issue=12 |pages=24–28 |citeseerx=10.1.1.5.2852}}</ref><ref name="RKane1">{{Cite book |last=Kane |first=Robert |title=Four Views on Free Will (Libertarianism) |url=https://archive.org/details/fourviewsonfreew0000unse |author2=John Martin Fischer |author3=Derk Pereboom |author4=Manuel Vargas |publisher=Blackwell Publishing |year=2007 |isbn=978-1-4051-3486-6 |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/fourviewsonfreew0000unse/page/39 39] |language=en}}</ref> Gayunman, kahit sa harap ng pisikal na di-determinismo, may mga argumento laban sa libertaryanismo sapagkat mahirap tukuyin kung saan nagmumula ang pananagutan (ang pinagmulan ng "malayang" mga desisyong walang sanhi). Ang malayang kalooban dito ay pangunahing tinatalakay kaugnay ng pisikal na determinismo sa mahigpit na pakahulugan ng determinismong nomolohikal, bagaman may iba pang mga anyo ng determinismo na may kinalaman din sa malayang kalooban.<ref name="stanfordincompatibilismarguments">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments |access-date=2012-12-23 |last=Vihvelin |first=Kadri |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagsibol ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625234442/https://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2021-06-25 |url-status=live}}</ref> Halimbawa, hinahamon ng [[Lohika|lohikal]] at [[Teolohiya|teolohikal]] na determinismo ang metapisikal na libertaryanismo sa mga ideya ng [[tadhana]] at kapalaran, samantalang ang [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Kultura|kultural]], at [[Sikolohiya|sikolohikal]] na determinismo ay nag-ambag sa paghubog ng mga modelo ng kompatibilismo. Maaaring mabuo pa ang magkahiwalay na uri ng kompatibilismo at inkompatibilismo upang katawanin ang mga ito.<ref name="stanfordforeknowledge">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Foreknowledge and Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2011/entries/free-will-foreknowledge |access-date=2012-12-21 |last=Zagzebski |first=Linda |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglagas ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225122113/https://plato.stanford.edu/archives/fall2011/entries/free-will-foreknowledge/ |archive-date=2021-02-25 |url-status=live}} Tingnan din: {{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe ng 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}</ref> === Inkompatibilismo === Ang inkompatibilismo ay ang pananaw na ang malayang kalooban at determinismo ay lohikong magkasalungat, at na ang pangunahing tanong kung mayroon o wala ang tao ng malayang kalooban ay kung ang kaniyang mga kilos ay itinakda o hindi. Ang mga tinatawag na "deterministang mahigpit," gaya nina d'Holbach, ay yaong mga inkompatibilista na tumatanggap sa determinismo at itinatanggi ang malayang kalooban. Sa kabilang panig, ang mga "metapisikal na libertaryano," gaya nina Tomas Reid, Peter van Inwagen, at Robert Kane, ay mga inkompatibilista na tumatanggap sa malayang kalooban at itinatanggi ang determinismo, sa paniniwalang may anyo ng hindi-pagtatakda (indeterminismo) na totoo.<ref name="Wagen">{{Cite book |last=van Invagen |first=P. |title=An Essay on Free Will |publisher=Clarendon Press |year=1983 |isbn=0-19-824924-1 |location=Oxford |language=en}}</ref> Mayroon ding tinatawag na inkompatibilistang mahigpit, na nagsasabing ang malayang kalooban ay hindi tugma sa parehong determinismo at indeterminismo.<ref name="Derk1">{{cite book |author=Pereboom, D. |url=https://books.google.com/books?id=9sKZ1rAO2BwC |title=Living without Free Will |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-79198-4 |language=en}}</ref> Ang tradisyonal na mga argumento para sa inkompatibilismo ay nakabatay sa tinatawag na "intuwitibong patibong": kung ang tao ay gaya ng mga mekanikal na bagay na itinakda ang kilos, gaya ng [[laruan]] na pinapaikot, bola sa [[bilyar]], papet, o [[Robotika|robot]], kung gayon ay wala tayong tunay na malayang kalooban.<ref name="Wagen" /><ref>{{cite journal |last1=Fischer |first1=J.M. |year=1983 |title=Incompatibilism |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=121–37 |doi=10.1007/BF01112527}}</ref> Tinanggihan ito ng mga kompatibilista gaya ni Daniel Dennett, sapagkat kahit na may pagkakahawig ang tao sa mga bagay na ito, maaari pa ring totoo at makatwirang tayo ay naiiba sa kanila sa mahahalagang paraan.<ref name="DD1">{{cite book |author=Dennett, D. |url=https://books.google.com/books?id=P4NtNzOKxycC |title=Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting |publisher=Bradford Books |year=1984 |isbn=978-0-262-54042-1 |language=en}}</ref> Isa pang argumento para sa inkompatibilismo ay ang tinatawag na "kadena ng sanhi." Mahalaga ang inkompatibilismo sa idealistang teorya ng malayang kalooban. Karamihan sa mga inkompatibilista ay tumatanggi sa ideya na ang kalayaan sa pagkilos ay basta sadyang gawi lamang. Sa halip, ipinipilit nila na ang tunay na malayang kalooban ay nangangahulugang ang isang tao mismo ang "pinagmulan" o "pinagmumulan" ng kaniyang mga kilos. Dapat siyang maging ''causa sui'' (sanhi ng sarili), ayon sa tradisyonal na katawagan. Ang pananagutan sa sariling mga pagpili ay nangangahulugang siya ang unang sanhi ng mga ito, kung saan ang "unang sanhi" ay walang sinusundan na sanhi. Kung gayon, kung ang isang tao ay may malayang kalooban, siya ang tunay na pinagmulan ng kaniyang mga kilos. Subalit kung totoo ang determinismo, ang lahat ng pagpili ng tao ay dulot ng mga pangyayari at katotohanang wala siya sa kontrol. Kaya, kung lahat ng kaniyang ginagawa ay nakabatay sa mga bagay na wala sa kaniyang kapangyarihan, hindi siya maaaring maging pinagmulan ng sariling mga kilos. Samakatuwid, wala siyang malayang kalooban.<ref>{{Cite book |last=Kane |first=R. |title=The Significance of Free Will |url=https://archive.org/details/significanceoffr0000kane |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=0-19-512656-4 |location=Oxford |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Campbell |first=C.A. |title=On Selfhood and Godhood |publisher=George Allen and Unwin |year=2004 |isbn=0-415-29624-2 |location=London |language=en |orig-year=1957}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sartre |first=J.P. |title=Being and Nothingness |publisher=Washington Square Press |year=1943 |edition=muling paglilimbag noong 1993 |location=New York |language=en}} Sartre also provides a psychological version of the argument by claiming that if man's actions are not his own, he would be in ''bad faith''.</ref> Ang ganitong argumento ay hinamon din ng iba't ibang pilosopong kompatibilista.<ref>{{Cite book |last=Fischer |first=R.M. |title=The Metaphysics of Free Will |url=https://archive.org/details/metaphysicsoffre0000fisc |publisher=Blackwell |year=1994 |location=Oxford |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bok |first=H. |title=Freedom and Responsibility |url=https://archive.org/details/isbn_069101566 |publisher=Princeton University Press |year=1998 |isbn=0-691-01566-X |location=Princeton |language=en}}</ref> Isa pang argumento para sa inkompatibilismo ay binuo ni Carl Ginet noong dekada 1960, na tinawag na ''argumentong bunga'' (''consequence argument'').<ref>{{Cite book |last=Ginet |first=Carl |title=Freedom and Determinisim |url=https://archive.org/details/freedomdetermini0000lehr_j2x2 |publisher=Random House |year=1966 |editor-last=Lehrer |editor-first=Keith |pages=87–104 |language=en |chapter=Might We Have No Choice}}</ref><ref name="Ving">{{Cite book |last1=van Inwagen |first1=P. |title=Metaphysics: The Big Questions |last2=Zimmerman |first2=D. |publisher=Blackwell |year=1998 |location=Oxford |language=en}}</ref> Sa payak na anyo, sinasabi nito: kung totoo ang determinismo, wala tayong kontrol sa mga pangyayari ng nakaraan na tumukoy sa ating kasalukuyang kalagayan, at wala rin tayong kontrol sa mga batas ng kalikasan. Dahil dito, wala rin tayong kontrol sa mga ibinubungang hinatnan ng mga ito. Kung ang ating mga kasalukuyang kilos at pasiya ay kinakailangang bunga ng nakaraan at ng mga batas ng kalikasan, kung gayon wala tayong kontrol sa mga ito, at samakatwid, wala tayong malayang kalooban. Binanggit ni Peter van Inwagen na may anyo na rin ng argumentong ito si C.D. Broad noong dekada 1930.<ref>{{Citation |last=Inwagen |first=P. |title=How to think about free will |url=http://philosophy.nd.edu/people/all/profiles/van-inwagen-peter/documents/HowThinkFW.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911064556/http://philosophy.nd.edu/people/all/profiles/van-inwagen-peter/documents/HowThinkFW.doc |at=p. 15 |language=en |archive-date=2008-09-11}}</ref> Ang kahirapan ng argumentong ito para sa ilang kompatibilista ay nasa katotohanang ipinapahiwatig nitong di-posibleng makapamili ang tao nang iba kaysa sa ginawa niya. Halimbawa, kung si Juana ay isang kompatibilista at kakaupo lang sa sopa, kailangan niyang tanggapin na maaari sanang nanatili siyang nakatayo kung ginusto niya. Subalit ayon sa argumentong bunga, kung siya ay nanatiling nakatayo, makagagawa siya ng kontradiksiyon, lalabag sa batas ng kalikasan, o babaguhin ang nakaraan. Kaya, ayon kina Ginet at van Inwagen, napipilitan ang mga kompatibilista na tanggapin ang pagkakaroon ng "di-kapanipaniwalang kakayahan." Isa sa mga tugon sa argumentong ito ay nagsasabing malabo ang paggamit ng mga ideya ng kakayahan at pangangailangan, o na ang "malayang kalooban" na tila ginagamit sa pagpili ay isang ilusyon lamang at matagal nang naganap ang pagpili bago pa ito napag-isipan. Ayon naman kay David Lewis, ang mga kompatibilista ay tapat lamang sa kakayahang gumawa ng ibang bagay kung naganap sa nakaraan ang ibang mga pangyayari.<ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=D. |year=2008 |title=Are We Free to Break the Laws? |journal=Theoria |language=en |volume=47 |issue=3 |pages=113–21 |doi=10.1111/j.1755-2567.1981.tb00473.x |s2cid=170811962}}</ref> Ginamit ang titik na T para sa "totoo," M para sa "mali," at ? para sa "hindi tiyak," at mula rito ay may siyam na posisyon hinggil sa ugnayan ng determinismo at malayang kalooban na binubuo ng kahit anuman sa dalawa o tatlong posibilidad nito. {| class="wikitable" |+ Talaan ni Galen Strawson<ref name="Strawson">{{cite book |author=Strawson, Galen |url=https://archive.org/details/freedombelief00stra |title=Freedom and belief |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-924750-9 |edition=Binago |page=[https://archive.org/details/freedombelief00stra/page/n66 6] |language=en |url-access=limited}}</ref> | ! scope="col" |1 ! scope="col" |2 ! scope="col" |3 ! scope="col" |4 ! scope="col" |5 ! scope="col" |6 ! scope="col" |7 ! scope="col" |8 ! scope="col" |9 |- ! scope="row" |Determinismo ''D'' |T |M |T |M |T |M |? |? |? |- ! scope="row" |Malayang kalooban ''MK'' |M |T |T |M |? |? |M |T |? |- |} Maaaring pumuwesto ang inkompatibilismo sa alinman sa mga posisyon maliban sa (5), (8), o (3) — ang (3) ay tumutukoy sa ''malambot na determinismo''. Ang (1) ay ''determinismong mahigpit'', at ang (2) ay ''libertaryanismo''. Ang (1) ay nagsasabing kung totoo ang determinismo, hindi totoo ang malayang kalooban; samantalang ang (2) ay nagsasabing kung totoo ang malayang kalooban, hindi totoo ang determinismo. Ang (9) ay tinatawag na ''inkompatibilismong mahigpit'' kung itinuturing na parehong may pagdududa ang dalawang konsepto. Ang kompatibilismo naman ay maaaring umupo sa alinman sa siyam na posisyon, dahil walang [[Lohika|lohikong]] salungatan sa pagitan ng determinismo at malayang kalooban, at maaaring totoo o hindi totoo ang alinman sa mga ito. Gayunman, sa pinakakaraniwang gamit, tinutukoy ng kompatibilismo ang paniniwalang totoo ang ilang anyo ng determinismo at mayroon pa ring anyo ng malayang kalooban, ang posisyon (3).<ref name="FischerFour2009">{{cite book |author=Fischer, John Martin |title=Four Views on Free Will (Great Debates in Philosophy) |url=https://archive.org/details/fourviewsonfreew0000unse |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-3486-6 |pages=[https://archive.org/details/fourviewsonfreew0000unse/page/44 44]''ff'' |language=en |chapter=Chapter 2: Compatibilism}}</ref> [[File:Toppledominos.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Toppledominos.jpg|thumb|Ang galaw ng isang [[Domino (laro)|dominong]] bato ay ganap na itinatakda ng mga batas ng [[pisika]].]] Ayon kay Alex Rosenberg, maaaring ihalintulad ang determinismong pisikal sa kilos ng mga domino sa pagkakatumba. Kung ang [[utak]] ay isa lamang komplikadong pisikal na bagay na sakop ng mga batas ng pisika, kung gayon ang nangyayari sa ating isip ay itinakda at tinukoy ng mga nagdaang pangyayari tulad ng pagtumba ng isang domino sa kasunod nito.<ref name="Rosenberg">{{cite book |author=Alex Rosenberg |url=https://books.google.com/books?id=OenUbcvgoi4C&pg=PA8 |title=Philosophy Of Science: A Contemporary Introduction |publisher=Psychology Press |year=2005 |isbn=978-0-415-34317-6 |edition=2 |page=8 |language=en}}</ref> Gayunman, pinagtatalunan pa rin ang determinismong pisikal sa mga makabagong pagpapaliwanag ng [[mekaniks na kwantum]], na bagaman hindi tuwirang nagpapahiwatig ng ganap na hindi-pagtatakda sa kalikasan, nagpapakita ng hangganan sa katiyakan ng pagsukat sa ilalim ng prinsipyo ng kawalang-katiyakan.<ref name="Bohr1">{{cite web |author=Niels Bohr |title=The Atomic Theory and the Fundamental Principles underlying the Description of Nature; ''Based on a lecture to the Scandinavian Meeting of Natural Scientists and published in Danish in Fysisk Tidsskrift in 1929. First published in English in 1934 by Cambridge University Press.'' |url=http://www.informationphilosopher.com/solutions/scientists/bohr/fundamental_principles.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417041839/https://www.informationphilosopher.com/solutions/scientists/bohr/fundamental_principles.html |archive-date=2021-04-17 |access-date=2012-09-14 |work=The Information Philosopher, dedicated to the new information philosophy |publisher=Robert O. Doyle, publisher |language=en |quote=... any observation necessitates an interference with the course of the phenomena, which is of such a nature that it deprives us of the foundation underlying the causal mode of description.}}</ref> Ang kaugnayan ng mga ganitong posibleng di-tiyak na pangyayari sa malayang kalooban ay patuloy na pinagdedebatehan,<ref name="Bohr">{{cite book |author=Niels Bohr |title=Nature |year=1999 |isbn=978-0-444-89972-9 |volume=131 |pages=457–459 |language=en |chapter=Light and Life |bibcode=1933Natur.131..457B |doi=10.1038/131457a0 |quote=For instance, it is impossible, from our standpoint, to attach an unambiguous meaning to the view sometimes expressed that the probability of the occurrence of certain atomic processes in the body might be under the direct influence of the will. In fact, according to the generalized interpretation of the psycho-physical parallelism, the freedom of the will must be considered a feature of conscious life that corresponds to functions of the organism that not only evade a causal mechanical description, but resist even a physical analysis carried to the extent required for an unambiguous application of the statistical laws of atomic mechanics. Without entering into metaphysical speculations, I may perhaps add that an analysis of the very concept of explanation would, naturally, begin and end with a renunciation as to explaining our own conscious activity. |orig-date=Abril 1, 1933 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4RStj6dJDSgC&pg=PA28 |issue=3309 |s2cid=4080545}} Full text on line at [http://www23.us.archive.org/stream/AtomicPhysicsHumanKnowledge/Bohr-AtomicPhysicsHumanKnowledge_djvu.txt us.archive.org].</ref> kahit na gamitin ang teorya ng kaguluhan (''chaos theory'') upang palakihin ang epekto ng mga mikroskopikong pangyayaring ito.<ref name="RKane1" /><ref>{{cite journal |last=Lewis |first=E.R. |author2=MacGregor, R.J. |year=2006 |title=On Indeterminism, Chaos, and Small Number Particle Systems in the Brain |url=http://www.eecs.berkeley.edu/~lewis/LewisMacGregor.pdf |url-status=live |journal=Journal of Integrative Neuroscience |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=223–47 |citeseerx=10.1.1.361.7065 |doi=10.1142/S0219635206001112 |pmid=16783870 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608034826/http://www.eecs.berkeley.edu/~lewis/LewisMacGregor.pdf |archive-date=2011-06-08}}</ref> Nasa mga sumusunod ang pagsusuri ng mga posisyong ito nang mas masuri.<ref name="Strawson" /> ==== Determinismong mahigpit ==== [[Talaksan:FreeWillTaxonomy4 (tl).svg|thumb|Isang pinasimpleng taksonomiya ng mga pampilosopiyang pananaw hinggil sa malayang kalooban at determinismo.]] Maaaring hatiin ang determinismo sa tatlong uri: determinismong sanhi, determinismong lohikal, at determinismong [[Teolohiya|teolohikal]].<ref name="Parkinson2012">{{cite encyclopaedia |year=2012 |title=determinism |encyclopedia=Encyclopaedia of Philosophy |publisher=Taylor & Francis |url=https://books.google.com/books?id=IqbJnEYKpW4C |access-date=26 December 2012 |pages=891–92 |language=en |isbn=978-0-415-00323-0 |author=G.H.R. Parkinson}}</ref> Kaugnay ng bawat isa sa mga kahulugang ito ay lumilitaw ang iba't ibang suliranin hinggil sa malayang kalooban.<ref name="Viv">{{Cite encyclopedia |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |access-date=2006-08-19 |date=2003 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tagniyebe ng 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034628/http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2016-04-14 |last1=Vihvelin |first1=Kadri |url-status=live}}</ref> Ang determinismong mahigpit ay ang paniniwalang totoo ang determinismo at hindi ito magkatugma sa malayang kalooban, kaya't hindi umiiral ang malayang kalooban. Bagaman karaniwang tumutukoy ang determinismong mahigpit sa determinismong nomolohikal (tingnan ang ''determinismong sanhi'' sa ibaba), maaari rin nitong isama ang lahat ng anyo ng determinismong nagtatakda sa hinaharap nang ganap.<ref name="VanArragon2010">{{cite book |author=Raymond J. VanArragon |url=https://books.google.com/books?id=JyTohO1AMzwC |title=Key Terms in Philosophy of Religion |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2010 |isbn=978-1-4411-3867-5 |page=21 |language=en |access-date=22 December 2012}}</ref> Kabilang sa mga kaugnay na anyo ng determinismo ang mga sumusunod: * Determinismong sanhi ** Ang pananaw na ang lahat ng bagay ay may sanhi mula sa mga naunang kalagayan, kaya't 'di maaaring mangyari ang kung ano pang iba.<ref name="stanfordmoralresponsibility">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Moral Responsibility |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2010/entries/determinism-causal |access-date=2012-12-24 |last=Eshleman |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe ng 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130131654/https://plato.stanford.edu/archives/spr2010/entries/determinism-causal/ |archive-date=2022-11-30 |url-status=live}}</ref> Sa pinakakaraniwang anyo nito, ang determinismong nomolohikal (o determinismong siyentipiko), ang mga pangyayaring magaganap ay kinakailangan ng mga nagdaang at kasalukuyang pangyayari na pinagsama sa mga batas ng kalikasan. Madalas itong inilalarawan sa pamamagitan ng ''eksperimentong-isip'' (''thought experiment'') ng demonyo ni [[Laplace]]. Isipin ang isang nilalang na alam ang lahat ng katotohanan hinggil sa nakaraan at kasalukuyan, gayundin ang lahat ng batas ng kalikasan na gumagabay sa [[sansinukob]]. Kung tiyak ang mga batas ng kalikasan, magagamit ng nilalang na ito ang kaalamang iyon upang makita ang hinaharap hanggang sa pinakamaliit na detalye nito.<ref>{{cite journal |last1=Suppes |first1=P. |year=1993 |title=The Transcendental Character of Determinism |journal=Midwest Studies in Philosophy |language=en |volume=18 |pages=242–57 |doi=10.1111/j.1475-4975.1993.tb00266.x |s2cid=14586058}}</ref><ref name="determinism">Ang pananaw ng ''determinismong siyentipiko'' ay mababakas kay [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]]: "''We ought to regard the present state of the universe as the effect of its antecedent state.''" Para sa karagdagan diskusyon, tingnan si {{cite book |author=John T Roberts |title=The Philosophy of Science: An Encyclopedia. N–Z, Indeks, Volume 1 |publisher=Psychology Press |year=2006 |isbn=978-0-415-93927-0 |editor=Sahotra Sarkar |pages=197 ''ff'' |language=en |chapter=Determinism |editor2=Jessica Pfeifer |editor3=Justin Garson |chapter-url=https://books.google.com/books?id=od68ge7aF6wC&pg=PA198}}</ref> * Determinismong lohikal ** Ang pananaw na lahat ng pahayag, maging tungkol ito sa nakaraan, kasalukuyan, o hinaharap, ay alinman sa totoo o mali. Ang suliranin sa malayang kalooban sa kontekstong ito ay kung paano magiging malaya ang mga pagpili kung ang gagawin ng isang tao sa hinaharap ay nakatakda na bilang totoo o mali sa kasalukuyan.<ref name="Viv" /> * Determinismong teolohikal ** Ang paniniwalang nakatakda na ang hinaharap, alinman dahil sa isang diyos na lumikha na nagtakda o nakaaalam ng magiging kalalabasan nito nang pauna.<ref name="FischerGod1989">{{Cite book |last=Fischer |first=John Martin |title=God, Foreknowledge and Freedom |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-ACD-558 |publisher=Stanford University Press |year=1989 |isbn=1-55786-857-3 |location=Stanford, CA |language=en}}</ref><ref name="Watt">{{Cite book |last=Watt |first=Montgomery |title=Free-Will and Predestination in Early Islam |publisher=Luzac & Co |year=1948 |location=London |language=en}}</ref> Ang suliranin ng malayang kalooban dito ay kung paano magiging malaya ang ating mga gawa kung may isang nilalang na itinakda na ang mga ito para sa atin, o kung ang mga ito ay naitatag na sa panahon. Ang iba pang mga anyo ng determinismo ay mas may kaugnayan sa kompatibilismo, tulad ng determinismong [[Biyolohiya|biyolohikal]], ang paniniwalang ang lahat ng [[asal]], [[paniniwala]], at pagnanais ay itinatakda ng ating namamanang katangian at [[Biyokimika|biyokimikal]] na kalikasan, na naaapektuhan ng parehong gene at kapaligiran; gayundin ang determinismong kultural at determinismong sikolohikal.<ref name="Viv2">{{Cite encyclopedia |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |access-date=2006-08-19 |date=2003 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tagniyebe ng 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034628/http://plato.stanford.edu/archives/win2003/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2016-04-14 |last1=Vihvelin |first1=Kadri |url-status=live}}</ref> Ang mga kombinasyon at pagsasanib ng mga tesis na determinista, tulad ng determinismong biyo-pangkapaligiran, ay higit pang karaniwan. May mga mungkahing hindi kailangang panatilihin ng determinismong mahigpit ang ganap na determinismo, at maaaring mas angkop ang isang malapit dito, gaya ng tinatawag na determinismong sapat.<ref name="stanfordincompatibilismarguments2">{{cite encyclopedia |year=2011 |title=Arguments for Incompatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments |access-date=2012-12-23 |last=Vihvelin |first=Kadri |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagsibol ng 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625234442/https://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/incompatibilism-arguments/ |archive-date=2021-06-25 |url-status=live}}</ref> Sa kabila nito, humina ang kasikatan ng determinismong mahigpit sa kasalukuyan dahil sa mga siyentipikong pahiwatig na hindi totoo ang determinismo, subalit nananatili ang [[diwa]] ng posisyong ito sa pamamagitan ng inkompatibilismong mahigpit.<ref name="stanfordcompatibilism2">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism |access-date=2012-12-21 |last=McKenna |first=Michael |editor=Edward N. Zalta |edition=Tagniyebe |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224073131/https://plato.stanford.edu/archives/win2009/entries/compatibilism/ |archive-date=2021-02-24 |url-status=live}}</ref> ==== Libertaryanismong metapisikal ==== [[Talaksan:FreewillConceptsBasedUponPhilosophyOfMindCausationViews (tl).svg|thumb|Iba't ibang kahulugan ng malayang kalooban ang iminungkahi para sa Libertaryanismong Metapisikal (sanhing ahente o substansiya,<ref name="stanfordincompatibilismtheories" /> mga pananaw na nakasentro sa ahente,<ref name="Kane2005">{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=9BRiQgAACAAJ |title=Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-514970-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> at teorya ng pagsisikap ng kalooban<ref name="RKane1" />), kasama ng mga halimbawa ng iba pang karaniwang posisyon hinggil sa malayang kalooban tulad ng Kompatibilismo,<ref name="Velmans2002" /> Determinismong Mahigpit,<ref>Paul Henri Thiry, Baron d'Holbach, ''System of Nature; or, the Laws of the Moral and Physical World'' (London, 1797), Bol. 1, p. 92 (sa Ingles)</ref> at Inkompatibilismong Mahigpit.<ref name="Derk1" /> Ang mga pulang bilog ay kumakatawan sa mga kalagayang mental, ang mga bughaw na bilog ay kumakatawan sa mga kalagayang pisikal, at ang mga palaso ay naglalarawan ng ugnayang sanhi.|389x389px]] Isa sa mga uri ng inkompatibilismo, ang libertaryanismong metapisikal ay pinanghahawakan ang isang pananaw ng malayang kalooban na nangangailangan na ang isang ahente ay may kakayahang pumili ng mahigit sa isang posibleng hakbang sa ilalim ng isang tiyak na kalagayan.<ref name="Georgiev-2021">{{cite journal |author=Danko D. Georgiev |year=2021 |title=Quantum propensities in the brain cortex and free will |journal=Biosystems |language=en |volume=208 |issue= |arxiv=2107.06572 |bibcode=2021BiSys.20804474G |doi=10.1016/j.biosystems.2021.104474 |issn=0303-2647 |pmid=34242745 |quote=Free will is the capacity of conscious agents to choose a future course of action among several available physical alternatives. |article-number=104474 |s2cid=235785726}}</ref> Ang mga pananaw hinggil sa libertaryanismo ay nahahati sa hindi-pisikal na mga teorya at sa pisikal o naturalistikong mga teorya. Itinataguyod ng mga hindi-pisikal na teorya na ang mga pangyayaring nagaganap sa utak na humahantong sa pagsasagawa ng mga kilos ay hindi ganap na maipapaliwanag sa pamamagitan ng pisika, kaya’t ipinapalagay nila na ang daigdig ay hindi lubusang saklaw ng mga batas ng pisika. Kabilang dito ang [[Dualismo|dualistang]] interaksyonismo, na nag-aangkin na may di-pisikal na isip, kalooban, o kaluluwa na nakalalampas sa mga sanhi ng pisikal na kalikasan. Ipinapalagay ng determinismong pisikal na iisa lamang ang posibleng hinaharap, kaya't hindi ito katugma ng libertaryanismong malayang kalooban. Bilang bunga ng inkompatibilismo, ang mga paliwanag ng libertaryanismong metapisikal na hindi isinasantabi ang pisikalismo ay nangangailangan ng indeterminismong pisikal, gaya ng [[Probabilistiko|probabilistikong]] pag-uugali ng mga subatomikong [[partikula]] — isang teoryang hindi pa nalalaman ng mga naunang manunulat hinggil sa malayang kalooban. Maaaring uriin ang mga teoryang inkompatibilista batay sa uri ng ''indeterminismo'' na kanilang isinasagawa: mga pangyayaring walang sanhi, mga pangyayaring sanhi sa paraang hindi-deterministiko, at mga pangyayaring sanhi ng ahente o substansiya.<ref name="stanfordincompatibilismtheories">{{cite encyclopedia |year=2008 |title=Incompatibilist (Nondeterministic) Theories of Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2008/entries/incompatibilism-theories |access-date=2012-12-27 |last=Randolph |first=Clarke |editor=Edward N. Zalta |edition=Taglagas ng 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208233501/https://plato.stanford.edu/archives/fall2008/entries/incompatibilism-theories/ |archive-date=2024-02-08 |url-status=live}}</ref> ==== Mga teoryang di-sanhi ==== Ang mga di-sanhing paliwanag ng inkompatibilistang malayang kalooban ay hindi nangangailangan na ang isang malayang kilos ay dulot ng isang ahente o pisikal na pangyayari. Umaasa ang mga ito sa isang daigdig na hindi lubusang saklaw ng sanhi at bunga, o sa indeterminismong pisikal. Madalas nilang igiit na bawat sinasadyang kilos ay nangangailangan ng isang pagpili o bolisyon — isang kusang pagnanais o pagsisikap ng ahente (halimbawa, ang prosesong [[kognitibo]] sa pag-angat ng sariling [[kamay]]).<ref name="LumerNannini2007">{{cite book |author1=Christoph Lumer |url=https://books.google.com/books?id=4LzldxvSk4kC |title=Intentionality, Deliberation and Autonomy: The Action-Theoretic Basis of Practical Philosophy |author2=Sandro Nannini |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |year=2007 |isbn=978-0-7546-6058-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="McCann1998">{{cite book |author=Hugh McCann |url=https://archive.org/details/worksofagencyonh00mcca_0 |title=The Works of Agency: On Human Action, Will, and Freedom |publisher=Cornell University Press |year=1998 |isbn=978-0-8014-8583-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref> Ang mga ganitong sinasadyang kilos ay binibigyang-kahulugan bilang mga malalayang kilos. Gayunman, iminungkahi ng ilan na ang ganitong mga pagkilos ay hindi talaga nagpapakita ng kontrol sa anumang bagay. Ayon sa mga di-sanhing pananaw, ang sanhi ng isang ahente ay hindi maaaring suriin bilang sanhi ng mga kalagayang mental o mga pangyayari gaya ng pagnanais, paniniwala, o [[intensiyon]], kundi ito'y isang usapin ng kusang-loob at [[pagkamalikhain]]. Ang paggamit ng intensiyon sa mga sinasadyang kilos ay hindi ang mismong nagtatakda ng kanilang kalayaan — bagkus, ang mga sinasadyang kilos ay kusang nalilikha. Ang "pakiramdam ng pagkilos" sa ilang sinasadyang kilos ay hindi "bumubuo ng aktibong pagkilos na iyon, o ng paggamit ng aktibong kontrol ng ahente", kundi "maaari itong dulot ng direktang pagpapasigla sa utak ng isang tao, kahit walang kaukulang pagnanais o intensiyon mula sa taong iyon."<ref name="stanfordincompatibilismtheories" /> Isa pang tanong na ibinubunsod ng ganitong hindi-sanhing teorya ay kung paano nakikilos ang isang ahente batay sa katuwiran kung ang mga sinasadyang kilos na ito ay kusang-loob. Ang ilan sa mga di-sanhing paliwanag ay gumagamit ng panpsikismo, ang teoryang nagsasaad na may katangian ng isip na taglay ang lahat ng partikula, at sumasaklaw ito sa buong uniberso, maging sa mga [[may-buhay]] at walang-buhay na bagay. ==== Mga teoryang sanhing-pangyayari ==== Ang mga paliwanag na sanhing-pangyayari tungkol sa inkompatibilistang kalayaan ng kalooban ay karaniwang nakabatay sa mga pisikalistang modelo ng isipan (tulad ng sa mga kompatibilista), subalit ipinapalagay nila ang pisikal na hindi-tiyak o indeterminismo, kung saan sinasabing ang ilang hindi-tiyak na pangyayari ay sanhi ng ahente. Ilang paliwanag na sanhing-pangyayari ng kalayaan ng kalooban ang nalikha, na tinutukoy dito bilang ''indeterminismong deliberatibo'', ''nakasentrong pagpapaliwanag'', at ''teorya ng pagsisikap ng kalooban''.<ref name="stanfordincompatibilismtheories" /> Ang unang dalawang paliwanag ay hindi nangangailangan na ang kalayaan ng kalooban ay pangunahing bahagi ng sansinukob. Ang karaniwang kawalang-tiyakan ay ginagamit upang magbigay ng "puwang" na pinaniniwalaang kailangan ng mga libertaryo. Isang karaniwang pagtutol sa mga paliwanag na sanhing-pangyayari ay na maaaring sirain ng hindi-tiyakan ang ugnayan ng sanhi at epekto at mabawasan ang kontrol ng ahente sa halip na mapalakas ito (kaugnay ng suliranin ng pinagmulan). Isa pang pagtutol ay kung ang ganitong hindi-tiyakan ay talagang makapagdaragdag ng halaga sa pagpapasya kumpara sa mayroon na sa isang deterministikong daigdig. Ipinapahayag ng ''indeterminismong deliberatibo'' na ang indeterminismo ay nakapaloob lamang sa maagang yugto ng proseso ng [[pagpapasya]].<ref name="Ekstrom2000">{{cite book |author=Laura Waddell Ekstrom |url=https://books.google.com/books?id=oaOpa7qlz3kC |title=Free Will: A Philosophical Study |publisher=Westview Press |year=2000 |isbn=978-0-8133-9093-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Ekstrom20002">{{cite book |author=Laura Waddell Ekstrom |url=https://books.google.com/books?id=oaOpa7qlz3kC |title=Free Will: A Philosophical Study |publisher=Westview Press |year=2000 |isbn=978-0-8133-9093-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Layunin nitong magbigay ng hindi-tiyak na hanay ng mga posibilidad na mapagpipilian, nang hindi nagdudulot ng ''suwerte'' o walang-basehang pagpili. Ang proseso ng pagpili ay deterministiko, bagaman maaaring nakabatay sa mga naunang kagustuhang naitatag sa parehong paraan. Binanggit ang deliberatibong hindi-tiyak nina Daniel Dennett<ref name="Dennett1981">{{cite book |author=Daniel Clement Dennett |url=https://books.google.com/books?id=_xwObaAZEwoC |title=Brainstorms: Philosophical Essays on Mind and Psychology |publisher=MIT Press |year=1981 |isbn=978-0-262-54037-7 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> at John Martin Fischer.<ref name="L. PetersonFischer1995">{{cite journal |last1=L. Peterson |first1=Michael |last2=Fischer |first2=John Martin |year=1995 |title=Libertarianism and Avoidability: A Reply to Widerker |journal=Faith and Philosophy |language=en |volume=12 |pages=119–25 |doi=10.5840/faithphil199512123 |issn=0739-7046 |doi-access=free}}</ref> Isang malinaw na pagtutol sa ganitong pananaw ay na ang ahente ay hindi maaaring magkaroon ng ganap na pag-aari ng kanyang mga pasya (o mga kagustuhang ginamit sa pagpapasya) nang higit pa kaysa sa modelo ng kompatibilismo. Ipinapanukala ng mga ''nakasentrong pagpapaliwanag'' na sa anumang pasya sa pagitan ng dalawang posibilidad, isasaalang-alang ang lakas ng [[dahilan]] sa bawat opsyon, subalit may posibilidad pa ring piliin ang mas mahina.<ref name="Kane2005" /><ref name="Kane20052">{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=9BRiQgAACAAJ |title=Free Will |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-514970-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Balaguer1999">{{cite journal |author=Mark Balaguer |year=1999 |title=Libertarianism as a Scientifically Reputable View |url=https://archive.org/details/sim_philosophical-studies_1999-02_93_2/page/188 |journal=Philosophical Studies |language=en |volume=93 |issue=2 |pages=189–211 |doi=10.1023/a:1004218827363 |s2cid=169483672}}</ref><ref name="Nozick1981">{{cite book |author=Robert Nozick |url=https://archive.org/details/isbn_9780674664791 |title=Philosophical Explanations |publisher=Harvard University Press |year=1981 |isbn=978-0-674-66479-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref><ref name="Sorabji1980">{{cite book |author=Richard Sorabji |url=https://books.google.com/books?id=-8tmAAAACAAJ |title=Necessity, Cause, and Blame: Perspectives on Aristotle's Theory |publisher=Duckworth |year=1980 |isbn=978-0-7156-1549-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Inwagen1983">{{cite book |author=Peter Van Inwagen |url=https://books.google.com/books?id=of1sJaUSdcYC |title=An Essay on Free Will |publisher=Clarendon Press |year=1983 |isbn=978-0-19-824924-5 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Wiggins1973">{{cite book |author=Ted Honderich |url=https://books.google.com/books?id=_qY9AAAAIAAJ |title=Essays on Freedom of Action:Towards a Reasonable Libertarianism |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1973 |isbn=978-0-7100-7392-1 |pages=33–61 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Searle2001">{{cite book |author=John R. Searle |url=https://books.google.com/books?id=7GnfkbarMHsC |title=Rationality in Action |publisher=MIT Press |year=2001 |isbn=978-0-262-69282-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Isang malinaw na pagtutol sa ganitong pananaw ay na ang mga pasya ay lantad na iniiwan sa [[pagkakataon]], kaya’t hindi maaaring italaga ang pinagmulan o pananagutan sa anumang pasya. Ang ''teorya ng pagsisikap ng kalooban'' ay may kaugnayan sa papel ng lakas-ng-loob sa pagpapasya. Ipinapalagay nito na ang hindi-tiyak ng mga proseso ng bolisyon ng ahente ay maaaring tumugma sa hindi-tiyak ng ilang pisikal na pangyayari—at ang mga kinalabasan ng mga ito ay maaaring ituring na sanhi ng ahente. Nakabuo ng mga modelo ng bolisyon kung saan ito ay tinitingnang isang uri ng masalimuot na proseso na may elementong pisikal na hindi-tiyak. Isang halimbawa nito ang kay Robert Kane, na nagpalagay na "sa bawat kaso, ang hindi-tiyakan ay gumaganap bilang hadlang o balakid sa pagtupad ng isa sa kanyang mga layunin—isang hadlang o balakid sa loob ng kanyang kalooban na dapat mapagtagumpayan sa pamamagitan ng pagsisikap."<ref name="RKane1" /> Ayon kay Robert Kane, ang gayong "pinakamataas na pananagutan" ay isang kailangang kondisyon para sa kalayaan ng kalooban.<ref name="Kane1996">{{cite book |author=Robert Kane |url=https://books.google.com/books?id=hhuyeYKsWAkC |title=The Significance of Free Will |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510550-6 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Isang mahalagang salik sa ganitong teorya ay na hindi maaaring ibaba ang ahente sa antas ng mga pisikal na pangyayari sa utak; sa halip, ang mga proseso ng pag-iisip ay nagbibigay ng kasinghalagang paliwanag sa pagtukoy ng kinalabasan gaya ng kanilang mga pisikal na proseso. Bagaman noong panahong iyon ang [[Mekaniks na kwantum|mekaniks]] [[Mekaniks na kwantum|na kwantum]] (at indeterminismong pisikal) ay nasa unang yugto pa lamang ng pagtanggap, sinabi ni [[C. S. Lewis|C.S. Lewis]] sa kanyang aklat na ''Miracles: A Preliminary Study'' ang lohikong posibilidad na kung mapatutunayang hindi-tiyak ang pisikal na daigdig, ito ay maaaring magsilbing lagusan upang ilarawan ang pagkilos ng isang hindi-pisikal na nilalang sa pisikal na realidad.<ref name="CSLewis1">{{Cite book |author=Lewis, C.S. |url=https://archive.org/details/giftofmiraclesma00mill/page/24 |title=Miracles |publisher=HarperCollins |year=1999 |isbn=978-0-688-17369-2 |page=[https://archive.org/details/giftofmiraclesma00mill/page/24 24] |language=en |orig-year=1947}}</ref> Ang mga hindi-tiyak na pisikal na modelo (lalo na yaong may kinalaman sa hindi-tiyak ng kwantum) ay nagpapakilala ng mga di-inaasahang pangyayari sa antas [[Atomo|atomiko]] o subatomiko. Ang mga pangyayaring ito ay maaaring makaapekto sa aktibidad ng utak, at maaaring magbigay-daan sa hindi-magkasundong kalayaan ng kalooban kung ang nakikitang hindi-tiyak ng ilang proseso ng isipan (halimbawa, ang pansariling persepsyon ng kontrol sa mulat na bolisyon) ay tumutugma sa nakapailalim na hindi-tiyak ng pisikal na kaayusan. Gayunman, ang ugnayang ito ay nangangailangan ng mapag-udyok na papel sa mga [[probabilidad]] na kaduda-duda,<ref name="quantum">{{cite book |author=Kane, Robert |title=Four Views on Free Will (Great Debates in Philosophy) |url=https://archive.org/details/fourviewsonfreew0000unse |publisher=Wiley-Blackwell |year=2007 |isbn=978-1-4051-3486-6 |page=[https://archive.org/details/fourviewsonfreew0000unse/page/9 9] |language=en |chapter=Libertarianism |quote=It would seem that undetermined events in the brain or body would occur ''spontaneously'' and would be more likely to ''undermine'' our freedom rather than ''enhance'' it.}}</ref> at malayo pa sa napapatunayan na ang aktibidad ng utak na responsable sa kilos ng tao ay maaaring maapektuhan ng gayong mga pangyayari. Bukod dito, ang mga hindi-magkasundong modelong ito ay nakasalalay sa ugnayan ng kilos at mulat na bolisyon, gaya ng pinag-aaralan sa [[neurosiyensiya]] ng kalayaan ng kalooban. Malinaw na ang [[pagmamasid]] ay maaaring makagambala sa kinalabasan ng mismong pagmamasid, kaya't nalilimitahan ang ating kakayahang matukoy ang sanhi-at-bunga.<ref name="Bohr1" /> Gayunman, iminungkahi ni [[Niels Bohr]], isa sa mga pangunahing tagapagtatag ng teoryang kwantum, na walang ugnayang maaaring maitakda sa pagitan ng hindi-tiyak ng kalikasan at kalayaan ng kalooban.<ref name="Bohr" /> ==== Mga teoryang ahente o sanhing-sustansiya ==== Ang mga paliwanag na ahente o sanhing-sustansiya tungkol sa hindi-magkasundong kalayaan ng kalooban ay nakasalig sa dualismong sustansiya sa kanilang paglalarawan ng [[Isip|isipan]]. Ipinapalagay na ang ahente ay may kapangyarihang makialam sa pisikal na daigdig.<ref name="Chisholm2004">{{cite book |author=Roderick M. Chisholm |url=https://books.google.com/books?id=2x2I93Ui9i4C |title=Person And Object: A Metaphysical Study |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-29593-2 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="larke1996">{{cite journal |author=Randolph Clarke |year=1996 |title=Agent Causation and Event Causation in the Production of Free Action |journal=Philosophical Topics |language=en |volume=24 |issue=2 |pages=19–48 |doi=10.5840/philtopics19962427}}</ref><ref name="Donagan1987">{{cite book |author=Alan Donagan |url=https://books.google.com/books?id=7Zc9AAAAIAAJ |title=Choice: The Essential Element in Human Action |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1987 |isbn=978-0-7102-1168-2 |language=en |access-date=27 December 2012}}</ref><ref name="OConner2002">{{cite book |author=Timothy O'Connor |url=https://books.google.com/books?id=AeGC8k8xAOwC |title=Oxford Hb Of Free Will:Libertarian Views: Dualist and Agent-Causal Theories |publisher=Oxford Handbooks Online |year=2005 |isbn=978-0-19-517854-8 |editor=Robert Kane |pages=337–355 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Rowe1991">{{cite book |author=William L. Rowe |url=https://archive.org/details/thomasreidonfree00rowe |title=Thomas Reid on Freedom and Morality |publisher=Cornell University Press |year=1991 |isbn=978-0-8014-2557-8 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref><ref name="Taylor1966">{{cite book |author=Richard Taylor |url=https://books.google.com/books?id=ImgYAAAAIAAJ |title=Action and purpose |publisher=Prentice-Hall |year=1966 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref><ref name="Thorp1980">{{cite book |author=John Thorp |url=https://archive.org/details/freewilldefencea0000thor |title=Free will: a defence against neurophysiological determinism |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1980 |isbn=9780710005656 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012 |url-access=registration}}</ref><ref name="Zimmerman1984">{{cite book |author=Michael J. Zimmerman |url=https://books.google.com/books?id=BUMwAAAAYAAJ |title=An essay on human action |publisher=P. Lang |year=1984 |isbn=978-0-8204-0122-5 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Ang mga paliwanag na ahente o sanhing-sustansiya ay iminungkahi nina George Berkeley<ref name="BerkeleyDancy1998">{{cite book |author1=George Berkeley |url=https://books.google.com/books?id=cu7WAAAAMAAJ |title=A treatise concerning the principles of human knowledge |author2=Jonathan Dancy |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-875160-1 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> at Thomas Reid.<ref name="Reid2012">{{cite book |author=Thomas Reid |url=https://books.google.com/books?id=UdYxuQAACAAJ |title=Essays on the Active Powers of the Human Mind; An Inquiry Into the Human Mind on the Principles of Common Sense; And an Essay on Quantity |date=2012 |publisher=HardPress |isbn=978-1-4077-2950-3 |language=en |access-date=27 Disyembre 2012}}</ref> Kinakailangan na ang sanhi ng ahente ay hindi bunga ng mga naunang pangyayari. Kinakailangan din na ang pagdulot ng ahente sa nasabing pangyayari ay hindi rin sanhi ng mga naunang pangyayari. Ilang suliranin ang natukoy sa ganitong pananaw. Una, mahirap matukoy ang dahilan sa anumang pagpili ng ahente, na nagmumungkahi na maaaring ito ay sapalaran o bunga ng pagkakataon (nang walang batayang pinagmumulan ng malayang pasya). Ikalawa, pinagtatanungan kung ang mga pisikal na pangyayari ay maaaring sanhi ng isang panlabas na sustansiya o isipan, isang karaniwang suliranin na kaugnay ng dualismong interaksyonista. ==== Inkompatibilismong mahigpit ==== Ang inkompatibilismong mahigpit ay ang ideya na ang malayang kalooban ay hindi maaaring umiral, mapa-deterministiko man ang mundo o hindi. Ipinagtanggol ni Derk Pereboom ang inkompatibilismong mahigpit, na tinukoy ang iba't ibang posisyon kung saan hindi mahalaga ang malayang kalooban sa indeterminismo/determinismo, kabilang ang mga sumusunod:<ref name="Derk1" /> # Determinismo (D) ay totoo, D ay hindi nangangahulugang wala tayong malayang kalooban (MK), subalit sa katotohanan, wala talaga tayong F. # D ay totoo, D ay hindi nangangahulugang wala tayong MK, subalit sa katotohanan hindi natin alam kung mayroon tayong F. # D ay totoo, at mayroon tayong MK. # D ay totoo, mayroon tayong MK, at MK ay nangangahulugang D. # D ay hindi napatunayan, subalit mayroon tayong MK. # D ay hindi totoo, mayroon tayong MK, at magkakaroon pa rin tayo ng MK kahit na totoo ang D. # D ay hindi totoo, wala tayong MK, subalit ang MK ay tugma sa D. Tinatawag ni Pereboom ang posisyon 3 at 4 na ''determinismong maluwag'', posisyon 1 bilang isang anyo ng ''determinismong mahigpit'', posisyon 6 bilang isang anyo ng ''libertariyanismong klasiko'', at anumang posisyon na may MK bilang ''kompatibilismo''. Itinanggi ni [[John Locke]] na may kabuluhan ang pariralang "malayang kalooban" (ihambing sateolohikal na walang-kognitibismo, isang katulad na pananaw sa pag-iral ng [[Diyos]]). Ayon sa kanya, hindi mahalaga ang katotohanan ng determinismo. Naniniwala siya na ang pangunahing katangian ng kusang kilos ay ang kakayahan ng isang indibidwal na ''ipagpaliban'' ang isang desisyon nang sapat na oras upang pag-isipan o suriin ang mga kahihinatnan ng isang pagpili: "...ang kalooban sa katotohanan, ay walang ibig sabihin kundi kapangyarihan, o kakayahan, na pumili o magpabor."<ref>Locke, J. (1689). ''An Essay Concerning Human Understanding'' (1998, ed). Book II, Chap. XXI, Sec. 17. Penguin Classics, Toronto. (sa Ingles)</ref> Sang-ayon ang makabagong pilosopo na si Galen Strawson kay Locke na ang katotohanan o kamalian ng determinismo ay hindi mahalaga sa suliranin.<ref name="GStraw">Strawson, G. (1998, 2004). "Free will". In E. Craig (ed.), ''Routledge Encyclopedia of Philosophy''. London: Routledge. Nakuha noong Agosto 17, 2006, [http://www.rep.routledge.com/article/V014 ((online))] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825055350/http://www.rep.routledge.com/article/V014|date=2007-08-25}} (sa Ingles)</ref> Pinagtatalunan niya na ang ideya ng malayang kalooban ay humahantong sa walang katapusang pag-urong at kaya [[walang saysay]]. Ayon kay Strawson, kung ang isang tao ay responsable sa kanyang ginagawa sa isang sitwasyon, dapat ay responsable rin siya sa paraan ng kanyang kaisipan sa ilang aspeto. Subalit imposible na maging responsable sa paraan ng kanyang kaisipan sa anumang aspeto. Ito ay dahil upang maging responsable sa isang sitwasyon S, dapat ay responsable ka sa paraan ng iyong sarili sa ''S<sup>−1</sup>''. Upang maging responsable sa paraan ng iyong sarili sa ''S<sup>−1</sup>'', dapat ay responsable ka sa paraan ng iyong sarili sa ''S<sup>−2</sup>'', at iba pa. Sa isang punto sa kadena, dapat ay may naganap na kilos ng pinagmumulan bagong kadena ng sanhi. Subalit imposible ito. Hindi maaaring likhain ng tao ang kanyang sarili o ang kanyang mga mental na estado mula sa wala. Ipinapahiwatig ng argumentong ito na ang malayang kalooban mismo ay katawa-tawa, subalit hindi na hindi tugma na ito sa determinismo. Tinatawag ni Strawson ang kanyang pananaw bilang "pessimismo," subalit maaari itong iklasipika bilang inkompatibilismong mahigpit.<ref name="GStraw" /> ===== Determinismong sanhi ===== Ang determinismong sanhi ay ang konsepto na nakatali ang mga pangyayari sa isang tiyak na konteksto sa sanhi sa paraan na ang anumang kalagayan (ng isang bagay o pangyayari) ay ganap na tinutukoy ng mga naunang kalagayan. Ipinapahayag ng determinismong sanhi na may tuloy-tuloy na kadena ng mga nakaraang pangyayari na umaabot pabalik sa pinagmulan ng uniberso. Naniniwala ang mga tagapagtaguyod ng determinismong sanhi na walang bagay na walang sanhi o kusang nilikha. Ang pinaka-karaniwang anyo ng determinismong sanhi ay ang determinismong nomolohikal (o determinismong siyentipiko), na ang nakaraan at kasalukuyan ay ganap at kinakailangang nagtatakda ng hinaharap ayon sa mahigpit na mga batas ng kalikasan, kung saan ang bawat pangyayari ay hindi maiiwasang resulta ng mga nakaraang pangyayari. Ang mekanikang kuwantum ay nagdudulot ng seryosong hamon sa pananaw na ito. Patuloy ang pangunahing pagtatalo kung ang pisikal na uniberso ay tunay na deterministiko. Bagaman hindi maaaring gamitin ang [[Pamamaraang makaagham|metodong siyentipiko]] upang ganap na ipawalang-bisa ang indeterminismo sa konteksto ng paglabag sa pagsasara ng sanhi, maaari itong gamitin upang tukuyin ang indeterminismo sa batas ng kalikasan. Sa kasalukuyan, ang mga interpretasyon ng mekanikang kuwantum ay parehong deterministiko at indeterministiko, at ito ay patuloy na sinusuri sa pamamagitan ng mga [[eksperimento]].<ref name="GroblacherPaterek2007">{{cite journal |last1=Groblacher |first1=Simon |last2=Paterek |first2=Tomasz |last3=Kaltenbaek |first3=Rainer |last4=Brukner |first4=Caslav |last5=Zukowski |first5=Marek |last6=Aspelmeyer |first6=Markus |last7=Zeilinger |first7=Anton |year=2007 |title=An experimental test of non-local realism |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-04-19_446_7138/page/870 |journal=Nature |language=en |volume=446 |issue=7138 |pages=871–75 |arxiv=0704.2529 |bibcode=2007Natur.446..871G |doi=10.1038/nature05677 |issn=0028-0836 |pmid=17443179 |s2cid=4412358}}</ref> ===== Tadhana at kapalaran ===== {{Pangunahin|Kapalaran}} Ang tadhana o kapalaran ay isang paunang itinakdang daloy ng mga pangyayari. Maaaring isipin ito bilang paunang itinakdang hinaharap, maging sa pangkalahatan o para sa isang indibiduwal. Isa itong konsepto batay sa paniniwala na may nakatakdang natural na kaayusan sa [[kosmos]]. Bagaman madalas na magkapalit ang paggamit ng mga salitang "kapalaran" at "tadhana," may magkakaibang kahulugan ang mga ito. Ang kapalaran ay karaniwang nagpapahiwatig na may isang itinakdang landas na hindi maaaring iwasan, at kung saan wala tayong kontrol. Kaugnay ito ng determinismo, subalit hindi nito sinasabi ang anumang tiyak tungkol sa pisikal na determinismo. Kahit na may pisikal na hindi-determinismo, ang isang pangyayari ay maaari pa ring italaga ng labas. Ang tadhana naman ay kaugnay din ng determinismo, subalit hindi rin naglalabas ng tiyak na pahayag tungkol sa pisikal na determinismo. Kahit na may pisikal na hindi-determinismo, ang isang pangyayari ay maaari pa ring itinakda na mangyari. Ang tadhana ay nagpapahiwatig na may isang itinakdang landas na hindi maaaring iwasan, subalitf hindi nito awtomatikong nagtatakda kung paano ang landas na iyon ay naitatag (hal., hindi ito direktang sumasalungat sa inkompatibilistang malayang kalooban). Kung umiiral ang malayang kalooban, maaari itong maging mekanismo kung paano napipili ang itinakdang kinalabasan (itinakda upang kumatawan sa tadhana).<ref name="Blackwell2011">{{cite book |author=Ben C. Blackwell |url=https://books.google.com/books?id=WDZxSq9nx4IC |title=Christosis: Pauline Soteriology in Light of Deification in Irenaeus and Cyril of Alexandria |publisher=Mohr Siebeck |year=2011 |isbn=978-3-16-151672-6 |page=50 |language=en |access-date=8 Disyembre 2012}}</ref> ===== Determinismong lohikal ===== Ang talakayan tungkol sa tadhana ay hindi nangangailangan ng pagkakaroon ng [[sobrenatural]] na kapangyarihan. Ang lohikal na determinismo o determinasyon ay ang ideya na lahat ng proposisyon, maging tungkol sa [[nakaraan]], [[kasalukuyan]], o [[hinaharap]], ay alinman sa totoo o mali. Lumilikha ito ng natatanging problema para sa malayang kalooban dahil ang mga proposisyon tungkol sa hinaharap ay may katotohanan na sa kasalukuyan (ibig sabihin, ito ay itinakda na bilang totoo o mali), at tinutukoy bilang problema ng mga hinaharap na nakadepende. ===== Omnisiyensiya ===== Ang Omnisiyensiya o kamalayan sa lahat ng bagay ay ang kakayahang malaman ang lahat ng maaaring malaman (kasama rito ang lahat ng hinaharap na pangyayari), at karaniwang itinuturing na katangian ng isang diyos na lumikha. Ang kamalayan sa lahat ng bagay ay nagpapahiwatig ng pagkakaroon ng tadhana. Ilang [[manunulat]] ang nagsasabing ang malayang kalooban ay hindi maaaring umiral kasama ng [[kamalayan]] sa lahat ng bagay. Isang argumento ang nagsasabing ang isang omniscient na lumikha ay hindi lamang nagpapahiwatig ng tadhana kundi ng isang uri ng mataas na antas ng predeterminismo tulad ng mahigpit na teolohikal na determinismo o predestinasyon – na itinakda na nila ang lahat ng pangyayari at kinalabasan sa uniberso nang pauna. Sa ganitong kaso, kahit na ang isang indibiduwal ay maaaring magkaroon ng impluwensya sa kanilang mababang antas na pisikal na sistema, ang kanilang mga pagpili tungkol dito ay hindi na kanila, tulad ng sa libertaryanong malayang kalooban. Ang kamalayan sa lahat ng bagay ay ginagamit bilang argumento ng hindi pagkakatugma ng mga katangian para sa pag-iral ng Diyos, kilala bilang argumento mula sa malayang kalooban, at malapit na kaugnay ng iba pang ganitong argumento, halimbawa ang hindi pagkakatugma ng kapangyarihan ng Diyos sa pagiging mabuting lumikha (ibig sabihin, kung alam ng diyos kung ano ang pipiliin nila, responsable siya sa pagpapaabot sa pagpili nito). ===== Predeterminismo ===== Ang predeterminismo ay ang ideya na ang lahat ng pangyayari ay itinakda nang pauna.<ref name="McKewan">{{cite encyclopedia |year=2009 |title=Predeterminism |encyclopedia=Encyclopedia of Time: Science, Philosophy, Theology, & Culture |publisher=SAGE Publications |last=McKewan |first=Jaclyn |editor=H. James Birx" |pages=1035–36 |language=en |doi=10.4135/9781412963961.n191 |isbn=978-1-4129-4164-8 |chapter=Evolution, Chemical}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/predeterminism |access-date=20 Disyembre 2012 |date=2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120904051839/http://oxforddictionaries.com/definition/english/predeterminism |archive-date=Setyembre 4, 2012 |url-status=dead}}. See also {{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Collins English Dictionary |publisher=Collins |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/predeterminism |access-date=20 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130408100159/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/predeterminism |archive-date=8 April 2013 |url-status=live}}</ref> Ang predeterminismo ay pilosopiya na nagsasabing lahat ng pangyayari sa [[kasaysayan]], nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap, ay naitakda na o alam na (ng Diyos, tadhana, o iba pang puwersa), kabilang ang mga gawaing pantao. Karaniwan, ang predeterminismo ay tinutukoy na ang mga gawaing pantao ay hindi makakaapekto sa (o walang kinalaman sa) mga kinalabasan ng paunang itinakdang daloy ng mga pangyayari, at ang tadhana ng isang tao ay itinakda nang panlabas (hal., eksklusibo ng isang diyos na lumikha). Ang konsepto ng predeterminismo ay madalas na ipinapaliwanag gamit ang determinismong sanhi, na nagpapahiwatig na may tuloy-tuloy na kadena ng mga naunang pangyayari mula sa simula ng uniberso. Sa kaso ng predeterminismo, ang kadena ng mga pangyayaring ito ay paunang itinakda, at ang mga gawaing pantao ay hindi makakaapekto sa mga kinalabasan ng paunang itinakdang kadena. Maaari rin itong tukuyin bilang partikular na uri ng determinismo.<ref name="McKewan" /><ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 September 2009 <!-- date found by checking page's source code where format of date given as m.d.y --> |title=Some Varieties of Free Will and Determinism |url=http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013023921/http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |archive-date=13 Oktubre 2012 |access-date=19 Disyembre 2012 |work=Philosophy 302: Ethics |publisher=philosophy.lander.edu |language=en |quote=Predeterminism: the philosophical and theological view that combines God with determinism. On this doctrine events throughout eternity have been foreordained by some supernatural power in a causal sequence.}}</ref> Maaari rin itong gamitin nang magkasingkahulugan sa determinismong sanhi – sa konteksto ng kakayahan nitong tukuyin ang mga pangyayaring hinaharap.<ref name="McKewan" /><ref>{{cite web |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=10 Setyembre 2009 <!-- date found by checking page's source code where format of date given as m.d.y --> |title=Some Varieties of Free Will and Determinism |url=http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121013023921/http://philosophy.lander.edu/ethics/notes-determinism.html |archive-date=13 Oktubre 2012 |access-date=19 Disyembre 2012 |work=Philosophy 302: Ethics |publisher=philosophy.lander.edu |language=en |quote=Predeterminism: the philosophical and theological view that combines God with determinism. On this doctrine events throughout eternity have been foreordained by some supernatural power in a causal sequence.}}</ref> Sa kabila nito, ang predeterminismo ay madalas na itinuturing na hiwalay sa determinismong sanhi.<ref name="McKewan" /><ref>Tingnan ang halimbawa ni {{cite journal |author=Hooft, G. |year=2001 |title=How does god play dice? (Pre-)determinism at the Planck scale |journal=harvard.edu |language=en |arxiv=hep-th/0104219 |bibcode=2001hep.th....4219T |quote=Predeterminism is here defined by the assumption that the experimenter's 'free will' in deciding what to measure (such as his choice to measure the x- or the y-component of an electron's spin), is in fact limited by deterministic laws, hence not free at all}}, at {{cite journal |author=Sukumar, CV |year=1996 |title=A new paradigm for science and architecture |journal=City |language=en |volume=1 |issue=1–2 |pages=181–83 |bibcode=1996City....1..181S |doi=10.1080/13604819608900044 |quote=Quantum Theory provided a beautiful description of the behaviour of isolated atoms and nuclei and small aggregates of elementary particles. Modern science recognized that predisposition rather than predeterminism is what is widely prevalent in nature.}}</ref> Ang katawagang predeterminismo ay madalas ding gamitin sa konteksto ng biyolohiya at [[Pagmamana ng katangian|pagmamana]], kung saan ito ay kumakatawan sa isang uri ng determinismong biyolohikal.<ref>{{cite encyclopedia |title=Predeterminism |encyclopedia=Merriam-Webster Dictionary |publisher=Merriam-Webster, Incorporated |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/predeterminism |access-date=20 Disyembre 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403050806/http://www.merriam-webster.com/dictionary/predeterminism |archive-date=3 Abril 2013 |url-status=live}} Tingnan ang halimbawa ni {{cite journal |author=Ormond, A.T. |year=1894 |title=Freedom and psycho-genesis |url=https://zenodo.org/record/1429090 |journal=Psychological Review |language=en |volume=1 |issue=3 |pages=217–29 |doi=10.1037/h0065249 |quote=The problem of predeterminism is one that involves the factors of heredity and environment, and the point to be debated here is the relation of the present self that chooses to these predetermining agencies}}, at {{cite journal |author=Garris, M.D. |display-authors=etal |year=1992 |title=A Platform for Evolving Genetic Automata for Text Segmentation (GNATS) |journal=Science of Artificial Neural Networks |language=en |volume=1710 |pages=714–24 |bibcode=1992SPIE.1710..714G |doi=10.1117/12.140132 |quote=However, predeterminism is not completely avoided. If the codes within the genotype are not designed properly, then the organisms being evolved will be fundamentally handicapped. |s2cid=62639035}}</ref> Ang katagang predeterminismo ay hindi lamang nangangahulugang pagtukoy ng lahat ng pangyayari, kundi ang paunang at sinasadyang may malay na pagtukoy sa lahat ng pangyayari (samakatuwid, ginagawa ito, marahil, ng isang may malay na nilalang). Habang ang determinismo ay karaniwang tumutukoy sa naturalistang maipaliwanag na sanhi ng mga pangyayari, ang predeterminismo ay sa kahulugan nito ay nagpapahiwatig ng isang tao o isang "may-ari" na kumokontrol o nagpaplano sa sanhi ng mga pangyayari bago ito mangyari at marahil naninirahan sa labas ng natural na unibersong sanhi. Ang predestinasyon ay nagsasaad na isang lubos na makapangyarihang nilalang ay tunay na nagtakda ng lahat ng pangyayari at kinalabasan sa uniberso nang pauna, at ito ay isang kilalang doktrina ng mga [[John Calvin|Calvinista]] sa [[teolohiyang Kristiyano]]. Ang [[predestinasyon]] ay madalas ituring bilang isang anyo ng mahigpit na teolohikal na determinismo. Dahil dito, ang predeterminismo ay inihahambing sa fatalismo.<ref>{{cite journal |author=Sherman, H. |year=1981 |title=Marx and determinism |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-issues_1981-03_15_1/page/60 |journal=Journal of Economic Issues |language=en |volume=15 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/00213624.1981.11503814 |jstor=4224996 |quote=Many religions of the world have considered that the path of history is predetermined by God or Fate. On this basis, many believe that what will happen will happen, and they accept their destiny with fatalism.}}</ref> Ang fatalismo ay ang ideya na lahat ay itinakdang mangyari, kaya ang mga tao ay walang kontrol sa kanilang hinaharap. ==== Determinismong teolohikal ==== Ang determinismong teolohikal ay isang anyo ng determinismo na nagsasaad na lahat ng pangyayaring nagaganap ay itinakda na o itinadhana na mangyari ng isang [[Monoteismo|monoteistikong]] diyos, o kaya naman, nakatakdang maganap batay sa Kanyang pagiging lubos na nakaaalam ng lahat ng bagay (omnisiyensya). May dalawang uri ng determinismong teolohikal, na tinutukoy dito bilang malakas at mahina.<ref name="JordanTate2004">{{cite book |author1=Anne Lockyer Jordan |url=https://books.google.com/books?id=uBVuNip8qjkC |title=Philosophy of Religion for A Level OCR Edition |author2=Anne Lockyer Jordan Neil Lockyer Edwin Tate |author3=Neil Lockyer |author4=Edwin Tate |publisher=Nelson Thornes |year=2004 |isbn=978-0-7487-8078-5 |page=211 |language=en |access-date=22 Disyembre 2012}}</ref> * Ang una, ang malakas na determinismong teolohikal, ay nakabatay sa konsepto ng isang diyos na manlilikha na nagtatakda ng lahat ng pangyayari sa kasaysayan: "ang bawat bagay na nagaganap ay itinadhana ng isang diyos na lubos na makapangyarihan at nakaaalam ng lahat."<ref name="Iannone2001">{{cite book |author=A. Pabl Iannone |title=Dictionary of World Philosophy |publisher=Taylor & Francis |year=2001 |isbn=978-0-415-17995-9 |page=194 |language=en |chapter=determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=7wBmBO3vpE4C}}</ref> * Ang pangalawa, ang mahinang determinismong teolohikal, ay nakabatay naman sa konsepto ng banal na kaalaman sa hinaharap – "dahil ang pagkaalam ng Diyos ay ganap at walang pagkakamali, ang mga bagay na alam Niya tungkol sa hinaharap ay tiyak na mangyayari; samakatuwid, ang hinaharap ay nakatakda na."<ref name="Huyssteen2003">{{cite book |author=Wentzel Van Huyssteen |title=Encyclopedia of science and religion |publisher=Macmillan Reference |year=2003 |isbn=978-0-02-865705-9 |volume=1 |page=217 |language=en |chapter=theological determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HIcYAAAAIAAJ}}</ref> May ilang bahagyang pagkakaiba sa ganitong pagkakahati. May ilan na nagsasabing ang determinismong teolohikal ay nangangailangan ng ganap na pagtatalaga ng lahat ng kaganapan at kinalabasan ng Diyos (ibig sabihin, hindi nila itinuturing ang mahinang bersyon bilang determinismong teolohikal maliban kung itinatanggi rin ang malayang pagpapasya), o kaya, hindi nila itinuturing na determinismong teolohikal ang mahinang bersyon.<ref name="VanArragon2010" /> Maaari ring ituring ang determinismong teolohikal bilang isang anyo ng determinismong sanhi, kung saan ang mga naunang kalagayan ay ang likas na katangian at kalooban ng Diyos.<ref name="stanfordmoralresponsibility" /> Kaugnay ng malayang pagpapasya at ng pag-uuri ng kompatibilismo o inkompatibilismong teolohikal, ang determinismong teolohikal ay ang [[tesis]] na umiiral ang Diyos at mayroon Siyang hindi nagkakamaling kaalaman sa lahat ng totoong proposisyon, kabilang ang mga proposisyon tungkol sa ating mga gagawing aksyon sa hinaharap; ito ang pinakasimpleng depinisyon na sumasaklaw sa lahat ng anyo ng determinismong teolohikal.<ref name="stanfordincompatibilismarguments" /> [[Talaksan:TheologicalDeterminismXFreeWill (tl).svg|thumb|Isang pinasimpleng taksonomiya ng mga pampilosopiya na paninindigan hinggil sa malayang kalooban at determinismong teolohikal.<ref name="stanfordforeknowledge" />]] May iba't ibang implikasyon ang determinismong teolohikal para sa metapisikal na malayang pagpapasya depende sa interpretasyong pampilosopiya. * Ang malakas na determinismong teolohikal ay hindi tugma sa metapisikal na malayang pagpapasya at isang anyo ito ng matigas na determinismong teolohikal (na katumbas ng tinatawag na ''fatalismong teolohikal''). Ipinapalagay nito na hindi umiiral ang malayang pagpapasya at ang Diyos ay may ganap na kontrol sa mga kilos ng tao. Ang matigas na determinismong teolohikal ay may kahalintulad na implikasyon sa matigas na determinismo, bagaman hindi nito kinakailangang pawalang-bisa ang kompatibilistang malayang pagpapasya.<ref name="stanfordforeknowledge" /> Isang anyo ito ng inkompatibilismong teolohikal. * Samantala, ang mahinang determinismong teolohikal ay maaaring maging tugma o hindi tugma sa metapisikal na malayang pagpapasya depende sa pampilosopiya na [[pagpapaliwanag]] ng pagkaalam ng Diyos. Dahil dito, maaari itong ituring na isang anyo ng matigas na determinismong teolohikal (fatalismong teolohikal) o malambot na determinismong teolohikal, isang terminong ginagamit para sa kalinawan. Ipinapalagay ng malambot na determinismong teolohikal na ang mga tao ay may kalayaang pumili ng kanilang mga aksyon; alam lamang ng Diyos kung ano ang kanilang pipiliin bago pa ito mangyari, subalit hindi Niya binabago ang kinalabasan. Ang pamamahala ng Diyos ay "kompatible" sa kusang-loob na pagpili. Ang malambot na determinismong teolohikal ay kilala rin bilang kompatibilismong teolohikal. Ang pagtanggi sa determinismong teolohikal (o sa banal na kaalaman sa hinaharap) ay itinuturing namang inkompatibilismong teolohikal, na kaugnay ng mas pangkalahatang talakayan tungkol sa malayang pagpapasya.<ref name="stanfordforeknowledge" /> Ang pangunahing argumento para sa fatalismong teolohikal sa kaso ng mahinang determinismong teolohikal ay ganito: # Ipagpalagay na umiiral ang banal na kaalaman sa hinaharap o ang pagkaalam ng Diyos sa lahat ng bagay. # Ang hindi nagkakamaling kaalaman sa hinaharap ay nagpapahiwatig ng tadhana (tiyak na alam na kung ano ang gagawin ng isang tao). # Ang tadhana ay nag-aalis ng posibilidad ng alternatibo (hindi maaaring kumilos nang iba). # Samakatwid, hindi tugma ito sa metapisikal na malayang pagpapasya. Madalas tanggapin ang argumentong ito bilang batayan ng inkompatibilismong teolohikal, na nagtatanggi alinman sa malayang pagpapasya o sa banal na kaalaman ng Diyos, at dahil dito, pati na rin sa determinismong teolohikal. Sa kabilang dako, kailangang hanapan ng tugon ito ng kompatibilismong teolohikal. Kabilang sa mga tugon ng mga kompatibilistang teolohikal ang sumusunod: * Pagtanggi sa pagkakaroon ng katotohanang halaga (''truth value'') ng mga pangyayaring panghinaharap, bagaman nagreresulta ito sa pagtanggi rin sa banal na kaalaman at samakatuwid sa determinismong teolohikal. * Pagpapatibay ng pagkakaiba ng hindi-nakabatay sa oras na kaalaman (''space-time independence''), isang pananaw na isinusulong halimbawa nina Boecio,<ref name="Huyssteen20032">{{cite book |author=Wentzel Van Huyssteen |title=Encyclopedia of science and religion |publisher=Macmillan Reference |year=2003 |isbn=978-0-02-865705-9 |volume=1 |page=217 |language=en |chapter=theological determinism |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HIcYAAAAIAAJ}}</ref> [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]],<ref>{{cite book |author=Aquinas, St. Thomas |title=Summa Theologica |year=1923 |language=la |chapter=Ia, q. 14, art 13. |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.126741}} </ref> at C.S. Lewis.<ref>{{cite book |author=C.S. Lewis |title=Mere Christianity |publisher=Touchstone:New York |year=1980 |page=149 |language=en}}</ref> * Pagtanggi sa Prinsipyo ng Alternatibong mga Posibilidad: "Kung hindi mo maaaring gawin ang kabaligtaran ng iyong ginawa, hindi ka malayang kumilos." Halimbawa, maaaring magkaroon ang isang tagamasid na tao ng [[makina]] na kayang tuklasin kung ano ang mangyayari sa hinaharap, subalit ang pag-iral o paggamit ng makinang ito ay walang impluwensiya sa kinalabasan ng mga pangyayari.<ref name="zagzebski1991">{{cite book |author=Linda Trinkaus Zagzebski |title=The Dilemma of Freedom and Foreknowledge |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510763-0 |language=en |chapter=kabanata 6, seksyon 2.1 |access-date=22 Disyembre 2012 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=0v9nLMBtGYcC}}</ref> Sa kahulugan ng kompatibilismo at inkompatibilismo, madalas hindi pinaghihiwalay ng mga sanggunian ang determinismong pisikal at ang mas mataas na antas ng determinismo (tulad ng predeterminismo o determinismong teolohikal). Dahil dito, ang matigas na determinismo kaugnay ng determinismong teolohikal ay maaaring uriin bilang matigas na inkompatibilismo kaugnay ng determinismong pisikal (kung walang pahayag tungkol sa panloob na sanhi o determinismo ng sansinukob), o kahit bilang kompatibilismo (kung ang kalayaan mula sa determinismo ay hindi itinuturing na kailangan para sa malayang pagpapasya). Sa parehong prinsipyo, maaaring uriin ang metapisikal na libertariyanismo (isang anyo ng inkompatibilismo kaugnay ng determinismong pisikal) bilang kompatibilismo kaugnay ng determinismong teolohikal (kung ipinapalagay na ang mga malayang kaganapan ay itinakda na mangyari subalit hindi "itinadhana "o tinukoy ng Diyos ang kinalabasan ng mga ito). Kung tatanggapin naman ang matigas na determinismong teolohikal (kung ipagpapalagay na ang mga kinalabasan ay itinadhana mismo ng Diyos), kung gayon ay hindi na posible ang metapisikal na libertariyanismo at kakailanganin itong muling uriin (bilang matigas na inkompatibilismo, dahil ang sansinukob ay nananatiling itinuturing na hindi deterministiko – bagaman teknikal na tama pa rin ang pagtukoy dito bilang matigas na determinismo).<ref name="VanArragon2010" /> ==== Problema ng isip at katawan ==== Ang ideya ng malayang pagpapasya ay isang aspekto ng problema ng isip at katawan, ibig sabihin, ang pagtalakay sa ugnayan ng isip (halimbawa, kamalayan, [[alaala]], at paghatol) at [[Katawan ng tao|katawan]] (halimbawa, utak ng tao at [[sistemang nerbiyos]]). Ang mga pampilosopiyang modelo ng isip ay hinahati sa mga pisikal at di-pisikal na pagpapaliwanag. Ang duwalismong Cartesiyano ay naniniwalang ang isip ay isang di-pisikal na substansiya, ang luklukan ng kamalayan at [[talino]], at hindi ito kapareho ng mga pisikal na kalagayan ng utak o katawan. Iminumungkahi nito na bagaman nagkakaroon ng ugnayan ang dalawang daigdig (ang isip at ang katawan), ang bawat isa ay may ilang antas ng kasarinlan. Sa ilalim ng duwalismong Cartesiyano, ang panlabas na isip ay responsable sa pagkilos ng katawan, bagaman madalas ang di-malay na aktibidad ng utak ay dulot ng mga panlabas na pangyayari (halimbawa, ang agarang reaksyon kapag napaso).<ref name="Peruzzi">Tingnan ang halimbawa: {{cite book |author=Sandro Nannini |title=Mind and Causality |publisher=John Benjamins Publishing |year=2004 |isbn=978-1-58811-475-4 |editor=Alberto Peruzzi |pages=69 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 5: Mental causation and intentionality in a mind naturalizing theory |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zYEPifPTQK4C&pg=PA75}}</ref> Ipinapalagay ng duwalismong Cartesiyano na ang pisikal na daigdig ay hindi deterministiko&nbsp;– at na ang panlabas na isip ay may kontrol sa ilang pisikal na kaganapan, na nagbibigay ng paliwanag para sa inkompatibilistang malayang pagpapasya. Mula rito, umusbong ang isang anyo na tinatawag na duwalismong interaksiyonalista, na nagmumungkahi ng dalawang-paraang interaksyon: na may ilang pisikal na kaganapan na sanhi ng mga gawaing mental, at may ilang gawaing mental na sanhi ng mga pisikal na kaganapan. Isa sa mga makabagong pananaw hinggil sa posibleng paghihiwalay ng isip at katawan ay ang pormulasyong "tatlong daigdig" ni [[Karl Popper]].<ref name="Popper">{{cite book |author=Karl Raimund Popper |title=All Life is Problem Solving |publisher=Psychology Press |year=1999 |isbn=978-0-415-17486-2 |edition=1 panayam binigay sa Mannheim, 8 Mayo 1972 |pages=23 ''ff'' |language=en |chapter=Notes of a realist on the body-mind problem |quote=The body-mind relationship...includes the problem of man's position in the physical world...'World 1'. The world of conscious human processes I shall call 'World 2', and the world of the objective creations of the human mind I shall call 'World 3'. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Pa3cZYwdq28C&pg=PA23}}</ref> Ang duwalismong Cartesiyano at ang tatlong daigdig ni Popper ay dalawang anyo ng tinatawag na plurarlismong [[Epistemolohiya|epistemolohikal]], ang paniniwalang kailangan ng iba't ibang pamamaraang epistemolohikal upang ganap na mailarawan ang daigdig. Kabilang sa iba pang anyo ng plurarlismong epistemolohikal ang paralelismong sikopisikal at epiphenomenalismo. Sa pananaw na ito, ang problema ng isip at katawan ay hindi maibababa o maipapaliwanag lamang gamit ang mga konsepto ng [[likas na agham]]. Ang kasalungat na pananaw naman ay tinatawag na pisikalismo. Ang pisikalismo ay isang teoryang pampilosopiya na nagsasaad na ang lahat ng umiiral ay hindi hihigit sa mga pisikal nitong katangian, na walang mga di-pisikal na substansiya (halimbawa, mga isipan na ganap na hiwalay sa katawan). Maaaring reduktibo o di-reduktibo ang pisikalismo. Ang reduktibong pisikalismo ay nakabatay sa ideya na ang lahat ng bagay sa daigdig ay maaaring maibalik o maipaliwanag sa pinakapayak nitong pisikal o materyal na batayan. Sa kabilang dako, ang di-reduktibong pisikalismo ay nagsasaad na ang mga katangiang mental ay bumubuo ng hiwalay na [[Ontolohiya|ontolohikal]] na kategorya mula sa mga katangiang pisikal, na ang mga kalagayang mental (gaya ng ''qualia'') ay hindi maaaring ibaba sa mga kalagayang pisikal. Bagaman maaaring isipin na magkaibang uri ang mga kalagayang mental at mga kalagayang neorolohikal, hindi nito awtomatikong inaalis ang posibilidad na may korelasyon sa pagitan ng mga ito. Sa isa sa mga ganitong pormulasyon, ang anomalyang monismo, ang mga kaganapang mental ay ''supervene'' o umaasa sa mga kaganapang pisikal, na inilalarawan ang paglitaw ng mga katangiang mental na kaugnay ng mga katangiang pisikal&nbsp;– nagpapahiwatig ng kaugnayang sanhi (''causal reducibility''). Dahil dito, madalas uriin ang di-reduktibong pisikalismo bilang isang anyo ng duwalismong katangian sa halip na monismo, bagaman may mga anyo ng duwalismong katangian na hindi sumasang-ayon sa kaugnayang sanhi ng mga kalagayang mental. Ang inkompatibilismo ay nangangailangan ng pagkakaiba sa pagitan ng mental at pisikal, bilang komentaryo sa hindi pagkakatugma ng deterministikong pisikal na realidad at ng karanasang may malayang pagpapasya. Bilang dagdag, ang libertariyanismong metapisikal ay kailangang magpahayag ng impluwensiya sa pisikal na realidad; at kung ang isip ang may pananagutan sa impluwensiyang ito (sa halip na basta walang-piling sistema), dapat itong naiiba sa katawan upang magawa ito. Parehong duwalismong substansiya at duwalismong katangian ang nag-aalok ng ganitong pagkakaiba, at yaong mga bersyong hindi ganap na walang epekto sa pisikal na daigdig (halimbawa, ''duwalismong interaksiyonalista'' at ''di-reduktibong pisikalismo'') ay nagbibigay ng teoretikal na batayan para sa inkompatibilistang malayang pagpapasya. Napuna na hanggang ngayon, hindi pa nalulutas ng mga batas ng pisika ang tinatawag na mahigpit na suliranin ng kamalayan:<ref name="Kalat">Tingnan {{cite encyclopedia |title=The hard problem of consciousness |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/hard-con/ |access-date=2015-04-27 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420211306/http://www.iep.utm.edu/hard-con/ |archive-date=2015-04-20 |author=Josh Weisberg |url-status=live}} o {{cite encyclopedia |title=Consciousness: §9.9 Non-physical theories |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2014 Edition) |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=Abril 27, 2015 |date=Ene 14, 2014 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227132808/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/#NonPhyThe |archive-date=Disyembre 27, 2021 |chapter-url=http://plato.stanford.edu/entries/consciousness/#NonPhyThe |author=Robert Van Gulick |chapter=Consciousness |url-status=live}}</ref> "Ang paglutas sa mahigpit na suliranin ng kamalayan ay kinabibilangan ng pagtukoy kung paano nagdudulot ng mga karanasan ang mga prosesong [[pisyolohikal]] tulad ng pagdaloy ng mga [[Ion|iono]] sa lamad ng nerbiyos." Ayon sa ilan, "na malapit na kaugnay ng mahigpit na problema ng kamalayan, ang mahigpit na problema ng malayang pagpapasya ay ang ubod ng isyung kamalayan at kalayaan: nakaaapekto ba talaga ang malay na pagpapasya sa materyal na daigdig?"<ref name="Baumeister2" /> Subalit, ayon naman sa iba, "ang kamalayan ay may higit na maliit na papel sa buhay ng tao kaysa sa karaniwang paniniwala ng [[Kalinangang Kanluranin|kulturang Kanluranin]]."<ref name="illusion">Banggit mula kay {{cite book |author=Tor Nørretranders |title=The user illusion: Cutting consciousness down to size |url=https://archive.org/details/userillusioncutt00nr |publisher=Penguin Books |year=1998 |isbn=978-0-14-023012-3 |edition=1 salin ni Jonathan Sydenham ng ''Maerk verden'' noong 1991 |page=ix |language=en |chapter=Paunang Salita}}</ref> === Kompatibilismo === [[File:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|thumb|Isang klasikong kompatibalista si [[Thomas Hobbes]]]] Ipinapanatili ng mga kompatibilista na ang determinismo ay maaaring umayon sa malayang kalooban. Naniniwala sila na ang kalayaan ay maaaring umiral o mawala sa isang sitwasyon dahil sa mga dahilan na walang kinalaman sa metapisika. Halimbawa, ang mga [[hukuman]] ay nagbibigay ng hatol kung ang isang tao ay kumikilos ayon sa sarili niyang malayang kalooban sa ilang mga kalagayan nang hindi dinadala ang usaping metapisikal. Katulad nito, ang kalayaang [[pampolitika]] ay isang di-metapisikal na kaisipan.<ref>{{cite journal |last1=Rawls |first1=John |date=1985 |title=Justice as Fairness: Political not Metaphysical |url=https://www.jstor.org/stable/2265349 |journal=Philosophy & Public Affairs |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=223–251 |issn=0048-3915 |jstor=2265349 |access-date=4 Disyembre 2023}}</ref> Gayundin, may ilang kompatibilista na naglalarawan ng malayang kalooban bilang kalayaang kumilos ayon sa mga itinakdang motibo nang walang hadlang mula sa ibang tao, gaya ni [[Aristoteles]] sa kanyang ''Etikang Nikomakea''<ref>{{Cite book |last=Meyer |first=Susan Sauve |title=Aristotle on Moral Responsibility |year=2012 |location=Oxford |language=en}}</ref> at ng [[Stoiko]] na si Crisipo.<ref>Bobzien, Susanne, ''Freedom and Determinism in Stoic Philosophy'', Oxford 1998, Chapter 6. (sa Ingles)</ref> Sa kabaligtaran, ang mga inkompatibilista ay nakatuon sa isang uri ng "metapisikal na malayang kalooban" na ayon sa mga kompatibilista ay hindi pa kailanman malinaw na nailarawan. Ipinagtatanggol ng mga kompatibilista na hindi mahalaga kung umiiral man ang determinismo; bagaman hindi sila nagkakaisa kung ano nga ba ang tunay na mahalaga. Upang maging isang kompatibilista, hindi kailangang manindigan sa isang tiyak na kahulugan ng malayang kalooban, na ang kailangan lamang ay itanggi na ang determinismo ay salungat dito.<ref name="CompSEP">{{Cite encyclopedia |title=Compatibilism |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2004/entries/compatibilism/ |access-date=2006-08-16 |date=2004 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Tag-araw 200 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034626/http://plato.stanford.edu/archives/sum2004/entries/compatibilism/ |archive-date=2016-04-14 |last1=McKenna |first1=Michael |url-status=live}}</ref> Bagaman may iba't ibang hadlang sa paggamit ng sariling mga pagpili, hindi nangangahulugang ang malayang kalooban ay kalayaan sa pagkilos. Ang kalayaan sa pagpili (ang kalayaang pumili ng sariling kalooban) ay lohikong hiwalay sa kalayaan sa pagsasakatuparan ng pagpiling iyon (kalayaang isagawa ang sariling kalooban),<ref name="OConner2002" /> bagaman hindi lahat ng manunulat ay kinikilala ang pagkakaibang ito. Gayunman, may ilang pilosopo na naglalarawan ng malayang kalooban bilang kawalan ng mga hadlang. Ang ilang "makabagong kompatibilista" gaya nina Harry Frankfurt at Daniel Dennett, ay nagsasabing ang malayang kalooban ay simpleng kakayahang pumili nang malaya batay sa mga limitasyong mayroon ang isang tao. Sa ibang salita, maaaring manatiling malaya ang mga pagpili ng isang taong pinipilit kung ang ganitong pamimilit ay umaayon sa kanyang sariling mga layunin at pagnanasa.<ref name="DD1" /><ref name="Frankfurt">{{cite journal |last1=Frankfurt |first1=H. |year=1971 |title=Freedom of the Will and the Concept of the Person |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-philosophy_1971-01-14_68_1/page/4 |journal=Journal of Philosophy |language=en |volume=68 |issue=1 |pages=5–20 |doi=10.2307/2024717 |jstor=2024717}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang kawalan ng pisikal na hadlang ==== Karamihan sa mga "klasikong kompatibilista," gaya ni [[Thomas Hobbes]], ay nagsasabing ang isang tao ay kumikilos ayon sa sarili niyang kalooban lamang kung ito ang ninanasa niyang gawin, at kung maaari rin niyang piliing huwag gawin iyon ''kung nanaisin niya''. Iniuugnay minsan ni Hobbes ang ganitong uri ng kalayaang kompatibilista sa bawat indibiduwal at hindi sa isang abstraktong konsepto ng ''kalooban'', sa pagsasabing, halimbawa, na: {{quote|"Walang kalayaang maipapataw sa kalooban, [[pagnanasa]], o hilig, kundi sa mismong tao; na ang kalayaang ito ay nasusukat sa kawalan ng anumang hadlang sa paggawa ng bagay na kanyang kinalolooban, ninanasa, o hinahangad gawin." ''("No liberty can be inferred to the will, desire, or inclination, but the liberty of the man; which consisteth in this, that he finds no stop, in doing what he has the will, desire, or inclination to doe. [sic]")''<ref name="Hobbes">Hobbes, T. (1651) ''Leviathan'' [http://www.gutenberg.org/files/3207/3207-h/3207-h.htm Chapter XXI.: "Of the liberty of subjects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716194058/http://www.gutenberg.org/files/3207/3207-h/3207-h.htm|date=2019-07-16}} (edisyong 1968). London: Penguin Books. (sa Ingles)</ref>}} Sa pagpapaliwanag ng mahalagang kundisyong ito, isinulat ni [[David Hume]] na: {{quote|"Ang ganitong kalayaang hipotetikal ay karaniwang ipinagkakaloob sa sinumang hindi bilanggo at nakagapos sa tanikala." ''("This hypothetical liberty is universally allowed to belong to every one who is not a prisoner and in chains.")''<ref name="Hume">Hume, D. (1740). ''A Treatise of Human Nature'' Section VIII.: "[http://www.gutenberg.org/files/4705/4705-h/4705-h.htm Of liberty and necessity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718142116/http://www.gutenberg.org/files/4705/4705-h/4705-h.htm|date=2019-07-18}}" (edisyong 1967). [[Oxford University Press]], Oxford. {{ISBN|0-87220-230-5}} (sa Ingles)</ref>}} Katulad nito, ipinahayag ni [[Voltaire]] sa kanyang ''Dictionnaire philosophique'' na: {{quote|"Ang kalayaan, kung gayon, ay walang iba kundi ang kapangyarihang gawin ang ninanasa ng isa." ''("Liberty then is only and can be only the power to do what one will.")''}} Tinanong pa niya, "Nais mo bang ang lahat ay mangyari ayon sa kapritso ng isang milyong bulag na pagnanasa?" ''("Would you have everything at the pleasure of a million blind caprices?")'' Para sa kanya, ang malayang kalooban o kalayaan ay: {{quote|"Walang iba kundi ang kapangyarihang kumilos; ano ang kapangyarihang ito? Bunga ito ng pagkakabuo at kasalukuyang kalagayan ng ating mga katawan." ''("Only the power of acting; what is this power? It is the effect of the constitution and present state of our organs.")''}} Ipinagtanggol din ni Christian List ang kompatibilismo. Ginawa niya ang pagkakaiba sa pagitan ng "pisikal na posibilidad" at "ahensyal na posibilidad", at pinagtibay niyang ang malayang kalooban ay isang kaganapang umiiral sa mas mataas na antas, katulad ng pagkakaroon ng ahensiya at intensyonalidad, sa halip na isang pangyayaring pisikal.<ref>{{cite journal |last1=List |first1=Christian |date=2014 |title=Free Will, Determinism, and the Possibility of Doing Otherwise |url=https://philpapers.org/rec/LISFWD |journal=Noûs |language=en |publisher=Wiley |volume=48 |issue= |pages=156–178 |doi=10.1111/nous.12019 |access-date=1 Hulyo 2025}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang kalagayang sikolohikal ==== Kadalasang itinuturing ng kompatibilismo na ang isang tao ay malaya dahil sa kanyang katuwiran. May ilang paliwanag tungkol sa malayang kalooban na nakatuon sa panloob na sanhi ng isipan kaugnay ng mas mataas na antas ng pagproseso sa utak&nbsp;– ang ugnayan ng mulat (''conscious'') at di-mulat (''unconscious'') na mga gawain ng utak.<ref name="Baumeister">{{cite book |author1=Roy F Baumeister |title=Oxford Handbook of Human Action |author2=Matthew T Galliot |author3=Dianne M Tice |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-530998-0 |editor1=Ezequiel Morsella |edition=Volume 2 of Social Cognition and Social Neuroscience |pages=487 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 23: Free Willpower: A limited resource theory of volition, choice and self-regulation |quote=The nonconscious forms of self-regulation may follow different causal principles and do not rely on the same resources as the conscious and effortful ones. |editor2=John A. Bargh |editor3=Peter M. Gollwitzer |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFP1AZYlNmcC&pg=PA487}}</ref> Gayundin, may ilang makabagong kompatibilista sa larangan ng [[sikolohiya]] na nagsikap buhayin muli ang tradisyonal na pagtalakay tungkol sa tunggalian ng malayang kalooban at ang pagbuo ng pagkatao o [[Karakter ng tao|karakter]].<ref name="Baumeister0">{{cite book |author1=Roy F Baumeister |title=Oxford Handbook of Human Action |author2=Matthew T Galliot |author3=Dianne M Tice |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-530998-0 |editor=Ezequiel Morsella |edition=2 Bolyum ng Social Cognition and Social Neuroscience |pages=487 ''ff'' |language=en |chapter=Chapter 23: Free Willpower: A limited resource theory of volition, choice and self-regulation |quote=Yet perhaps not all conscious volition is an illusion. Our findings suggest that the traditional folk notions of willpower and character strength have some legitimate basis in genuine phenomena. |editor2=John A. Bargh |editor3=Peter M. Gollwitzer |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFP1AZYlNmcC&pg=PA487}}</ref> Ang malayang kalooban ng kompatibilismo ay iniuugnay din sa likas na pakiramdam ng tao na siya ay may ahensya, kung saan kailangang maniwala ang isang indibiduwal na ahente siya upang makakilos at makabuo ng teorya ng isipan.<ref name="Smilansky20002">{{cite book |author=Smilansky |first=Saul |url=https://books.google.com/books?id=uPUTQq7CUfwC |title=Free Will and Illusion |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-825018-0 |page=96 |language=en |access-date=6 Pebrero 2013}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gallagher |first1=S. |year=2000 |title=Philosophical conceptions of the self: implications for cognitive science |journal=Trends in Cognitive Sciences |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=14–21 |doi=10.1016/s1364-6613(99)01417-5 |pmid=10637618 |s2cid=451912}}</ref> Ang kaisipan ng mga antas ng pagpapasiya ay iniharap sa ibang paraan ni Frankfurt.<ref name="Frankfurt" /> Ipinagtanggol niya ang isang bersiyon ng kompatibilismo na tinawag niyang "hirarkikal na ugnayan" (''hierarchical mesh''). Ang ideya ay maaaring magkaroon ang isang indibiduwal ng magkakasalungat na pagnanasa sa unang-antas at magkaroon din ng pagnanais hinggil sa mga unang pagnanasang iyon (isang ikalawang-antas na pagnanais), upang isa sa mga ito ang manaig sa iba. Ang kalooban ng isang tao ay nakikilala sa kanyang mabisang unang-antas na pagnanais, ibig sabihin, yaong kanyang isinasagawa, at ang kaloobang ito ay malaya kung ito rin ang pagnanais na nais niyang pairalin, ibig sabihin, naging mabisa ang kanyang ikalawang-antas na pagnanais. Halimbawa, mayroong ''mga walang-pakialam na [[Adiksiyon sa gamot|adik]]'' (''wanton addicts''), ''mga adik na labag sa sariling kalooban'' (''unwilling addicts''), at mga kusang-loob na adik (''willing addicts''). Ang tatlong pangkat ay maaaring magkaroon ng magkakasalungat na unang-antas na pagnanais na gustuhin at ayawin ang paggamit ng [[Bawal na gamot|gamot]] na kanilang kinahuhumalingan. Ang unang pangkat, ang mga walang-pakialam na adik, ay walang ikalawang-antas na pagnanais na huwag gumamit ng gamot. Ang ikalawang pangkat, ang mga adik na labag sa sariling kalooban, ay may ikalawang-antas na pagnanais na huwag gumamit ng gamot, samantalang ang ikatlong pangkat, ang mga kusang-loob na adik, ay may ikalawang-antas na pagnanais na gamitin ito. Ayon kay Frankfurt, ang mga kasapi ng unang pangkat ay walang tunay na kalooban at sa gayon ay hindi na matatawag na mga tao. Ang mga kasapi ng ikalawang pangkat ay malayang nagnanais na huwag gumamit ng gamot, subalit napipigilan ang kanilang kalooban ng kanilang pagkagumon. Samantala, ang mga kasapi ng ikatlong pangkat ay kusang-loob na gumagamit ng gamot na kanilang kinahuhumalingan. Maaaring umabot sa maraming antas ang teorya ni Frankfurt. Gayunman, itinuro ng mga kritiko na walang katiyakan na hindi lilitaw ang mga tunggalian kahit sa mas matataas na antas ng pagnanais at kagustuhan.<ref>{{Cite book |last=Watson |first=D. |title=Free Will |url=https://archive.org/details/freewill0000unse_k1j4 |publisher=Oxford University Press |year=1982 |location=New York |language=en}}</ref> Ipinupunto rin ng iba na hindi sapat ang paliwanag ni Frankfurt kung paano nagkakatugma ang mga antas sa loob ng naturang hirarkikal na ugnayan.<ref>{{Cite book |last1=Fischer |first1=John Martin |title=Responsibility and Control: An Essay on Moral Responsibility |url=https://archive.org/details/responsibilityco0000fisc |last2=Ravizza |first2=Mark |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |location=Cambridge |language=en}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang kawalang-kahulaan ==== Sa akdang ''Elbow Room'', inilahad ni Dennett ang isang argumento para sa isang kompatibilistang teorya ng malayang kalooban, na higit pa niyang pinalawig sa aklat na ''Freedom Evolves''.<ref name="DD2">Dennett, D. (2003) ''Freedom Evolves''. Viking Books. {{ISBN|0-670-03186-0}} (sa Ingles)</ref> Ang pangunahing pangangatwiran ay ganito: kung aalisin ang Diyos, isang lubos na makapangyarihang demonyo, at iba pang katulad na posibilidad, kung gayon, dahil sa kaguluhan (''chaos'') at sa epistemikong hangganan ng kasiguruhan ng ating kaalaman sa kasalukuyang kalagayan ng daigdig, ang hinaharap ay hindi tiyak o malinaw para sa lahat ng nilalang na may hangganan. Ang tanging malinaw na mga bagay ay ang mga "inaasahan". Ang kakayahang kumilos nang "naiiba" ay may saysay lamang kapag tumutukoy sa mga inaasahang ito, at hindi sa isang hindi alam o hindi malalamang hinaharap. Ayon kay Dennett, dahil may kakayahan ang mga indibiduwal na kumilos nang iba sa inaasahan ng sinuman, maaaring umiral ang malayang kalooban.<ref name="DD2" /> Ayon naman sa mga inkompatibilista, ang problema sa ganitong pananaw ay maaaring tayo ay mga "awtomata na tumutugon sa mga [[Estimulasyon|estimulo]] sa ating [[kapaligiran]] sa mahuhulang paraan." Samakatuwid, lahat ng ating mga kilos ay kontrolado ng mga puwersang nasa labas ng ating sarili, o ng pagkakataon lamang.<ref name="Kaney">Kane, R. ''The Oxford Handbook to Free Will''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-513336-6}}. (sa Ingles)</ref> May mga mas masalimuot na pagsusuri tungkol sa kompatibilistang malayang kalooban na inilahad, gayundin ang iba pang mga kritika rito.<ref name="stanfordcompatibilism2" /> Sa pilosopiya ng teorya ng pagpapasya, isang pangunahing tanong ang lumilitaw: Mula sa pananaw ng mga [[Estadistika|estadistikal]] na kinalabasan, hanggang saan may kakayahan ang mga pagpili ng isang may malay na nilalang na maimpluwensyahan ang hinaharap? Ang kabalintunaang Newcomb (''Newcomb’s paradox'') at iba pang mga suliraning pampilosopiya ay naglalatag ng mga tanong tungkol sa malayang kalooban at sa mga mahuhulang bunga ng mga pasya. ==== Pisikal na isipan ==== Ang mga kompatibilistang modelo ng malayang kalooban ay madalas na itinuturing na ang mga ugnayang deterministiko ay maaaring matuklasan sa pisikal na daigdig (kabilang ang utak). Ang kognitibong naturalismo<ref name="naturalism">Isang susing eksponente ng pananaw na ito si Willard van Orman Quine. Tingnan {{cite encyclopedia |title=Willard van Orman Quine |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Edisyong Taglagas ng 2010) |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2010/entries/quine/ |date=Abr 30, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |author=Hylton, Peter}}</ref> ay isang pisikalistang paraan sa pag-aaral ng katalinuhan at kamalayan ng tao kung saan ang isipan ay itinuturing na bahagi lamang ng kalikasan, marahil isang katangian lamang ng mga napakakomplikadong sistemang may kakayahang magprograma ng sarili (halimbawa, mga ''neural network'' o ugnayang ugat-nerbiyos at mga kognitibong robot). Dahil dito, kailangang pag-aralan ito gamit ang mga paraang [[Empirikal na ebidensya|empirikal]] ng agham, gaya ng mga agham na pang-asal at pangkognitibo (ibig sabihin, neurosiyensya at [[sikolohiyang pangkognitibo]]).<ref name="Peruzzi" /><ref name="physicalism">Isang masusing talaan ng mga maingat na pagbubukod tungkol sa paggamit ng emperikal na agham sa mga usaping ito ay makikita kay {{cite encyclopedia |title=Physicalism: §12 – Physicalism and the physicalist world picture |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Edisyong Taglags ng 2009) |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2009/entries/physicalism/#12 |access-date=Agosto 26, 2012 |date=Set 9, 2009 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202071047/http://plato.stanford.edu/archives/fall2009/entries/physicalism/#12 |archive-date=Disyembre 2, 2013 |author=Stoljar, Daniel |url-status=live}}</ref> Binibigyang-diin ng kognitibong naturalismo ang papel ng mga agham ukol sa ugat o istrukturang nerbiyos. Ang pangkalahatang [[kalusugan]] ng utak, pagkalulong sa mga sangkap, [[depresyon]], at iba’t ibang [[Karamdaman|karamdamang]] pangkatauhan ay malinaw na nakaaapekto sa gawaing pangkaisipan, at mahalaga rin ang kanilang impluwensiya sa ''bolisyon'' (kakayahang pumili).<ref name="Baumeister" /> Halimbawa, maaaring maranasan ng isang taong lulong sa bisyo ang malay na pagnanais na makawala sa kanyang pagkalulong subalit hindi ito magawa. Sa gayong kalagayan, ang "kalooban" ay nahiwalay sa kalayaan upang kumilos. Ang sitwasyong ito ay may kaugnayan sa hindi normal na produksiyon at distribusyon ng [[dopamina]] sa utak.<ref name="Volkow">{{cite book |author1=Nora D Volkow |title=Science In Medicine: The JCI Textbook Of Molecular Medicine |author2=Joanna S Fowler |author3=Gene-Jack Wang |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2007 |isbn=978-0-7637-5083-1 |editor1=Andrew R Marks |pages=1061 ''ff'' |language=en |chapter=The addicted human brain: insights from imaging studies |editor2=Ushma S Neill |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ykvt1S9n8V0C&pg=PA1061}}</ref> Ang neurosiyensya ng malayang kalooban ay nagtatakda ng mga limitasyon sa parehong mga pananaw ng kompatibilista at inkompatibilista hinggil sa malayang kalooban. Ang mga kompatibilistang modelo ay nananatiling tapat sa mga modelo ng isipan kung saan ang gawaing pangkaisipan (tulad ng pagninilay o deliberasyon) ay maaaring mabawasan o maipaliwanag bilang gawaing pisikal nang walang pagbabago sa pisikal na kinalabasan. Bagaman ang kompatibilismo ay karaniwang iniuugnay (o hindi bababa sa, katugma) sa pisikalismo, may ilang kompatibilistang modelo na naglalarawan sa mga natural na pangyayaring deterministiko ng deliberasyon sa utak mula sa pananaw ng unang panauhan ng malay na ahente na gumagawa ng deliberasyon.<ref name="Baumeister2" /> Ang ganitong paraan ay itinuturing na isang anyo ng duwalismong pagkakakilanlan (''identity dualism''). May inilalarawang paliwanag kung "paano maaaring makaapekto ang malay na karanasan sa utak," kung saan "ang karanasan ng malay na malayang kalooban ay ang pananaw ng unang-panauhan (''first person'') sa pagpili ng mga ugat-nerbiyos na kaugnayan."<ref name="Baumeister2" /> ==== Di-naturalismo ==== Ang mga alternatibo sa mahigpit na naturalistang pisika, tulad ng duwalismong isip–katawan na nagpapalagay ng isang isip o kaluluwa na umiiral nang hiwalay sa katawan habang nakararanas, nag-iisip, malayang pumipili, at bilang resulta ng kumikilos nang may sariling kapangyarihan sa katawan, ay kinabibilangan ng parehong tradisyonal na metapisikang panrelihiyon at ng mga hindi karaniwang bagong kaisipang kompatibilista.<ref name="mnn">{{cite web |last1=Ridge |first1=Michael |date=3 Pebrero 2014 |title=Moral Non-Naturalism |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-non-naturalism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224195405/https://plato.stanford.edu/entries/moral-non-naturalism/ |archive-date=24 Pebrero 2024 |access-date=3 Hunyo 2019 |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en}}</ref> Kaayon din ng awtonomiya at [[Charles Darwin|Darwinismo]],<ref>{{cite journal |last1=Lemos |first1=John |date=2002 |title=Evolution and Free Will: A Defense of Darwinian Non–naturalism |url=https://archive.org/details/sim_metaphilosophy_2002-07_33_4/page/468 |journal=Metaphilosophy |language=en |volume=33 |issue=4 |pages=468–482 |doi=10.1111/1467-9973.00240 |issn=1467-9973}}</ref> pinahihintulutan ng mga ito ang malayang pagkilos ng tao batay sa mga praktikal na dahilan sa loob ng mga batas ng pisika.<ref>{{cite journal |last1=Nida-Rümelin |first1=Julian |date=1 Enero 2019 |title=The Reasons Account of Free Will A Libertarian-Compatibilist Hybrid |journal=Archiv für Rechts- und Sozialphilosophie |language=en |volume=105 |issue=1 |pages=3–10 |doi=10.25162/arsp-2019-0001 |s2cid=155641763}}</ref> Bagaman hindi na gaanong popular sa mga pilosopo ng [[Ika-21 dantaon|ika-21]] [[Ika-21 dantaon|dantaon]], ang kompatibilismong di-naturalistang ay matatagpuan pa rin sa karamihan, kung hindi man sa halos lahat, ng mga [[relihiyon]].<ref>{{cite book |last1=Stump |first1=Eleonore |title=Faith, Freedom, and Rationality |url=https://archive.org/details/faithfreedomrati0000unse |date=1996 |publisher=Rowman and Littlefield |editor1-last=Howard-Snyder |editor1-first=Daniel |location=Lanham, MD |pages=[https://archive.org/details/faithfreedomrati0000unse/page/72 73]–88 |language=en |chapter=Libertarian Freedom and the Principle of Alternative Possibilities |editor2-last=Jordan |editor2-first=Jeff}}</ref> === Iba pang mga pananaw === May ilang pilosopo na ang mga pananaw ay mahirap uriin bilang alinman sa kompatibilista o inkompatibilista, determinista o libertaryano. Halimbawa, pinuna ni [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] ang karaniwang mga konsepto ng malayang kalooban—na iginigiit na hindi matatakasan ang mga epekto ng tadhana—habang kasabay nito'y pinupuna rin ang determinismo at kompatibilismo. Isinulat niya ang tungkol sa ''amor fati'' — "ang pagmamahal sa sariling tadhana." Ipinaglalaban ni Ted Honderich na "ang determinismo ay totoo, samantalang parehong mali ang kompatibilismo at inkompatibilismo," at ang tunay na suliranin ay nasa ibang dako. Pinaninindigan niya na totoo ang determinismo sapagkat ang mga penomenong kwantiko ay hindi mga pangyayari o bagay na maaaring matagpuan sa [[espasyo at panahon]], kundi mga abstraktong entidad. Dagdag pa rito, kahit pa ituring na mga pangyayaring nagaganap sa antas-mikro, tila wala itong kaugnayan sa kung paano umiiral ang daigdig sa antas-makroskopiko. Ipinagtatanggol niya na mali ang inkompatibilismo dahil kahit pa totoo ang indeterminismo, hindi pa rin maibigay ng mga inkompatibilista ang sapat na paliwanag tungkol sa pinagmulan (orihinalidad), at tila imposibleng maibigay nila ito. Tinatanggihan naman niya ang kompatibilismo sapagkat, gaya ng inkompatibilismo, nagpapalagay ito ng iisa at pangunahing kahulugan ng kalayaan. Sa katotohanan, may dalawang konsepto ng kalayaan: kusang aksyon at pagkamula (orihinasiyon). Kinakailangan ang dalawang ito upang maipaliwanag ang kalayaan ng kalooban at pananagutang moral. Parehong banta sa kalayaang ito ang determinismo at indeterminismo. Ang talikuran ang dalawang konseptong ito ng kalayaan ay katumbas ng pagtalikod sa pananagutang moral. Sa isang panig ay naroon ang ating mga [[intuwisyon]] (kutob o pakiramdam); sa kabila naman ay naroon ang mga katotohanang siyentipiko. Ang "bagong" suliranin ay kung paano paglulunasan ang tunggaliang ito.<ref>{{Cite book |last=Honderich |first=T. |title=The Free Will Handbook |publisher=Oxford University Press |year=2001 |editor-last=Kane |editor-first=Robert |language=en |chapter=Determinism as True, Compatibilism and Incompatibilism as Both False and the Real Problem}}</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang ilusyon ==== [[File:Spinoza.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Spinoza.jpg|thumb|Inisip ni [[Baruch Spinoza]] na walang malayang kalooban.]] {{quote|"Tinuturuan tayo ng karanasan, hindi gaanong malinaw kaysa ng katuwiran, na naniniwala ang mga tao na malaya sila, sapagkat may kamalayan sila sa kanilang mga kilos, datapuwa't walang kamalayan sa mga sanhi kung saan itinakda ang mga kilos na iyon." ("''Experience teaches us no less clearly than reason, that men believe themselves free, simply because they are conscious of their actions, and unconscious of the causes whereby those actions are determined.''") Baruch Spinoza, ''Etika''<ref>{{Cite book |last=de Spinoza |first=Benedict |title=The Ethics |date=2008 |publisher=Bertrams Print On Demand |isbn=978-1-4209-3114-3 |language=en}}</ref>}} Tinalakay ni [[David Hume]] ang posibilidad na ang buong pagtatalo hinggil sa malayang kalooban ay walang iba kundi isang usaping "pasalita" lamang. Iminungkahi niyang ito ay maaaring ipaliwanag bilang isang maling damdamin o tila karanasang [[Sistemang pandama|pandama]] (isang ''velleity''), na kaakibat ng marami nating kilos kapag isinasagawa natin ang mga ito. Sa pagninilay-nilay, natatanto na kailangang mangyari ang mga ito at itinakda na mula sa simula pa lamang.<ref>Hume, D. (1765). ''An Enquiry Concerning Human Understanding'', Indianapolis: Hacket Publishing Co. Second edition. 1993. {{ISBN|0-87220-230-5}} (sa Ingles)</ref> Ipinahayag ni [[Arthur Schopenhauer]] na ang mga penomenon ay walang kalayaan ng kalooban, datapuwa't ang kalooban bilang ''noumenon'' ay hindi nasasaklaw ng mga batas ng pangangailangan (''causality'') at sa gayon, malaya. Ayon kay Schopenhauer, ang mga kilos ng tao, bilang mga penomenon, ay nasasailalim sa prinsipyo ng sapat na dahilan at samakatuwid, saklaw ng pangangailangan. Kaya iginiit niya na ang mga tao ay walang malayang kalooban sa karaniwang pagkaunawa. Gayunman, ang kalooban (ang paghahangad, pagnanais, at pagpupunyagi), bilang ''noumenon'' na nasa likod ng mundong makikita, ay walang pinagmulan: ibig sabihin, hindi ito nasasailalim sa panahon, espasyo, at sanhi (ang mga anyong namumuno sa mundo ng anyo). Kaya, ang kalooban mismo, sa labas ng anyo, ay malaya. [[File:Schopenhauer_by_Jules_Lunteschütz.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schopenhauer_by_Jules_Luntesch%C3%BCtz.jpg|thumb|Ipinahayag ni [[Arthur Schopenhauer]] na ang mga penomenon (mga nagaganap na bagay) ay walang kalayaan ng kalooban, subalit ang kalooban bilang noumenon (di-nakikitang diwa o pinakapinagmulan ng realidad) ay hindi nasasaklaw ng mga batas ng pagkakailangan (''causality'' o sanhi-at-bunga) at sa gayon ay malaya.]] Tinalakay ni Schopenhauer ang palaisipan ng malayang kalooban at moral na pananagutan sa ''Die Welt als Wille und Vorstellung'' (''Ang Mundo bilang Kalooban at Representasyon''), Aklat II, Seksiyon 23: {{quote|"Subalit hindi napapansin ang katotohanan na ang indibiduwal, ang tao, ay hindi ang kalooban bilang bagay-sa-kanyang-sarili, kundi ang penomenon ng kalooban; kaya tinutukoy siya at nakapasok sa anyo ng penomenon, ang prinsipyo ng sapat na dahilan. Dahil dito, nagkakaroon tayo ng kagila-gilalas na katotohanan na itinuturing ng bawat isa ang kaniyang sarili na ''[[a priori]]'' na tunay na malaya, maging sa kanyang mga indibiduwal na kilos, at iniisip na maaari niyang anumang oras baguhin ang kanyang paraan ng pamumuhay... Subalit ''[[a posteriori]]'', sa pamamagitan ng karanasan, nadidiskubre niyang hindi siya malaya, kundi saklaw ng pangangailangan; na sa kabila ng lahat ng kanyang mga pasiya at pagninilay, hindi niya mabago ang kanyang asal, at mula sa simula hanggang sa wakas ng kanyang buhay, kailangan niyang akuin ang parehong pagkataong kanyang kinamumuhian, at sa wari'y kailangang gampanan hanggang huli ang papel na pinili niya para sa sarili." ("''But the fact is overlooked that the individual, the person, is not will as thing-in-itself,but is ''phenomenon'' of the will, is as such determined, and has entered the form of the phenomenon, the principle of sufficient reason. Hence we get the strange fact that everyone considers himself to be ''a priori'' quite free, even in his individual actions, and imagines he can at any moment enter upon a different way of life... But ''a posteriori'' through experience, he finds to his astonishment that he is not free, but liable to necessity; that notwithstanding all his resolutions and reflections he does not change his conduct, and that from the beginning to the end of his life he must bear the same character that he himself condemns, and, as it were, must play to the end the part he has taken upon himself.''")<ref>Schopenhauer, Arthur. ''The World as Will and Representation'', Vol. 1., trans. E. F. J. Payne, p. 113-114 (sa Ingles)</ref>}} Pinalawig pa ni Schopenhauer ang paksa sa Aklat IV ng parehong akda at nang mas malalim pa sa kanyang sanaysay na ''Ueber die Freiheit des Willens'' (''Sa Kalayaan ng Kalooban''). Sa akdang iyon, sinabi niya: {{quote|"Magagawa mo ang iyong nais, subalit sa anumang sandali ng iyong buhay, maaari ka lamang ''magnasa'' ng isang tiyak na bagay, at ganap na wala nang iba pa." ("''You can do what you will, but in any given moment of your life you can will only one definite thing and absolutely nothing other than that one thing.''") <ref>[[Schopenhauer]], Arthur, ''On the Freedom of the Will'', Oxford: Basil Blackwell {{ISBN|0-631-14552-4}} (sa Ingles)</ref>}} ==== Malayang kalooban bilang "imahinasyong moral" ==== Si Rudolf Steiner, na nakipagtulungan sa paggawa ng ganap na edisyon ng mga akda ni Arthur Schopenhauer,<ref>{{cite web |last=Steiner |first=Rudolf |title=Arthur Schopenhauers sämtliche Werke in zwölf Bänden. Mit Einleitung von Dr. Rudolf Steiner, Stuttgart: Verlag der J.G. Cotta'schen Buchhandlung Nachfolger, o.J. (1894–96) |url=http://www.pitt.edu/~kafka/k_s_bibII.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006113213/http://www.pitt.edu/~kafka/k_s_bibII.html |archive-date=2018-10-06 |access-date=2007-08-02 |language=de}}</ref> ay sumulat ng ''The Philosophy of Freedom'' (''Ang Pilosopiya ng Kalayaan''), na nakatuon sa suliranin ng malayang kalooban. Sa simula, hinati ni Steiner (1861–1925) ang kalayaan sa dalawang aspeto: ''kalayaan sa pag-iisip'' at ''kalayaan sa pagkilos''. Sa gayon, ang mga nasusupil at di-nasusupil na aspeto ng pagpapasya ay nagiging lohikal na magkahiwalay, gaya ng binigyang-diin sa panimula. Ang ganitong paghiwalay ng kalooban mula sa pagkilos ay may napakahabang kasaysayan, na maaaring matunton hanggang sa [[Estoisismo]] at sa mga aral ni Crisipo (279–206 BK), na naghati sa mga panlabas na sanhi bago ang kilos (''external antecedent causes'') at sa panloob na disposisyong tumatanggap ng sanhi (''internal disposition receiving this cause'').<ref name="Chrysippus">{{cite book |author=Keimpe Algra |title=The Cambridge History of Hellenistic Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-25028-3 |page=529 |language=en |chapter=Chapter VI: The Chyrsippean notion of fate: soft determinism |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9lRD6feR3hEC&pg=PA529}}</ref> Pagkatapos ay ipinagtanggol ni Steiner na ang panloob na kalayaan ay nakakamit kapag pinagsama natin ang ating mga pandamang impresyon, na sumasalamin sa panlabas na anyo ng daigdig, sa ating mga kaisipan, na nagbibigay ng pagkakaugnay sa mga impresyong ito at sa gayon ay naghahayag sa atin ng isang mauunawaang daigdig. Bagaman kinikilala niya ang maraming impluwensya sa ating mga pagpili, itinuro niya na hindi nito inaalis ang kalayaan maliban na lamang kung hindi natin ito nakikilala. Pinagtitibay naman ni Steiner na ang panlabas na kalayaan ay natatamo sa pamamagitan ng pagpuno ng ''imahinasyong moral'' sa ating mga gawa. Ang salitang "moral" sa pagkakataong ito ay tumutukoy sa mga kilos na may kusang pagpapasya, samantalang ang tumutukoy ang "imahinasyon" sa kakayahan ng isipan na [[Paglalarawan|magsalarawan]] ng mga kalagayang hindi pa umiiral. Ang dalawang tungkuling ito ay kapwa kinakailangang kondisyon ng kalayaan. Layunin ni Steiner na ipakita na ang dalawang aspeto ng panloob at panlabas na kalayaan ay mahigpit na magkaugnay, at na ang tunay na kalayaan ay nakakamtan lamang kapag pinag-isa ang mga ito.<ref>Steiner, R. (1964). Rudolf Steiner Press, London, 1964, 1970, 1972, 1979, 230 pp., sinalin mula sa ika-12 edisyong Aleman noong 1962 ni Michael Wilson. [http://www.rsarchive.org/Books/GA004/ ((online))] (sa Ingles)</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang pragmatikong kapaki-pakinabang na konsepto ==== Ang mga pananaw ni William James ay may halong pag-aalinlangan. Bagaman naniniwala siya sa malayang kalooban batay sa "[[Etika|etikal]] na dahilan," hindi siya naniniwala na mayroong ebidensiya nito sa siyentipikong batayan, at maging ang kaniyang sariling [[pagmumuni]] ay hindi ito sinusuportahan. Sa huli, pinanindigan niyang ang suliranin ng malayang kalooban ay isang metapisikal na usapin at, dahil dito, hindi ito malulutas ng [[agham]]. Higit pa rito, hindi niya tinanggap ang inkompatibilismo sa anyo nitong binuo ng iba; hindi siya naniwala na ang kawalang-tiyak ng mga kilos ng tao ay isang kinakailangan upang magkaroon ng moral na pananagutan. Sa kaniyang akdang ''Pragmatism'', isinulat niya na "ang likas na damdamin at kapakinabangan ay sapat na mapagkakatiwalaan upang ipagpatuloy ang [[Lipunan|panlipunang]] gawain ng pagpaparusa at pagpupuri," anuman ang mga teoryang metapisikal.<ref name="JW" /> Naniniwala siya na ang indeterminismo ay mahalaga bilang isang "doktrina ng pag-aliw" sapagkat nagbibigay ito ng pananaw na kahit na maaaring masama sa maraming paraan ang daigdig, maaari pa rin itong mapabuti sa pamamagitan ng mga gawa ng indibidwal. Ipinanig niya na ang determinismo ay humahadlang sa meliorismo&nbsp;– ang paniniwalang ang pag-unlad ay isang tunay na konseptong nagdudulot ng pagpapabuti sa daigdig.<ref name="JW">James, W. (1907) ''Pragmatism'' (edisyong 1979). Cambridge, MA: Harvard University Press (sa Ingles)</ref> ==== Malayang kalooban at mga pananaw sa sanhi at bunga ==== Noong 1739, sa kaniyang ''A Treatise of Human Nature'' (''Isang Tratado ng Kalikasang Pantao''), hinarap ni David Hume ang usapin ng malayang kalooban sa pamamagitan ng konsepto ng sanhi at bunga (''causality''). Ayon sa kaniya, ang sanhi at bunga ay isang konseptong pang-isip na ginagamit upang ipaliwanag ang paulit-ulit na ugnayan ng mga pangyayari. Kailangan umanong siyasatin nang mas malalim ang ugnayan sa pagitan ng mga ''bagay na regular na sumusunod'' sa isa't isa (mga paglalarawan ng pagkakaugnay-ugnay sa kalikasan) at ng mga bagay na ''nagdudulot'' ng iba pang bagay (ang mga sanhi o dahilan ng pangyayari).<ref name="Kane">{{cite book |author=Robert Kane |title=The significance of free will |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-512656-3 |edition=Paperback |page=226 |language=en |chapter=Notes to pages 74–81, note 22 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dBlXH3FtwJIC&pg=PA226}}</ref> Ayon kay Hume, ang "pagiging sanhi" (''causation'') ay mahina ang pundasyon: {{quote|"Kapag napagtanto nating ang 'A ay dapat magbunga ng B' ay walang iba kundi ang 'Dahil sa kanilang palagiang pagkakaugnay, tayo ay sikolohikal na natitiyak na susunod si B kay A,' kung gayon ay mayroon tayong napakahinang pananaw ng pangangailangan." ("''Once we realise that 'A must bring about B' is tantamount merely to 'Due to their constant conjunction, we are psychologically certain that B will follow A,' then we are left with a very weak notion of necessity.''") <ref name="Lorkowski">{{cite encyclopedia |title=David Hume: Causation |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=http://www.iep.utm.edu/hume-cau/ |access-date=December 18, 2013 |date=Nobyembre 7, 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113014702/http://www.iep.utm.edu/hume-cau/ |archive-date=Nobyembre 13, 2013 |author=CM Lorkowski |url-status=live}}</ref>}} Ang ganitong pananaw na empirisista ay madalas pinasinungalingan sa pamamagitan ng mga pagtatangka na patunayan ang tinatawag na ''apriority'' ng batas ng sanhi (ibig sabihin, ito ay nauna sa lahat ng karanasan at nakaugat sa pagkakabuo ng nakikitang daigdig), gaya ng: * Ang patunay ni [[Immanuel Kant|Kant]] sa ''Critique of Pure Reason'' (''Kritika ng Dalisay na Katwiran''), na tumutukoy sa panahon at sa pagkakasunud-sunod ng mga sanhi at bunga.<ref>Ipinahayag ni Kant na upang ang buhay ng tao ay hindi maging isang "panaginip" (isang walang-hugis o guni-guning pagsasama-sama ng mga sandali), kailangang masunod sa isang tuntunin ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari, kung ang pangyayaring A ay nauna o kasunod ng B. Ang pagkakaroon ng nakatakdang kaayusan ay nagpapahiwatig ng pag-iral ng ilang kailangang kondisyon at sanhi, o mga sapat na batayan (ang tinatawag na sapat na dahilan ay ang pagsasakto ng lahat ng kailangang kondisyon). Kung walang itinatag na kaugnayang sanhi at bunga, maging sa kamalayan ng paksa o sa panlabas na daigdig, ang pagdaloy ng panahon ay magiging imposible, sapagkat ito ay likas na may direksiyon. Tingnan ang [[wikisource:Critique of Pure Reason/Volume 1/Division 1#B._Second_Analogy._Principle_of_the_Succession_of_Time_According_to_the_Law_of_Causality._All_changes_take_place_according_to_the_law_of_the_connection_of_Cause_and_Effect.|teksto ng patunay online]]</ref> * Ang patunay ni Schopenhauer sa ungkol sa ''Apat na Anyong-Ugat ng Prinsipyo ng Sapat na Dahilan'' (''Ueber die vierfache Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde''), na tumutukoy sa tinatawag na [[Intelektuwalisasyon|intelektuwalidad]] ng mga representasyon — sa ibang salita, sa mga bagay at ''qualia'' na nakikilala ng mga pandama.<ref>Si Schopenhauer, na ipinagpatuloy at pinasimple ang sistema ni Kant, ay nagsabing (batay, bukod sa iba pa, sa mga ilusyon sa paningin at sa "paunang pagproseso") ang talino o maging ang utak ang siyang lumilikha ng imahe ng daigdig mula sa ibang bagay, sa pamamagitan ng ''pagbibigay-kahulugan mula sa mga epekto, halimbawa, mga optikal, tungo sa mga nararapat na sanhi'', gaya ng mga kongkretong pisikal na bagay. Sa kanyang mga akda, ang talino ay mahigpit na kaugnay ng pagkilala at pag-uugnay ng mga sanhi at bunga, na may pagkakahawig sa makabagong pananaw tungkol sa korteks serebral at sa pagbuo ng mga asosasyon. Dahil dito, ipinahiwatig ng pagka-intelektuwal ng lahat ng persepsyon na ang ugnayang sanhi at bunga ay nakaugat sa daigdig, na nauuna at nagbibigay-daan sa karanasan. Tingnan ang [[wikisource:Page:On the Fourfold Root, and On the Will in Nature.djvu/90|teksto ng kanyang patunay online]]</ref> Noong dekada 1780, iminungkahi ni Immanuel Kant na, sa pinakamababa, ang ating mga proseso ng pagpapasiya na may moral na implikasyon ay nasa labas ng saklaw ng pang-araw-araw na sanhi at bunga, at nasa labas ng mga batas na gumagabay sa mga materyal na bagay.<ref name="Hill">{{cite book |author=R Kevin Hill |title=Nietzsche's Critiques: The Kantian Foundations of His Thought |publisher=Clarendon Press |year=2003 |isbn=978-0-19-928552-5 |edition=Paperback |pages=196–201 |language=en |chapter=Chapter 7: The critique of morality: The three pillars of Kantian ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Y1CHkFRdYD4C&pg=PA196}}</ref> {{quote|"May malinaw na pagkakaiba sa pagitan ng mga moral na paghuhusga at ng mga paghuhusga ng katunayan... Ang mga moral na paghuhusga... ay dapat na mga ''a priori'' na paghuhusga." ("''There is a sharp difference between moral judgments and judgments of fact... Moral judgments... must be a priori judgments.''")<ref name="Paton">{{cite book |author=Herbert James Paton |title=The Categorical Imperative: A Study in Kant's Moral Philosophy |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1971 |isbn=978-0-8122-1023-1 |page=20 |language=en |chapter=§2 Moral judgements are ''a priori'' |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8Y7RS1cM9KUC&pg=PA20}}</ref>}} Ipinakilala naman ni Freeman ang tinatawag niyang "ugnayang nagpapabalik ng sanhi at bunga" (''circular causality'') upang "pahintulutan ang ambag ng sariling organisasyon ng dinamika," ang "pagbuo ng mga makroskopikong dinamika ng populasyon na humuhubog sa mga padron ng gawain ng mga indibidwal na kalahok," na maaaring ilapat sa "mga ugnayan sa pagitan ng mga [[neuron]] at mga masang neural... at sa pagitan ng gumaganang hayop at ng kaniyang kapaligiran."<ref name="Freeman">{{cite book |author=Freeman, Walter J. |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor1=Susan Pockett |page=88 |language=en |chapter=Consciousness, intentionality and causality |quote=Circular causality departs so strongly from the classical tenets of necessity, invariance, and precise temporal order that the only reason to call it that is to satisfy the human habitual need for causes.... The very strong appeal of agency to explain events may come from the subjective experience of cause and effect that develops early in human life, before the acquisition of language...the question I raise here is whether brains share this property with other material objects in the world. |editor2=WP Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&pg=PA88}}</ref> Sa pananaw na ito, ang isip at mga tungkuling neurolohikal ay mahigpit na magkaugnay sa isang kalagayan kung saan ang tugon pabalik o ''feedback'' sa pagitan ng mga sama-samang gawain (isip) at ng mga indibiduwal na subsistema (halimbawa, mga neuron at kanilang mga [[sinapse]]) ay magkatuwang na nagtatakda ng kilos ng pareho. ==== Malayang kalooban ayon kay Tomas de Aquino ==== [[Talaksan:Thomas Aquinas by Carlo Crivelli.png|thumb|Ipinahayag ni [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]] na ang tao ay pinamumunuan ng ''intelekto'', ''kalooban'', at ''mga damdamin''.]] Itinuturing ng pilosopong nabuhay noong [[Ika-13 dantaon|ika-13]] [[Ika-13 dantaon|dantaon]] na si [[Tomas ng Aquino|Tomas de Aquino]] na ang mga tao ay paunang naiprograma (sa pamamagitan ng pagiging tao) upang hanapin ang ilang mga layunin, subalit may kakayahang pumili ng iba't ibang daan upang makamit ang mga layuning ito (ang ating Aristoteliko telos). Ang kaniyang pananaw ay iniuugnay kapwa sa kompatibilismo at libertariyanismo.<ref>{{Cite journal |last=Staley |first=Kevin M. |date=2005 |title=Aquinas: Compatibilist or Libertarian |url=http://www.anselm.edu/Documents/Institute%20for%20Saint%20Anselm%20Studies/Abstracts/4.5.3.2h_22Staley.pdf |url-status=dead |journal=The Saint Anselm Journal |language=en |volume=2 |issue=2 |page=74 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221073832/http://www.anselm.edu/Documents/Institute%20for%20Saint%20Anselm%20Studies/Abstracts/4.5.3.2h_22Staley.pdf |archive-date=2015-12-21 |access-date=2015-12-09}}</ref><ref>{{Cite thesis|last=Hartung|first=Christopher|title=Thomas Aquinas on Free Will|access-date=2015-12-09|date=Mayo 2013|publisher=University of Delaware|url=http://udspace.udel.edu/handle/19716/12979|type=Thesis|archive-date=2020-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105020330/http://udspace.udel.edu/handle/19716/12979|url-status=live|language=en}}</ref> Sa pagharap sa mga pagpili, ipinahayag ni Aquino na ang tao ay pinamumunuan ng ''intelekto'', [[Kalooban|''kalooban'']], at ''mga damdamin''. Ang kalooban ay "ang pangunahing tagapagpagalaw ng lahat ng kapangyarihan ng kaluluwa... at ito rin ang mabisa o epektibong sanhi ng pagkilos ng katawan."<ref name="Stump">Matatagpuan ang isang talakayan tungkol sa mga tungkulin ng kalooban, talino, at mga pagnanasa sa mga aral ni Tomas de Aquino kay {{cite book |author=Stump, Eleonore |title=Aquinas, ''Arguments of the philosophers series'' |publisher=Routledge (Psychology Press) |year=2003 |isbn=978-0-415-02960-5 |pages=278 ''ff'' |language=en |chapter=Intellect and will |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1GvL3eKhoM8C&pg=PA278}}</ref> Nahahati ang pagpili sa limang yugto:<ref name="OConnor0">{{cite encyclopedia |title=Free Will |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition) |publisher=The Metaphysics Research Lab Center for the Study of Language and Information, Stanford University |url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |access-date=Setyembre 25, 2012 |date=Oktubre 29, 2010 |editor=Edward N. Zalta |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210314200535/https://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/freewill/ |archive-date=Marso 14, 2021 |quote=Philosophers who distinguish ''freedom of action'' and ''freedom of will'' do so because our success in carrying out our ends depends in part on factors wholly beyond our control. Furthermore, there are always external constraints on the range of options we can meaningfully try to undertake. As the presence or absence of these conditions and constraints are not (usually) our responsibility, it is plausible that the central loci of our responsibility are our choices, or "willings". |author=Timothy O'Connor |url-status=live}}</ref> # pagninilay ng intelekto kung kanais-nais ang isang layunin, # pagninilay ng intelekto sa mga paraan upang makamit ang layunin, # ang kalooban ay nagkakaroon ng hangaring tuparin ang layunin, # magkasamang pinagpapasiyahan ng kalooban at intelekto ang pagpili ng paraan, at # ang kalooban ay pumipili ng pagsasakatuparan. Papasok ang malayang kalooban sa ganitong paraan: ito ay isang kapangyarihang nauukol sa pagnanasa (''appetitive power''), na hindi kapangyarihang pangkaisipan ng intelekto (ang salitang "pagnanasa" sa depinisyon ni Aquino ay "sumasaklaw sa lahat ng anyo ng panloob na paghilig").<ref>{{cite web |date=1907 |title=Catholic Encyclopedia: Appetite |url=http://www.newadvent.org/cathen/01656a.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020120819/http://www.newadvent.org/cathen/01656a.htm |archive-date=2012-10-20 |access-date=2012-08-13 |publisher=Newadvent.org |language=en}}</ref> Ipinahayag niya na ang paghatol ay "nagwawakas at nagtatapos sa pagpapayo. Ang pagpapayo ay nagwawakas, una, sa paghatol ng katuwiran; ikalawa, sa pagtanggap ng pagnanasa [na siyang malayang kalooban]."<ref>{{cite web |title=Summa Theologica: Free-will (Prima Pars, Q. 83) |url=http://www.newadvent.org/summa/1083.htm |access-date=2012-08-13 |publisher=Newadvent.org |language=en}}</ref> Isang kompatibilistang interpretasyon sa pananaw ni Aquino ay ipinagtatanggol sa ganitong paraan: "Ang malayang kalooban ay sanhi ng sarili nitong pagkilos, sapagkat sa pamamagitan ng kaniyang malayang kalooban ay ginagalaw ng tao ang sarili upang kumilos. Subalit hindi kailangang ang isang bagay na malaya ay siya ring unang sanhi ng sarili nito, gaya ng hindi kailangang ang isang sanhi ng iba ay siyang unang sanhi. Samakatuwid, ang Diyos ang unang sanhi, na siyang gumagalaw sa mga sanhi maging yaong likas at kusang-loob. At kung paanong sa paggabay Niya sa mga likas na sanhi ay hindi Niya hinahadlangan ang pagiging likas ng kanilang mga kilos, gayon din, sa paggabay Niya sa mga kusang-loob na sanhi ay hindi Niya inaalis ang pagiging kusang-loob ng kanilang mga kilos. Sa halip, Siya mismo ang sanhi ng bagay na ito sa kanila, sapagkat Siya ay kumikilos sa bawat nilalang ayon sa likas nitong kalikasan."<ref>Thomas Aquinas, ''Summa Theologiae'', Q83 A1. (sa [[Wikang Latin|Latin]])</ref><ref>Ang karagdagang talakayan tungkol sa teoryang ito ng pagiging magkatugma (''compatibilism'') ay matatagpuan sa ''Summa contra gentiles'' ni Tomas de Aquino, Aklat III hinggil sa ''Providence'', kabanata 88–91 (260–267), kung saan ipinapalagay na ang lahat ng bagay ay may sanhi, at muli't muling tinutukoy nang detalyado pati na rin ang bawat indibiduwal na pagpili ng tao, atbp., maging sa pamamagitan ng pagtutol sa mga kabaligtarang pananaw. [http://dhspriory.org/thomas/ContraGentiles3b.htm#88 Narito ang teksto ng ''Summa'' online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123185058/http://dhspriory.org/thomas/ContraGentiles3b.htm#88|date=2017-11-23}} Upang maiwasan, kahit sa kaisipan man lamang, ang ganap na pag-alis sa tao ng anumang pananagutan, kanyang binanggit ang ''contingency'' o pagkakataon ng lahat ng nagaganap, ibig sabihin, ang kawalan ng tuwirang pangangailangan mula sa Diyos pagdating sa isang tiyak na (''"contingent''") gawa. Ang isang karaniwang pagpili ay hindi itinalaga nang hiwalay upang maging ganoon ng Diyos; sinabi ni Santo Tomas na ang pagpili ay hindi kinakailangan, subalit sa katunayan ay nangangahulugan iyon na ito ay ''tuwirang'' kaugnay ng Diyos at ng batas ng kalikasan (bilang isang natatanging pangyayari na maaaring hindi naganap sa ibang mga kalagayan), at ''kinakailangan'' naman kaugnay ng tuwirang naunang sanhi nito sa kalooban at talino. (Ang pagkakataon o nagkataong pangyayari ay maging sa kasalukuyang teorya ng kaguluhan [''chaos''] ay nakikita bilang isang bagay na likas na maunawaan, kung saan maaaring ipakita na ang mga lalong umuunlad na produkto sa ebolusyon ng isang uniberso o, sa mas payak na halimbawa, ng isang awtomasyon, ay magulo o hindi matiyak [''chaotic''] kaugnay ng mga prinsipyo nito.)</ref> ==== Malayang kalooban bilang isang seudo-problema ==== Sa kasaysayan, karamihan sa mga pampilosopiya na pagsisikap upang lutasin ang suliranin ay nakatuon sa masusing pagsusuri ng mga kahulugan at kalabuan ng mga salitang tinutukoy ng "malaya," "kalayaan," "kalooban," "pagpili," at iba pa. Ang paglalagom sa "malayang kalooban" ay madalas umiinog sa kahulugan ng mga katagang tulad ng "kakayahang kumilos nang iba" o "ibang mga posibilidad." Ang pagbibigay-diin sa mga salita ay nag-udyok sa ilang pilosopo na sabihing ang suliranin ay sa salita lamang at kaya isang seudo-problema.<ref name="Deery">{{cite book |author1=Paul Russell |title=The Philosophy of Free Will: Essential Readings from the Contemporary Debates |author2=Oisin Deery |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-973339-2 |page=5 |language=en |chapter=I. The free will problem – real or illusory |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CLyi7nmzr28C&pg=PA5}}</ref> Bilang tugon, ipinunto naman ng iba ang kasalimuotan ng proseso ng pagpapasiya at ang kahalagahan ng mga maliliit na pagkakaiba sa mga terminolohiya.<ref>{{cite journal |last1=May |first1=Joshua |date=Marso 6, 2014 |title=On the very concept of free will |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11229-014-0426-1 |journal=Synthese |language=en |volume=191 |issue=12 |pages=2849–2866 |doi=10.1007/s11229-014-0426-1 |access-date=Hulyo 3, 2025}}</ref> == Pamamaraang maagham == === Pisikang kuwantum === Ang makabagong [[agham]] ay pinaghalong mga deterministiko at istokastikong teorya.<ref>{{Cite book |last1=Boniolo |first1=G. |title=Filosofia della Scienza |last2=Vidali |first2=P. |publisher=Mondadori |year=1999 |isbn=88-424-9359-7 |location=Milan |language=en}}</ref> Sa ngayon, hindi pa kayang sagutin ng mga umiiral na teoryang pisikal kung totoo ngang deterministiko ang mundo, sapagkat malayo pa ito sa tinatawag na teorya ng lahat ng bagay at bukas pa sa iba't ibang pagpapakahulugan.<ref name="stanfordcausaldeterminism">{{cite encyclopedia |title=Causal Determinism |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=http://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |access-date=2008-11-01 |last=Hoefer |first=Carl |date=2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509131853/http://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ |archive-date=2008-05-09 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Vedral |first=Vlatko |date=2006-11-18 |title=Is the Universe Deterministic? |url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_november-18-24-2006_192_2578/page/52 |journal=New Scientist |language=en |volume=192 |issue=2578 |pages=52–55 |doi=10.1016/S0262-4079(06)61122-6 |quote=Physics is simply unable to resolve the question of free will, although, if anything, it probably leans towards determinism.}}</ref> Kung ipagpapalagay na tama ang isang hindi deterministikong pagbasa ng [[Mekanikang quantum|mekanikang kuwantum]], maaari pa ring tutulan na ang ganitong kawalang-determinismo ay, sa praktikal na pananaw, nakapaloob lamang sa mikroskopikong mga penomenon.<ref>{{cite web |author=Honderich, E. |title=Determinism as True, Compatibilism and Incompatibilism as Both False, and the Real Problem |url=http://www.ucl.ac.uk/~uctytho/dfwVariousHonderichKanebook.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123002505/http://ucl.ac.uk/~uctytho/dfwVariousHonderichKanebook.htm |archive-date=2009-01-23 |access-date=2010-11-21 |publisher=Ucl.ac.uk |language=en}}</ref> Isang mas mahalagang tanong kung pinahihintulutan ba ng kawalang-determinismo ng mekanikang kuwantum ang tradisyonal na ideya ng malayang kalooban (na nakabatay sa persepsiyon ng pagkakaroon nito). Kung ang kilos ng isang tao ay bunga lamang ng ganap na sapalarang kuwantum (''quantum randomness''), walang impluwensiya ang mga prosesong mental, gaya ng bolisyon o kusang-pasiya, sa mga [[Probabilistiko|probabilistikong]] kinalabasan.<ref name="RKane1" /> Ayon sa maraming pagpapakahulugan, ang kawalang-determinismo ay nagbibigay-daan sa pag-iral ng malayang kalooban,<ref>{{Cite web |title=The Quantum Physics of Free Will |url=https://www.scientificamerican.com/article/quantum-physics-free-will/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527203507/https://www.scientificamerican.com/article/quantum-physics-free-will/ |archive-date=2023-05-27 |access-date=2018-04-14 |website=Scientific American |language=en}}</ref> samantalang ang iba naman ay nagsasabing kabaligtaran nito (sapagkat ang kilos ay hindi kontrolado ng pisikal na nilalang na nag-aangkin ng nasabing kalayaan).<ref>{{cite web |date=25 August 2000 |title=Infidels. "Metaphysical Freedom" |url=http://www.infidels.org/library/modern/features/2000/lujan1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110225026/http://www.infidels.org/library/modern/features/2000/lujan1.html |archive-date=2009-01-10 |access-date=2010-11-21 |publisher=Infidels.org |language=en}}</ref> === Henetika === Gaya ng mga [[Pisika|pisiko]], madalas ding tinatalakay ng mga [[biyologo]] ang mga tanong na may kinalaman sa malayang kalooban. Isa sa mga pinakainit na pagtatalo sa biyolohiya ay ang "kalikasan laban sa paghubog" (''nature versus nurture''), na tumatalakay sa kaukulang bigat ng [[henetika]] at biyolohiya kumpara sa [[kultura]] at kapaligiran sa paghubog ng [[ugali]] ng tao.<ref name="Pin">{{Cite book |last=Pinel |first=P.J. |title=Biopsychology |url=https://archive.org/details/biopsychology0000pine_w3x8 |publisher=Prentice Hall Inc. |year=1990 |isbn=88-15-07174-1 |language=en}}</ref> Ayon sa pananaw ng maraming [[Pananaliksik|mananaliksik]], maaaring ipaliwanag ang maraming asal ng tao sa pamamagitan ng kanyang utak, mga [[Hene (biyolohiya)|hene]], at kasaysayang [[Ebolusyon|ebolusyonaryo]].<ref>{{Cite book |last1=DeFries |first1=J.C. |title=Behavioral Genetics |last2=McGuffin |first2=P. |last3=McClearn |first3=G.E. |last4=Plomin |first4=R. |publisher=W.H. Freeman and Company |year=2000 |edition=4th |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Morris |first=D. |title=The Naked Ape |url=https://archive.org/details/bwb_S0-EKX-007 |publisher=McGraw-Hill |year=1967 |isbn=0-385-33430-3 |location=New York |language=en}}</ref><ref name="Dawk">{{Cite book |last=Dawkins |first=R. |title=The Selfish Gene |publisher=Oxford University Press |year=1976 |isbn=88-04-39318-1 |location=Oxford |language=en}}</ref> Nagbubunsod naman ang ganitong pananaw ng pangamba na baka hindi na maging makatuwiran ang pananagutan ng tao sa kanyang mga gawa. Ayon kay Steven Pinker, maling akala ang pangamba sa determinismo sa konteksto ng "henetika" at "ebolusyon"; ito raw ay isang pagkakalito ng ''pagpapaliwanag'' sa ''pagpapawalang-sala''. Hindi kailangan na ang asal ay walang sanhi upang magkaroon ng pananagutan, basta't tumutugon ito sa papuri at sisi.<ref name="Pink">{{Cite book |last=Pinker |first=S. |title=The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature' |url=https://archive.org/details/blankslatemodern0000pink_a0y0 |publisher=Penguin |year=2002 |isbn=0-14-200334-4 |location=London |page=[https://archive.org/details/blankslatemodern0000pink_a0y0/page/179 179] |language=en}}</ref> Bukod dito, hindi rin tiyak na ang determinasyong pangkapaligiran ay mas kaunti ang banta sa malayang kalooban kaysa sa determinasyong henetiko.<ref name="Lew">{{Cite book |last=Lewontin |first=R. |title=It Ain't Necessarily So: The Dream of the Human Genome and other Illusions |publisher=NYREV Inc. |year=2000 |isbn=88-420-6418-1 |location=New York |language=en}}</ref> === Neurosiyensiya at neuropilosopiya === Naging posible na ngayon ang pag-aral sa buhay na utak, at nagagawa na ng mga mananaliksik na obserbahan mismo ang proseso ng pagpapasya nito. Isang makasaysayang eksperimento sa larangang ito ang isinagawa ni Benjamin Libet noong dekada 1980, kung saan hiniling niya sa bawat kalahok na pumili ng isang walang-piling sandali upang igalaw ang kanilang pulso habang sinusukat niya ang kaukulang aktibidad sa kanilang utak; partikular ang pagbuo ng elektrikal na senyas na tinatawag na potensyal ng kahandaan (''Bereitschaftspotential'' sa [[Wikang Aleman|Aleman]]), na unang natuklasan nina Kornhuber at Deecke noong 1965.<ref>Kornhuber & Deecke, 1965. Hirnpotentialänderungen bei Willkürbewegungen und passiven Bewegungen des Menschen: Bereitschaftspotential und reafferente Potentiale. Pflügers Arch 284: 1–17. (sa Aleman)</ref> Bagaman alam na noon pa na ang potensyal ng kahandaan ay karaniwang nauuna sa aktwal na kilos, tinanong ni Libet kung maaari itong maitala bago pa man maramdaman ng kalahok ang malay na intensiyon na gumalaw. Upang matukoy kung kailan nila naramdaman ang intensiyon, pinapanood niya sila sa [[orasan]]; matapos gumalaw, isinasabi ng kalahok kung anong oras nila unang naramdaman ang intensiyon. Tinawag itong oras na W ni Libet.<ref name="LGW">{{cite journal |last1=Libet |first1=Benjamin |last2=Gleason |first2=Curtis A. |last3=Wright |first3=Elwood W. |last4=Pearl |first4=Dennis K. |year=1983 |title=Time of Conscious Intention to Act in Relation to Onset of Cerebral Activity (Readiness-Potential) |journal=Brain |language=en |volume=106 |issue=3 |pages=623–42 |doi=10.1093/brain/106.3.623 |pmid=6640273}}</ref> Natuklasan ni Libet na ang ''walang-malay'' na aktibidad ng utak na nauugnay sa potensyal ng kahandaan ay nagsisimula mga kalahating [[segundo]] bago pa man magkaroon ng kamalayan ang tao sa intensiyon niyang gumalaw.<ref name="LGW" /><ref>{{cite journal |last1=Libet |first1=B. |year=1985 |title=Unconscious cerebral initiative and the role of conscious will in voluntary action |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_1985-12_8_4/page/528 |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=8 |issue=4 |pages=529–66 |doi=10.1017/S0140525X00044903 |s2cid=6965339}}</ref> Ipinapakita ng mga pag-aaral na ito tungkol sa ugnayan ng oras sa pagitan ng mga kilos at ng malay na desisyon ang papel ng utak sa pag-unawa sa malayang kalooban. Lumalabas na ang pagpapahayag ng kalahok ng intensiyong gumalaw ay nangyayari lamang ''matapos'' simulan ng utak ang aksyon, na nagdudulot sa ilan ng paniniwalang ang desisyon ay nagaganap sa walang-malay na bahagi ng utak bago pa ang malay na pagnanais. Para sa ilan, nangangahulugan ito na ang malayang kalooban ay ilusyon lamang. Ang una sa mga eksperimento ay nag-ulat na nakapagtala ng aktibidad ang utak na may kaugnayan sa pagkilos ng mga 0.2 segundo bago magsimula ang aktuwal na galaw.<ref name="Libet">{{cite journal |author=Benjamin Libet |display-authors=etal |year=1983 |title=Time of conscious intention to act in relation to onset of cerebral activity (readiness-potential) |url=http://trans-techresearch.net/wp-content/uploads/2012/02/Brain-1983-LIBET.pdf |url-status=dead |journal=Brain |language=en |volume=106 |issue=3 |pages=623–42 |doi=10.1093/brain/106.3.623 |pmid=6640273 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526054605/http://trans-techresearch.net/wp-content/uploads/2012/02/Brain-1983-LIBET.pdf |archive-date=2013-05-26}}</ref> Gayunman, natuklasan din ng mga may-akda na ang kamalayan sa pagkilos ay ''nauuna'' sa aktibidad ng kalamnan na nagsasagawa ng galaw; ang buong prosesong nagreresulta sa pagkilos ay binubuo ng higit pang mga hakbang kaysa sa simpleng pagsisimula lamang ng aktibidad ng utak. Tila masalimuot ang implikasyon ng mga resultang ito sa mga konsepto ng malayang kalooban.<ref name="Strother">{{cite journal |author1=Lars Strother |author2=Sukhvinder Singh Obhi |year=2009 |title=The conscious experience of action and intention |url=http://publish.uwo.ca/~lstroth/StrotherObhi_EBR_2009.pdf |url-status=dead |journal=Exp Brain Res |language=en |volume=198 |issue=4 |pages=535–39 |doi=10.1007/s00221-009-1946-7 |pmid=19641911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217013640/http://publish.uwo.ca/~lstroth/StrotherObhi_EBR_2009.pdf |archive-date=2014-12-17 |s2cid=43567513}}</ref><ref name="Rosenbaum">Maikling talakayan tungkol sa mga posibleng pagpapakahulugan sa mga resultang ito ay matatagpuan kay {{cite book |author=David A. Rosenbaum |url=https://books.google.com/books?id=MsFmds_ACBwC&pg=PA86 |title=Human Motor Control |publisher=Academic Press |year=2009 |isbn=978-0-12-374226-1 |edition=2 |page=86 |language=en}}</ref> May ilan ding nagsasabing masyadong makitid ang paglalagay ng isyu ng malayang kalooban sa konteksto ng kontrol ng galaw (''motor control''),<ref>{{Cite journal |last=Lavazza |first=Andrea |date=2016 |title=Free Will and Neuroscience: From Explaining Freedom Away to New Ways of Operationalizing and Measuring It |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4887467/ |journal=Frontiers in Human Neuroscience |language=en |volume=10 |pages=262 |doi=10.3389/fnhum.2016.00262 |issn=1662-5161 |pmc=4887467 |pmid=27313524}}</ref> dahil ang mga kilos-galaw ay nagaganap sa napakaikling panahon at kadalasang hindi namamalayan. Ayon sa kanila, "ang malayang kalooban ay hindi maaaring ipaloob sa pagitan ng 150–350 millisegundo; ito ay pangmatagalang kababalaghan",<ref name="Gallagher">{{cite book |author=Gallagher, Shaun |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor=Susan Pockett |pages=119–21 |language=en |chapter=Chapter 6: Where's the action? Epiphenomenalism and the problem of free will |editor2=William P. Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&pg=PA119}}</ref> at isang mas mataas na antas ng aktibidad na hindi lubos na maipapaliwanag sa pamamagitan lamang ng neural o aktibidad [[Pangkalamnang sistema|pangkalamnan]]. Patuloy pa ring pinagtatalunan kung ano talaga ang ipinahihiwatig ng mga eksperimento sa oras hinggil sa malayang kalooban. Ilan sa mga sumunod na pag-aaral ay nagtangkang: * patunayan ang mga orihinal na natuklasan ni Libet, * ipakita na maging ang pag-bawi o pagsansala sa isang kilos ("''veto''") ay maaaring magsimula sa walang-malay na antas, * ipaliwanag ang mga estruktura ng utak na kasangkot, at * bumuo ng mga modelo na naglilinaw sa ugnayan ng malay na intensiyon at aktwal na pagkilos. Bagaman ginagamit ang mga resulta ni Libet<ref>{{Cite book |last=Wegner |first=D. |title=The Illusion of Conscious Will |url=https://archive.org/details/illusionofconsci0000wegn |publisher=MIT Press |year=2002 |location=Cambridge, MA |language=en}}</ref> upang suportahan ang epipenomenalismo, naniniwala siya na may "pagbeto ng may malay" pa rin ang mga tao dahil hindi lahat ng potensyal ng kahandaan ay humahantong sa pagkilos. Sa ''Freedom Evolves'', tinutulan ni Daniel Dennett ang konklusyong "walang malayang kalooban," sapagkat ito ay nakabatay sa mga maling palagay tungkol sa lokasyon ng kamalayan at sa interpretasyon ng mga resulta ni Libet. Ipinunto naman nina Kornhuber at Deecke na ang kawalan ng malay na kalooban sa unang bahagi ng potensyal ng kahandaan (tinatawag na BP1) ay hindi nangangahulugang hindi umiiral ang malayang kalooban, sapagkat maging ang mga walang-malay na hangarin ay maaaring malaya at hindi deterministiko. Ayon sa kanila, taglay ng tao ang kamag-anak na kalayaan, isang kalayaang maaaring tumaas o bumaba depende sa mga sinasadyang pagpili na kinasasangkutan ng parehong malay at walang-malay (panensepalikong) na proseso.<ref>Kornhuber & Deecke, 2012. ''The will and its brain – an appraisal of reasoned free will''. University Press of America, Lanham, MD, {{ISBN|978-0-7618-5862-1}}. (sa Ingles)</ref> May ilan namang nagsasabing ang mga datos tulad ng potensyal ng kahandaan ay nagpapahina mismo sa epipenomenalismo, dahil nakasalalay ang mga eksperimento sa kakayahan ng kalahok na may malay na iulat kung kailan nangyari ang isang karanasang pangkamalayan, isang kakayahang tila salungat sa pananaw ni Thomas Huxley, na nagsabing ang kamalayan ay "lubusang walang kapangyarihan… gaya ng sipol ng [[singaw]] ng [[tren]] na walang impluwensya sa galaw ng [[makina]] nito."<ref name="Flanagan1992">{{cite book |last=Flanagan |first=O.J. |url=https://books.google.com/books?id=yFOqQgAACAAJ |title=Consciousness Reconsidered |publisher=MIT Press |year=1992 |isbn=978-0-262-56077-1 |series=Bradford Books |page=131 |language=en |lccn=lc92010057}}</ref> Tinuligsa rin nina Adrian G. Guggisberg at Annaïs Mottaz ang mga naturang konklusyon.<ref>{{cite journal |last1=Guggisberg |first1=AG |last2=Mottaz |first2=A |year=2013 |title=Timing and awareness of movement decisions: does consciousness really come too late? |journal=Front Hum Neurosci |language=en |volume=7 |pages=385 |doi=10.3389/fnhum.2013.00385 |pmc=3746176 |pmid=23966921 |doi-access=free}}</ref> Ipinakita ng isang pag-aaral nina Aaron Schurger at mga kasamahan (sa ''Proceedings of the National Academy of Sciences'')<ref>{{cite journal |last1=Schurger |first1=Aaron |last2=Sitt |first2=Jacobo D. |last3=Dehaene |first3=Stanislas |date=16 Oktubre 2012 |title=An accumulator model for spontaneous neural activity prior to self-initiated movement |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-10-16_109_42/page/16776 |journal=PNAS |language=en |volume=109 |issue=42 |pages=16776–77 |bibcode=2012PNAS..109E2904S |doi=10.1073/pnas.1210467109 |pmc=3479453 |pmid=22869750 |doi-access=free}}</ref> na maaaring mali ang mga palagay tungkol sa sanhi ng potensyal ng kahandaan at ng tinatawag na ''pre-movement buildup'' o pag-ipon bago ang paggalaw ng aktibidad neural, kaya, nagdudulot ito ng pagdududa sa mga interpretasyon ng mga pag-aaral nina Libet<ref name="LGW" /> at Fried.<ref name="Fried">{{cite journal |last1=Fried |first1=Itzhak |last2=Mukamel |first2=Roy |last3=Kreiman |first3=Gabriel |year=2011 |title=Internally Generated Preactivation of Single Neurons in Human Medial Frontal Cortex Predicts Volition |journal=Neuron |language=en |volume=69 |issue=3 |pages=548–62 |doi=10.1016/j.neuron.2010.11.045 |pmc=3052770 |pmid=21315264}}</ref> Samantala, natuklasan din sa ibang pag-aaral na kapag sinadya ang mga desisyon, hindi lumilitaw ang mga maagang palatandaan ng pagpili na karaniwang nakikita sa mga arbitraryo o hindi-sinadyang desisyon.<ref>{{Cite journal |last1=Maoz |first1=Uri |last2=Yaffe |first2=Gideon |last3=Koch |first3=Christof |last4=Mudrik |first4=Liad |date=2019-02-28 |title=Neural precursors of decisions that matter—an ERP study of deliberate and arbitrary choice |journal=eLife |language=en |volume=8 |doi=10.7554/elife.39787 |pmc=6809608 |pmid=31642807 |doi-access=free |article-number=e39787}}</ref> Halimbawa, ang mga taong may sindromeng Tourette at mga kaugnay na sindrome ng tik (o ''tics'') ay gumagawa ng mga kilos at pagbigkas na hindi nila sinasadya (tinatawag na tik), kahit na mas gusto nilang huwag gawin iyon lalo na kung hindi ito naaangkop sa lipunan. Ang mga tik ay inilalarawan bilang bahagyang boluntaryo o ''di-boluntaryo'',<ref name="TSADef">Tourette Syndrome Association. [https://web.archive.org/web/20050322170245/http://www.tsa-usa.org/research/definitions.html Definitions and Classification of Tic Disorders.]. Nakuha noong 19 Agosto 2006. (sa Ingles)</ref> sapagkat hindi sila ganap na ''hindi sinasadya'': madalas silang maranasan bilang isang ''kusang'' tugon sa isang hindi kanais-nais na pakiramdam o paunang pagnanasa. Ang mga tik ay itinuturing na hindi mapigilan at sa bandang huli ay kailangang mailabas.<ref name="TSADef" /> Minsan, nagagawang pigilan ng mga taong may sindromeng Tourette ang kanilang mga tik sa maikling panahon, subalit madalas itong nauuwi sa mas malakas na pagbugso ng mga tik pagkatapos. Ang kontrol na naipapatupad (mula sa ilang segundo hanggang ilang oras) ay maaaring pansamantala lamang at nagdudulot ng mas matindi pang pagpapakita ng tik sa bandang huli.<ref name="Zinner">{{cite journal |last1=Zinner |first1=S.H. |year=2000 |title=Tourette disorder |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics-in-review_2000-11_21_11/page/372 |journal=Pediatrics in Review |language=en |volume=21 |issue=11 |pages=372–83 |doi=10.1542/pir.21-11-372 |pmid=11077021 |s2cid=7774922}}</ref> Sa sindrome ng banyagang kamay (''alien hand syndrome''), ang apektadong bahagi ng katawan ng tao ay gumagawa ng mga kilos na hindi sinasadya at wala sa kalooban ng tao. Ipinapakita ng apektadong kamay o bahagi ng katawan na tila mayroon itong "sariling kagustuhan." Ang pakiramdam ng pagkilos sa sariling kagustuhan (''sense of agency'') ay hindi sabay na lumilitaw sa aktuwal na pagkilos, kahit na nananatili pa rin ang pakiramdam ng pag-aari (''sense of ownership'') sa bahagi ng katawan. Ang penomenong ito ay kaugnay ng kapansanan sa paunang motor na mekanismo (''premotor mechanism'') na makikita sa pamamagitan ng potensyal ng kahandaan, isang senyas na maaaring masukat sa anit ilang daang milisegundo bago maganap ang isang kusang pagkilos. Sa pamamagitan ng pagpapaandar na ''functional magnetic resonance imaging'' o fMRI na may espesyal na pagsusuri sa dimensyong temporal ng ugnayang utak (''cortical network'') na kaugnay ng kusang pagkilos sa tao, natuklasan ang isang sunod-sunod na proseso ng pag-aktibo mula sa unahan patungong likuran: nagsisimula ito sa karagdagang bahagi ng motor sa loob ng [[Harapang lobo|harap na umbok]] (''frontal lobe''), nagpapatuloy sa pangunahing bahagi ng motor (''primary motor cortex''), at pagkatapos ay sa paryetal na umbok (''parietal cortex'').<ref name="Kayser">{{cite journal |last1=Kayser |first1=A.S. |last2=Sun |first2=F.T. |last3=D'Esposito |first3=M. |year=2009 |title=A comparison of Granger causality and coherency in fMRI-based analysis of the motor system |journal=Human Brain Mapping |language=en |volume=30 |issue=11 |pages=3475–94 |doi=10.1002/hbm.20771 |pmc=2767459 |pmid=19387980}}</ref> Dahil dito, lumilitaw na ang pakiramdam ng pagkilos sa sariling kagustuhan ay karaniwang umuusbong kasabay ng maayos na pagkakasunod ng pag-aktibo ng mga bahaging ito, kabilang ang mga kaugnay na paunang motor na korteks (''premotor association cortices'') at ang pangunahing korteks ng motor. Partikular, ang karagdagang kompleks ng motor (''supplementary motor complex'') sa loob ng harap na umbok ay tila umaaktibo bago pa ang pangunahing korteks ng motor, marahil bilang bahagi ng paghahandang proseso bago ang pagkilos. Sa isang kamakailang pag-aaral gamit ang fMRI, natuklasang ang mga banyagang pagkilos (''alien movements'') ay may kaugnayan sa halos hiwalay na pag-aktibo ng pangunahing korteks ng motor na nasa kabaligtarang bahagi ng utak ng banyagang kamay, samantalang ang mga kusang pagkilos ng parehong bahagi ng katawan ay nagpapakita ng likas na pag-aktibo ng korteks ng kaugnay na motor na kasangkot sa paunang proseso ng motor (''premotor process'').<ref name="Assal">{{cite journal |last1=Assal |first1=F. |last2=Schwartz |first2=S. |last3=Vuilleumier |first3=P. |year=2007 |title=Moving with or without will: Functional neural correlates of alien hand syndrome |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-neurology_2007-09_62_3/page/300 |journal=Annals of Neurology |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=301–06 |doi=10.1002/ana.21173 |pmid=17638304 |s2cid=14180577}}</ref> Ayon sa klinikal na depinisyon, ang sindrome ng banyagang kamay ay nangangahulugang "ang pakiramdam na ang isang bahagi ng katawan ay banyaga o ''may sarili nitong kagustuhan'', kasabay ng nakikitang di-boluntaryong paggalaw" (mula sa orihinal na diin).<ref name="Doody">{{cite journal |last1=Doody |first1=RS |last2=Jankovic |first2=J. |year=1992 |title=The alien hand and related signs |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1992-09_55_9/page/806 |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |language=en |volume=55 |issue=9 |pages=806–10 |doi=10.1136/jnnp.55.9.806 |pmc=1015106 |pmid=1402972}}</ref> Madalas na nagaganap ang sindromang ito dahil sa pinsala sa kalabigkisan ng katawan (''corpus callosum''), alinman sa pagkakaputol nito bilang lunas sa matinding [[epilepsiya]] o dahil sa atake sa utak (''[[stroke]]''). Ayon sa karaniwang paliwanag sa neurolohiya, ang sinasabing "kagustuhan" na nararanasan ng nagsasalitang kaliwang hemispero ay hindi tumutugma sa mga kilos na isinasagawa ng hindi nagsasalitang kanang hemispero, kaya nagpapahiwatig ito na maaaring may kanya-kanyang pakiramdam ng kagustuhan ang dalawang hemispero ng utak.<ref name="Scepkowski">{{cite journal |last1=Scepkowski |first1=L.A. |last2=Cronin-Golomb |first2=A. |year=2003 |title=The alien hand: cases, categorizations, and anatomical correlates |journal=Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews |language=en |volume=2 |issue=4 |pages=261–77 |doi=10.1177/1534582303260119 |pmid=15006289}}</ref><ref name="Bundick">{{cite journal |last1=Bundick |first1=T. |last2=Spinella |first2=M. |year=2000 |title=Subjective experience, involuntary movement, and posterior alien hand syndrome |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_2000-01_68_1/page/83 |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |language=en |volume=68 |issue=1 |pages=83–85 |doi=10.1136/jnnp.68.1.83 |pmc=1760620 |pmid=10601408}}</ref> Bukod dito, isa sa pinakamahalagang (unang-antas) sintomas ng [[iskisoprenya]] ay ang maling akala ng pasyente na siya ay kontrolado ng isang panlabas na puwersa.<ref name="Schneider">{{Cite book |last=Schneider |first=K. |title=Clinical Psychopathology |url=https://archive.org/details/clinicalpsychopa0000schn |publisher=Grune and Stratton |year=1959 |location=New York |language=en}}</ref> Minsan, sinasabi ng mga taong may iskisoprenya na bagaman sila ay kumikilos sa mundo, hindi nila matandaan na sinimulan nila ang mga partikular na kilos na iyon. Inihahambing ito minsan sa pagiging parang robot na pinapatakbo ng iba. Bagaman hindi pa malinaw ang eksaktong mekanismo ng iskisoprenya, isang tanyag na [[palaisipan]] ang nagsasabing nagkakaroon ng pagkasira sa mga sistema ng utak na nagtatambal ng mga utos ng pagkilos (''motor commands'') at ng tugong natatanggap mula sa katawan (''feedback''), na tinatawag na sariling pakiramdam ng galaw (''proprioception''), na nagreresulta sa mga [[halusinasyon]] at maling akala ng pagkakaroon ng kontrol mula sa labas.<ref name="frith">{{cite journal |last1=Frith |first1=CD |last2=Blakemore |first2=S |last3=Wolpert |first3=DM |year=2000 |title=Explaining the symptoms of schizophrenia: abnormalities in the awareness of action |url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_2000-03_31_2-3/page/357 |journal=Brain Research. Brain Research Reviews |language=en |volume=31 |issue=2–3 |pages=357–63 |doi=10.1016/S0165-0173(99)00052-1 |pmid=10719163 |s2cid=206021496}}</ref> === Sikolohiyang eksperimental === Ang mga ambag ng sikolohiyang eksperimental sa pagtalakay ng malayang kalooban ay pangunahing nagmula sa gawa ng sikolohistang panlipunan na si Daniel Wegner hinggil sa may malay na kalooban (''conscious will''). Sa kanyang aklat na ''The Illusion of Conscious Will'',<ref name=":0">{{Cite book |last=Wegener |first=Daniel Merton |url=https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf |title=The Illusion of Conscious Will |publisher=MIT Press |year=2002 |isbn=978-0-262-23222-7 |language=en |access-date=2018-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212162904/https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf |archive-date=2018-12-12 |url-status=dead}}</ref> buod ni Wegner ang mga karanasang maka-empirikal na, ayon sa kanya, ay sumusuporta sa pananaw na ang pakiramdam ng tao na siyang kumokontrol na may malay sa kanyang mga kilos ay isang ilusyon lamang. Ipinapakita rin ni Wegner na maaaring baguhin (o manipulahin) ang persepsyon ng tao hinggil sa pagkakaroon ng may malay na pagkontrol. Napansin ni Wegner na karaniwang ipinapalagay ng tao na ang isang pangyayari ay sanhi ng isa pang pangyayari kapag natutugunan ang dalawang kundisyon: # Ang unang pangyayari ay kaagad na sinusundan ng ikalawang pangyayari, at # Ang unang pangyayari ay ayon o tugma sa pagiging sanhi ng ikalawang pangyayari. Halimbawa, kung makarinig ang isang tao ng pagsabog at makakita siya ng puno na bumagsak, ipagpapalagay niyang ang pagsabog ang dahilan ng pagbagsak ng puno. Subalit kung naganap ang pagsabog pagkatapos bumagsak ang puno (hindi natugunan ang unang kundisyon), o kung sa halip na pagsabog ay [[tunog]] ng [[telepono]] ang narinig (hindi natugunan ang ikalawa), hindi niya ipagpapalagay na alinman sa dalawang tunog ang sanhi ng pagbagsak ng [[puno]]. Inilapat ni Wegner ang prinsipyong ito sa kung paano iniisip ng mga tao ang tungkol sa kanilang may malay na kalooban. Kadalasan, nararanasan ng tao ang isang pag-iisip na tumutugma sa isang kilos, at pagkatapos ay napapansin niyang ginagawa niya ang kilos na iyon. Dahil dito, ipinapalagay niyang ang kanyang iniisip ang nagdulot ng nasabing kilos. Gayunman, napatunayan ni Wegner na maaari niyang manipulahin ang mga pag-iisip at pag-uugali ng tao upang ito ay sumunod o sumalungat sa dalawang kundisyon ng pagkaka-ugnay ng sanhi at bunga.<ref name=":0" /><ref>{{cite journal |last1=Wegner |first1=D.M. |last2=Wheatley |first2=T. |year=1999 |title=Apparent mental causation: sources of the experience of will |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1999-07_54_7/page/480 |journal=American Psychologist |language=en |volume=54 |issue=7 |pages=480–91 |citeseerx=10.1.1.188.8271 |doi=10.1037/0003-066X.54.7.480 |pmid=10424155}}</ref> Sa pamamagitan ng ganitong mga eksperimento, naipakita ni Wegner na madalas maranasan ng tao ang may malay na kalooban sa mga kilos na hindi naman talaga niya pinasimulan&nbsp;– at sa kabilang banda, maaari ring maranasan ng tao ang kawalan ng kalooban sa mga kilos na totoo niyang ginawa. Halimbawa, kapag naipakilala sa isang kalahok ang [[impormasyon]] tungkol sa isang resulta bago ang kilos, tumataas ang posibilidad na mali niyang paniwalaan na siya ang sanhi nito.<ref>{{Cite journal |last1=Aarts |first1=H. |last2=Custers |first2=R. |last3=Wegner |first3=D. |year=2005 |title=On the inference of personal authorship: enhancing experienced agency by priming effect information. |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=439–58 |doi=10.1016/j.concog.2004.11.001 |pmid=16091264 |s2cid=13991023}}</ref> Ipinahihiwatig ng ganitong mga pag-aaral na ang persepsyon ng may malay na kalooban (na tinawag ni Wegner bilang "emosyon ng pagiging may-akda") ay hindi tuwirang nakakabit sa aktuwal na pagsasagawa ng kilos, kundi binubuo mula sa iba't ibang palatandaan sa pamamagitan ng masalimuot na proseso ng pag-iisip, na tinawag niyang ''authorship processing'' o pagpoproseso ng pagka-may-akda. Bagaman itinuturing ng ilan ang mga resulta nito bilang pagsalungat sa ideya ng malayang kalooban, maraming sikolohista<ref>{{cite journal |last=Kihlstrom |first=John |year=2004 |title=An unwarrantable impertinence |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2004-10_27_5/page/666 |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=27 |issue=5 |pages=666–67 |doi=10.1017/S0140525X04300154 |s2cid=144699878}}</ref><ref>{{cite book |author1=John Baer |url=http://socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/AutomaticityJuggernaut.htm |title=Are We Free? Psychology and Free Will |author2=James C. Kaufman |author3=Roy F. Baumeister |publisher=Oxford University Press. |year=2008 |isbn=978-0-19-518963-6 |location=New York |pages=155–80 |language=en |access-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310133623/http://socrates.berkeley.edu/~kihlstrm/AutomaticityJuggernaut.htm |archive-date=2015-03-10 |url-status=live}}</ref> at pilosopo<ref>{{cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |year=2002 |title=When consciousness matters: a critical review of Daniel Wegner's The illusion of conscious will |url=http://www2.gsu.edu/~phlean/papers/When_Consciousness_Matters.pdf |url-status=dead |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=15 |issue=4 |pages=527–41 |doi=10.1080/0951508021000042049 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813113509/http://www2.gsu.edu/~phlean/papers/When_Consciousness_Matters.pdf |archive-date=2011-08-13 |s2cid=16949962}}</ref><ref name="Power">{{cite book |last=Mele |first=Alfred R. |url=http://ukcatalogue.oup.com/product/academic/pn/9780199764686.do?sortby=bookTitleAscend |title=Effective Intentions: The Power of Conscious Will |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-19-538426-0 |location=US |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113052610/http://ukcatalogue.oup.com/product/academic/pn/9780199764686.do?sortby=bookTitleAscend |archive-date=2011-11-13 |url-status=dead}}</ref> ang kumukontra sa teorya ni Wegner. Iminungkahi naman ni Emily Pronin na ang kumikiling na karanasan ng malayang kalooban ay pinalalakas ng tinatawag na ilusyon ng [[introspeksiyon]], ang hilig ng tao na magtiwala sa sariling pagninilay subalit hindi magtiwala sa pagninilay ng iba. Ipinapahiwatig ng teoryang ito na mas madali para sa mga tao na iuugnay ang malayang kalooban sa kanilang sarili kaysa sa iba. Napatunayan ito sa tatlong [[eksperimento]] nina Pronin at Kugler. Kapag tinanong ang mga [[estudyante]] tungkol sa mga desisyon nila at ng kanilang mga kasama sa [[Silid-aralan|silid]], itinuturing nilang mas hindi mahulaan ang sariling mga pasya. Sa mga kawani sa [[Restoran|restawran]], inilalarawan nila ang mga kasamahan bilang mas deterministiko (kaunting pagpipilian sa hinaharap) kaysa sa sarili nila. Kapag tinanong kung anong salik ang may pinakamalaking impluwensiya sa kilos, itinuturing nilang hangarin at layunin ang pinakamahalaga sa sarili nilang kilos, subalit ugali o personalidad naman para sa iba.<ref>{{Cite book |last=Pronin |first=Emily |title=Advances in Experimental Social Psychology, Vol. 41 |publisher=Academic Press |year=2009 |isbn=978-0-12-374472-2 |editor=Mark P. Zanna |volume=41 |pages=42–43 |language=en |chapter=The Introspection Illusion |doi=10.1016/S0065-2601(08)00401-2}}</ref> Gayunman, may mga babala sa pag-aaral tungkol sa kamalayan ng tao sa mga pangkaisipang pangyayari, dahil ang introspeksiyon mismo ay maaaring baguhin ang karanasan.<ref name="Pockett">{{cite book |author=Susan Pockett |title=Does Consciousness Cause Behavior? |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=978-0-262-51257-2 |editor1=Susan Pockett |page=19 |language=en |chapter=The neuroscience of movement |quote=...it is important to be clear about exactly what experience one wants one's subjects to introspect. Of course, explaining to subjects exactly what the experimenter wants them to experience can bring its own problems–...instructions to attend to a particular internally generated experience can easily alter both the timing and the content of that experience and even whether or not it is consciously experienced at all. |editor2=WP Banks |editor3=Shaun Gallagher |chapter-url=https://books.google.com/books?id=G5CaTnNksgkC&pg=PA19}}</ref> Anuman ang katotohanan ng paniniwala sa malayang kalooban, makabuluhang maunawaan kung saan nagmula ang ideyang ito. Isa sa mga ambag ay ang ''randomness'' o kawalang-tiyak.<ref>{{cite journal |last1=Ebert |first1=J.P. |last2=Wegner |first2=D.M. |year=2011 |title=March 1). Mistaking randomness for free will |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/1/9029778/1/Ebert%2c%20J.%20P.%2c%20and%20D.%20M.%20Wegner.%20Mistaking%20randomness%20for%20free%20will.%20Consciousness%20and%20Cognition%2020%20%282011%29%20965-971.pdf |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=20 |issue=3 |pages=965–71 |doi=10.1016/j.concog.2010.12.012 |pmid=21367624 |s2cid=19502601}} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bagaman hindi lamang ito ang salik, napatunayan na minsan ay napagkakamalan ng tao ang kawalang-tiyak bilang malayang kalooban dahil sa kawalang-ayusan nito, kapwa sa sarili at sa iba. Isa pang ambag ay ang pagpili.<ref>{{cite journal |last1=Feldman |first1=G. |last2=Baumeister |first2=R.F. |last3=Wong |first3=K.F. |year=2014 |title=Hulyo 30). Free will is about choosing: The link between choice and the belief in free will |journal=Journal of Experimental Social Psychology |language=en |volume=55 |pages=239–45 |doi=10.1016/j.jesp.2014.07.012}}</ref> Ipinakita ng mga pag-aaral na tumataas ang paniniwala ng tao sa malayang kalooban kapag ipinapakita sa kanya ang isang simpleng antas ng pagpili. Mahalaga ang espesipikong dami ng pagpipilian, sapagkat kung masyadong kakaunti o masyadong marami, maaaring bumaba ang paniniwala. Malamang din na ang ugnayan sa pagitan ng antas ng pagpili at persepsyon ng malayang kalooban ay dalawang direksyon. Posible ring ang pagnanais ng tao sa pagkontrol o iba pang motibasyunal na salik ay gumaganap bilang ikatlong [[baryable]]. === Paniniwala sa malayang kalooban === Mula pa noong hindi bababa sa 1959,<ref name="Nettler1959">{{cite journal |last1=Nettler |first1=Gwynn |date=Hunyo 1959 |title=Cruelty, Dignity, and Determinism |url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1959-06_24_3/page/n80 |journal=American Sociological Review |language=en |volume=24 |issue=3 |pages=375–384 |doi=10.2307/2089386 |jstor=2089386}}</ref> ang paniniwala ng mga indibiduwal sa malayang kalooban ay sinusuri na kaugnay ng mga katangian sa asal panlipunan. Sa pangkalahatan, ang konsepto ng malayang kalooban na pinag-aralan sa kontekstong ito ay yaong nasa anyong inkompatibilista, o mas partikular, ang anyong libertariyano, na nangangahulugang kalayaan mula sa determinismo. ==== Paniniwala ng mga tao ==== Tinalakay sa mga pananaliksik kung likas bang kumakapit ang mga tao sa isang inkompatibilistang modelo ng malayang kalooban. Natuklasan ni Eddy Nahmias na ang inkompatibilismo ay hindi likas na intuwitibo&nbsp;– hindi ito sinusunod, sapagkat hindi binubuwag ng determinismo ang paniniwala sa moral na pananagutan (batay sa isang empirikal na pag-aaral ng mga tugon ng mga tao sa mga moral na dilema sa ilalim ng isang deterministikong modelo ng realidad).<ref>{{Cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |author2=Stephen G Morris |author3=Thomas Nadelhoffer |author4=Jason Turner |date=2006-07-01 |title=Is Incompatibilism Intuitive? |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-and-phenomenological-research_2006-07_73_1/page/28 |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=73 |issue=1 |pages=28–53 |citeseerx=10.1.1.364.1083 |doi=10.1111/j.1933-1592.2006.tb00603.x |issn=1933-1592}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Samantala, natuklasan naman ni Edward Cokely na ang inkompatibilismo ay intuwitibo&nbsp;– na likas itong sinusunod, sapagkat binubuwag nga ng determinismo ang paniniwala sa moral na pananagutan sa pangkalahatan.<ref>{{Cite journal |last=Feltz |first=Adam |author2=Edward T. Cokely |author3=Thomas Nadelhoffer |date=2009-02-01 |title=Natural Compatibilism versus Natural Incompatibilism: Back to the Drawing Board |journal=Mind & Language |language=en |volume=24 |issue=1 |pages=1–23 |doi=10.1111/j.1468-0017.2008.01351.x |issn=1468-0017}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Iminungkahi nina Joshua Knobe at Shaun Nichols na maaaring intuwitibo o hindi ang inkompatibilismo, at pangkalahatang nakasalalay ito sa situwasyon; kung ang isang [[krimen]] ay nagpapasiklab ng [[emosyonal]] na tugon&nbsp;– gaya halimbawa kung may pananakit ng kapwa tao.<ref>{{Cite journal |last=Nichols |first=Shaun |author2=Joshua Knobe |date=2007-12-01 |title=Moral Responsibility and Determinism: The Cognitive Science of Folk Intuitions |url=https://archive.org/details/sim_nous_2007-12_41_4/page/663 |journal=Noûs |language=en |volume=41 |issue=4 |pages=663–85 |citeseerx=10.1.1.175.1091 |doi=10.1111/j.1468-0068.2007.00666.x}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Natuklasan din nila na ang paniniwala sa malayang kalooban ay isang unibersal na kultural na kaganapan, at karamihan ng mga kalahok ay nagsabing (a) hindi deterministiko ang ating uniberso at (b) hindi tugma ang moral na pananagutan sa determinismo.<ref>{{Cite journal |last=Sarkissian |first=HAGOP |author2=Amita Chatterjee |author3=Felipe de Brigard |author4=Joshua Knobe |author5=Shaun Nichols |author6=Smita Sirker |date=2010-06-01 |title=Is Belief in Free Will a Cultural Universal? |url=https://philpapers.org/rec/CHAIBI-2 |url-status=live |journal=Mind & Language |language=en |volume=25 |issue=3 |pages=346–58 |doi=10.1111/j.1468-0017.2010.01393.x |issn=1468-0017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815171439/https://philpapers.org/rec/CHAIBI-2 |archive-date=2022-08-15 |access-date=2022-07-09 |s2cid=18837686}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Ipinakikita ng mga pag-aaral na hindi palagian ang paniniwala ng mga tao sa malayang kalooban. Natuklasan nina Emily Pronin at Matthew Kugler na naniniwala ang mga tao na sila ay may higit na malayang kalooban kaysa sa iba.<ref>{{Cite journal |last=Pronin |first=Emily |author2=Matthew B. Kugler |date=2010-12-28 |title=People believe they have more free will than others |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-12-28_107_52/page/22469 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=107 |issue=52 |pages=22469–74 |bibcode=2010PNAS..10722469P |doi=10.1073/pnas.1012046108 |pmc=3012523 |pmid=21149703 |doi-access=free}}</ref> Ipinakita rin ng mga pag-aaral ang ugnayan sa pagitan ng posibilidad ng pagtanggap sa deterministikong modelo ng pag-iisip at ng uri ng personalidad. Halimbawa, natuklasan nina Adam Feltz at Edward Cokely na ang mga taong may personalidad na ekstoberte ay mas malamang na ihiwalay ang paniniwala sa determinismo mula sa paniniwala sa moral na pananagutan.<ref>{{Cite journal |last=Feltz |first=Adam |author2=Edward T. Cokely |date=March 2009 |title=Do judgments about freedom and responsibility depend on who you are? Personality differences in intuitions about compatibilism and incompatibilism |journal=Consciousness and Cognition |language=en |volume=18 |issue=1 |pages=342–50 |doi=10.1016/j.concog.2008.08.001 |issn=1053-8100 |pmid=18805023 |s2cid=16953908}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Sinuri nina Roy Baumeister at ng kanyang mga kasamahan ang mga pag-aaral hinggil sa mga sikolohikal na epekto ng paniniwala (o kawalan ng paniniwala) sa malayang kalooban, at natuklasan nilang karamihan sa mga tao ay naniniwala sa isang uri ng "simpleng kompatibilistikong malayang kalooban."<ref name="BAC">{{cite journal |last1=Baumeister |first1=R. |last2=Crescioni |first2=A.W. |last3=Alquist |first3=J. |year=2009 |title=Free will as advanced action control for human social life and culture |journal=Neuroethics |language=en |volume=4 |pages=1–11 |doi=10.1007/s12152-010-9058-4 |s2cid=143223154}}</ref><ref>Paulhus, D.L. and Margesson. A., (1994). ''Free Will and Determinism (FAD) scale''. Unpublished manuscript, Vancouver, British Columbia, Canada: University of British Columbia. (sa Ingles)</ref> Natuklasan din ng mga mananaliksik na itinuturing ng mga tao na "mas malaya" ang mga kilos kapag kinapapalooban ito ng pagsalungat sa panlabas na [[puwersa]], [[pagpaplano]], o paggawa ng mga kilos na tila sapalaran.<ref>Paulhus, D.L. and Margesson. A., (1994). ''Free Will and Determinism (FAD) scale''. Unpublished manuscript, Vancouver, British Columbia, Canada: University of British Columbia. (sa Ingles)</ref> Gayunman, maaaring hindi talaga posible ang huling pag-uugali na "sapalaran" (o ''random''); kapag sinubukan ng mga kalahok na gumawa ng mga kilos nang sapalaran (gaya ng pagbuo ng mga walang-piling numero), lumilitaw sa kanilang mga kilos ang maraming padron.<ref>Bar-Hillel, M. 2007. Randomness is too important to trust to chance. Presented at the 2007 Summer Institute in Informed Patient Choice, Dartmouth Medical School, NH (sa Ingles)</ref><ref>{{cite journal |last1=Wagenaar |first1=W.A. |year=1972 |title=Generation of random sequences by human subjects: A critical survey of literature |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1972-01_77_1/page/64 |journal=Psychological Bulletin |language=en |volume=77 |pages=65–72 |citeseerx=10.1.1.211.9085 |doi=10.1037/h0032060}}</ref> ==== Sa mga pilosopo ==== Ayon sa isang bagong surbey noong 2020, ang kompatibilismo ay isang tanyag na pananaw sa hanay ng mga dalubhasa sa pilosopiya (59.2%). Ang paniniwala sa libertariyanismo ay umabot sa 18.8%, samantalang ang kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban ay 11.2%.<ref>{{cite web |date=November 2021 |title=What Philosophers Believe: Results from the 2020 PhilPapers Survey |url=https://dailynous.com/2021/11/01/what-philosophers-believe-results-from-the-2020-philpapers-survey/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029044946/https://dailynous.com/2021/11/01/what-philosophers-believe-results-from-the-2020-philpapers-survey/ |archive-date=2023-10-29 |access-date=2022-09-03 |language=en}}</ref> ==== Sa mga biyolohistang ebolusyonaryo ==== Ayon sa isang surbey noong 2007, 79 porsiyento ng mga biyolohistang ebolusyonaryo ang nagsabing naniniwala sila sa malayang kalooban, 14 porsiyento ang pumili ng kawalan ng malayang kalooban, at 7 porsiyento ang hindi sumagot sa tanong.<ref>Gregory W. Graffin and William B. Provine, "Evolution, Religion, and Free Will," American Scientist 95 (Hulyo–Agosto 2007), 294–97; results of Cornell Evolution Project survey, http://faculty.bennington.edu/~sherman/Evolution%20in%20America/evol%20religion%20free%20will.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160617222104/http://faculty.bennington.edu/~sherman/Evolution%20in%20America/evol%20religion%20free%20will.pdf|date=2016-06-17}} (sa Ingles)</ref> ==== Mga epekto ng paniniwala mismo ==== Natuklasan nina Baumeister at ng kanyang mga kasamahan na ang pagpukaw ng kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban ay tila nagdudulot ng iba't ibang negatibong epekto. Tinukoy ng mga may-akda sa kanilang papel na ang paniniwala sa determinismo ang sanhi ng mga negatibong epektong iyon.<ref name="BAC" /> Natuklasan ni Kathleen Vohs na yaong mga nabawasan ang paniniwala sa malayang kalooban ay mas malamang na mandaya.<ref name="Vohs&Sschooler2008">{{cite journal |last1=Vohs |first1=K.D. |last2=Schooler |first2=J.W. |year=2008 |title=The value of believing in free will: Encouraging a belief in determinism increases cheating |url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2008-01_19_1/page/48 |journal=Psychological Science |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=49–54 |doi=10.1111/j.1467-9280.2008.02045.x |pmid=18181791 |s2cid=2643260}}</ref> Sa isang pag-aaral ni Roy Baumeister, matapos basahin ng mga kalahok ang isang artikulong tumututol sa malayang kalooban, mas malamang silang [[magsinungaling]] hinggil sa kanilang resulta sa isang pagsusulit na may gantimpalang [[salapi]].<ref name="Baumeister 2009">{{cite journal |last1=Baumeister |first1=R.F. |last2=Masicampo |first2=E.J. |last3=DeWall |first3=C.N. |year=2009 |title=Prosocial benefits of feeling free: Disbelief in free will increases aggression and reduces helpfulness |url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2009-02_35_2/page/260 |journal=Personality and Social Psychology Bulletin |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=260–68 |doi=10.1177/0146167208327217 |pmid=19141628 |s2cid=16010829}}</ref> Ang pagpukaw ng pagtanggi sa malayang kalooban ay iniuugnay din sa pagtaas ng [[agresyon]] at pagbawas ng pagtulong sa kapwa.<ref name="Baumeister 2009" /> Gayunman, bagaman ipinahiwatig ng mga unang pag-aaral na ang paniniwala sa malayang kalooban ay may kaugnayan sa mas moral na pag-uugali, ipinakita ng mas bagong mga pag-aaral (kabilang ang malalaking mga replikasyon sa maraming lugar) na may salungat na mga resulta, karaniwang walang ugnayan sa pagitan ng paniniwala sa malayang kalooban at asal moral, na nagdudulot ng pagdududa sa mga unang konklusyon.<ref>{{cite journal |last1=Monroe |first1=Andrew E. |last2=Brady |first2=Garrett L. |last3=Malle |first3=Bertram F. |date=21 Setyembre 2016 |title=This Isn't the Free Will Worth Looking For |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=191–199 |doi=10.1177/1948550616667616 |s2cid=152011660}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Crone |first1=Damien L. |last2=Levy |first2=Neil L. |date=28 Hunyo 2018 |title=Are Free Will Believers Nicer People? (Four Studies Suggest Not) |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=10 |issue=5 |pages=612–619 |doi=10.1177/1948550618780732 |pmc=6542011 |pmid=31249653 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Caspar |first1=Emilie A. |last2=Vuillaume |first2=Laurène |last3=Magalhães De Saldanha da Gama |first3=Pedro A. |last4=Cleeremans |first4=Axel |date=17 Enero 2017 |title=The Influence of (Dis)belief in Free Will on Immoral Behavior |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=8 |pages=20 |doi=10.3389/FPSYG.2017.00020 |pmc=5239816 |pmid=28144228 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nadelhoffer |first1=Thomas |last2=Shepard |first2=Jason |last3=Crone |first3=Damien L. |last4=Everett |first4=Jim A.C. |last5=Earp |first5=Brian D. |last6=Levy |first6=Neil |date=Oktubre 2020 |title=Does encouraging a belief in determinism increase cheating? Reconsidering the value of believing in free will |url=https://philarchive.org/rec/NADDEA |journal=Cognition |language=en |volume=203 |doi=10.1016/j.cognition.2020.104342 |pmid=32593841 |article-number=104342 |s2cid=220057834 }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buttrick |first1=Nicholas R. |last2=Aczel |first2=Balazs |last3=Aeschbach |first3=Lena F. |last4=Bakos |first4=Bence E. |last5=Brühlmann |first5=Florian |last6=Claypool |first6=Heather M. |last7=Hüffmeier |first7=Joachim |last8=Kovacs |first8=Marton |last9=Schuepfer |first9=Kurt |last10=Szecsi |first10=Peter |last11=Szuts |first11=Attila |date=Setyembre 2020 |title=Many Labs 5: Registered Replication of Vohs and Schooler (2008), Experiment 1 |journal=Advances in Methods and Practices in Psychological Science |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=429–438 |doi=10.1177/2515245920917931 |doi-access=free |last12=Szöke |first12=Orsolya |last13=Thomae |first13=Manuela |last14=Torka |first14=Ann-Kathrin |last15=Walker |first15=Ryan J. |last16=Wood |first16=Michael J. |s2cid=227095775}}</ref> {{Quotebox|align=right|width=40%|quoted=1|quote=''An alternative explanation builds on the idea that subjects tend to confuse determinism with fatalism... What happens then when agents' self-efficacy is undermined? It is not that their basic desires and drives are defeated. It is rather, I suggest, that they become skeptical that they can control those desires; and in the face of that skepticism, they fail to apply the effort that is needed even to try. If they were tempted to behave badly, then coming to believe in fatalism makes them less likely to resist that temptation.'' ("Isang alternatibong paliwanag ang nakabatay sa ideya na may tendensiya ang mga kalahok na ikalito ang determinismo sa fatalismo… Ano ang nangyayari kapag napahina ang sariling epektibidad ng mga ahente? Hindi nito ibig sabihin na natalo ang kanilang mga pangunahing pagnanasa at hangarin. Sa halip, iminumungkahi ko, nagiging mapanuri sila sa kanilang kakayahang kontrolin ang mga pagnanasa; at sa harap ng ganitong pag-aalinlangan, nabibigo silang ilapat ang kinakailangang pagsisikap kahit para subukan lamang. Kung sila ay naaakit na kumilos nang masama, ang paniniwala sa fatalismo ay nagiging dahilan upang mas mababa ang kanilang tsansang labanan ang tukso.")|source=—Richard Holton<ref name=Holton/>}}Bukod dito, pinagtatalunan kung ang mga natuklasang eksperimental na ito ay talagang bunga ng mga manipulasyon sa paniniwala sa malayang kalooban.<ref name="Holton">{{cite journal |last1=Holton |first1=Richard |year=2011 |title=Response to 'Free Will as Advanced Action Control for Human Social Life and Culture' by Roy F. Baumeister, A. William Crescioni and Jessica L. Alquist |url=https://dspace.mit.edu/bitstream/1721.1/71223/1/Holton_Baumeister.commentary.pdf |journal=Neuroethics |language=en |volume=4 |pages=13–16 |doi=10.1007/s12152-009-9046-8 |hdl-access=free |hdl=1721.1/71223 |s2cid=143687015}}</ref> Una sa lahat, maaaring tumukoy ang malayang kalooban sa alinman sa libertariyano (indeterministikong) malayang kalooban o sa kompatibilistikong (deterministikong) malayang kalooban. Ang pagpapabasa sa mga kalahok ng mga artikulong basta-basta "sumasalungat sa malayang kalooban” ay malamang na hindi nagpapalalim ng kanilang pagkaunawa sa determinismo, o sa kompatibilistikong malayang kalooban na pinahihintulutan pa rin nito.<ref name="Holton" /> Sa madaling sabi, ang mga manipulasyong eksperimental na kunwaring "nagpapukaw ng kawalan ng paniniwala sa malayang kalooban" ay maaaring sa katunayan ay nagbubunga ng paniniwala sa fatalismo, na maaaring magpaliwanag sa mga naunang natuklasan.<ref name="Holton" /><ref>{{cite journal |last1=Miles |first1=J.B. |year=2011 |title='Irresponsible and a Disservice': The integrity of social psychology turns on the free will dilemma |journal=British Journal of Social Psychology |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=205–18 |doi=10.1111/j.2044-8309.2011.02077.x |pmc=3757306 |pmid=22074173 |doi-access=free}}</ref> Upang masuri ang mga epekto ng paniniwala sa determinismo, iminungkahi na sa mga susunod na pag-aaral ay dapat ipaliwanag ang determinismo at kompatibilismo sa halip na basta atakihin ang paniniwala sa malayang kalooban.<ref name="Holton" /><ref>May ilang pag-aaral na isinagawa na nagpapakita na matindi ang reaksyon ng mga tao depende sa kung paano inilalarawan ang determinismong mental, lalo na kapag iniuugnay ito sa moral na pananagutan. Napansin ni Eddy Nahmias na kapag inilalarawan ang kilos ng tao batay sa kanilang paniniwala at pagnanasa, mas malamang na ihiwalay nila ang determinismong mental sa moral na pananagutan. Tingnan: {{Cite journal |last=Nahmias |first=Eddy |author2=D. Justin Coates |author3=Trevor Kvaran |date=2007-09-01 |title=Free Will, Moral Responsibility, and Mechanism: Experiments on Folk Intuitions |journal=Midwest Studies in Philosophy |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=214–42 |doi=10.1111/j.1475-4975.2007.00158.x |issn=1475-4975 |s2cid=15648622}}<!--| access-date = 2011-04-29--></ref> Napansin din nina Baumeister at mga kasamahan na ang mga kalahok na hindi naniniwala sa malayang kalooban ay hindi gaanong mahusay sa pag-iisip na kontrapaktuwal.<ref name="BAC" /> Nakababahala ito sapagkat ang ganitong pag-iisip ("Kung iba ang ginawa ko...") ay mahalaga sa pagkatuto mula sa sariling mga pasiya, kabilang yaong nakasakit sa iba.<ref>{{cite journal |last1=Epstude |first1=K. |last2=Roese |first2=N. J. |year=2008 |title=The Functional Theory of Counterfactual Thinking |journal=Personality and Social Psychology Review |language=en |volume=12 |issue=2 |pages=168–192 |doi=10.1177/1088868308316091 |pmc=2408534 |pmid=18453477}}</ref> Muli, hindi ito nangangahulugang ang paniniwala sa determinismo ang may [[kasalanan]]; ito ang mga resulta na maaaring inaasahan mula sa pagtaas ng paniniwala sa [[fatalismo]].<ref name="Holton" /> Sa kahalintulad na paraan, natuklasan ni Tyler Stillman na ang paniniwala sa malayang kalooban ay nakapaghuhula ng mas mabuting pagganap sa [[trabaho]].<ref>{{Cite journal |last=Stillman |first=Tyler F. |author2=Roy F. Baumeister |author3=Kathleen D. Vohs |author4=Nathaniel M. Lambert |author5=Frank D. Fincham |author6=Lauren E. Brewer |date=2010-01-01 |title=Personal Philosophy and Personnel Achievement: Belief in Free Will Predicts Better Job Performance |journal=Social Psychological and Personality Science |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=43–50 |doi=10.1177/1948550609351600 |s2cid=3023336}}</ref> == Sa teolohiya == === Kristiyanismo === [[File:Antonio_Rodríguez_-_Saint_Augustine_-_Google_Art_Project.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Antonio_Rodr%C3%ADguez_-_Saint_Augustine_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|Ang pananaw ni [[Agustin ng Hipona|Agustin]] sa kalayaan ng kalooban at predestinasyon ay nagkaroon ng malaking impluwensya sa teolohiyang Kristiyano.|273x273px]] Ang mga konsepto ng kalayaan ng kalooban at [[predestinasyon]] ay malalim na pinagtatalunan sa hanay ng mga [[Kristiyano]]. Ang kalayaan ng kalooban sa Kristiyanong kahulugan ay ang kakayahang pumili sa pagitan ng mabuti at masama. Sa mga [[Katoliko]], may mga sumusunod sa Tomismo, na inangkin mula sa itinuro ni Tomas de Aquino sa ''Summa Theologica''. Mayroon ding ilan na sumusunod sa Molinismo, na itinatag ng [[Pari|paring]] [[Heswita]] na si Luis de Molina. Sa hanay ng mga [[Protestantismo|Protestanteng]] Kristiyano, mayroon Arminianismo, na pangunahing sinusunod ng mga Simbahang [[Metodista]] at inilahad ni [[Teologo|teologong]] [[Olandes]] na si Jacobus Arminius; at mayroon ding Calvinismo na sinusunod ng karamihan sa [[Repormang Protestante|Narepormang]] tradisyon, na inilahad ng [[Pransiya|Pranses]] na teologong Nareporma na si [[John Calvin]]. Malaki ang impluwensya kay John Calvin ng mga pananaw ni [[Agustin ng Hipona]] sa predestinasyon, na inilathala sa kanyang akdang ''On the Predestination of the Saints'' (Sa Predestinasyon ng mga [[Santo]]). Tila, may katulad na pananaw si [[Martin Luther]] sa predestinasyon ayon sa Calvinismo sa kanyang ''On the Bondage of the Will'' (Tungkol sa Pagkaalipin ng Kalooban), kaya tinatanggihan ang kalayaan ng kalooban. Sa pagtutol sa mga pananaw nina Calvin at Luther, idineklara ng [[Konsilyo ng Trento]] ng [[Simbahang Katolikong Romano|Simbahang Katolika]] na: {{quote|"Ang malayang kalooban ng tao, na pinagalaw at pinukaw ng Diyos, ay maaaring makipagtulungan sa Diyos sa pamamagitan ng pahintulot nito, at kaya nito ay maihahanda at maiuugnay ang sarili upang makamit ang biyaya ng katuwiran. Maaaring labanan ng kalooban ang biyaya kung ito ang pipiliin. Hindi ito tulad ng walang-buhay na bagay, na nananatiling ganap na pasibo. Bagaman pinahina at nabawasan ng pagkakasala ni [[Adan]], ang malayang kalooban ay hindi pa rin nawasak sa [[lahi]]." ("''The free will of man, moved and excited by God, can by its consent co-operate with God, Who excites and invites its action; and that it can thereby dispose and prepare itself to obtain the grace of justification. The will can resist grace if it chooses. It is not like a lifeless thing, which remains purely passive. Weakened and diminished by Adam's fall, free will is yet not destroyed in the race.''") — Sess. VI, cap. i at v}} Itinuro ni John Wesley, ama ng tradisyong Metodista, na ang tao, sa pamamagitan ng biyayang nauna (''prevenient grace''), ay may malayang kalooban kung saan maaari nilang piliin ang Diyos at gumawa ng mabubuting gawa, na may layuning makamit ang perpektong Kristiyano.<ref name="TGC2021">{{cite news |title=The Battle of the Will, Part 4: John Wesley and Jonathan Edwards |language=English |newspaper=The Gospel Coalition |url=https://www.thegospelcoalition.org/essay/battle-will-part-4-john-wesley-jonathan-edwards/ |url-status=live |access-date=6 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806015041/https://www.thegospelcoalition.org/essay/battle-will-part-4-john-wesley-jonathan-edwards/ |archive-date=6 Agosto 2021}}</ref> Sa pagpapanatili ng sinergismo (paniniwala na nakikipagtulungan ang Diyos at tao sa [[Kaligtasan (relihiyon)|kaligtasan]]), itinuturo ng Metodismo na: {{quote|"Ang ating Panginoong Jesucristo ay namatay para sa lahat ng tao upang maaabot ang kaligtasan sa bawat tao na pumapasok sa mundo. Kung ang tao ay hindi naligtas, ang pagkukulang ay sa kanya mismo, na nagmumula sa kanyang sariling pag-ayaw na makamtan ang kaligtasang iniaalok sa kanya. ([[Ebanghelyo ni Juan|Juan]] 1:9; [[Unang Sulat sa mga taga-Tesalonica|I Tesalonica]] 5:9; [[Sulat kay Tito|Tito]] 2:11-12)." ("''Our Lord Jesus Christ did so die for all men as to make salvation attainable by every man that cometh into the world. If men are not saved that fault is entirely their own, lying solely in their own unwillingness to obtain the salvation offered to them. (John 1:9; I Thess. 5:9; Titus 2:11-12).''")<ref name="IMC1986">{{cite book |title=Discipline of the Immanuel Missionary Church |date=1986 |publisher=Immanuel Missionary Church |location=Shoals, [[Indiana]] |page=7 |language=English}}</ref>}} Tinalakay ni [[Apostol Pablo]] ang Predestinasyon sa ilang Kanyang Sulat: {{quote|''"Sapagkat ang mga nakilala niya nang una pa ay itinalaga naman niya na maging katulad sa larawan ng kanyang Anak, upang siya ang maging panganay sa maraming magkakapatid; at yaong mga itinalaga niya ay kanya namang tinawag at ang mga tinawag niya ay itinuring niyang ganap; at ang mga itinuring na ganap ay niluwalhati din naman niya."'' — [[Sulat sa mga taga-Roma|Roma]] 8:29–30}} {{quote|''"Tayo'y itinalaga sa pagkukupkop upang maging kanyang mga anak sa pamamagitan ni Jesu-Cristo, ayon sa kabutihan ng kanyang kalooban."'' — [[Sulat sa mga taga-Efeso|Efeso]] 1:5}} Mayroon ding pagbanggit ng moral na kalayaan sa mga tinatawag ngayong '[[Deuterokanoniko|Deuterokanonical]]' na akda na ginagamit ng [[Simbahang Ortodokso ng Silangan|Simbahang Ortodokso]] at Katolika. Sa [[Sirac]] 15 sinasabi: {{quote|''"Huwag mong sisihin ang Panginoon dahil sa iyong kasalanan, hindi niya gagawin ang kanyang kinamumuhian. Huwag mong sabihing iniligaw ka niya. Hindi niya kailangan ang tulong ng mga imbi sa pagsasakatuparan ng kanyang mga panukala. Namumuhi ang Panginoon sa lahat ng uri ng kasalanan; ang may paggalang sa kanya ay hindi naaakit ng anumang uri ng kabuktutan. Sa pasimula pa, nang lalangin niya ang tao, ginawa na niya itong malaya na pumili ng kanyang nais. Kung gusto mo, masusunod mo ang utos ng Panginoon, ikaw ang magpapasya kung magiging tapat ka sa kanya o hindi. Naglagay siya sa harapan mo ng tubig at ng apoy, kunin mo ang iyong magustuhan. Makakapili ka ng alinman sa dalawa: buhay o kamatayan, ang iyong mapili ang siya mong patutunguhan. Dakila ang Karunungan at kapangyarihan ng Panginoon; nakikita niya ang lahat ng bagay. Nalalaman niya ang lahat ng ginagawa ng bawat tao, at kinakalinga niya ang mga may takot sa kanya. Kailanma'y wala siyang inutusang magpakasama, o pinahintulutang magkasala."'' — Ben Sira 15:11-20}} Ang tiyak na kahulugan ng mga talatang ito ay pinagtalunan ng mga teologo sa Kristiyanismo sa buong kasaysayan. Sa makabagong panahon, ang mga teologo ng Simbahang Romano Katoliko ay karaniwang yumayakap sa kaisipan ng malayang kalooban, subalit sa pangkalahatan, hindi ito itinuturing na umiiral nang hiwalay o salungat sa grasya. Ayon sa Simbahang Romano Katoliko, "Sa Diyos, ang lahat ng sandali ng panahon ay kasalukuyan sa kanilang kagyat na anyo. Kaya, kapag itinatag Niya ang Kanyang walang hanggang plano ng 'predestinasyon,' isinasama Niya rito ang malayang tugon ng bawat tao sa Kanyang grasya."<ref>Katesismo ng Simbahang Romano Katoliko, seksyon 600</ref> Itinataguyod ng Katesismo ng Simbahang Romano Katoliko na "Ang kalayaan ay ang kapangyarihang nakaugat sa katuwiran at kalooban."<ref>{{cite web |title=1731 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}</ref> Dagdag pa rito, "Nilikha ng Diyos ang tao bilang isang makatuwirang nilalang, na iginagawad sa kanya ang dangal ng pagiging isang persona na makapagsisimula at makapagpapatnubay ng kanyang sariling mga gawa. Ipinagkaloob ng Diyos na ang tao ay 'maiwan sa kamay ng sarili niyang payo,' upang siya, ayon sa sariling kagustuhan, ay hanapin ang kanyang Lumikha at malayang makamit ang ganap at pinagpalang kasakdalan sa pamamagitan ng pagkapit sa Kanya."<ref>{{cite web |title=1730 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}</ref> Nagtatapos ang seksiyon sa pagtalakay sa gampanin ng grasya: "Sa pamamagitan ng paggawa ng grasya, tinuturuan tayo ng [[Espiritu Santo]] sa espirituwal na kalayaan upang tayo'y maging mga malayang katuwang sa Kanyang gawain sa Simbahan at sa sanlibutan."<ref>{{cite web |title=1742 |url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s1c1a3.htm |access-date=21 Abril 2012 |work=Catechism of the Catholic Church |language=en}}</ref> ==== Pananaw ng mga akademiko ==== Ang pinagkaisahang pananaw ng mga iskolar na nakatuon sa pag-aaral ng malayang kalooban sa [[Sinaunang panahon|sinaunang daigdig]] ay na ang [[Bibliya]] ay hindi tahasang tumatalakay sa malayang kalooban.<ref name="tomblackson.com">{{cite book |last1=Frede |first1=Michael |url=https://www.tomblackson.com/Ancient_topic_2/free_will.pdf |title=A Free Will: Origins of the Notion in Ancient Thought |publisher=University of California Press |year=2011 |isbn=978-0-520-26848-7 |editor-last1=Long |editor-first1=A.A. |publication-place=Berkeley |page=103 |language=en |chapter=7. An Early Christian View on a Free Will: Origen |quote=The answer to the first question seems relatively easy. The Christians got their notion of a free will from Platonism and, most of all, from Stoicism. |access-date=2022-12-03 |editor-last2=Sedley |editor-first2=David |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128025814/https://www.tomblackson.com/Ancient_topic_2/free_will.pdf |archive-date=2022-01-28 |url-status=dead}}</ref><ref name="k643">{{cite book |last=Linjamaa |first=Paul |url=https://brill.com/display/book/9789004407763/BP000012.xml |title=The Ethics of The Tripartite Tractate (NHC I, 5): A Study of Determinism and Early Christian Philosophy of Ethics |date=7 Hunyo 2019 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-40775-6 |page=119 |language=en |doi=10.1163/9789004407763_005 |quote=The notion of free will is not discussed explicitly in the New and Old Testament. Nor are the technical terms used associated with the discourse on free will.}}</ref><ref name="p295">{{cite book |last=Karamanolis |first=George |url=https://books.google.com/books?id=91cmEAAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Philosophy of Early Christianity |publisher=Taylor & Francis |year=2021 |isbn=978-0-429-62823-8 |series=Ancient Philosophies |volume=4 |page=unpaginated |language=en |quote=Scripture not only lacks a discussion of all the important issues in this area but also lacks the relevant terminology, which early Christians employ in their writings. |access-date=28 June 2024}}</ref> Ayon sa nangungunang iskolar sa paksang ito hinggil sa malayang kalooban noong sinaunang panahon, si Michael Frede, napansin niya na "ang kalayaan at malayang kalooban ay hindi matatagpuan alinman sa [[Septuagint|Septuaginta]] o sa [[Bagong Tipan]] at marahil ay nagmula sa mga Kristiyano sa pamamagitan ng Estoisismo."<ref>{{Cite journal |title=Review of: A Free Will: Origins of the Notion in Ancient Thought. Sather Classical Lectures 68 |url=https://bmcr.brynmawr.edu/2011/2011.10.24/ |journal=Bryn Mawr Classical Review |language=en}}</ref> Isinulat ni Frede na hindi niya natagpuan sa Bagong Tipan o sa Griyegong [[Lumang Tipan]] ang wika ng malayang kalooban, ni ang anumang palagay hinggil dito.<ref name="tomblackson.com" /> Ayon kay Frede, tiyak na binuo ng mga ama ng unang Simbahan ang kanilang [[doktrina]] ng malayang kalooban mula sa mga [[pagano]].<ref name="tomblackson.com" /> Isa pang iskolar mula sa Oxford, si Dr. Alister McGrath, ay lubos na sumasang-ayon kay Frede: "Ang terminong 'malayang kalooban' ay hindi makikita sa Bibliya, kundi nagmula sa Estoisismo. Ipinakilala ito sa Kristiyanismong Kanluranin ng teologong si Tertuliano noong [[Ika-2 dantaon|ikalawang]] [[Ika-2 dantaon|dantaon]]."<ref>Alister McGrath, Christian Theology, 351. (sa Ingles)</ref> Samantala, ayon sa dalubhasa sa mga sulat ni San Pablo na si Troels Engberg-Pedersen, "Matibay na pinaniniwalaan ni Pablo ang banal na pagtatakda (''divine determination'') bilang isang likas na bahagi ng kabuuang pagkaunawa niya sa Diyos."<ref>Troels Engberg-Pedersen, ''Fate, Providence and Free Will: Philosophy and Religion in Dialogue in the Early Imperial Age'' (2020) (sa Ingles)</ref> === '''Hudaismo''' === [[File:Flickr_-_USCapitol_-_Maimonides_(1135-1204).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flickr_-_USCapitol_-_Maimonides_(1135-1204).jpg|thumb|188x188px|''Bas-relief'' ni Maimonides sa [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos|Kapulungan ng mga Kinatawan ng]] [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Estados Unidos|Estados Unidos]]]] Sa kaisipang [[Mga Hudyo|Hudyo]], ang konsepto ng "malayang kalooban" ({{Langx|he|בחירה חפשית|translit=bechirah chofshit}}; {{Lang|he|בחירה}}, {{Transliteration|he|bechirah}}) ay pansaligan. Ang pinakamaikling paglalahad ay mula kay [[Maimonides]], sa dalawang bahaging paliwanag, kung saan tinukoy ang kalayaan ng kalooban ng tao bilang bahagi ng disenyo ng Diyos sa sansinukob: # Ipinaliwanag ni Maimonides<ref>Rambam Teshuvah 5:4 (sa Ebreo)</ref> na dapat may malayang kalooban ang tao (lalo na sa pagpili sa mabuti o masama), sapagkat kung wala ito, magiging walang kahulugan ang mga kautusan ng mga [[propeta]], hindi kailangan ang [[Torah]] at ''Mitzvot'' ("mga utos"), at hindi maisasakatuparan ang katarungan. # Kasabay nito, kinikilala ni Maimonides&nbsp;– at iba pang palaisip&nbsp;– ang paradoksong lilitaw batay sa (i) kinikilala ng Hudaismo ang kabuuang kaalaman ng Diyos, at (ii) ang likas na katangian ng Banal na probidensya ayon sa [[Hudaismo]]. (Sa katunayan, ang problema ay maaaring sumalubong sa iba pang isyu sa [[pilosopiyang Hudyo]].) === Islam === Sa [[Islam]], ang isyung teolohikal ay karaniwang hindi kung paano pagsasamahin ang malayang kalooban sa kaalaman ng Diyos, kundi sa ''jabr'' ng Diyos, o banal na kapangyarihan ng utos. Bumuo si al-Ash'ari ng anyo ng kompatibilismi na tinatawag na "akwisisyon" o "dalawahang-ahensya", kung saan parehong pinagtibay ang malayang kalooban ng tao at ''jabr'' ng Diyos, na naging pundasyon ng dominanteng posisyon ng Ash'ari.<ref>{{Cite book |last=Watt |first=Montgomery |title=Free-Will and Predestination in Early Islam |publisher=Luzac & Co. |year=1948 |location=London |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wolfson |first=Harry |title=The Philosophy of Kalam |url=https://archive.org/details/philosophyofkala0000wolf |publisher=Harvard University Press |year=1976 |language=en}}</ref> Sa [[Shia Islam]], ang pag-unawa ng Ash'ari sa mas mataas na balanse patungo sa predestinasyon ay kinukwestiyon ng karamihan sa mga teologo.<ref>{{cite web |title=Man and His Destiny |url=http://www.al-islam.org/mananddestiny/3.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415173216/http://www.al-islam.org/mananddestiny/3.htm |archive-date=2012-04-15 |access-date=2010-11-21 |publisher=Al-islam.org |language=en}}</ref> Ang malayang kalooban, ayon sa doktrina ng Islam, ay pangunahing batayan ng pananagutan ng tao sa kanyang mga aksyon sa buong buhay. Ang mga aksyon na ginawa sa pamamagitan ng malayang kalooban ay binibilang sa Araw ng Paghuhukom sapagkat sariling kilos ito ng tao; gayunpaman, ang malayang kalooban ay nagaganap sa pahintulot ng Diyos.<ref>{{cite book |last=Tosun |first=Ender |url=http://www.islamicinformationcenter.info/understandingislam.pdf |title=Guide to Understanding Islam |year=2012 |isbn=978-605-63198-1-5 |location=Istanbul |page=209 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528093600/http://www.islamicinformationcenter.info/understandingislam.pdf |archive-date=2013-05-28 |url-status=live}}</ref> Sa kabaligtaran, ang Mu'tazila, kilala bilang paaralang rasyonalista ng Islam, ay may pananaw na kabaligtaran ng Ash'arite at iba pang teolohiya ng Islam sa pagtingin sa malayang kalooban at katarungan ng Diyos.<ref>{{Cite web |title=Ash'ariyya and Mu'tazila - Routledge Encyclopedia of Philosophy |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803001911/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ash-ariyya-and-mu-tazila/v-1 |archive-date=2024-08-03 |access-date=2024-12-18 |website=www.rep.routledge.com |language=en}}</ref> Dahil may doktrina ang Mu'tazila na nagbibigay-diin sa katarunang ng Diyos (''<nowiki/>'Adl'').<ref>{{Cite book |last=al-Asadābādī |first=ʻAbd al-Jabbār ibn Aḥmad |url=https://books.google.com/books?id=_PilAQAACAAJ |title=Sharḥ al-uṣūl al-khamsah |date=1965 |publisher=Maktabat wahbah |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20241220041523/https://books.google.co.id/books/about/Sharh_al_usul_al_khamsah.html%3Fid%3D_PilAQAACAAJ%26redir_esc%3Dy |archive-date=December 20, 2024 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mu'tazilah {{!}} History, Doctrine, & Meaning {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Mutazilah |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621175819/https://www.britannica.com/topic/Mutazilah |archive-date=2018-06-21 |access-date=2024-12-18 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Para sa Mu'tazila, ang tao mismo ang lumilikha ng kanilang kalooban at kilos, kaya ang aksyon at kilos ng tao ay hindi tadhana lamang na pinapatnubayan ng Diyos at hindi kinakailangang may pahintulot ng Diyos. Sa Mu'tazila, ang tao mismo ay naglalapat ng malayang kalooban sa kanilang aksyon at pag-uugali sa pamamagitan ng utak at [[Sistemang nerbiyos|sistema ng nerbiyos]].<ref>{{Cite journal |last=Seyithan |first=C. A. N. |date=2021 |title=An Anatomic and Physiologic Analysis of the Discussions on the Locus of Human Power Among the Schools of Kalām |url=https://philpapers.org/rec/SEYAAA |url-status=live |journal=Kader |language=en |volume=19 |issue=2 |pages=631–644 |doi=10.18317/kaderdergi.971440 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219192534/https://philpapers.org/rec/SEYAAA |archive-date=2024-12-19 |access-date=2024-12-18 |doi-access=free}}</ref><ref>Cengiz, Yunus, [https://nazariyat.org/content/5-sayilar/8-cilt-4-sayi-2/2-m0056/m_cengiz.pdf “Two Competing Approaches in the Mu‘tazilite View of the Human Being: The Traditions of Abu al-Hudhayl and al-Nazzam"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240815054102/https://nazariyat.org/content/5-sayilar/8-cilt-4-sayi-2/2-m0056/m_cengiz.pdf|date=2024-08-15}}, Nazariyat Journal for the History of Islamic Philosophy and Sciences 4/2 (Mayo 2018): 57-7 (sa Ingles)</ref> Sa ganitong paraan, ginagarantiya nito ang katarungan ng Diyos sa paghuhukom sa bawat tao sa Araw ng Paghuhukom.<ref>{{Cite journal |last=Allison |first=George |title=Between Justice and Judgment: An Analysis of Free Will in Mu'tazilism |url=https://keep.lib.asu.edu/items/131053 |url-status=dead |journal=Arizona State University Library |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123161116/https://keep.lib.asu.edu/items/131053 |archive-date=2025-01-23 |access-date=2024-12-18}}</ref> === Iba pa === Ipinahayag ng pilosopong si [[Søren Kierkegaard]] na ang banal na pagkamakapangyarihan sa lahat ay hindi maaaring ihiwalay sa kabutihang banal. Bilang isang tunay na makapangyarihan at mabuting nilalang, maaaring likhain ng Diyos ang mga nilalang na may tunay na kalayaan laban sa Kanya. Higit pa rito, kusang gagawin ito ng Diyos sapagkat "ang pinakadakilang kabutihan… na maaaring gawin para sa isang nilalang, na higit sa anumang bagay na maaaring gawin para rito, ay ang maging tunay na malaya."<ref>Kierkegaard, Søren. (1848) ''Journals and Papers'', vol. III. Muling nilimbag sa Indiana University Press, Bloomington, 1967–78. (sa Ingles)</ref> Ang pagtatanggol sa kalayaan ng kalooban ni Alvin Plantinga ay isang makabagong pagpapalawig ng paksang ito, na nagpapakita kung paanong ang Diyos, kalayaan ng kalooban, at kasamaan ay maaaring magkatugma.<ref>Mackie, J.L. (1955) "Evil and Omnipotence", ''Mind'', new series, vol. 64, pp. 200–12. (sa Ingles)</ref> May ilang pilosopo na sumusunod kay [[William ng Ockham]] sa paniniwalang ang pangangailangan at posibilidad ay natutukoy ayon sa isang tiyak na sandali ng panahon at sa isang takdang kalagayang empirikal. Dahil dito, ang isang bagay na posibleng mangyari ayon sa pananaw ng isang tagamasid ay maaaring ituring na kinakailangan mula sa pananaw ng isang may ganap na kaalaman (omnisiyente).<ref name="ockham">Ockham, William. Predestination, God's Knowledge, and Future Contingents, maagang ika-14 dantao, salin nina Marilyn McCord Adams at Norman Kretzmann 1982, Hackett, esp pp. 46–47 (sa Ingles)</ref> Mayroon ding mga pilosopong sumusunod kay [[Philo|Philo ng Alejandria]], isang pilosopong kilala sa kanyang antroposentrismo, sa paniniwalang ang kalayaan ng kalooban ay katangian ng kaluluwa ng tao, kaya ang mga hayop na hindi tao ay walang ganitong kalayaan.<ref>H.A. Wolfson, ''Philo'', 1947 Harvard University Press; Religious Philosophy, 1961 Harvard University Press; and "St. Augustine and the Pelagian Controversy" sa Pilosopiyang Panrelihiyon (sa Ingles)</ref> == Mga sanggunian == === Mga sipi === {{Reflist}} === Bibliograpiya === * Hawking, Stephen, and Mlodinow, Leonard, ''The Grand Design'', New York, Bantam Books, 2010. (sa INgles) * Horst, Steven (2011), [https://web.archive.org/web/20150427115321/http://www.themontrealreview.com/2009/Freedom-and-the-laws-of-nature.php ''Laws, Mind, and Free Will.''] (MIT Press) {{ISBN|0-262-01525-0}} (sa Ingles) * [https://web.archive.org/web/20171011231645/http://www.sriaurobindoashram.org/ashram/sriauro/downloadpdf.php?id=41 Sri Aurobindo about freedom and free will](PDF) (sa Ingles) * {{cite journal|last1=Cave|first1=Stephen|title=There's No Such Thing as Free Will|journal=The Atlantic|date=Hunyo 2016|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2016/06/theres-no-such-thing-as-free-will/480750/|language=en}} == Karagdagang pagbabasa == {{div col}} * Dennett, Daniel C. (2003). ''Freedom Evolves''. New York: Viking Press {{ISBN|0-670-03186-0}} (sa Ingles) * Epstein J.M. (1999). ''Agent Based Models and Generative Social Science.'' Complexity, IV (5). (sa Ingles) * Gazzaniga, M. & Steven, M.S. (2004) Free Will in the 21st Century: A Discussion of Neuroscience and Law, in Garland, B. (pat.) ''Neuroscience and the Law: Brain, Mind and the Scales of Justice'', New York: Dana Press, {{ISBN|1-932594-04-3}}, pp.&nbsp;51–70. (sa Ingles) * Gleick, James, "The Fate of Free Will" (review of Kevin J. Mitchell, ''Free Agents: How Evolution Gave Us Free Will'', Princeton University Press, 2023, 333 pp.), ''The New York Review of Books'', vol. LXXI, no. 1 (18 Enero 2024), pp. 27–28, 30. (sa Ingles) "Agency is what distinguishes us from machines. For biological creatures, [[reason]] and purpose come from acting in the world and experiencing the consequences. [[Artificial intelligence]]s – disembodied, strangers to blood, sweat, and tears – have no occasion for that." (p. 30.) * {{cite journal | last1 = Goodenough | first1 = O.R. | year = 2004 | title = Responsibility and punishment | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society B | volume = 359 | issue = 1451| pages = 1805–09 | doi = 10.1098/rstb.2004.1548 | pmid = 15590621 | pmc = 1693460 |language=en}} * {{cite journal | last1 = Harnad | first1 = Stevan | year = 1982 | title = Consciousness: An Afterthought | url = http://cogprints.org/1570/ | journal = Cognition and Brain Theory | volume = 5 | pages = 29–47|language=en }} * {{cite journal | last1 = Harnad | first1 = Stevan | year = 2001 | title = No Easy Way Out | url = http://cogprints.org/1624/ | journal = The Sciences | volume = 41 | issue = 2| pages = 36–42 | doi = 10.1002/j.2326-1951.2001.tb03561.x | url-access = subscription |language=en}} * Harnad, Stevan (2009) The Explanatory Gap #''[http://philpapers.org/ PhilPapers]'' (sa Ingles) * Harris, Sam. 2012. ''Free Will''. Free Press. {{ISBN|978-1-4516-8340-0}} (sa Ingles) * Hofstadter, Douglas. (2007) ''I Am A Strange Loop.'' Basic Books. {{ISBN|978-0-465-03078-1}} (sa Ingles) * Kane, Robert (1998). ''The Significance of Free Will.'' New York: Oxford University Press {{ISBN|0-19-512656-4}} (sa Ingles) * Lawhead, William F. (2005). ''The Philosophical Journey: An Interactive Approach.'' McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages {{ISBN|0-07-296355-7}}. (sa Ingles) * Libet, Benjamin; Anthony Freeman; and Keith Sutherland, mga pat. (1999). ''The Volitional Brain: Towards a Neuroscience of Free Will''. Exeter, UK: Imprint Academic. Mga [[sanaysay]] ng mga siyentipiko at pilosopo. (sa Ingles) * Muhm, Myriam (2004). Abolito il libero arbitrio&nbsp;– Colloquio con Wolf Singer. ''L'Espresso'' 19.08.2004 [https://web.archive.org/web/20060516090209/http://www.larchivio.org/xoom/myriam-singer.htm larchivio.org] (sa Ingles) * Nowak A., Vallacher R.R., Tesser A., Borkowski W. (2000). Society of Self: The emergence of collective properties in self-structure. ''Psychological Review.'' 107 (sa Ingles) * Riskin, Jessica, "Turtles All the Way Up" (pagsusuri ni Robert M. Sapolsky, ''Determined: A Science of Life Without Free Will'', Penguin Press, 2023, 511 pp.), ''The New York Review of Books'', bol. LXXII, blg. 2 (13 Pebrero 2025), pp. 23–25. The reviewer, Riskin, writes: "[[Science]] can't prove there's no free will [Sapolsky's thesis is that there is no free will] because the question of free will is not a scientific question but a philosophical one. To misrepresent it as a scientific question is a prime example of scientism – of extending the claims of science beyond its bounds." (p. 25.) (sa Ingles) * {{Cite book |last=Sapolsky |first=Robert M. |title=Determined: A Science of Life Without Free Will |url=https://archive.org/details/determinedscienc0000sapo |publisher=Penguin Press |location=New York |year=2023 |isbn=978-0-5255-6097-5|language=en}} * [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer, Arthur]] (1839). ''On the Freedom of the Will.'', Oxford: Basil Blackwell {{ISBN|0-631-14552-4}}. (sa Ingles) * {{cite book | last=Stapp | first=Henry P. | title=Quantum theory and free will : how mental intentions translate into bodily actions | publication-place=Cham, Switzerland |publisher=Springer| date=2017 | isbn=978-3-319-58301-3 | oclc=991595874 | language=en}}}} * Tosun, Ender (2020). [http://www.islamicinformationcenter.info/fwp.pdf Free Will Under the Light of the Quran], {{ISBN|978-605-63198-2-2}} (sa Ingles) * Van Inwagen, Peter (1986). ''An Essay on Free Will.'' New York: Oxford University Press {{ISBN|0-19-824924-1}}. (sa Ingles) * Velmans, Max (2003) ''How Could Conscious Experiences Affect Brains?'' Exeter: Imprint Academic {{ISBN|0-907845-39-8}}. (sa Ingles) * Dick Swaab, Wij Zijn Ons Brein, Publishing Centre, 2010. {{ISBN|978-90-254-3522-6}} (sa Ingles) * {{Cite book|url=https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf|title=The Illusion of Conscious Will|last=Wegener|first=Daniel Merton|publisher=MIT Press|year=2002|isbn=978-0-262-23222-7|access-date=2018-12-12|archive-date=2018-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212162904/https://zodml.org/sites/default/files/%5bDaniel_M._Wegner%5d_The_Illusion_of_Conscious_Will.pdf|url-status=dead|language=en}} * Williams, Clifford (1980). ''Free Will and Determinism: A Dialogue''. Indianapolis: Hackett Publishing Company (sa Ingles) * John Baer, James C. Kaufman, Roy F. Baumeister (2008). ''Are We Free? Psychology and Free Will''. Oxford University Press, New York {{ISBN|0-19-518963-9}} (sa Ingles) * George Musser, "Is the Cosmos Random? ([[Albert Einstein|Einstein]]'s assertion that God does not play dice with the universe has been misinterpreted)", ''Scientific American'', bol. 313, blg. 3 (Setyembre 2015), pp.&nbsp;88–93. (sa Ingles) {{div col end}} == Mga panlabas na link == * {{Cite SEP|freewill|Free Will|Timothy O’Connor, Christopher Franklin}} * {{Cite IEP|url-id=freewill|title=Free Will|author=Kevin Timpe}} * {{Cite IEP|url-id=freewi-m|title=FMedieval Theories of Free Will|author=Colleen McClusky}} * {{Commons category-inline|Free will|Malayang kalooban}} * {{Wikiquote-inline|Free will|Malayang kalooban}} {{Philosophy topics}} {{authority control}} [[Kategorya:Teolohiya]] [[Kategorya:Etika]] [[Kategorya:Kausalidad]] [[Kategorya:Malayang kalooban]] [[Kategorya:Metapisika]] [[Kategorya:Pilosopiya ng relihiyon]] [[Kategorya:Pilosopiya ng buhay]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] q91qmy7llkhzq09jtvqg1klxk1hf4kl Mustelidae 0 275667 2236656 2235514 2026-10-24T09:57:30Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2236656 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Mustelidae | image = WEASEL.JPG | image_caption = [[Long-tailed weasel]] | fossil_range = | taxon = Mustelidae | authority = [[Johann Fischer von Waldheim|G. Fischer de Waldheim]], 1817 | type_genus = ''[[Mustela]]'' | type_genus_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = [[Pamilya (biyolohiya)|Subfamilies]] | subdivision = [[Lutrinae]] (otters)<br /> [[Melinae]] (European badgers)<br /> [[Mellivorinae]] (honey badgers)<br /> [[Taxidiinae]] (American badgers)<br /> [[Mustelinae]] (weasels, tayra, wolverines, martens, polecats)<br /> }} Ang '''Mustelidae''' (mula sa [[Latin]] ''mustela'', weasel) ay isang pamilya ng mga carnivorous mammals, kabilang ang weasels, badgers, oters, martens, mink, at wolverines, bukod sa iba pa. Ang mga mustelids ay magkakaiba at ang pinakamalaking pamilya sa [[Carnivora]]. Ang panloob na pag-uuri ay pinagtatalunan pa rin, na may mga karibal na panukala na naglalaman ng dalawa at walong subfamily. Ang isang pag-aaral, na inilathala noong 2008, ay tumutukoy sa pangalawang pamilyang Mustelinae, at nagpapahiwatig na ang Mustelidae ay binubuo ng apat na pangunahing mga klado at tatlong mas maliit na mga lineage. == Mga genus == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q34740 ; wdt:P171* wd:Q25437 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Genus,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Genus ! Ibang tawag ! MSW |- | | ''[[Amblonyx]]'' | | |- | | ''[[Anahyster]]'' | | |- | [[Talaksan:Zagreb Zoo small-clawed otter 01.jpg|center|128px]] | ''[[Aonyx]]'' | da:Fingerodder<br/>en:Small-clawed otter<br/>hr:Beznokte vidre<br/>th:นากไร้เล็บ<br/>th:นากเล็ก<br/>tr:Parmaklı samur<br/>zh:小爪水獺屬 | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001077 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Arctomeles]]'' | | |- | [[Talaksan:Arctonyx collaris - Sterndale.jpg|center|128px]] | ''[[Arctonyx]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001135 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Eira barbara.jpg|center|128px]] | ''[[Eira]]'' | de:Tayra<br/>en:Tayra<br/>es:Irará<br/>nl:Tayra<br/>pt:Irara | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001143 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Sea otter cropped.jpg|center|128px]] | ''[[Enhydra]]'' | zh:沼菊属<br/>fr:Enhydre | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001089 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Enhydrictis galictoides.JPG|center|128px]] | ''[[Enhydrictis]]'' | | |- | | ''[[Ferinestrix]]'' | | |- | [[Talaksan:Galictis.jpg|center|128px]] | ''[[Galictis]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001154 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Grison]]'' | | |- | | ''[[Grisonella]]'' | | |- | [[Talaksan:Gulo gulo 03.jpg|center|128px]] | ''[[Gulo]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001165 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Gymnopus]]'' | | |- | | ''[[Helictis]]'' | | |- | | ''[[Howellictis]]'' | | |- | [[Talaksan:Spotted-necked otter 1.jpg|center|128px]] | ''[[Hydrictis]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001094 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Striped polecat.jpg|center|128px]] | ''[[Ictonyx]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001173 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Isolalutra]]'' | | |- | [[Talaksan:LutraCanadensis fullres.jpg|center|128px]] | ''[[Lontra]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001096 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Fischotter Lutra lutra1.jpg|center|128px]] | ''[[Lutra]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001111 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Lutragale]]'' | | |- | [[Talaksan:Mink.jpg|center|128px]] | ''[[Lutreola]]'' | | |- | | ''[[Lutronectes]]'' | | |- | [[Talaksan:Martes martes crop.jpg|center|128px]] | ''[[Martes]]'' | fr:Martres<br/>fr:Martes | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001203 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Meles (Genus).jpg|center|128px]] | ''[[Meles]]'' | de:Europäische Dachse<br/>en:European Badgers<br/>fr:Blaireau européen<br/>lt:Barsukas<br/>lv:Eirāzijas āpši<br/>pt:Texugo-europeu | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001275 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Melivora]]'' | | |- | [[Talaksan:Formosan ferret-badger in Shoushan Zoo.jpg|center|128px]] | ''[[Melogale]]'' | en:Ferret-badger<br/>th:หมาหริ่ง<br/>th:หมาหรึ่ง<br/>tr:Güneş porsukları<br/>sl:sončni jazbec | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001306 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Mustela species mosaic.jpg|center|128px]] | ''[[Mustela]]'' | sl:podlasica | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001325 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Mydeus]]'' | | |- | [[Talaksan:I Am Weasel (15483000477).jpg|center|128px]] | ''[[Neogale]]'' | | |- | [[Talaksan:American mink geograph.co.uk 2083077.jpg|center|128px]] | ''[[Neovison]]'' | | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001482 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Oaxacagale]]'' | | |- | | ''[[Paraonyx]]'' | | |- | [[Talaksan:Fishers (14584727897).jpg|center|128px]] | ''[[Pekania]]'' | | |- | | ''[[Poecilictis]]'' | | |- | [[Talaksan:Whitenapedweasellg2.jpg|center|128px]] | ''[[Poecilogale]]'' | af:Slangmuishond<br/>en:African Striped Weasel<br/>zh:白頸鼬<br/>zu:Nyengelezi | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001500 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Putorius]]'' | | |- | | ''[[Taxus]]'' | | |- | | ''[[Trichomanis]]'' | | |- | | ''[[Trocharion]]'' | | |- | | ''[[Ursitapus]]'' | | |- | [[Talaksan:Marbled polecat.jpg|center|128px]] | ''[[Vormela]]'' | de:Tigeriltis<br/>en:Marbled Polecat<br/>nl:Gevlekte Bunzing | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001514 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Zorilla]]'' | | |} {{Wikidata list end}} [[kategorya:Mustelidae|*]] k9mx8byakvoh7of09nlnjvy05vxrr8x Viverridae 0 281772 2236397 2235134 2026-10-24T01:54:07Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2236397 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Viverridae | fossil_range = {{Fossil range|34|0}}[[Eocene]] sa kamakailang | image = Viverrids mosaic.jpg | image_caption = | taxon = Viverridae | authority = [[John Edward Gray|Gray]], 1821 | subdivision_ranks = [[Pamilya (biyolohiya)|Subpamilya]] | subdivision = [[Hemigalinae]]<br/> [[Paradoxurinae]]<br/> [[Prionodontinae]]<br/> [[Viverrinae]] }} Ang '''Viverridae''' ay isang [[pamilya (biyolohiya)|pamilya]] ng mga maliliit hanggang katamtamang-laki na [[mamalya]], ang '''viverrids''', na binubuo ng 15 genera, na binabahagi sa 38 species. Ang pamilyang ito ay pinangalanan at unang inilarawan ni [[John Edward Gray]] noong 1821. Ang mga miyembro ng pamilyang ito ay karaniwang tinatawag na mga ''civet'' o ''genet''. Ang mga viverrids ay matatagpuan sa [[Timog Asya|Timog]] at [[Timog-silangang Asya]], sa kabuuan ng Linya ng Wallace, sa buong [[Africa]], at sa [[timog Europa]]. == Mga genus == {{Wikidata list|sparql= SELECT DISTINCT ?item WHERE { ?item p:P31 ?statement0. ?statement0 (ps:P31) wd:Q16521. ?item p:P171 ?statement1. ?statement1 (ps:P171/(wdt:P171*)) wd:Q185864. ?item p:P105 ?statement2. ?statement2 (ps:P105) wd:Q34740. } |columns=P18:Larawan,label:Pangalan,P959:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Pangalan ! MSW |- | [[Talaksan:Binturong in Overloon.jpg|center|128px]] | Arctictis | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000272 14000272] |- | | Arctogalidia | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000280 14000280] |- | | Athylax | |- | | Calogale | |- | | Cynicitis | |- | [[Talaksan:Mampalon (Cynogale Bennettii).png|center|128px]] | Cynogale | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000355 14000355] |- | [[Talaksan:Genetta genetta felina (Wroclaw zoo).JPG|center|128px]] | genet | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000385 14000385] |- | | Hemigale | |- | | Ictides | |- | [[Talaksan:Macrogalidia musschenbroekii.jpg|center|128px]] | Macrogalidia | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000296 14000296] |- | | Mangusta | |- | | Myonax | |- | | Osbornictis | |- | [[Talaksan:Palm civet on tree (detail).jpg|center|128px]] | Paguma | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000298 14000298] |- | [[Talaksan:Marapatti.jpg|center|128px]] | Paradoxurus | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000316 14000316] |- | [[Talaksan:African linsang 1.jpg|center|128px]] | Poiana | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000412 14000412] |- | [[Talaksan:Viverra zibetha ras.jpg|center|128px]] | Musang | [https://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000417 14000417] |} {{Wikidata list end}} {{stub}} [[kategorya:Viverridae|*]] kzm669uvkpvdyhk1znarybf9o6kijmv Talaan ng mga palabas ng Intercontinental Broadcasting Corporation 0 286708 2236387 2235675 2026-10-23T23:15:54Z ~2026-56695-36 167930 /* Currently aired programs */ Updating selected times para sa artikulo only 2236387 wikitext text/x-wiki Ito ay talaan ng '''programang palabas ng [[Intercontinental Broadcasting Corporation]]'''. Para sa mga dating programa at natapos na mga palabas ng istasyon, basahin ang [[Tala ng mga dating palabas ng Intercontinental Broadcasting Corporation]]. ==Currently aired programs== <!-- Please do not add where the show transferred or re-aired. Just indicate the years that the show aired on IBC. --> === Balita === *''IBC NewsBreak'' <small>(1992)</small> *''[[News Team 13]]'' <small>(2011)</small> **6:00 PM Evening Edition **10:00 PM Late-night Edition *''RadyoBisyon'' <small>(2014; mapapakinggan sa DZRB 738 Radyo ng Bayan at mapapanood sa PTV 4)</small> === Public affairs === *''Gabay ng Bayan'' <small>(2008-2011, 2017)</small> *''Kapihan sa Media ng Bayan'' <small>(2014)</small> *''Mula sa Masa, Para sa Masa'' <small>(2017)</small> *''Report kay Boss'' <small>(2012; mapapanood sa PTV)</small> === Infotainment === *''Balay Tirahan Kanlungan'' <small>(re-run, September 2011)</small> *''ChinaTown TV'' <small>(2010) (produced by Horizon of The Sun Communications)</small> *''Cooltura'' <small>(re-run, 2011–2012; 2012-2015,2016-2017; 2018)</small> *''Travel and Trade'' <small>(re-run, 2001–2002, 2010-2011, 2014; 2018)</small> === Entertainment === *''ASK TV: Artihan, Sayawan at Kantahan'' <small>(2018)</small> *''The Best of Retro featuring FBC (Family Birth Control) Rebirth'' <small>(2018)</small> === Sports === ==== Cockfighting ==== *''Chicken Talk'' <small>(2016)</small> *''STV: Ang Sabong TV ng Bayan'' <small>(2005-2011, 2013)</small> === Infomercials === *''EZ Shop'' <small>(2004)</small> <!---Please do not add or mentioned the networks who usually simulcast other programs.---> === Relihiyon === *''El Shaddai'' <small>(1992)</small> *''Family TV Mass'' <small>(2002-2014, 2015)</small> *''Kerygma TV'' <small>(2011)</small> ==Mga Parating ng programa== *''Community Basketball Association'' {{small|(2018)}}<ref>{{cite news|url=https://www.abante.com.ph/bagong-silang-na-cba-para-sa-lahat-maceda.htm|title=Bagong silang na CBA para sa lahat – Maceda|publisher=Abante|language=Tagalog|date=October 23, 2018|accessdate=October 23, 2018}}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Mga Nakaraang programa== {{main|Tala ng mga nakaraang palabas ng Intercontinental Broadcasting Corporation}} ==Tignan din== *[[Intercontinental Broadcasting Corporation]] ==References== {{reflist}} {{IBC-13 Shows}} {{programs}} {{DEFAULTSORT:Programs Broadcast By Intercontinental Broadcasting Corporation}} [[Category:Lists of television series by network|Intercontinental Broadcasting Corporation]] [[Category:Philippine television-related lists|Intercontinental Broadcasting Corporation]] [[Category:Mga palabas sa telebisyon ng Intercontinental Broadcasting Corporation| ]] r8dt4hspyhgb21kjxlmrgatytpwiqki Maddie Ziegler 0 296087 2236393 2225712 2026-10-24T01:18:08Z PaulLim11 154386 Pinalitan ang larawan 2236393 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Maddie Ziegler at WWD Style Awards 2026-04.jpg|thumb|Si Ziegler sa WWD Style Awards, Enero 2026]] '''Madison Nicole Ziegler''' ( {{IPAc-en|ˈ|z|ɪ|g|l|ər}} ZIG -lər ; ipinanganak Setyembre 30, 2002) ay isang Amerikanong mananayaw, artistang babae at modelo. Una siyang nakilala sa paglitaw sa reality show ng [[ Lifetime (TV network)|Lifetime]] 's ''[[ Dance Moms|Dance Moms]]'' mula 2011 (sa edad na 8) hanggang 2016. Mula sa 2014 hanggang 2017, nakakuha siya ng mas malawak na katanyagan para sa pag-star sa isang serye ng mga video ng musika ni [[Sia Furler|Sia]], kasama ang " [[ Chandelier (Sia song)|Chandelier]] " at " [[ Malas na Puso|Elastic Heart]] ", na pinagsama-samang naakit ng higit sa 4 bilyong mga tanawin sa [[YouTube]] . Si Ziegler ay lumitaw sa mga pelikula, telebisyon at mga konsyerto, at may modelo sa mga takip ng magazine at sa mga ad para sa [[ Capezio|Capezio]], [[ Ralph Lauren|Ralph Lauren]], [[ Mga tela|Fabletics]] at [[ Target Corporation|Target]], bukod sa iba pang mga tatak. Kasama siya sa magazine na ''[[Time]]'' sa listahan nito ng "30 pinaka-maimpluwensyang kabataan" sa bawat 2015, 2016 at 2017. Si Ziegler ay isang hukom sa 2016 na panahon ng ''[[ Kaya Sa tingin Mo Maaari kang Sumayaw: Ang Susunod na Pagbubuo (serye sa TV sa Amerika)|So You Think You Can Dance: The Next Generation]]'', [[ Nostalgic para sa Kasalukuyang Paglibot|nilibot kasama si Sia]] sa North America at Australia noong 2016 at 2017 at nag-tour sa Australia at New Zealand kasama ang kanyang kapatid na si [[ Mackenzie Ziegler|Mackenzie]], sa 2017 at 2018. Ang kanyang 2017 memoir, ''The Maddie Diaries'', ay isang [[ Ang listahan ng New York Times Best Seller|''New York Times'' Best Seller]] . <ref name="Bestseller2017">[https://www.nytimes.com/books/best-sellers/young-adult-hardcover/?action=click&contentCollection=Books&referrer&region=Footer&module=WeeklyListsIndex&version=Childrens&pgtype=Reference "NYT Bestsellers Young Adult Hardcover"], ''The New York Times'' Best Seller list, March 26, 2017, accessed March 17, 2017</ref> Inihayag niya ang karakter na si Camille Le Haut sa animated film na ''[[ Ballerina (2016 film)|Ballerina]]'' (2016) at lumitaw bilang Christina Sickleman sa tampok na pelikulang ''[[ Ang Aklat ni Henry|The Book of Henry]]'' (2017). Ang kanyang presensya sa social media ay may kasamang isang Instagram account na may higit sa 13 milyong mga tagasunod. <ref name="InstagramFollowers">[https://instagram.com/maddieziegler @MaddieZiegler], Instagram, accessed April 20, 2019; and Alocada, Vincent. [http://www.christianpost.com/news/maddie-ziegler-news-former-dance-moms-student-reaches-10-million-followers-on-instagram-196339 "Maddie Ziegler News: Former ''Dance Moms'' Student Reaches 10 Million Followers on Instagram"], ''Christian Post'', August 22, 2017</ref> == Maagang buhay at edukasyon == Si Ziegler ay ipinanganak sa [[Pittsburgh|Pittsburgh, Pennsylvania]], kina Melissa Ziegler-Gisoni at Kurt Ziegler, na nagmamay-ari ng isang kumpanya ng mortgage. <ref name="Facts">Ziegler, Maddie. [http://maddieziegler.com/dance-moms-facts "Fun Facts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503074331/http://maddieziegler.com/dance-moms-facts/ |date=2015-05-03 }}, MaddieZiegler.com. Retrieved May 4, 2015</ref> Siya ay taga-Poland, Aleman at Italyanong inapo. <ref name="OldBio">Ziegler, Maddie. [http://maddieziegler.com "Bio: Maddie Ziegler – ''Dance Moms'' Dancer"], maddieziegler.com, accessed January 15, 2018</ref> Naghiwalay ang kanyang mga magulang noong 2011, <ref>De Bertodano, Helena. [https://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/11585577/Maddie-Ziegler-interview-the-tiny-dancer-with-1bn-YouTube-views.html "Maddie Ziegler interview: the tiny dancer with 1bn YouTube views"], ''The Telegraph'', May 10, 2015, accessed March 8, 2017</ref> at pinakasalan ng kanyang ina na si Greg Gisoni noong 2013. <ref>LaCroix, Emy. [http://www.lifeandstylemag.com/posts/does-jill-from-dance-moms-have-another-daughter-142755/photos/dance-moms-greg-gisoni-257412 "Yes, Jill From ''Dance Moms'' Has Two Other Daughters, and They're Just as Gorgeous as Kendall"], ''[[Life & Style (magazine)|Life & Style]]'', September 26, 2017</ref> Sinimulan ni Ziegler ang mga aralin sa sayaw sa edad na dalawa at sumali sa Abby Lee Dance Company sa edad na apat, kung saan nagsanay siya sa tap, ballet, lyrical, kontemporaryong, acro, jazz at aerial dance. <ref name="OldBio" /> <ref name="Sorren">Sorren, Martha. [https://www.womansday.com/life/entertainment/a28212160/melissa-ziegler-dance-moms "Melissa Ziegler Happily Left Fame Behind After ''Dance Moms''"], ''[[Woman's Day]]'', July 1, 2019</ref> Si Ziegler ay may isang nakababatang kapatid na babae, si [[ Mackenzie Ziegler|Mackenzie]], isang mananayaw at mang-aawit na lumitaw kasama niya sa ''[[ Dance Moms|Dance Moms]]'', <ref>[http://www.ziegler-girls.com/mackenzie-about "Mackenzie – About"] {{Webarchive}}, accessed February 6, 2015; Davis, Emma. [http://www.today.com/parents/maddie-mackenzie-ziegler-life-after-dance-moms-t101012 "Maddie and Mackenzie Ziegler on life after ''Dance Moms''"], Today.com, July 22, 2016; and [http://www.twistmagazine.com/posts/twist-exclusive-twist-chats-with-maddie-mackenzie-ziegler-9254 "''Twist'' Chats with Maddie & Mackenzie Ziegler!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805143926/http://www.twistmagazine.com/posts/twist-exclusive-twist-chats-with-maddie-mackenzie-ziegler-9254 |date=2017-08-05 }}, ''Twist'' magazine, February 26, 2013, accessed March 24, 2016</ref> dalawang mas matandang kalahating kapatid na lalaki mula sa nakaraang kasal ng kanyang ama, at dalawang mas matandang hakbang na magkakapatid mula sa nakaraang kasal ng kanyang step-father, Si Greg Gisoni, isang bise-presidente sa Westinghouse Electric Company. <ref name="Facts" /> <ref>Cabrera, Daniela. [http://www.bustle.com/articles/101073-how-many-siblings-does-maddie-ziegler-have-the-ziegler-clan-expands-far-beyond-dance-moms "How Many Siblings Does Maddie Ziegler Have?"], Bustle.com, July 30, 2015, accessed December 27, 2015</ref> Nag-aral si Ziegler sa Sloan Elementary School hanggang 2013, nang umalis siya upang maging [[Pag-aaral sa tahanan|homechooled]] . <ref>Daly, Sean. [http://thetvpage.com/2013/11/15/melissa-gisoni-dance-moms-season-4/2 "''Dance Moms'': Is Someone Getting Kicked Out In Season 4?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180716140545/http://thetvpage.com/2013/11/15/melissa-gisoni-dance-moms-season-4/2/ |date=2018-07-16 }}, TheTVPage.com, November 15, 2013, accessed January 15, 2018</ref> Si Ziegler at ang kanyang pamilya ay matagal nang nanirahan sa [[ Murrysville, Pennsylvania|Murrysville, Pennsylvania]], malapit sa [[Pittsburgh]], <ref>Rouvalis,Cristina. [http://www.pittsburghmagazine.com/Pittsburgh-Magazine/November-2013/Inside-the-Dance-Moms-Empire "Inside the ''Dance Moms'' Empire"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706022746/http://www.pittsburghmagazine.com/Pittsburgh-Magazine/November-2013/Inside-the-Dance-Moms-Empire/ |date=2018-07-06 }}, ''Pittsburgh Magazine'', October 21, 2013, accessed January 15, 2018</ref> at gumugol din ng bahagi ng kanilang oras sa Los Angeles. <ref>Harrop, JoAnne Klimovich. [http://triblive.com/aande/moreaande/9685334-74/maddie-dancer-dance#axzz3vVDeCAMt "Maddie Ziegler returns to Pittsburgh with stop at Dancer's Closet in Murrysville"], ''Pittsburgh Tribune-Review'', December 25, 2015</ref> Mula sa unang bahagi ng 2017 hanggang kalagitnaan ng 2018, si Ziegler ay nakikipag-date sa binatilyong Australian na si Jack Kelly, <ref>Bergado, Gabe. [https://www.teenvogue.com/gallery/maddie-ziegler-boyfriend-jack-kelly-instagrams#1 "9 Times Maddie Ziegler and Her Boyfriend Jack Kelly Were Relationship Goals"], ''Teen Vogue'', September 2017; Wiest, Brianna. [https://www.teenvogue.com/story/maddie-ziegler-boyfriend-first-anniversary "Maddie Ziegler and Boyfriend Jack Kelly Celebrate Their First Anniversary"], "[[ Kabataan Vogue |Teen Vogue]]'', January 3, 2018; and Diana, Alyssa. [http://blog.feelingthevibe.com/news/maddie-and-mackenzie-ziegler-have-tons-of-fun-on-tour-in-australia-see-photos "Maddie and Mackenzie Ziegler Have Tons of Fun on Tour in Australia"] {{Webarchive}}, FeelingTheVibe.com, July 15, 2018''</ref> ang anak ng dating [[ New York Yankees|New York Yankees]] infielder na si [[ Pat Kelly (infielder)|Pat Kelly]] . <ref>Iannella, Antimo. [http://www.adelaidenow.com.au/entertainment/confidential/social-media-snaps-of-dance-superstar-maddie-ziegler-on-new-years-holiday-in-sa-with-adelaide-boyfriend-jack-kelly/news-story/3b12ff772ebcace90703604f61062541 "Social media snaps of dance superstar Maddie Ziegler on New Year's holiday in SA with Adelaide boyfriend Jack Kelly"], ''[[The Advertiser (Adelaide)|The Advertiser]]'', January 3, 2018; Iannella, Antimo. [https://www.adelaidenow.com.au/entertainment/confidential/dance-moms-star-maddie-ziegler-splits-with-adelaide-boyfriend-jack-kelly/news-story/d1d83850591e86b09853bd551445e310 "Dance Moms star Maddie Ziegler splits with Adelaide boyfriend Jack Kelly"], ''The Advertiser'', August 22, 2018</ref> == Karera == ==== ''Dance Moms'' at mga music video ==== Sa Abby Lee Dance Company, nanalo si Ziegler ng maraming mga titulo sa mga pang-rehiyon, estado at pambansang mga kumpetisyon sa sayaw, <ref name="OldBio2">Ziegler, Maddie. [http://maddieziegler.com "Bio: Maddie Ziegler – ''Dance Moms'' Dancer"], maddieziegler.com, accessed January 15, 2018</ref> <ref>[http://abbyleedancecompany.com/category/competition-results "Competition results" (12 pages)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221202537/http://abbyleedancecompany.com/category/competition-results/ |date=2020-02-21 }}, Abby Lee Dance Company, accessed January 15, 2018</ref> kasama na ang 2014 Dancers Choice Award para sa Paboritong mananayaw 17 at Sa ilalim. <ref name="DCA2015">[http://industrydanceawards.com/dancers-choice-awards/2014/nominees "Industry Dance Awards Dancers Choice Awards 2014: Nominees"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160117010725/http://industrydanceawards.com/dancers-choice-awards/2014/nominees |date=2016-01-17 }}, Industrydanceawards.com, accessed January 15, 2018}</ref> Noong 2010, si Ziegler ay gumanap para sa programa sa telebisyon sa katotohanan ng [[ Paula Abdul|Paula Abdul na]] ''Live to Dance'' . <ref name="LiveToDance">Chestang, Raphael. [http://www.etonline.com/tv/187162_maddie_ziegler_is_a_multi_millionaire_and_the_youngest_judge_so_you_think_you_can_dance_history "Maddie Ziegler Is a Multi-Millionaire and the Youngest Judge in ''So You Think You Can Dance'' History"], ETOnline.com, April 20, 2016, accessed January 15, 2018</ref> Noong 2011, ang walong taong gulang na si Ziegler at ang kanyang ina ay lumitaw sa unang panahon ng ''[[ Dance Moms|Dance Moms]]'' ng [[ Lifetime (TV network)|Lifetime]] 's, <ref name="BustleLeaving">Gallagher, Caitlin. [http://www.bustle.com/articles/158489-will-maddie-ziegler-return-to-dance-moms-in-season-7-dont-count-on-a-cameo-folks "Will Maddie Ziegler Return to ''Dance Moms'' In Season 7? Don't Count on a Cameo, Folks"], Bustle.com, May 3, 2016</ref> isang reality show tungkol sa mga batang mananayaw sa [[ Abby Lee Miller|Abby Lee Miller]] 's Abby Lee Dance Company Elite Competition Team at kanilang madalas nag-aaway na ina. <ref name="ID">Weinstock, Tish. [https://i-d.vice.com/en_us/article/theres-something-about-maddie-ziegler "There's something about Maddie Ziegler"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151129204118/https://i-d.vice.com/en_us/article/theres-something-about-maddie-ziegler |date=2015-11-29 }}, ''[[i-D]]'', August 14, 2015</ref> <ref name="Hunger1">Fraser, Holly. [http://www.hungertv.com/feature/maddie-ziegler-tells-us-why-shes-leaving-reality-tv-behind/ "Maddie Ziegler tells us why she's leaving reality TV behind"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116081116/http://www.hungertv.com/feature/maddie-ziegler-tells-us-why-shes-leaving-reality-tv-behind/ |date=2018-01-16 }}, ''Hunger'' magazine, March 21, 2016</ref> "Ziegler" lumitaw bilang preternaturally makintab na standout sa anim na mga panahon "sa palabas, <ref name="Milzoff1">Milzoff, Rebecca. [http://www.vulture.com/2016/07/maddie-ziegler-our-first-digital-dance-star.html "How Maddie Ziegler Became Our 'First Digital Dance Star'"], ''[[New York (magazine)|New York]]'' magazine, July 11, 2016</ref> kung saan siya ay patuloy na lumitaw sa tabi ng kanyang ina at nakababatang kapatid na si Mackenzie, hanggang sa 2016, ang kanilang huling panahon sa palabas. <ref name="LeavingPeople">Alexander, Reagan and Aurelie Corinthios. [http://www.people.com/article/maddie-ziegler-leaving-dance-moms-will-judge-so-you-think-you-can-dance "Maddie Ziegler Is Leaving ''Dance Moms'' to Judge ''So You Think You Can Dance''"], ''People'' magazine, March 14, 2016</ref> <ref>Thompson, Avery. [http://hollywoodlife.com/2016/03/14/maddie-ziegler-leaving-dance-moms-confirms-moving-on-interview "Maddie Ziegler Confirms She's Leaving ''Dance Moms'' – I'm 'Moving On'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190422123555/https://hollywoodlife.com/2016/03/14/maddie-ziegler-leaving-dance-moms-confirms-moving-on-interview/ |date=2019-04-22 }}, ''Hollywood Life'', March 14, 2016</ref> Noong 2013, gumawa si Ziegler ng mga panauhin na panauhin sa isang programa ng pag [[ Spin-off (media)|-ikot-off]], ''[[ Ultimate Dance Competition ni Abby|ang Ultimate Dance Competition ni Abby]]'' . <ref name="glamorosi.blogspot.com">[http://glamorosi.blogspot.com/2013/09/735-Abbys-Ultimate-Dance-Gods-Mortals-S2-E3-Recap.html "'Abby's Ultimate Dance Competition' S2 E3 Recap: Gods and Mortals"], ''Glamorosi Magazine'', September 18, 2013</ref> Tumulong ang ''Dance Moms'' na gawin si Ziegler na "isa sa mga pinakasikat na mananayaw sa mundo ng entertainment. . . . [Binibigyang inspirasyon niya] ang iba pang mga mananayaw upang ituloy ang kanilang mga pangarap na may pagka-orihinal at biyaya. " <ref name="BustleLeaving" /> Si Ziegler ay lumitaw sa mga [[ Music video|video ng musika]] para sa mga tulad ng mga artista tulad nina [[ Alexx Calise|Alexx Calise]], Sia at [[ Todrick Hall|Todrick Hall]] . <ref name="Collinsave289">Palmer, Bill. [http://www.collinsave.com/in-the-news/289-dance-moms-maddie-stars-in-alexx-calise-music-video-for-cry "Dance Moms' Maddie stars in Alexx Calise music video for "Cry""] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213031433/http://www.collinsave.com/in-the-news/289-dance-moms-maddie-stars-in-alexx-calise-music-video-for-cry |date=2014-02-13 }}, Collins Avenue, February 14, 2014</ref> <ref name="Lipshutz">Lipshutz, Jason. [http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6077552/sia-chandelier-video-dance-moms-maddie-ziegler "Sia Taps ''Dance Moms'' Star For 'Chandelier' Video: Watch"], ''Billboard'', May 6, 2014. Retrieved May 5, 2015</ref> Nakakuha siya ng malawak na paunawa, sa edad na 11, sa pamamagitan ng pag-star sa 2014 video para sa " [[ Chandelier (Sia song)|Chandelier]] " ni Sia, na natuklasan siya sa ''Dance Moms'' . <ref name="Milzoff12">Milzoff, Rebecca. [http://www.vulture.com/2016/07/maddie-ziegler-our-first-digital-dance-star.html "How Maddie Ziegler Became Our 'First Digital Dance Star'"], ''[[New York (magazine)|New York]]'' magazine, July 11, 2016</ref> Ang video ay nanalo ng [[ ARIA Music Awards ng 2014|ARIA Music Award]] para sa Pinakamagandang Video <ref>Brandle, Lars. [http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6327868/sia-chet-faker-win-big-at-aria-awards "Sia, Chet Faker Win Big at ARIA Awards"], ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'', November 26, 2014, accessed March 11, 2017</ref> at nakatanggap ng mga nominasyon sa [[ 2014 MTV Video Music Awards|2014 MTV Video Music Awards]] para sa Video ng Taon at Pinakamagandang Choreography, na nanalo sa huli. <ref>Kreps, Daniel. [https://www.rollingstone.com/music/news/vma-winners-recap-arcade-fire-score-first-award-but-beyonce-triumphs-20140825 "VMAs 2014 Winners: Beyonce Dominates MTV's Big Night"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205024109/http://www.rollingstone.com/music/news/vma-winners-recap-arcade-fire-score-first-award-but-beyonce-triumphs-20140825 |date=2017-12-05 }}, ''[[Rolling Stone (magazine)|Rolling Stone]]'', August 25, 2014, accessed March 11, 2017</ref> Hinirang din ito para sa [[ Grammy Award para sa Pinakamagandang Music Video|Grammy Award para sa Pinakamagandang Music Video]] [[ Ika-57 Taunang Grammy Awards|noong 2015]] . <ref>[http://www.billboard.com/articles/6363565/grammys-2015-nominations-57th-annual "Grammys 2015: See the Full List of Nominees"], ''Billboard'', December 5, 2014, accessed October 3, 2018</ref> Nakatanggap ito ng higit sa 2 bilyon na pagtingin sa YouTube, at sa isang punto ito ang ika-13 na pinapanood na video sa YouTube sa lahat ng oras. <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6_gJwLeoMMA "20 Most Viewed Videos on YouTube of All Time (2016)"], Top Trends YouTube channel, June 23, 2016. ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' listed it at 12th, but they included only music videos, excluding ''Wheels on the Bus'': Schneider, Marc. [http://www.billboard.com/articles/news/6842798/billion-views-youtube-videos-club "A Billion Views on YouTube? Once Exclusive Club Is Getting Crowded"], ''Billboard'', January 12, 2016. "Chandelier" has since moved lower on the list of YouTube's [https://www.youtube.com/playlist?list=PLirAqAtl_h2r5g8xGajEwdXd3x1sZh8hC Most Viewed Videos of All Time].</ref> Sinabi ni Ziegler tungkol sa koreograpya: "Ito ay talagang kakaiba at kakaiba para sa akin, dahil karaniwang hindi ko, alam mo, maging isang mabaliw na tao sa bawat oras. Nakatutuwang gawin ito at talagang nasa labas ng kahon at napalawak ako ng maraming, dahil nasanay ako sa mga sayaw ng kumpetisyon kung saan ka tulad, ''Ituro ang iyong mga binti!'' Ngunit sa oras na ito ay tulad ng, kailangan mo lamang pakawalan at maramdaman ito. " <ref>Jung, E. Alex. [http://www.vulture.com/2014/05/maddie-ziegler-sia-chandelier-video-chat.html "Maddie Ziegler on Sia's 'Chandelier' Video, ''Dance Moms'' and Drew Barrymore"], ''New York'' magazine, May 21, 2014, accessed July 11, 2016</ref> Noong 2015, si Ziegler ay naka-star kay [[Shia LaBeouf]] sa " [[ Malas na Puso|Elastic Heart]] ", isa pang Sia video, na naipon ng higit sa 1 bilyong mga view sa YouTube. <ref>Furler, Sia. [https://www.youtube.com/watch?v=KWZGAExj-es "Sia – 'Elastic Heart' feat. Shia LaBeouf & Maddie Ziegler (Official Video)"], SiaVEVO, January 7, 2015, accessed March 26, 2019</ref> Kalaunan sa taong iyon, si Ziegler ay naka-star sa music video para sa " [[ Umiiyak ang Malaking Mga Batang Babae|Big Girls Cry]] " upang makumpleto ang kanyang trilogy ng mga video mula sa album ni Sia na ''[[ 1000 Mga Porma ng Takot|1000 Mga Forms of Fear]]'' . <ref name="Smirke">[https://www.youtube.com/results?search_query=big+girls+cry "Big Girls Cry"], SiaVEVO, accessed March 15, 2016</ref> Sumayaw si Ziegler sa mga boses ni Sia sa ilang mga palabas sa telebisyon sa 2014 at 2015, kasama ang ''[[ Ang Ellen DeGeneres Show|The Ellen DeGeneres Show]]'', ''[[ Sayawan kasama ang Mga Bituin (US)|Sayawan kasama ang Mga Bituin]]'', ''[[ Jimmy Kimmel Live!|Jimmy Kimmel Live!]]'' at ''[[Saturday Night Live|Sabado Night Live]]'', pati na rin sa [[ Hollywood Bowl|Hollywood Bowl]] . <ref>Schumann, Rebecka. [http://www.ibtimes.com/dance-moms-star-maddie-ziegler-responds-snl-sia-chandelier-spoof-video-1713850 "''Dance Moms'' Star Maddie Ziegler Responds to ''SNL'' Sia 'Chandelier' Spoof"], ''International Business Times'', October 27, 2014, accessed December 2, 2015</ref> <ref>[http://www.post-gazette.com/ae/tv-radio/2015/01/27/Murrysville-dancer-Maddie-Ziegler-formerly-of-Dance-Moms-steps-into-pop-culture-fame/stories/201501270021 "From Sia videos to ''Dance Moms'', Murrysville dancer steps into pop culture fame"], ''[[Pittsburgh Post-Gazette]]'', January 27, 2015</ref> Sa pagtatapos ng 2015, si Ziegler ay gumanap kasama si Sia sa ''Ellen DeGeneres Show nang'' tatlong beses. <ref name="Alive">Geslani, Michelle. [http://consequenceofsound.net/2015/12/sia-and-dance-prodigy-maddie-ziegler-deliver-gripping-performance-on-ellen-watch "Sia and dance prodigy Maddie Ziegler deliver gripping performance on Ellen – watch"], ConsequenceofSound.net, December 1, 2015; and Bailey, Alyssa. [http://www.elle.com/culture/celebrities/news/a32257/sia-maddie-ziegler-ellen-degeneres-show "Watch Sia and Maddie Ziegler's Chilling Live Performance of 'Alive'"], ''Elle'' magazine, December 1, 2015</ref> Gumanap din siya sa "Chandelier", kasama sina Sia at [[ Kristen Wiig|Kristen Wiig]], sa 2015 Grammy Awards. <ref name="Swift">Swift, Andy. [http://tvline.com/2015/02/08/sia-kristen-wiig-grammy-performance-2015-grammys-chandelier "Sia Enlists Kristen Wiig for 'Chandelier' Performance at 2015 Grammy Awards"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160926150710/http://tvline.com/2015/02/08/sia-kristen-wiig-grammy-performance-2015-grammys-chandelier/ |date=2016-09-26 }}, Tvline.com, February 8, 2015</ref> Ang "Chandelier" at "Elastic Heart" na mga video ay kapwa napili bilang bahagi ng listahan ng [[ PopSugar|PopSugar]] 's 2016 na listahan ng "25 ng Pinakamagandang Dance Video ng Huling Dekada". <ref>Durkin, Chloé. [http://www.popsugar.com/entertainment/Music-Videos-Best-Choreography-41280119?stream_view=1#photo-41280339 "25 of the Best Dance Videos of the Last Decade"], ''PopSugar'', May 17, 2016</ref> Noong 2016, si Ziegler ay naka-star sa isang pang-apat na video ng Sia, " [[ Murang thrills (kanta)|Cheap thrills]] ", mula sa album na ''[[ Ito ay Acting|This Is Acting]]'' . <ref name="CheapBillboard">[http://www.billboard.com/articles/columns/pop/7263981/sia-releases-captivating-cheap-thrills-video-featuring-maddie-ziegler "Sia Releases Captivating 'Cheap Thrills' Video Featuring Maddie Ziegler"], ''Billboard'', March 21, 2016</ref> Ang isang tagasuri ng ''[[ Kabataan Vogue|Teen Vogue ay]]'' sumulat na si Ziegler "ay naghahatid ng isa pang malakas na pagganap". <ref>Briones, Isis. [http://www.teenvogue.com/story/sia-maddie-ziegler-cheap-thrills-music-video "Sia's Music Video of New Single 'Cheap Thrills' With Maddie Ziegler Will Blow You Away"], ''Teen Vogue'', March 21, 2016</ref> Sinundan ito ng isang ikalimang video ng Sia, mamaya sa taong iyon, para sa " [[ Ang Pinakadakilang (Sia song)|The Greatest]] ". <ref name="Greatest">Vulpo, Mike. [http://www.eonline.com/news/792586/sia-s-music-video-tribute-to-orlando-with-maddie-ziegler-and-kendrick-lamar-will-take-your-breath-away "Sia's Music Video Tribute to Orlando With Maddie Ziegler and Kendrick Lamar Will Take Your Breath Away"], Eonline.com, September 6, 2016; Murphy, Desiree. [http://www.etonline.com/news/197320_maddie_ziegler_rocks_black_wig_rainbow_face_paint_sia_the_greatest_music_video_orlando_victims_tribute "Maddie Ziegler Rocks a Black Wig, Rainbow Face Paint in Sia's Haunting Tribute Video to Orlando Victims"], ETonline.com, September 6, 2016; and Adams, Char. [http://www.people.com/article/sia-the-greatest-video-orlando-shooting "Sia Releases Haunting 'The Greatest' Music Video: Is It an Orlando Shooting Tribute?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909055020/http://www.people.com/article/sia-the-greatest-video-orlando-shooting |date=2016-09-09 }}, ''People'' magazine, September 6, 2016</ref> <ref>Furler, Sia. [https://www.youtube.com/watch?v=GKSRyLdjsPA Sia – The Greatest"], SiaVEVO, September 5, 2016</ref> Ang video ng kanta ay naipon ang higit sa 600 milyong mga pagtingin sa YouTube. <ref>Furler, Sia. [https://www.youtube.com/watch?v=GKSRyLdjsPA "Sia – 'The Greatest'"], SiaVEVO, January 7, 2015, accessed February 24, 2019</ref> Sinusuri ang pagganap ni Ziegler, isinulat ni Kathleen Hildebrand sa ''[[ Süddeutsche Zeitung|Süddeutsche Zeitung]]'' na ang sinumang nakakita sa "iconic" na kilusan ni Ziegler ay hindi na muling babalik sa "boringly ordinaryong" mga video ng MTV. <ref>Hildebrand, Kathleen. [http://www.sueddeutsche.de/kultur/tanz-maddie-ziegler-1.3165119 "Maddie Ziegler"], ''[[Süddeutsche Zeitung]]'', September 16, 2016</ref> Ipinagpatuloy ni Ziegler ang pakikipagtulungan kay Sia at ng grupong [[ LSD (pangkat)|LSD]] sa mga music video para sa ''[[ Thunderclouds (kanta)|Thunderclouds]]'' (2018) at " [[ Walang Bagong Kaibigan (kanta ng LSD)|Walang Bagong Kaibigan]] " (2019). <ref name="BillThunderclouds">Pedrosa, Marina. [https://www.billboard.com/articles/news/dance/8472978/sia-diplo-labrinth-maddie-ziegler-lsd-thunderclouds-video "Maddie Ziegler Flies High in Sia, Diplo & Labrinth's Psychedelic 'Thunderclouds' Video"], ''Billboard'', August 30, 2018</ref> <ref name="Shaffer">Shaffer, Claire. [https://www.rollingstone.com/music/music-news/sia-diplo-labyrinth-lsd-no-new-friends-video-822990 "Sia, Diplo and Labrinth Frolic in Seussian Paradise in 'No New Friends' Video"], ''Rolling Stone'', April 16, 2019; and Diplo. [https://www.youtube.com/watch?v=kkUIdK9eaIk "LSD – No New Friends (Official Video) ft. Labrinth, Sia, Diplo"], YouTube, March 21, 2019</ref> === Iba pang mga aktibidad, 2012-kasalukuyan === ==== Pag-arte ==== Noong 2012, napunta sa Ziegler ang kanyang unang propesyonal na trabaho na kumikilos, na inilalarawan ang karakter na Young Deb sa isang yugto ng Lifetime series na ''[[ I-drop ang Patay na Diva|Drop Dead Diva]]'' . <ref name="Screener">Harber, Jen. [http://screenertv.com/news-features/dance-moms-maddie-lands-spot-on-drop-dead-diva-and-jill-keeps-spot-on-abby-lee-millers-hit-list/ "''Dance Moms'': Maddie lands spot on 'Drop Dead Diva' and Jill keeps spot on Abby Lee Miller's hit list"], ScreenerTV.com, July 24, 2012, accessed October 3, 2018</ref> Noong 2014, lumitaw si Ziegler bilang isang guest star sa Episode 34 ng ''HitStreak Summer'', isang gawa-para-mobile na serye. <ref>Martin, Rebecca. [http://www.wetpaint.com/2014-06-26-catch-dance-momss-maddie-ziegler/ "Catch Dance Moms's Maddie Ziegler on New Mobile TV Show!"], Wetpaint.com, June 26, 2014. Retrieved May 11, 2015; and ShowMobile. [https://www.youtube.com/watch?v=b-6pnKc0vyE "HitStreak Episode Thirty Four feat. Maddie Ziegler"]. YouTube, July 31, 2014. Retrieved May 11, 2015</ref> Ipinagpatuloy niya ang kanyang karera sa pag-arte noong 2015 kasama ang mga panauhin sa serye ng [[Disney Channel]] na ''Austin & Ally'' at ang ''[[Pretty Little Liars|Pretty Little Liars ng]]'' [[Freeform|Pamilya]] . <ref name="m-magazine.com">Thompson, Heather. [http://www.m-magazine.com/posts/disney-channel-austin-ally-episode-homework-hidden-talents-airs-tonight-54450 "Disney Channel ''Austin & Ally'' Episode 'Homework & Hidden Talents' Airs Tonight"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518085743/http://www.m-magazine.com/posts/disney-channel-austin-ally-episode-homework-hidden-talents-airs-tonight-54450 |date=2015-05-18 }}, ''M'' magazine, March 28, 2015</ref> <ref name="PLL">Highfill, Samantha. [http://www.ew.com/article/2015/07/01/pretty-little-liars-maddie-ziegler-dance-scene "The story behind Maddie Ziegler's creepy ''Pretty Little Liars'' dance number"], ''[[Entertainment Weekly]]'', July 1, 2015; Norwin, Alyssa. [http://hollywoodlife.com/2015/06/30/pretty-little-liars-lesli-radley-new-a-suspect-season-6-episode-5-recap/ "''Pretty Little Liars'' Recap: A Shocking New 'A' Suspect Revealed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226171906/https://hollywoodlife.com/2015/06/30/pretty-little-liars-lesli-radley-new-a-suspect-season-6-episode-5-recap/ |date=2021-02-26 }}, ''HollywoodLife.com, June 30, 2015; Corriston, Michele. [http://www.people.com/article/maddie-ziegler-instagram-pretty-little-liars "''Pretty Little Liars'': Guest Star Maddie Ziegler Could Not Be Creepier"], ''People'', May 12, 2015; and Abel, Alex. [http://www.seventeen.com/celebrity/movies-tv/news/a31183/maddie-ziegler-dishes-on-her-upcoming-role-in-pll/ "Maddie Ziegler Reveals 5 ~Creepy~ New Deets About Her Role on ''Pretty Little Liars!''"], ''Seventeen'', May 29, 2015''</ref> Noong Enero 2016, panauhin niya ang naka-star sa episode na "Ballet and the Beasts" sa [[Nickelodeon]] ''Nicky, Ricky, Dicky & Dawn'' . <ref name="Beasts">[http://www.teen.com/videos/2016/01/13/tv-clips/maddie-ziegler-nickelodeon-nicky-ricky-dicky-dawn-episode-clip/ "Your First Look at Maddie's Epic Nickelodeon Debut"] {{Webarchive}}, Teen.com, January 13, 2016</ref> Bumalik siya sa ''Nicky, Ricky, Dicky & Dawn'' noong Enero 2017 sa episode na "Keeping Up with Quadashians". <ref name="Quad">Haar, Kara. [http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/gabby-douglas-guest-star-nickelodeons-nicky-ricky-dicky-dawn-963892 "Gabby Douglas to Guest-Star on Nickelodeon's ''Nicky, Ricky, Dicky, & Dawn''"], ''[[The Hollywood Reporter]]'', January 17, 2016</ref> Inihayag ni Ziegler ang karakter na Camille sa animated film, ''[[ Ballerina (2016 film)|Ballerina]]'' (2016), na inilabas sa US noong 2017 bilang ''Leap!'', <ref name="Wiest">Wiest, Brianna. [http://www.teenvogue.com/story/maddie-ziegler-elle-fanning-ballerina-movie-trailer "Maddie Ziegler and Elle Fanning's New ''Ballerina'' Movie Trailer Is Here"], ''Teen Vogue'', October 6, 2016; and Moniuszko, Sara M. [https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/08/24/maddie-ziegler-talks-first-voice-acting-r-leap-how-relates-her-dance-experience-and-her-dream-projec/589839001 "'Leap!' is a major jump for Maddie Ziegler's budding acting career"], ''USA Today'', August 24, 2017</ref> At pinatugtog si Christina sa tampok na pelikulang ''[[ Ang Aklat ni Henry|The Book of Henry]]'' (2017). <ref name="BOH">[https://www.youtube.com/watch?v=vGELFhQAfGA, "Meet The 3 Young Stars of ''The Book of Henry''"], ''Today'', June 12, 2017; Elizabeth, De. [http://www.teenvogue.com/story/maddie-ziegler-jacob-tremblay-jaeden-lieberher-recreate-instagram "Maddie Ziegler, Jacob Tremblay, and Jaeden Lieberher Recreate Each Other's Instagram Posts"], ''Teen Vogue'', June 14, 2017; and [https://www.msn.com/en-us/sports/nba/the-talk-the-hosts-take-on-maddie-zieglers-7-second-challenge/vp-BBCU9Lw "''The Talk'' – The Hosts Take on Maddie Ziegler's '7 Second Challenge'"] , MSN.com, June 19, 2017</ref> [[ Colin Trevorrow|Si Colin Trevorrow]], ang director ng ''The Book of Henry'', ay nagsabi sa ''[[ Libangan Lingguhan|Entertainment Weekly]]'' na si Ziegler "ay labis na may kakayahan. . . . Nahanap niya ang anumang emosyon na kailangan niyang i-dial nang napakabilis. Walang nagturo sa kanya kung paano gawin iyon ang alam lang niya. " <ref>Kinane, Ruth. [http://ew.com/movies/2017/04/25/the-book-of-henry-colin-trevorrow-interview "''The Book of Henry'': Colin Trevorrow explains his post-''Jurassic World'' left turn"], ''Entertainment Weekly'', April 25, 2017</ref> Isinulat ng isang tagasuri para sa ''[[ Araw-araw na Press Press ng Santa Monica|Santa Monica Daily Press]]'' na, sa ''The Book of Henry'', "Ziegler ... gumagawa ng isang kahanga-hangang trabaho sa isang character na sapilitang itago ang kanyang sakit". <ref>Boole, Kathryn Whitney. [http://smdp.com/film-review-the-book-of-henry/161502 "Film Review: ''The Book of Henry''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704083357/http://smdp.com/film-review-the-book-of-henry/161502 |date=2017-07-04 }}, ''[[Santa Monica Daily Press]]'', June 30, 2017</ref> <ref>Strauss, Bob. [http://www.dailynews.com/arts-and-entertainment/20170615/la-film-festivals-book-of-henry-a-deceptively-modest-film-from-star-wars-jurassic-world-director "LA Film Festival's ''Book of Henry'' a deceptively modest film from ''Star Wars, Jurassic World'' director"], ''[[Los Angeles Daily News]]'', June 15, 2017</ref> Si Ziegler ay nakatakda sa co-star sa isang pelikula na pinamunuan ng Sia, ''[[ Music (paparating na pelikula)|Music]]'', na inaasahang mai-release sa 2020. <ref>Chikhoune, Ryma. [https://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/kate-hudson-chats-happyxnature-sustainability-and-starring-in-sias-anticipated-film-music-1203400388 "Kate Hudson Chats HappyxNature, Sustainability and Starring in Sia's Anticipated Film ''Music''"], WWD, December 13, 2019</ref> at lalabas bilang Velma sa paparating na remake ni [[Steven Spielberg]] ng ''[[ Kwento ng West Side (2020 film)|West Side Story]]'' . <ref name="Sorren2">Sorren, Martha. [https://www.womansday.com/life/entertainment/a28212160/melissa-ziegler-dance-moms "Melissa Ziegler Happily Left Fame Behind After ''Dance Moms''"], ''[[Woman's Day]]'', July 1, 2019</ref> ==== Pagmomodelo, pag-endorso at fashion ==== Si Ziegler ay nag-modelo para sa, o kinakatawan, tulad ng mga tatak bilang [[Clean & Clear|Malinis at Maliwanag]], <ref>Gaynor, Emily. [http://www.teenvogue.com/story/maddie-mackenzie-ziegler-clean-and-clear-makeup "Maddie and Mackenzie Ziegler Team Up with Clean & Clear"], ''Teen Vogue'', July 20, 2016</ref> [[ Capezio|Capezio]], <ref>Brooke, Eliza. [http://fashionista.com/2015/05/maddie-ziegler-capezio "Maddie Ziegler Takes Her Rightful Place as Capezio's Brand Ambassador"], Fashionista.com, May 21, 2015; and Borge, Jonathan. [http://www.instyle.com/news/maddie-ziegler-capezio-campaign-video "See Maddie Ziegler Show Off Her Dance Skills in Capezio's New Campaign Video"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316080033/http://www.instyle.com/news/maddie-ziegler-capezio-campaign-video |date=2016-03-16 }}, ''In Style'' magazine, February 8, 2016</ref> <ref name="PeopleCapezio">Calderone, Ana. [http://www.people.com/article/dance-moms-maddie-ziegler-capezio-video "''Dance Moms''{{'}} Maddie Ziegler Inspires Young Dancers in New Capezio Campaign Video"], ''People'' magazine, February 10, 2016</ref> kabilang ang kanilang linya ng [[ Betsey Johnson|Betsey Johnson]], <ref>Melby Leah. [http://www.glamour.com/fashion/blogs/dressed/2015/07/betsey-johnson-takes-on-baller "Betsey Johnson Taps Dance Moms' Maddie Ziegler for an Adorable New Collaboration"], ''Glamour'', July 1, 2015</ref> [[ Target Corporation|Target]], <ref>[https://corporate.target.com/article/2015/07/back-to-school-campaign "Target Kicks Off Back-to-School Season With a New Class of Kids"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803162952/https://corporate.target.com/article/2015/07/back-to-school-campaign |date=2020-08-03 }}, Target.com, July 14, 2015</ref> [[ Ralph Lauren|Ralph Lauren]], <ref>Hoff, Victoria Dawson. [http://www.elle.com/fashion/news/a29683/polo-ralph-lauren-childrens-show/ "Maddie Ziegler Is Now a Runway Model"], Elle.com, August 6, 2015; and Schumann, Rebecka. [http://www.ibtimes.com/dance-moms-star-mackenzie-ziegler-walks-polo-ralph-lauren-runway-big-sister-maddie-2042532 "'Dance Moms' Star Mackenzie Ziegler Walks Polo Ralph Lauren Runway With Big Sister Maddie"], IBTimes.com, August 6, 2015</ref> [[ Pop Tarts|Pop-Tarts]] <ref>Copelton, Melissa. [https://www.lifeandstylemag.com/posts/maddie-ziegler-says-shes-not-in-contact-with-abby-lee-miller "Exclusive: Former ''Dance Moms'' Star Maddie Ziegler Says She's 'Not in Contact' With Abby Lee Miller"], ''Life & Style'', April 9, 2019</ref> at mga [[ Mga tela|Tela]] . <ref>[https://www.peoplemagazine.co.za/celebrity-news/international-celebrities/fabletics-taps-maddie-ziegler-for-new-collection "Fabletics taps Maddie Ziegler for new collection"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607174336/https://www.peoplemagazine.co.za/celebrity-news/international-celebrities/fabletics-taps-maddie-ziegler-for-new-collection/ |date=2019-06-07 }}, ''People", June 6, 2019; and Huber, Eliza. [https://www.refinery29.com/en-us/2020/02/9395572/maddie-ziegler-fabletics-kate-hudson-second-activewear-collection "Maddie Ziegler’s Latest Fabletics Line Is All Grown Up"], Refinery29.com, February 11, 2020''</ref> Din siya itinampok sa maraming mga magazine cover at sa fashion editorials <ref name="Time30">McCluskey, Megan. [http://time.com/4081618/most-influential-teens-2015 "The 30 Most Influential Teens of 2015"], ''[[Time (magazine)|Time]]'' magazine, October 27, 2015</ref> para ''[[ Schön!|Schön!]]'', <ref>[http://www.schonmagazine.com/schon28 "''Schön!'' 28 Maddie Ziegler"], ''Schön!'', April 2015</ref> ''[[ Elle (magazine)|Elle]]'', ''Sayaw ng Sayaw'', ''[[ Nylon (magazine)|Nylon]]'', <ref>[http://www.designntrend.com/articles/50149/20150509/dance-moms-star-maddie-ziegler-5-reasons-why-sia-bff-everyone-favorite-girl.htm "Heimbrod, Mimi. ''Dance Moms''{{'}} Star Maddie Ziegler: 5 Reasons Why Sia's BFF Is Everyone's Favorite Girl"] {{Webarchive}}, ''Design & Trend'', May 9, 2015</ref> ''[[ Vs. (magazine)|Sal.]]'', <ref>[https://web.archive.org/web/20141021021358/http://www.ziegler-girls.com/gallery/thumbnails.php?album=158 Photos], Ziegler-Girls.com. Retrieved May 5, 2015</ref> ''[[ Labimpito (magasin sa Amerika)|labing-pito]]'', <ref>Stanley, Andrea. [http://www.seventeen.com/celebrity/news/a47982/maddie-ziegler-seventeen-july-august-2017 "Maddie Ziegler Can't Text"], ''[[ Labimpito (magasin sa Amerika) |Seventeen]]'' magazine, June 14, 2017; Abidor, Jennifer. [http://www.seventeen.com/celebrity/news/a41482/maddie-ziegler-opens-up-about-life-after-dance-moms "Maddie Ziegler Opens Up About Life After ''Dance Moms''], ''Seventeen'' magazine, June 29, 2016; and Heimbrod, Mimi. [http://www.designntrend.com/articles/47998/20150419/dance-moms-star-maddie-ziegler-compares-herself-miley-cyrus-hanna.htm "''Dance Moms'' Star Maddie Ziegler Compares Herself to Miley Cyrus' 'Hanna Montana' Character In ''Seventeen'' Magazine Interview"] {{Webarchive}}, ''Design & Trend'', April 19, 2015</ref> ''[[ Bazaar ng Harper|Harper's Bazaar]]'', <ref>Fisher, Lauren. [http://www.harpersbazaar.com/culture/features/a10641/24-hours-with-maddie-ziegler/ "24 Hours With Maddie Ziegler"], ''Harpers Bazaar'', April 21, 2015</ref> ''[[ Mga Tao (magazine)|Tao]]'', <ref name="Schwartz">Schwartz, Alison. [http://www.people.com/article/maddie-ziegler-sia-instagram "A Friendly Reminder Sia Muse Maddie Ziegler Is Only 12 Years Old"], ''People'', April 3, 2015</ref> ''[[ Nakasimangot|Dazed]]'', <ref name="Sandberg">Sandberg, Patrik. [http://www.dazeddigital.com/artsandculture/article/21257/1/maddie-ziegler-pre-teen-drama-queen "Maddie Ziegler: Pre-Teen Drama Queen"], ''Dazed'', Autumn 2014. Retrieved May 5, 2015</ref> ''[[ Cosmopolitan (magazine)|Cosmopolitan]]'', <ref>Butterworth, Lisa. [http://www.cosmopolitan.com/entertainment/music/q-and-a/a35070/sia-video-maddie-ziegler-shia-labeouf-interview/ "''Dance Moms'' Star Maddie Ziegler on Starring in Sia's Intense New Video and Shia LaBeouf's Dance Moves"], ''Cosmopolitan'', January 8, 2015</ref> ''[[ ID|iD]]'', <ref name="ID2">Weinstock, Tish. [https://i-d.vice.com/en_us/article/theres-something-about-maddie-ziegler "There's something about Maddie Ziegler"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151129204118/https://i-d.vice.com/en_us/article/theres-something-about-maddie-ziegler |date=2015-11-29 }}, ''[[i-D]]'', August 14, 2015</ref> ''Billboard'', <ref name="Lipshutz2">Lipshutz, Jason. [http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6077552/sia-chandelier-video-dance-moms-maddie-ziegler "Sia Taps ''Dance Moms'' Star For 'Chandelier' Video: Watch"], ''Billboard'', May 6, 2014. Retrieved May 5, 2015</ref> ''Teen Vogue'', <ref>Mathews, Dana. [http://www.teenvogue.com/entertainment/2015-04/maddie-ziegler-teen-vogue-may-exclusive-interview "Exclusive! Get to Know Maddie Ziegler, Sia's Tiny Dancer"], ''Teen Vogue'', April 2015</ref> ''[[ Stella (magasin na Norwegian)|Stella]]'', <ref>[https://twitter.com/StellaMagazine/status/597003594055815168/photo/1 "The Prodigy" cover feature], ''[[Stella (Norwegian magazine)|Stella]]'', May 10, 2015</ref> ''Maniac'', <ref>[http://issuu.com/maniacmagazine ''Maniac'' Magazine], September/October 2015 issue, cover and pp. 13–21</ref> [[ Vanity Fair (magazine)|''Vanity Fair Italia'']], <ref>Ferri, Fabrizio. [https://models.com/work/vanity-fair-italy-maddie-ziegler "''Vanity Fair Italy'': Maddie Ziegler], Models.com, August 2015, accessed January 15, 2018</ref> ''[[ Malambing|Flaunt]]'', <ref>Gross, Zach. [http://www.zachgross.com/blog/FLAUNT-Magazine-Maddie-Ziegler "''Flaunt'' Magazine – Maddie Ziegler"] {{Webarchive}}, ZachGross.com, September 25, 2015</ref> ''[[ Papel (magazine)|Papel]]'' <ref>Navarro, Andrea. [http://www.teenvogue.com/story/maddie-ziegler-glitter-makeup "See Maddie Ziegler Try Glitter Freckles in her Latest Photo Shoot"], ''Teen Vogue'', April 12, 2016</ref> at ''Galore'' . <ref>Uzer, Ashley. [https://galoremag.com/maddie-ziegler-interview-photo-shoot-ellen-von-unwerth/ "Teen queen Maddie Ziegler dances to her own beat"], ''Galore'' magazine, September 5, 2017</ref> Ang Ziegler ay kinakatawan ng mga [[ Mga Modelong IMG|Modelong IMG]] . <ref>Moore, Booth. [https://www.hollywoodreporter.com/news/top-modeling-agencies-moving-la-as-hollywood-adjacent-talent-flock-fashion-1010396 "Top Modeling Agencies Moving to L.A. as 'Hollywood-Adjacent' Talent Flock to Fashion"], ''[[The Hollywood Reporter]]'', June 7, 2017</ref> Noong 2014, pinakawalan ni Ziegler at ang kanyang kapatid na babae ang isang linya ng fashion, ''Ang Maddie & Mackenzie Collection'', sa pamamagitan ng Mod Angel. <ref>[http://lartmagazine.co.uk/dance-moms-stars-launch-limited-fashion-collection/ "Dance Moms Stars Launch Limited Fashion Collection"] {{Webarchive}}, L'Art Magazine, October 13, 2014; and [http://tommy2.net/content/?p=53080 (Untitled)], Tommy2.net, September 29, 2014</ref> Sa 2015 [[ Linggo ng Fashion sa New York|New York Fashion Week]], kumilos si Ziegler bilang isang sulat para kay ''Elle'' . <ref>Ziegler, Maddie. [http://www.elle.com/fashion/g25795/maddie-zieglers-behind-the-scenes-fashion-week-photo-journal/? "Exclusive: Maddie Ziegler's Behind the Scenes Fashion Week Photo Journal"], ''Elle'', February 2015</ref> Inilunsad niya ang isang eponymous na kaswal na linya ng fashion, para sa mga batang babae at juniors, noong Oktubre 2016, kabilang ang mga tuktok, damit, jackets at iba pang mga item. <ref>Mendez, Michele. [http://celebmix.com/maddie-style-clothing-line-maddie-ziegler-launches-online "'Maddie Style' Clothing Line by Maddie Ziegler Launches Online"], Celebmix.com, October 3, 2016; Kanter, Sharon Clott. [http://site.people.com/style/maddie-ziegler-clothing-line-maddie-style "Exclusive First Look: Maddie Ziegler's Launching a Clothing Line"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160922235102/http://site.people.com/style/maddie-ziegler-clothing-line-maddie-style/ |date=2016-09-22 }}, ''People'' magazine, September 1, 2016; and Bauknecht, Sara. [http://www.post-gazette.com/life/fashion/2016/10/23/Stylebook-snapshot-Murrysville-native-Maddie-Ziegler-of-Dance-Moms-fame-debuts-new-clothing-line/stories/201610230020 "Stylebook snapshot: Murrysville native Maddie Ziegler of ''Dance Moms'' fame debuts new clothing line"], ''[[Pittsburgh Post-Gazette]]'', October 23, 2016</ref> <ref>Soo Hoo, Fawnia. [http://fashionista.com/2016/11/maddy-ziegler-millie-bobbie-brown "Maddie Ziegler Says Millie Bobby Brown Is the Muse for Her New Eponymous Fashion Line"], Fashionista.com, November 15, 2016</ref> Noong 2017, lumitaw si Ziegler bilang isang bisita na hukom sa isang yugto ng ''[[ Project Runway|Project Runway]]'' <ref name="Montgomery">Montgomery, Daniel. [http://www.goldderby.com/article/2017/project-runway-poll-a-leap-of-innovation-news-706958413 "''Project Runway'' poll: Who really deserved to win the design challenge in 'A Leap of Innovation'?"], GoldDerby.com, September 1, 2017</ref> at nagsimula ng isang endorsement deal sa [[ Kalahari Resorts|Kalahari Resorts]] . <ref>Freydkin, Donna. [https://www.today.com/parents/maddie-ziegler-opens-about-being-bullied-i-learned-love-my-t118056 "Maddie Ziegler opens up about being bullied: 'I learned to love my flaws'"], Today.com, October 27, 2017</ref> Lumilitaw siya sa takip ng 2017 album ni Sia ''[[ Araw-araw ba ang Pasko (album)|Araw-araw ay Pasko]]'' . <ref>Kaufman, Gil. [http://www.billboard.com/articles/columns/pop/7998752/sia-everyday-is-christmas-album-track-list-cover "Sia Reveals ''Everyday Is Christmas'' Cover, Track List & Release Date"], ''Billboard'', October 16, 2017</ref> Sa 2018, Ziegler ay itinampok sa isang kampanya ng ad para sa Tiffany & Co. <ref>Riccardi, Alex. [http://www.lifeandstylemag.com/posts/what-is-maddie-ziegler-doing-now-156804 "Maddie Ziegler Might Be Done With ''Dance Moms'' but She Hasn't Slowed Down One Bit"], ''Life & Style'', March 26, 2018; and Price, Scarlett. [https://www.richardmagazine.com/maddie-ziegler-tiffany-co "Maddie Ziegler Stars In Tiffany & Co. Jewelry Campaign Video"], RichardMagazine.com, March 21, 2018</ref> <ref>Espinoza, Joshua. [http://www.complex.com/music/2018/05/elle-fanning-stars-tiffanys-campaign-with-asap-ferg-verse "ASAP Ferg Shares New Verse for Tiffany & Co.'s Latest Campaign Starring Elle Fanning"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180627091342/http://www.complex.com/music/2018/05/elle-fanning-stars-tiffanys-campaign-with-asap-ferg-verse |date=2018-06-27 }}, Complex.com, May 3, 2018</ref> Sa 2019, siya ay isinalaysay isang pagkilala film tungkol sa kanyang kaibigan [[ Simone Biles|Simone Biles]] para sa [[ BBC Sport|BBC Sport]] . <ref>[https://www.bbc.com/sport/av/gymnastics/48736733 "'Who is this little firecracker?' – Why I love Simone Biles by Maddie Ziegler"], BBC, June 26, 2019, accessed August 1, 2019</ref> ==== Pagsayaw at pagsayaw ==== Si Ziegler ay lumitaw bilang ang itinatampok na mananayaw sa espesyal na ABC TV na ''[[ Ang Kamangha-manghang Mundo ng Disney: Disneyland 60|The Wonderful World of Disney: Disneyland 60]]'' noong Pebrero 2016, sa panahon ng kantang " [[ Bahagi ng Iyong Mundo|Bahagi ng Iyong Mundo]] ", inaawit ni [[ Kelsea Ballerini|Kelsea Ballerini]] at ginawaran ng [[ Travis Wall|Travis Wall]] . <ref name="Disney60">[http://www.broadwayworld.com/bwwtv/article/Tori-Kelly-Jessie-J-More-to-Perform-on-ABCs-DISNEYLAND-60-2-Hour-Special-20160129# "Tori Kelly, Jessie J & More to Perform on ABC's ''Disneyland 60'' 2-Hour Special"], Broadwayworld.com, January 29, 2016</ref> Ang isang reporter ng ''[[ Huffington Post|Huffington Post ay]]'' tinawag ang bilang na "nakamamanghang at kaaya-aya". <ref>Besser, Haley. [http://www.huffingtonpost.com/haley-besser/disneyland-60-a-review_b_9291526.html "''Disneyland 60'': A Review"], ''Huffington Post'', February 23, 2016</ref> Sa buwan ng Abril 2016, anim na ng kanyang pre-tape performances ay projected papunta sa malaking screen sa panahon ni Sia [[ Music Festival ng Coachella Valley at Sining|Coachella]] set, <ref>Parker, Lyndsey. [https://www.yahoo.com/music/this-is-acting-sia-stuns-with-theatrical-180537878.html "This Is Acting: Sia Stuns With Theatrical Coachella Spectacle"], Yahoo!, April 18, 2016</ref> at Ziegler lumitaw ang live kay Sia sa Brandcast kaganapan ng YouTube sa New York City. <ref>Hurwitz, Daniel. [https://www.usatoday.com/story/life/tv/2016/05/06/sia-big-bird-woo-advertisers-youtube/84020566 "Sia, Big Bird woo advertisers for YouTube"], ''USA Today'', May 6, 2016</ref> Noong Mayo 2016, lumitaw si Ziegler sa season finale ng ''[[ Ang Voice (serye sa TV sa US)|The Voice]]'' kasama si Sia, sumasayaw sa "Cheap thrills". <ref name="VoiceFinale">Molinari, Jessica. [http://www.bustle.com/articles/163011-sia-performs-cheap-thrills-on-the-voice-season-10-finale-but-its-maddie-ziegler-who-steals "Sia Performs 'Cheap Thrills' on ''The Voice'' Season 10 Finale, But It's Maddie Ziegler Who Steals the Show"], Bustle.com, May 24, 2016</ref> Nang sumunod na buwan, nag-star siya sa isa pang video na Todrick Hall, "Taylor in Wonderland", batay sa ''[[ Alice sa Wonderland|Alice sa Wonderland]]'', nagsasayaw sa isang mash-up ng mga kanta ng [[Taylor Swift]] . <ref name="AliceTodrick">Hall, Todrick. [https://www.youtube.com/watch?v=gdxdtW1I38Y "Taylor in Wonderland"], YouTube, June 2, 2016</ref> Gayundin noong Hunyo, sumali si Ziegler sa [[Fox Broadcasting Company|Fox]] 's ''[[ Kaya Sa tingin Mo Maaari kang Sumayaw: Ang Susunod na Henerasyon (US)|So You Think You Can Dance: The Next Generation]]'', isang kumpetisyon sa telebisyon para sa mga mananayaw, edad 8 hanggang 14, kung saan siya ay isa sa mga hurado at isang tagapalabas ng panauhin, <ref name="Connolly">Connolly, Kelly. [http://www.ew.com/article/2016/03/03/so-you-think-you-can-dance-maddie-ziegler-judge "Maddie Ziegler joins ''So You Think You Can Dance: The Next Generation'' as judge"], ''Entertainment Weekly'', March 3, 2016; and Gallagher, Caitlin. [http://www.bustle.com/articles/181381-travis-wall-maddie-ziegler-perform-a-duet-in-honor-of-so-you-think-you-can "Travis Wall & Maddie Ziegler Perform a Duet In Honor of ''So You Think You Can Dance's'' 250th Episode & It Was as Superbly Epic as You'd Expect"], Bustle.com, August 29, 2016</ref> at sumayaw sa Sia's konsiyerto sa [[ Mga Red Rocks Amphitheater|Red Rocks Amphitheater]] sa Colorado. <ref>Owens, Dylan. [http://www.heyreverb.com/blog/2016/06/23/welcome-sias-theater-dreams-red-rocks-seriesfest/118235/#16 "For SeriesFest, Sia welcomes Red Rocks to her theater of dreams"] {{Webarchive}}, HeyReverb.com, ''[[ Ang Post ng Denver |The Denver Post]]'', June 23, 2016</ref> Noong Setyembre 2016, ginanap ni Ziegler kasama si Sia sa paglulunsad ng [[Apple Inc.|Apple]] 's [[ IPhone 7|iPhone 7]] <ref>Moss, Rachel. [http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/maddie-ziegler-apple-launch-performance_uk_57d16502e4b0d45ff871392a "13-Year-Old Dancer Maddie Ziegler Totally Stole The Show At The Apple iPhone 7 Launch"], ''Huffington Post'', September 8, 2016; and Robinson, Melia. [http://www.businessinsider.com/dancing-girl-apple-event-2016-9 "Meet the 13-year-old dancing sensation who stunned people at the big Apple event"], ''[[Business Insider]]'', September 7, 2016</ref> at sa [[ IHeartRadio Music Festival|iHeartRadio Music Festival]] . <ref>[https://au.be.yahoo.com/entertainment/celebrity/a/32716971/sia-hits-the-iheartradio-stage-with-sidekick-maddie-ziegler-yahoo7/#page1 "Sia hits the iHeartRadio stage with sidekick Maddie Ziegler"], Yahoo7 Be, September 24, 2016</ref> Sumali siya kay Sia sa " [[ Nostalgic para sa Kasalukuyang Paglibot|Nostalgic para sa Kasalukuyang Paglibot]] " mula Setyembre hanggang Nobyembre 2016. <ref>Smith, Owen R. [http://www.seattletimes.com/entertainment/music/did-sia-need-to-come-to-her-own-show-at-the-key-thursday "Did Sia need to come to her own show at the Key Thursday?"], ''[[The Seattle Times]]'', September 30, 2016; and Craddock, Lauren. [http://www.billboard.com/articles/columns/pop/7446785/maddie-ziegler-sia-nostalgic-for-the-present-tour "Maddie Ziegler to Join Sia's Nostalgic for the Present Tour"], ''Billboard'', July 25, 2016</ref> Si Ziegler at ang kanyang kapatid na babae ay nagsagawa ng isang dance workshop tour ng Australia noong Enero 2017. <ref name="Garvey">Garvey, Cas. [http://www.chinchillanews.com.au/news/spotted-dance-moms-stars-share-whitsundays-snaps/3130311 "Spotted: Dance Moms stars share Whitsundays snaps"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200602004824/https://www.chinchillanews.com.au/news/spotted-dance-moms-stars-share-whitsundays-snaps/3130311/ |date=2020-06-02 }}, ''Chinchilla News'', January 10, 2017; and Ziegler, Maddie and Mackenzie. [http://www.ziegleraustraliatour.com "Australian Tour: Ziegler Girls 2017"] {{Webarchive}}, ziegleraustraliatour.com, accessed December 11, 2016</ref> Noong Marso 2017, ginanap ni Ziegler sa [[ Dubai World Cup|Dubai World Cup]] kasama si Sia. <ref>Hamad, Marwa. [http://gulfnews.com/life-style/music/sia-dons-her-wig-during-theatrical-dubai-gig-1.2000413 "Sia dons her wig during theatrical Dubai gig"], ''Gulf News'', March 26, 2017</ref> Noong Setyembre, sumayaw si Ziegler sa awit ni Sia na [[ Rainbow (Sia song)|"Pelangi"]], mula [[ Aking Little Pony: Ang Pelikula (soundtrack)|sa soundtrack hanggang sa ''My Little Pony: The Movie'' "]], nagbihis ng isang peluka at sangkap na gayahin ang hitsura ng karakter ni Sia sa pelikula. <ref name="RainbowVid">Heldman, Breanne L. [http://ew.com/music/2017/09/19/sia-maddie-ziegler-rainbow-video-mlp "Watch Sia's latest video with Maddie Ziegler ... for ''My Little Pony: The Movie''"], ''Entertainment Weekly'', September 19, 2017</ref> Muli siyang gumanap kasama si Sia sa isang mini-tour ng Australasia noong Nobyembre at Disyembre 2017, <ref>Styles, Aja. [http://www.smh.com.au/entertainment/music/sia-brings-first-australian-tour-in-five-years-to-melbourne-sydney-only-20170528-gweqk4.html "Sia brings first Australian tour in five years to Melbourne, Sydney only"], ''The Sydney Morning Herald'', May 28, 2017; and Fenwick, George. [http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11921417 "Charli XCX, MØ, Theia and Maddie Ziegler to support Sia's New Zealand show"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913223726/http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=11921417 |date=2017-09-13 }}, ''[[The New Zealand Herald]]'', September 14, 2017</ref> <ref name="Transcends">He, Richard S. [https://www.theguardian.com/music/2017/dec/01/sia-review-when-she-transcends-spectacle-she-soars "Sia review – when she transcends spectacle, she soars"], ''The Guardian'', November 30, 2017</ref> at kalaunan sa Disyembre, bumalik siya at Sia sa palabas ng ''Ellen'' upang gumanap ang kanta ni Sia na "Snowman". <ref name="EllenSnowman">Aniftos, Rania. [https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8070501/sia-maddie-ziegler-reunite-perform-snowman-ellen "Sia & Maddie Ziegler Reunite to Perform 'Snowman' on ''Ellen'': Watch"], ''Billboard'', December 13, 2017</ref> Si Ziegler at ang kanyang kapatid ay nagsagawa ng isa pang dance workshop tour ng Australia at New Zealand noong Hulyo 2018. <ref>[https://www.newshub.co.nz/home/entertainment/2018/06/dancing-sisters-maddie-and-mackenzie-ziegler-talk-sibling-rivalry.html "Dancing sisters Maddie and Mackenzie Ziegler talk sibling rivalry"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180613234627/https://www.newshub.co.nz/home/entertainment/2018/06/dancing-sisters-maddie-and-mackenzie-ziegler-talk-sibling-rivalry.html |date=2018-06-13 }}, ''Newshub'', June 13, 2018; and Ziegler, Maddie and Mackenzie. [https://maddiemackenzietour.com "Maddie and Mackenzie"] {{Webarchive}}, MaddieMackenzieTour.com, accessed June 30, 2018</ref> ==== Pagsulat at social media ==== Isinulat ni Ziegler ang paunang salita sa memoir ni Abby Lee Miller sa 2014, ''Lahat ng Nalaman Ko tungkol sa Buhay, Natutunan Ko sa Dance Class'' . <ref>Miller, Abby Lee; foreword by Maddie Ziegler (2014). [https://books.google.com/books?id=5a8CVRskfPEC ''Everything I Learned about Life, I Learned in Dance Class''], Harper Collins, {{ISBN|0062304887}}</ref> Ziegler interviewed kanyang mga kaibigan [[ Millie Bobby Brown|Millie Bobby Brown]] para sa isang cover artikulo sa Nobyembre 2016 isyu ng ''[[ Panayam (magazine)|Interview]]'' magazine. <ref>Ziegler, Maddie. [http://www.interviewmagazine.com/culture/millie-bobby-brown#_ "Millie Bobby Brown"], ''[[Interview (magazine)|Interview]]'', October 25, 2016</ref> Noong 2017, inilabas niya ang kanyang sariling memoir, ''The Maddie Diaries'', <ref>[http://abcnews.go.com/Entertainment/dance-prodigy-maddie-ziegler-advice-teen-girls-surprise/story?id=45958616 "Dance prodigy Maddie Ziegler gives advice to teen girls, gets surprise from Sia"], ''ABC News'', March 7, 2017</ref> na naging isang [[ Ang listahan ng New York Times Best Seller|''New York Times'' Best Seller]] . <ref name="Bestseller20172">[https://www.nytimes.com/books/best-sellers/young-adult-hardcover/?action=click&contentCollection=Books&referrer&region=Footer&module=WeeklyListsIndex&version=Childrens&pgtype=Reference "NYT Bestsellers Young Adult Hardcover"], ''The New York Times'' Best Seller list, March 26, 2017, accessed March 17, 2017</ref> Sumulat din si Ziegler ng isang trilogy ng mga nobela para sa mga mambabasa sa gitnang grade. Ang mga serye ay nakasentro sa isang 12 taong gulang na mananayaw, si Harper, na ang pamilya ay lumipat sa isang bagong estado at pinag-uusapan ang mga hamon ng pre-tinedyer ng paggawa ng mga bagong kaibigan habang nakakuha ng kanyang lugar sa isang mapagkumpitensya na koponan ng sayaw. <ref name="AboutTrilogy">[http://about.simonandschuster.biz/news/ziegler "Gallery Books and Aladdin to Publish Books by Maddie Ziegler"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826183742/http://about.simonandschuster.biz/news/ziegler |date=2017-08-26 }}, [[Simon & Schuster]], August 1, 2016; and Kimble, Lindsay. [http://www.people.com/article/maddie-ziegler-releasing-memoir-book-series "13-Year-Old Dance Star Maddie Ziegler is Releasing a Memoir and Young Adult Novel Trilogy"], ''People'' magazine, August 1, 2016</ref> Ang unang nobela, ''The Audition'', ay pinakawalan noong 2017, <ref name="Audition">Fuhrer, Margaret. [http://www.dancespirit.com/here-are-the-deets-on-maddie-zieglers-new-novel-2390698444.html "All the Deets on Maddie Ziegler's New Novel"], ''Dance Spirit'' magazine, May 3, 2017, accessed January 15, 2017</ref> ''The Callback ay'' pinakawalan noong 2018, <ref>Rearick, Lauren. [https://www.teenvogue.com/story/maddie-ziegler-release-next-book "Maddie Ziegler Announced the Release of Her Next Book"], ''Teen Vogue'', March 10, 2018</ref> at sinundan ang ''The Competition'' noong 2019. <ref>[https://www.simonandschuster.com/books/The-Competition/Maddie-Ziegler/Maddie-Ziegler/9781481486422 "''The Competition''"], Simon & Schuster, accessed November 4, 2019</ref> Ang Ziegler ay mayroong isang aktibong pagkakaroon ng social media, na may higit sa 13 milyong mga tagasunod ng Instagram, <ref name="InstagramFollowers2">[https://instagram.com/maddieziegler @MaddieZiegler], Instagram, accessed April 20, 2019; and Alocada, Vincent. [http://www.christianpost.com/news/maddie-ziegler-news-former-dance-moms-student-reaches-10-million-followers-on-instagram-196339 "Maddie Ziegler News: Former ''Dance Moms'' Student Reaches 10 Million Followers on Instagram"], ''Christian Post'', August 22, 2017</ref> higit sa 1,4 milyong mga tagasunod sa Twitter <ref>[https://twitter.com/maddieziegler @MaddieZiegler], Twitter, accessed November 4, 2019</ref> at higit sa 1 milyong mga tagasunod sa Facebook. <ref>[https://www.facebook.com/maddieziegler/?fref=ts Maddie Ziegler], Facebook, accessed November 4, 2019</ref> Ang mga video ng kanyang pagsayaw ay naipon ang higit sa apat na bilyong kabuuang mga tanawin sa YouTube. <ref>[https://www.youtube.com/results?search_query=Maddie+ziegler&search_sort=video_view_count Maddie Ziegler – most viewed videos], YouTube; and Furler, Sia. [https://www.youtube.com/user/SiaVEVO/videos?sort=p&view=0&flow=grid Sia – most viewed videos], YouTube, both accessed April 22, 2018</ref> Ang kanyang YouTube channel ay may higit sa 3.5 milyong mga tagasuskribi. <ref>Ziegler, Maddie. [https://www.youtube.com/watch?v=ExK6_Y7VKlE Maddie Ziegler Official YouTube channel], accessed November 4, 2019</ref> == Philanthropiya == Noong 2012, si Ziegler, kasama ang kanyang ina at kapatid na babae, ay nakipagtulungan sa [[ Foundation ng Bata ng Starlight|Starlight Children Foundation]] upang makatulong na mapataas ang kamalayan para sa mga batang may sakit na may sakit. <ref>Daly, Sean. [http://thetvpage.com/2013/11/15/melissa-gisoni-dance-moms-season-4/2 "''Dance Moms'': Is Someone Getting Kicked Out In Season 4?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180716140545/http://thetvpage.com/2013/11/15/melissa-gisoni-dance-moms-season-4/2/ |date=2018-07-16 }}, TheTVPage.com, November 15, 2013, accessed December 27, 2016</ref> <ref>[http://okmagazine.com/get-scoop/dance-moms-stars-team-starlight-childrens-foundation-show-renewed-third-season "''Dance Moms'' Stars Team Up With Starlight Children's Foundation; Show Is Renewed for Third Season"], ''OK!'' magazine, October 10, 2012, accessed December 30, 2016</ref> Noong 2016, si Ziegler at ang kanyang kapatid na babae ay gumawa ng isang pahayag sa pampublikong serbisyo para sa kampanya ng Kaarawan ng Kaarawan ng DoSomething.org, na nagpapahintulot sa mga tao na magpadala ng mga homemade birthday cards sa mga batang nakatira sa mga walang tirahan na tirahan. <ref>Kassoy, Ben. [http://www.teenvogue.com/story/maddie-mackenzie-ziegler-dosomething-birthday-mail-campaign "How Maddie and Mackenzie Ziegler Are Brightening the Birthdays of Homeless Kids"], ''Teen Vogue'', May 9, 2016; and DoSomething.org. [https://www.youtube.com/watch?v=mHh44r82TzA "Maddie and Mackenzie Ziegler + DoSomething.org Birthday Mail"], Youtube, May 9, 2016</ref> Ang parehong samahan ay naglagay ng mga kapatid na Ziegler sa kanilang 2016 na listahan ng mga batang charity celebrity. <ref>Jacobsen, Kevin. [http://www.enstarz.com/articles/182954/20161229/most-charitable-celebrities-beyonce-lady-gaga-taylor-swift-among-stars-gone-good-video.htm "Most Charitable Celebrities: Beyonce, Lady Gaga, Taylor Swift Among Stars 'Gone Good'"], ''EnStars'', December 29, 2016</ref> Nagsagawa rin si Ziegler kasama ang [[ Travis Wall|Travis Wall]] sa [[ Nigel Lythgoe|Dagat Nizel Lythgoe]] 's Dizzy Feet Foundation noong 2016 upang makalikom ng pondo para sa mga programa sa edukasyon sa sayaw para sa mga batang may mababang kita at mga scholarship para sa mga mahuhusay na mag-aaral sa mga paaralan ng sayaw sa US <ref>[http://www.broadwayworld.com/bwwdance/article/Stars-Celebrate-the-Dizzy-Feet-Foundations-6th-Annual-CELEBRATION-OF-DANCE-Gala-20160911 "Stars Celebrate the Dizzy Feet Foundation's 6th Annual Celebration of Dance Gala"], BroadwayWorld.com, September 11, 2016</ref> Mula noong 2016, si Ziegler ay nakipagtulungan sa Dancers Laban sa Kanser, na lumilitaw sa mga anunsyo sa serbisyo ng publiko upang itaas ang kamalayan at pondo para sa mga taong nakikipaglaban sa kanser. <ref>Cruz, Rainbow. [http://en.yibada.com/articles/177794/20161208/dance-moms-alums-maddie-mackenzie-ziegler-jojo-siwa-team-up-for-a-new-project-after-leaving-lifetime-show.htm "'Dance Moms' alums Maddie, Mackenzie Ziegler, JoJo Siwa team up for a new project after leaving Lifetime show?"], ''Yibada'', December 8, 2016; Tracy, Brianne. [http://people.com/celebrity/maddie-ziegler-dancers-against-cancer-psa "Maddie Ziegler Opens Up About Losing Her Grandmother to Cancer: 'She Makes Me a Stronger Dancer'"], ''People'', August 31, 2017; and Chiu, Melody. [https://people.com/tv/maddie-mackenzie-zieger-dancers-against-cancer "Maddie and Mackenzie Ziegler Support Young Dancers Battling Cancer in Touching PSA"], ''People'', July 5, 2018</ref> Siya ay naka-star sa isang 2017 [[ Pahayag ng serbisyo sa publiko|anunsyo ng serbisyo sa Pampublikong]] [[ ASPCA|ASPCA]], na nakatakda sa awit ni Sia na "Puppies Are Forever", upang hikayatin ang mga tao na mag-ampon ng mga aso at iligtas. <ref name="ASPCAUS">Vacco-Bolanos, Jessica. [https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/sia-teams-up-with-the-aspca-to-encourage-pet-adoption "Sia Teams Up With the ASPCA to Encourage Pet Adoption This Holiday Season"], ''US Weekly'', December 12, 2017</ref> Noong 2018, si Ziegler ay nakipagtulungan sa Sia at [[ MAC Cosmetics|MAC Cosmetics]], na may isang ad, na-choreographed sa awit ni Sia na "Helium", para sa isang lipstick na may lahat ng nalikom upang makinabang ang Fund ng AIDS ng kumpanya. <ref>George, Rachel. [https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8096455/sia-helium-remix-david-guetta-afrojack-mac-aids-fund "Sia Teams Up with David Guetta & Afrojack on 'Helium' Remix Benefiting MAC Cosmetics AIDS Fund"], ''Billboard'', January 26, 2018</ref> Nagpakita siya sa ''[[ Kilalang tao sa pamilya ng kilalang tao|Celebrity Family Feud]]'' noong Hulyo 7, 2019, kasama ang kanyang kapatid na babae, ina, tiyahin at mananayaw Charlize Glass, naglalaro para sa "Aking Kaibigan ng Lugar", kung saan sila ay nagboluntaryo sa nakaraan, na nagbibigay ng mga pagkain para sa mga walang-bahay na kabataan sa Los Angeles . <ref name="CFF">Booth, Ali. [http://tigerbeat.com/video/maddie-ziegler-family-feud "Maddie Ziegler Faces Off Against Gaten Matarazzo in a Round of ''Celebrity Family Feud''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190727181300/http://tigerbeat.com/video/maddie-ziegler-family-feud/ |date=2019-07-27 }}, ''Tiger Beat'', July 8, 2019; [https://www.broadwayworld.com/bwwtv/article/Scoop-Coming-Up-on-a-New-Episode-of-CELEBRITY-FAMILY-FEUD-on-ABC-Sunday-July-7-2019-20190626 "Scoop: Coming Up on a New Episode of ''Celebrity Family Feud'' on ABC – Sunday, July 7, 2019"], BroadwayWorld.com, June 26, 2019; and Gardner, Chris. [https://www.hollywoodreporter.com/rambling-reporter/halsey-set-be-honored-by-la-homeless-youth-organization-1193150 "Halsey Set to be Honored by L.A. Homeless Youth Organization"], ''Hollywood Reporter'', March 11, 2019</ref> == Reputasyon at pag-accolade == Sa magazine na ''Billboard'', ang manunulat ng musika na si Jason Lipshutz, ay tinawag ang akda ni Ziegler sa "Chandelier" "isang nakasisilaw na pagganap ng sayaw". <ref>Lipshutz, Jason. [http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6077552/sia-chandelier-video-dance-moms-maddie-ziegler "Sia's 'Chandelier' Video: ''Dance Moms'' Star Maddie Ziegler Delivers Dazzling Performance"], ''Billboard'', May 6, 2014, accessed August 18, 2015</ref> ''[[ Ang tagapag-bantay|Kinomento ng Tagapangalaga]]'' na "sumasayaw siya sa gayong kamangha-manghang kakayahang umangkop". <ref>[https://www.theguardian.com/music/2014/jun/02/watch-one-take-version-sia-chandelier-music-video "Watch an exclusive one-take version of Sia's Chandelier video"], ''The Guardian'', June 2, 2014, accessed August 18, 2015</ref> Inisip ng ''[[ Gumugulong na bato|Rolling Stone]]'' na ang kanyang "malulutong na galaw at pag-iisip ng pag- [[ Ryan Heffington|theotical]] ay isang mahusay na akma para sa mapanlikha na imahinasyon ni [[ Ryan Heffington|Ryan Heffington]] " at pinuri ang kanyang "karisma na gumagawa ng video na ito: [[ Ryan Heffington|Nakakainis ang]] kanyang pagsasayaw sa iyong memorya." <ref>[https://www.rollingstone.com/music/lists/10-best-music-videos-of-2014-20141229/sia-chandelier-20141222 "10 Best Music Videos of 2014"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171206195505/http://www.rollingstone.com/music/lists/10-best-music-videos-of-2014-20141229/sia-chandelier-20141222 |date=2017-12-06 }}, ''Rolling Stone'', December 29, 2014, accessed August 18, 2015</ref> ''Dazed'' magazine ay sumulat na "Ziegler binibigyang-kahulugan ng mga lyrics ng kanta sa isang bagay na sira ang bait, ihiwalay, isang buhok at malalim na." <ref name="Sandberg2">Sandberg, Patrik. [http://www.dazeddigital.com/artsandculture/article/21257/1/maddie-ziegler-pre-teen-drama-queen "Maddie Ziegler: Pre-Teen Drama Queen"], ''Dazed'', Autumn 2014. Retrieved May 5, 2015</ref> ''Ang'' magazine ng mga ''tao ay'' tinawag siyang "isang super-human na kaaya-aya na dayuhan na ipinadala mula sa Planet Talented upang gawin kaming mga mortal lamang na magmukhang malabo". <ref name="Schwartz2">Schwartz, Alison. [http://www.people.com/article/maddie-ziegler-sia-instagram "A Friendly Reminder Sia Muse Maddie Ziegler Is Only 12 Years Old"], ''People'', April 3, 2015</ref> Ang isang tampok na 2015 sa ''The Huffington Post'' ay pinuri rin ang kanyang kasining: {{quote|Her ... jétés and pirouettes juxtapose self-containment with a sort of reckless abandon. But it is her face ... that truly captivates her audience thanks to the tantalizing allure of catharsis through art. [Ziegler's] work ethic, not to mention her evident love for the art, has made her relentlessly relevant. She has something to say with her performances, whether in a music video for Sia or in a solo at nationals. Her technique is lovely, especially for a 12-year-old. She has stretched knees, pointed feet, and arms that float on clouds, her fingers perfectly placed. But still more important is her virtuosity, her connection with the public. She tells a narrative that resonates with the viewer, whether portraying a scorned lover or a werewolf. This maturity is astounding for a preteen – she just gets it. She's meant to perform, meant to communicate with people. She has defied the odds of Generation Z's competitive, egocentric mentality to make her career about the work, not the celebrity.<ref>Villarreal, Alexandra. [http://www.huffingtonpost.com/alexandra-villarreal/why-maddie-ziegler-matter_b_6610384.html "Why Maddie Ziegler Matters to the Dance World"], ''The Huffington Post'', April 7, 2015, accessed August 18, 2015</ref>|}} Ballore choreographer [[ Troy Schumacher|Troy Schumacher]] sinabi sa ''New York'' magazine sa 2016: "Siya ay, kamangha-manghang, talagang nilikha ang kanyang sariling mundo ng sayaw. Kung pinag-uusapan natin ang tungkol sa mahusay na mga mananayaw, tiyak na isang persona na nag-iiwan ng isang pangmatagalang impression - hindi kinakailangan ang pinaka technically perpekto na mananayaw. Siya ay lamang 13, ngunit may isang malakas na kahulugan ng pagkatao na nanggagaling sa kaniyang mga kilusan na ay medyo iconic. " <ref name="Milzoff13">Milzoff, Rebecca. [http://www.vulture.com/2016/07/maddie-ziegler-our-first-digital-dance-star.html "How Maddie Ziegler Became Our 'First Digital Dance Star'"], ''[[New York (magazine)|New York]]'' magazine, July 11, 2016</ref> ' ''Billboard'' Jason Lipshutz ay sumulat na live na partisipasyon ni Ziegler sa ni Sia Nostalhik para sa Present Tour "transform nakaplanong iibigan sa isang live na isa, at isang mahusay na lineup na ito sa isang kailangang-kailangan na karanasan arena" <ref>Lipshutz, Jason. [http://www.fuse.tv/2016/07/maddie-ziegler-sia-tour "Here's Why Maddie Ziegler Joining Sia's Tour Rules"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727151213/http://www.fuse.tv/2016/07/maddie-ziegler-sia-tour |date=2016-07-27 }}, ''Fuse TV'', July 26, 2016</ref> at na Ziegler "nagtataglay ng isang lubhang kataka-taka na kontrol ng kanyang pisikal. . . . [Ang kanyang] presence ay nagdadagdag ng isang malikot na enerhiya, na parang kinokopya paggalaw ay hindi maaaring makuha ang puso sa likod ng mga malawak na mga mata at sira ang bait mga ngiti. " <ref>Lipshutz, Jason. [http://www.billboard.com/articles/columns/pop/7556901/sia-live-review-2016 "Sia Remains an Essential Live Performer in 2016"], ''Billboard'', October 26, 2016</ref> Binanggit ni Leslie Ventura ng ''[[ Lingguhang Las Vegas|Las Vegas Weekly]]'' na, sa paglilibot, "Ziegler ... sumayaw nang galit sa tabi ng mang-aawit, pagdaragdag ng sukat at bigat sa mga dramatikong tinig." <ref name="Ventura">Ventura, Leslie. [http://lasvegasweekly.com/ae/music/2016/oct/12/concert-review-sia-mandalay-bay/#/0 "Concert review: Sia brings her singular artistry to Mandalay Bay"], ''[[Las Vegas Weekly]]'', October 12, 2016</ref> Dagdag ni Britt Robson ng ''[[ Star Tribune|Star Tribune]]'', "Ang clear-cut star ay si Ziegler, malinaw naman ang pagbabago ego ni Sia. . . . Si Ziegler ay isang riveting whirlwind, nakikipagtunggali sa kanyang mga appendage at facial expression na may pantay na aplomb, na nangunguna sa pamamagitan ng pasulong na flips ". <ref>Robson, Britt. [http://www.startribune.com/sia-s-dancers-steal-the-show-in-daring-target-center-concert/397101681 "Sia's dancers steal the show in daring Target Center concert"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019075427/http://www.startribune.com/sia-s-dancers-steal-the-show-in-daring-target-center-concert/397101681/ |date=2016-10-19 }}, ''[[Star Tribune]]'', October 14, 2016</ref> Sinulat ni [[ Jon Pareles|Jon Pareles]] ng ''[[ Ang New York Times|The New York Times]]'' na ang mga frenetic na paggalaw ni Ziegler at mga flickering expression ay sumasaklaw sa mga emosyonal na pusta ng mga kanta. <ref>Pareles, Jon. [https://www.nytimes.com/2016/10/23/arts/music/sia-furler-a-shy-woman-hiding-under-a-big-wig.html "Sia Furler, a Shy Woman Hiding Under a Big Wig"], ''[[The New York Times]]'', October 19, 2016</ref> Sinusuri ang konsiyerto ni Sia noong 2017, tinawag ni Richard He of ''The Guardian'' na si Ziegler na "isang pisikal na virtuoso upang tumugma sa mga vocal acrobatics ni Sia, na isinasama ang mga emosyonal na kaguluhan ng mga kanta." <ref name="Transcends2">He, Richard S. [https://www.theguardian.com/music/2017/dec/01/sia-review-when-she-transcends-spectacle-she-soars "Sia review – when she transcends spectacle, she soars"], ''The Guardian'', November 30, 2017</ref> Nadama ni David James Young ng ''[[ Junkee|Junkee]]'' na ang pagganap ni Ziegler "ay humihigop sa kanyang katayuan bilang isa sa mga mahusay na mananayaw ng modernong panahon. . . . Iniwan niya ang lahat doon sa entablado ". <ref>Young, David James. [http://junkee.com/sia-weeknd-sydney-review/137835 "What Happened When Sia and the Weeknd Hit Sydney on the Same Night"], ''[[Junkee]]'', December 5, 2017</ref> Sinulat ni Bonnie Malkin ng ''The Guardian'' na ang "mukha at katawan ni Ziegler ay pambihira. . . . Kaya't nagpapahayag, napaka ligaw sa kanyang paggalaw, kaya magnetic. " <ref>Malkin, Bonnie. [https://www.theguardian.com/music/2017/dec/06/the-sia-conundrum-if-fame-is-so-damaging-why-pass-it-on-to-a-child "The Sia conundrum: if fame is so damaging, why pass it on to a child?"], ''The Guardian'', December 5, 2017</ref> Si Ziegler ay pinangalanan ng magazine na ''[[Time]]'' bilang isa sa "30 pinaka-maimpluwensyang kabataan ng 2015" <ref name="Time302">McCluskey, Megan. [http://time.com/4081618/most-influential-teens-2015 "The 30 Most Influential Teens of 2015"], ''[[Time (magazine)|Time]]'' magazine, October 27, 2015</ref> ginawa niya muli ang listahan noong 2016 <ref>Bruner, Raisa. [http://time.com/4532104/most-influential-teens-2016 "The 30 Most Influential Teens of 2016"], ''Time'' magazine, October 19, 2016</ref> at noong 2017. <ref>McCluskey, Megan. [http://time.com/5003930/most-influential-teens-2017/ "The 30 Most Influential Teens of 2017"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171103221200/http://time.com/5003930/most-influential-teens-2017/ |date=2017-11-03 }}, ''Time'' magazine, November 2, 2017</ref> Siya ay nasa listahan din ng ''Harpers Bazaar'' 2015 ng "19 Rising Style Icon na Mag-edad 19 at Sa ilalim". <ref>Gonzales, Erica. [http://www.harpersbazaar.com/celebrity/red-carpet-dresses/g6394/stylish-celebrity-teenagers/?slide=1 "19 Rising Style Icons Aged 19 and Under"], ''Harpers Bazaar'', October 26, 2015</ref> Napili ni ''Billboard sina'' Sia at Ziegler na pagganap ng "Elastic Heart" sa ''[[Saturday Night Live]]'' 2015 bilang isa sa 10 Pinakamahusay na SNL na pagtatanghal ng musikal mula noong 1990s, "salamat sa bahagi ng 12 taong gulang na sayawan na si Maddie Ziegler, na ... nagpakita ng kapangyarihan, kahinaan, at higit pa sa isang maliit na kakatwang ". <ref>Partridge, Kenneth. [http://www.billboard.com/articles/news/list/7526476/saturday-night-live-best-musical-performances-snl "10 Best ''Saturday Night Live'' Musical Performances Since the '90s"], ''Billboard'', September 30, 3016</ref> Nanalo si Ziegler ng isang 2016 [[ Ika-42 na Mga Tao sa Pagpipilian ng Tao|People's Choice Award]], <ref name="Robinson">Robinson, Will. [http://www.ew.com/article/2016/01/06/peoples-choice-awards-2016-winners-list "People's Choice Awards 2016 full winners list"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109221425/http://www.ew.com/article/2016/01/06/peoples-choice-awards-2016-winners-list |date=2016-01-09 }}, ''Entertainment Weekly'', January 6, 2016</ref> isang [[ 2016 Awards Choice ng Kabataan|2016 Teen Choice Award]] <ref name="GeierTCA">Geier, Thom. [http://www.thewrap.com/teen-choice-awards-2016-complete-winners-list-bieber-gomez "Teen Choice Awards 2016: The Complete Winners List"], ''The Wrap'', July 31, 2016</ref> at isang [[ 2017 Mga Gantimpala sa Pagpipilian sa Teen|2017 Teen Choice Award]] . <ref name="TC2017">Vulpo, Mike. [http://www.eonline.com/news/873075/teen-choice-awards-2017-winners-the-complete-list " Teen Choice Awards 2017 Winners: The Complete List"], E! Online, August 13, 2017</ref> Siya ay hinirang para sa isang [[ 8th Shorty Awards|2016 Shorty Award]] <ref name="Shorty2016">Lee, Ashley. [http://www.hollywoodreporter.com/news/shorty-awards-2016-nominees-adele-857025 "Shorty Awards Nominees Include Adele, Kevin Hart, Amy Schumer"], ''The Hollywood Reporter'', January 19, 2016</ref> at apat na [[ 9th Shorty Awards|2017 Shorty Awards]], kung saan nanalo siya sa isang kategorya at tumanggap ng isang karangalan sa tagapakinig sa isa pa. <ref name="Lee2017">Lee, Ashley. [http://www.hollywoodreporter.com/lists/shorty-awards-2017-nominees-include-ryan-reynolds-kristen-bell-leslie-jones-964507 "Shorty Awards 2017 nominees"], ''The Hollywood Reporter'', accessed January 17, 2017</ref> <ref name="MaddieWearShorty">[http://shortyawards.com/9th/feelgoods-2 "Maddie – Wear What Moves You"], ShortyAwards.com, accessed April 18, 2017</ref> Noong 2018 at 2019, pinangalanan ng ''[[The Hollywood Reporter|The Hollywood Reporter na si]]'' Ziegler sa mga nangungunang tatlumpung bituin sa Hollywood sa ilalim ng labing walong taong gulang. <ref>Sandberg, Bryn Elise. [https://www.hollywoodreporter.com/lists/hollywoods-top-30-stars-under-age-18-1130157/item/top-kids-iain-1130127 "Hollywood's Top 30 Stars Under Age 18"], ''The Hollywood Reporter'', August 8, 2018</ref> <ref>Sandberg, Bryn Elise. [https://www.hollywoodreporter.com/lists/young-hollywood-2019-top-30-stars-under-age-18-1231169/item/young-hollywood-2019-asher-angel-1231168 "Young Hollywood 2019: Top 30 Stars Under Age 18"], ''The Hollywood Reporter'', August 16, 2019</ref> Noong 2018, para sa ikatlong taon nang sunud-sunod, nanalo si Ziegler ng award para sa Choice Dancer sa [[ 2018 Awards Choice ng Teen|Teen Choice Awards]] . <ref name="Johnson2018">Johnson, Zach. [https://www.eonline.com/news/956235/teen-choice-awards-2018-winners-the-complete-list "Teen Choice Awards 2018 Winners: The Complete List"], EOnline.com, August 12, 2018</ref> == Mga parangal at nominasyon == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! colspan="6" style="background:#B0C4DE;" |List of accolades |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" |Taon ! scope="col" |Parangal ! scope="col" |Categorya ! scope="col" |Work ! scope="col" |Resulta ! scope="col" |{{Abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- |2013 |Industry Dance Awards |Dancers Choice Awards: Favorite Dancer| Dancers Choice Awards: Favorite Dancer |Di-nauugnay |Nominado |<ref>[http://industrydanceawards.com/dancers-choice-awards/2013/nominees "Dancers Choice Awards 2013 | Nominees"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151224041058/http://industrydanceawards.com/dancers-choice-awards/2013/nominees |date=2015-12-24 }}. Industry Dance Awards, accessed December 4, 2015</ref> |- |2014 |Industry Dance Awards |Dancers Choice Awards: Favorite Dancer 17 & Under| Dancers Choice Awards: Favorite Dancer 17 & Under |Di-nauugnay |Nanalo |<ref name="DCA20153">[http://industrydanceawards.com/dancers-choice-awards/2014/nominees "Industry Dance Awards Dancers Choice Awards 2014: Nominees"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160117010725/http://industrydanceawards.com/dancers-choice-awards/2014/nominees |date=2016-01-17 }}, Industrydanceawards.com, accessed January 15, 2018}</ref> |- |2015 |[[:en:The_Dance_Awards|The Dance Awards]] |Female Best Dancer (Junior)| Female Best Dancer (Junior) |Di-nauugnay |Pangatlo |<ref name="danceawards152">{{cite web|url=http://thedanceawards.com/results2015_bestdancers_nyc.php|title=The Dance Awards 2015 Results|publisher=The Dance Awards|accessdate=March 24, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305073105/http://thedanceawards.com/results2015_bestdancers_nyc.php|archivedate=March 5, 2016}}</ref> |- |2015 |[[:en:2015_Teen_Choice_Awards|Teen Choice Awards]] |Choice Dancer| Choice Dancer |Di-nauugnay |Nominado |<ref>Sollosi, Mary. [http://www.ew.com/article/2015/07/08/teen-choice-award-nominees-announced "Teen Choice Awards add more nominees"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126161648/http://www.ew.com/article/2015/07/08/teen-choice-award-nominees-announced |date=2016-01-26 }}, ''Entertainment Weekly'', July 8, 2015</ref> |- |2015 |Industry Dance Awards |Dancers Choice Awards: Favorite Dancer 17 & Under| Dancers Choice Awards: Favorite Dancer 17 & Under |Di-nauugnay |Nominado |<ref>[http://industrydanceawards.com/dancers-choice-awards/2015/vote/82/favorite-dancer-17-under "Dancers Choice Awards 2015: Nominees"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150730221808/http://industrydanceawards.com/dancers-choice-awards/2015/vote/82/favorite-dancer-17-under |date=2015-07-30 }}, Industry Dance Awards, accessed August 16, 2015</ref> |- |2016 |[[:en:42nd_People's_Choice_Awards|People's Choice Awards]] |DailyMail.com Seriously Popular Award| DailyMail.com Seriously Popular Award |Di-nauugnay |Nanalo |<ref name="Robinson3">Robinson, Will. [http://www.ew.com/article/2016/01/06/peoples-choice-awards-2016-winners-list "People's Choice Awards 2016 full winners list"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109221425/http://www.ew.com/article/2016/01/06/peoples-choice-awards-2016-winners-list |date=2016-01-09 }}, ''Entertainment Weekly'', January 6, 2016</ref> |- |2016 |[[:en:8th_Shorty_Awards|Shorty Awards]] |Best In Dance| Best In Dance |Di-nauugnay |Nominado |<ref name="Shorty20163">Lee, Ashley. [http://www.hollywoodreporter.com/news/shorty-awards-2016-nominees-adele-857025 "Shorty Awards Nominees Include Adele, Kevin Hart, Amy Schumer"], ''The Hollywood Reporter'', January 19, 2016</ref> |- |2016 |[[:en:2016_Teen_Choice_Awards|Teen Choice Awards]] |Choice Dancer| Choice Dancer |Di-nauugnay |Nanalo |<ref name="GeierTCA3">Geier, Thom. [http://www.thewrap.com/teen-choice-awards-2016-complete-winners-list-bieber-gomez "Teen Choice Awards 2016: The Complete Winners List"], ''The Wrap'', July 31, 2016</ref> |- |2016 |Industry Dance Awards |Dancers Choice Awards: Favorite Dancer 17 & Under| Dancers Choice Awards: Favorite Dancer 17 & Under |Di-nauugnay |Nominado |<ref>[http://industrydanceawards.com/dancers-choice-awards/2016/vote/128/favorite-dance-17-under "Dancers Choice Awards 2016: Nominees"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160727083055/http://industrydanceawards.com/dancers-choice-awards/2016/vote/128/favorite-dance-17-under |date=2016-07-27 }}, Industry Dance Awards, accessed July 19, 2016</ref> |- |2016 |Industry Dance Awards |Breakthrough Performer| Breakthrough Performer |Di-nauugnay |Nanalo |<ref>[http://industrydanceawards.com/news/2016/08/2016-breakthrough-performer-presented-to-maddie-ziegler/ "2016 breakthrough performer presented to Maddie Zielger"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728214911/http://industrydanceawards.com/news/2016/08/2016-breakthrough-performer-presented-to-maddie-ziegler/ |date=2017-07-28 }}, Industry Dance Awards, accessed August 11, 2016</ref> |- |2017 |[[:en:Shorty_Awards|Shorty Awards]] |Best In Dance| Best In Dance |Di-nauugnay |Nominado |<ref name="Lee20173">Lee, Ashley. [http://www.hollywoodreporter.com/lists/shorty-awards-2017-nominees-include-ryan-reynolds-kristen-bell-leslie-jones-964507 "Shorty Awards 2017 nominees"], ''The Hollywood Reporter'', accessed January 17, 2017</ref> |- |2017 |Shorty Awards |Medium-Length Video |"Maddie – Wear What Moves You"| "Maddie – Wear What Moves You" |Nominado |<ref name="MaddieWearShorty3">[http://shortyawards.com/9th/feelgoods-2 "Maddie – Wear What Moves You"], ShortyAwards.com, accessed April 18, 2017</ref> |- |2017 |Shorty Awards |Brand Identity |"Maddie – Wear What Moves You"| "Maddie – Wear What Moves You" |Nanalo |<ref name="MaddieWearShorty3" /> |- |2017 |Shorty Awards |Fashion |"Maddie – Wear What Moves You" |Audience Honor |<ref name="MaddieWearShorty3" /> |- |2017 |[[:en:2017_Teen_Choice_Awards|Teen Choice Awards]] |Choice Dancer| Choice Dancer |Di-nauugnay |Nanalo |<ref name="TC20173">Vulpo, Mike. [http://www.eonline.com/news/873075/teen-choice-awards-2017-winners-the-complete-list " Teen Choice Awards 2017 Winners: The Complete List"], E! Online, August 13, 2017</ref> |- |2018 |[[:en:2018_Teen_Choice_Awards|Teen Choice Awards]] |Choice Dancer| Choice Dancer |Di-nauugnay |Nanalo |<ref name="Johnson20183">Johnson, Zach. [https://www.eonline.com/news/956235/teen-choice-awards-2018-winners-the-complete-list "Teen Choice Awards 2018 Winners: The Complete List"], EOnline.com, August 12, 2018</ref> |- |2019 |[[:en:2019_Teen_Choice_Awards|Teen Choice Awards]] |Choice Female Web Star| Choice Female Web Star |Di-nauugnay |Nominado |<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/lists/teen-choice-awards-2019-winners-list-updating-live-1229486/item/choice-action-movie-1229382 "Teen Choice Awards: Full List of Winners"], ''The Hollywood Reporter'', accessed August 12, 2019</ref> |} == Filmograpiya == ==== Pelikula ==== {| class="wikitable" !Taon !Titulo !Ginampanan !Notes !{{Abbr|Ref.|References}} |- |2015 |''Lucky Thirteen'' |Herself | style="text-align:left;" |Short film | style="text-align:center;" |<ref>Heimbrod, Mimi. [http://www.designntrend.com/articles/61518/20150925/dance-moms-cast-maddie-ziegler-stars-lucky-thirteen-video.htm "''Dance Moms'' Cast Maddie Ziegler Stars In 'Lucky Thirteen' Video"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017224341/http://www.designntrend.com/articles/61518/20150925/dance-moms-cast-maddie-ziegler-stars-lucky-thirteen-video.htm|date=October 17, 2015}}, September 25, 2015</ref> |- |2016 |''[[:en:Ballerina_(2016_film)|Ballerina]]'' |Camille (voice) |Released in the UK in 2016 and in the US in 2017 under the title ''Leap!'' |<ref name="Wiest2">Wiest, Brianna. [http://www.teenvogue.com/story/maddie-ziegler-elle-fanning-ballerina-movie-trailer "Maddie Ziegler and Elle Fanning's New ''Ballerina'' Movie Trailer Is Here"], ''Teen Vogue'', October 6, 2016; and Moniuszko, Sara M. [https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/08/24/maddie-ziegler-talks-first-voice-acting-r-leap-how-relates-her-dance-experience-and-her-dream-projec/589839001 "'Leap!' is a major jump for Maddie Ziegler's budding acting career"], ''USA Today'', August 24, 2017</ref> |- |2017 |''[[:en:The_Book_of_Henry|The Book of Henry]]'' |Christina Sickleman | |<ref>Lang, Brent. [https://variety.com/2016/film/news/colin-trevorrow-book-of-henry-release-date-delayed-1201828885 "Colin Trevorrow's ''Book of Henry'' Pushed Back to 2017"], ''[[Variety (magazine)|Variety]]'', August 2, 2016</ref> |- |2020 |''[[:en:Music_(upcoming_film)|Music]]'' | |Post-production |<ref>Kaufman, Gil. [https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8491681/sia-new-album-feature-length-musical-2019 "Sia Promises New Album, Feature Length Musical in 2019"], '|-'[[Billboard (magazine)|Billboard]]'', December 28, 2018''</ref> |- |2020 |''[[:en:West_Side_Story_(2020_film)|West Side Story]]'' |Velma |Post-production |<ref name="Sorren3">Sorren, Martha. [https://www.womansday.com/life/entertainment/a28212160/melissa-ziegler-dance-moms "Melissa Ziegler Happily Left Fame Behind After ''Dance Moms''"], ''[[Woman's Day]]'', July 1, 2019</ref> |- |2020 |''[[:en:To_All_the_Boys:_P.S._I_Still_Love_You|To All the Boys: P.S. I Still Love You]]'' |Cheerleader |Cameo |<ref>Ellman, Lucinda. [https://www.elitedaily.com/p/maddie-zieglers-cameo-in-to-all-the-boys-ps-i-still-love-you-is-everything-21799215 "Maddie Ziegler's Cameo In ''To All The Boys: P.S. I Still Love You'' Is Everything'"], ''Elite Daily'', February 12, 2020</ref> |} ==== Television ==== {| class="wikitable" !Taon !Titulo !Ginampanan !Network !Notes |- |2010 |''[[:en:Live_to_Dance|Live to Dance]]'' |Herself |[[:en:CBS|CBS]] |Episode did not air |- |2011–2016 |''[[:en:Dance_Moms|Dance Moms]]'' |Herself |[[:en:Lifetime_(TV_network)|Lifetime]] |Main cast, 162 episodes |- |2012–2015 |''[[:en:The_View_(talk_show)|The View]]'' |Herself / Performer |[[:en:American_Broadcasting_Company|ABC]] |3 episodes |- |2012 |''[[:en:Drop_Dead_Diva|Drop Dead Diva]]''{{*|alt=Acting credits of Ziegler}} |Young Deb |Lifetime |Episode: "Lady Parts" |- |2013 |''[[:en:Abby's_Ultimate_Dance_Competition|Abby's Ultimate Dance Competition]]'' |Herself |Lifetime |2 episodes |- |2014–2019 |''[[:en:The_Ellen_DeGeneres_Show|The Ellen DeGeneres Show]]'' |Herself / Performer |[[:en:NBCUniversal|NBCUniversal]] |6 episodes (5 with Sia) |- |2014–2015 |''[[:en:Dancing_with_the_Stars_(American_TV_series)|Dancing with the Stars]]'' |Performer |ABC |Sia: "Chandelier", with [[:en:Allison_Holker|Allison Holker]] (Season 19, Ep. 4) Josh Groban: "Somewhere Over the Rainbow" (Season 20, Ep. 9) |- |2014 |''[[:en:Jimmy_Kimmel_Live!|Jimmy Kimmel Live!]]'' |Herself, Dancer |ABC |Sia: "Chandelier"; Ziegler teaches hosts "Chandelier" dance (Season 12, Ep. 95) |- |2015 |''[[:en:Saturday_Night_Live|Saturday Night Live]]'' |Performer |[[:en:NBC|NBC]] |Sia: "[[:en:Elastic_Heart|Elastic Heart]]" (Season 40, Ep. 11) |- |2015 |''[[:en:57th_Annual_Grammy_Awards|57th Annual Grammy Awards]]'' |Performer |CBS |Sia: "Chandelier" with [[:en:Kristen_Wiig|Kristen Wiig]] |- |2015 |''[[:en:Austin_&_Ally|Austin & Ally]]''{{*|alt=Acting credits of Ziegler}} |Shelby Hayden |[[:en:Disney_Channel|Disney Channel]] |Episode: "Homework and Hidden Talents" |- |2015 |''[[:en:Pretty_Little_Liars|Pretty Little Liars]]''{{*|alt=Acting credits of Ziegler}} |Creepy Dancer |[[:en:ABC_Family|ABC Family]] |Episode: "She's No Angel" |- |2016–2017 |''[[:en:Nicky,_Ricky,_Dicky_&_Dawn|Nicky, Ricky, Dicky & Dawn]]''{{*|alt=Acting credits of Ziegler}} |Eiffel |[[:en:Nickelodeon|Nickelodeon]] |2 episodes |- |2016 |''[[:en:The_Wonderful_World_of_Disney:_Disneyland_60|The Wonderful World of Disney: Disneyland 60]]'' |Performer |ABC |[[:en:Kelsea_Ballerini|Kelsea Ballerini]]: "[[:en:Part_of_Your_World|Part of Your World]]" |- |2016 |''[[:en:The_Voice_(American_TV_series)|The Voice]]'' |Performer |NBC |[[:en:Sia_(musician)|Sia]]: "[[:en:Cheap_Thrills_(song)|Cheap Thrills]]" (Season 10 finale) |- |2016 |''[[:en:So_You_Think_You_Can_Dance:_The_Next_Generation_(American_TV_series)|So You Think You Can Dance: The Next Generation]]'' |Judge and guest dancer |[[:en:Fox_Broadcasting_Company|Fox]] |10 episodes, including 8 as a judge and 2 as a guest dancer |- |2016–2017 |''[[:en:Harry_(talk_show)|Harry]]'' |Herself |[[:en:NBCUniversal_Television_Distribution|NBCUniversal Television Distribution]] |2 episodes |- |2017 |''[[:en:Project_Runway|Project Runway]]'' |Guest judge |Lifetime |August 31 episode |- |2018 |''Hollywood Medium with [[:en:Tyler_Henry|Tyler Henry]]'' |Herself |E! Television Network |April 18 episode |- |2018 |''[[:en:Dancing_with_the_Stars_(American_season_27)|Dancing with the Stars]]'' |Herself |ABC |October 15 episode – tango with [[:en:Alexis_Ren|Alexis Ren]] and Alan Bersten |- |2018 |''[[:en:Dancing_with_the_Stars:_Juniors|Dancing with the Stars: Juniors]]'' |Herself |ABC |November 18 episode – samba with her sister and Sage Rosen |- |2019 |''[[:en:Spirit_Riding_Free|Spirit Riding Free]]''{{*|alt=Acting credits of Ziegler}} |Rose |Netflix |Voice role |- |2019 |''[[:en:Celebrity_Family_Feud|Celebrity Family Feud]]'' |Herself |ABC |Charity contestant |} ==== Mga Komersyo ==== {| class="wikitable" !Taon !Companya at produkto !Musikang ginamit !Diskription !{{Abbr|Ref.|References}} |- |2015 ! scope="row" |[[:en:Target_Corporation|Target]] blue jeans |"[[:en:ABC_(The_Jackson_5_song)|ABC]]" ([[:en:Tori_Kelly|Tori Kelly]] cover) |"Back to School 2015: Jeans Jam". Ziegler and others dancing in Target jeans. The commercial had 1,092 national TV airings. |<ref>Thurmond, Alexandra. [http://www.teenvogue.com/story/tori-kelly-maddie-ziegler-target-back-to-school-campaign "Tori Kelly and Maddie Ziegler Star in Target's Back-to-School Campaign"], Teenvogue.com, July 22, 2015</ref> |- |2015 ! scope="row" |[[:en:WowWee|WowWee]] snap pets | {{n/a|None}} |Ziegler and her sister take pictures of themselves with the mini Bluetooth cameras. |<ref>[http://www.ziegler-girls.com/snap-pets-commercial/ "Snap Pets Commercial"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214182205/http://www.ziegler-girls.com/snap-pets-commercial/|date=February 14, 2016}}, Ziegler-girls.com, October 5, 2015</ref> |- |2016 ! scope="row" |[[:en:Capezio|Capezio]] |"Trying Time" (Raph Parpex) |"Dance In You". Zielger stars as a disruptive force for self-expression in a ballet class. Choreography by [[:en:Troy_Schumacher_(dancer)|Troy Schumacher]]. |<ref name="PeopleCapezio2">Calderone, Ana. [http://www.people.com/article/dance-moms-maddie-ziegler-capezio-video "''Dance Moms''{{'}} Maddie Ziegler Inspires Young Dancers in New Capezio Campaign Video"], ''People'' magazine, February 10, 2016</ref><ref>Bon, Duke. [https://vimeo.com/154906887 "Capezio – Dance in You"], February 9, 2016</ref> |- |2017 ! scope="row" |[[:en:ASPCA|ASPCA]] |"Puppies Are Forever" (Sia) |Christmas-themed [[:en:Public_service_announcement|PSA]] in which Ziegler blows soap bubbles and plays with Frank the French bulldog. |<ref name="ASPCAUS2">Vacco-Bolanos, Jessica. [https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/sia-teams-up-with-the-aspca-to-encourage-pet-adoption "Sia Teams Up With the ASPCA to Encourage Pet Adoption This Holiday Season"], ''US Weekly'', December 12, 2017</ref><ref>[http://www.wjbdradio.com/music-news/2017/12/07/sia-teams-up-with-the-aspca-to-remind-people-that-puppies-are-forever "Sia teams up with the ASPCA to remind people that 'Puppies Are Forever'"]{{Dead link|date=February 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, WJBD Online, [[ABC Radio (United States)|ABC Radio]], December 7, 2017</ref> |} ==== Mga video ng musika ==== {| class="wikitable" !Taon !Titulo !Artist !Notes !{{Abbr|Ref.|References}} |- |2011 |"It's Like Summer" |LUX |Supporting |<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rJ45dMBjz3Y "LUX – 'It's Like Summer' (Official Video)"], Youtube, January 20, 2012, accessed January 31, 2016</ref> |- |2012 |"Cry" |[[:en:Alexx_Calise|Alexx Calise]] |Lead |<ref name="Collinsave2892">Palmer, Bill. [http://www.collinsave.com/in-the-news/289-dance-moms-maddie-stars-in-alexx-calise-music-video-for-cry "Dance Moms' Maddie stars in Alexx Calise music video for "Cry""] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213031433/http://www.collinsave.com/in-the-news/289-dance-moms-maddie-stars-in-alexx-calise-music-video-for-cry |date=2014-02-13 }}, Collins Avenue, February 14, 2014</ref> |- |2012 |"Summer Love Song" |Brooke Hyland |Supporting |<ref>Lifetime. [https://www.youtube.com/watch?v=869IPBn_m3I "Brooke Hyland – 'Summer Love' (Official Video)"], Youtube, September 5, 2012, accessed January 31, 2016</ref> |- |2014 |"It's a Girl Party" |[[:en:Mackenzie_Ziegler|Mack Z]] | |<ref>Schumann, Rebecka. [http://www.ibtimes.com/who-maddie-ziegler-meet-sia-chandelier-music-video-dancer-dance-moms-reality-star-1584244 "Who Is Maddie Ziegler? Meet The Sia 'Chandelier' Music Video Dancer, 'Dance Moms' Reality Star"], ''International Business Times'', May 14, 2014, accessed January 31, 2016</ref> |- |2014 |"Freaks Like Me" |[[:en:Todrick_Hall|Todrick Hall]] |Supporting, vocals | style="text-align:center;" |<ref>Heimbrod, Mimi. [http://www.designntrend.com/articles/64534/20151112/dance-moms-maddie-ziegler-vs-chloe-lukasiak-who-s-popular.htm "''Dance Moms'' Maddie Ziegler Vs. Chloe Lukasiak: Who's The Most Popular Young Talent?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160226043815/http://www.designntrend.com/articles/64534/20151112/dance-moms-maddie-ziegler-vs-chloe-lukasiak-who-s-popular.htm|date=February 26, 2016}}, ''Design & Trend'', November 12, 2015, accessed January 31, 2016</ref> |- |2014 |"[[:en:Chandelier_(Sia_song)|Chandelier]]" |[[:en:Sia_(musician)|Sia]] |Lead |<ref name="Lipshutz3">Lipshutz, Jason. [http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6077552/sia-chandelier-video-dance-moms-maddie-ziegler "Sia Taps ''Dance Moms'' Star For 'Chandelier' Video: Watch"], ''Billboard'', May 6, 2014. Retrieved May 5, 2015</ref> |- |2014 |"Shine" |Mack Z |Supporting |<ref>Mack Z. [https://www.youtube.com/watch?v=0Ldrgse6JYI "Mack Z – 'Shine' (Official Video)"], Youtube, October 4, 2014, accessed January 31, 2016</ref> |- |2015 |"[[:en:Elastic_Heart|Elastic Heart]]" |[[:en:Sia_(musician)|Sia]] |Lead, alongside [[:en:Shia_LaBeouf|Shia LaBeouf]] |<ref>Ranscombe, Siân. [https://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/11585580/The-10-most-controversial-music-videos.html "The 10 most controversial music videos"], ''The Telegraph'', May 10, 2015</ref> |- |2015 |"[[:en:Big_Girls_Cry|Big Girls Cry]]" |Sia |Lead |<ref name="Smirke2">[https://www.youtube.com/results?search_query=big+girls+cry "Big Girls Cry"], SiaVEVO, accessed March 15, 2016</ref> |- |2015 |"Wear Em Out" |Kendall K |Assistant choreographer |<ref>[http://www.ibtimes.com/dance-moms-star-kendall-vertes-had-maddie-ziegler-help-choreograph-wear-em-out-music-1876150 "Dance moms star Kendall Vertes had Maddie Ziegler help choreograph wear em out music video"], ibttimes.com, April 9, 2015</ref> |- |2016 |"[[:en:Cheap_Thrills_(song)|Cheap Thrills]]" |[[:en:Sia_(musician)|Sia]] |Lead, alongside two male dancers |<ref name="CheapBillboard2">[http://www.billboard.com/articles/columns/pop/7263981/sia-releases-captivating-cheap-thrills-video-featuring-maddie-ziegler "Sia Releases Captivating 'Cheap Thrills' Video Featuring Maddie Ziegler"], ''Billboard'', March 21, 2016</ref> |- |2016 |"Taylor in Wonderland" |[[:en:Todrick_Hall|Todrick Hall]] |Lead |<ref name="AliceTodrick2">Hall, Todrick. [https://www.youtube.com/watch?v=gdxdtW1I38Y "Taylor in Wonderland"], YouTube, June 2, 2016</ref> |- |2016 |"[[:en:The_Greatest_(Sia_song)|The Greatest]]" |[[:en:Sia_(musician)|Sia]] |Lead |<ref name="Greatest2">Vulpo, Mike. [http://www.eonline.com/news/792586/sia-s-music-video-tribute-to-orlando-with-maddie-ziegler-and-kendrick-lamar-will-take-your-breath-away "Sia's Music Video Tribute to Orlando With Maddie Ziegler and Kendrick Lamar Will Take Your Breath Away"], Eonline.com, September 6, 2016; Murphy, Desiree. [http://www.etonline.com/news/197320_maddie_ziegler_rocks_black_wig_rainbow_face_paint_sia_the_greatest_music_video_orlando_victims_tribute "Maddie Ziegler Rocks a Black Wig, Rainbow Face Paint in Sia's Haunting Tribute Video to Orlando Victims"], ETonline.com, September 6, 2016; and Adams, Char. [http://www.people.com/article/sia-the-greatest-video-orlando-shooting "Sia Releases Haunting 'The Greatest' Music Video: Is It an Orlando Shooting Tribute?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909055020/http://www.people.com/article/sia-the-greatest-video-orlando-shooting |date=2016-09-09 }}, ''People'' magazine, September 6, 2016</ref> |- |2017 |"Outlaws" Music: "[[:en:Feel_It_Still|Feel It Still]]" |[[:en:Portugal._The_Man|Portugal. The Man]] |Co-lead with 5 other dancers [[:en:Brian_Friedman|Brian Friedman]], choreographer |<ref>[[Brian Friedman|Friedman, Brian]]. [https://www.youtube.com/watch?v=1T73xhutNXQ "'Outlaw': Portugal. The Man, Feel It Still, Brian Friedman Choreography, Artist Request"], DanceOn, Youtube, June 30, 2017</ref> |- |2017 |"[[:en:Rainbow_(Sia_song)|Rainbow]]" |[[:en:Sia_(musician)|Sia]] |Lead |<ref name="RainbowVid2">Heldman, Breanne L. [http://ew.com/music/2017/09/19/sia-maddie-ziegler-rainbow-video-mlp "Watch Sia's latest video with Maddie Ziegler ... for ''My Little Pony: The Movie''"], ''Entertainment Weekly'', September 19, 2017</ref> |- |2018 |"[[:en:Thunderclouds_(song)|Thunderclouds]]" |[[:en:LSD_(group)|LSD]] |Co-lead with [[:en:Diplo|Diplo]] and [[:en:Labrinth|Labrinth]] |<ref name="BillThunderclouds2">Pedrosa, Marina. [https://www.billboard.com/articles/news/dance/8472978/sia-diplo-labrinth-maddie-ziegler-lsd-thunderclouds-video "Maddie Ziegler Flies High in Sia, Diplo & Labrinth's Psychedelic 'Thunderclouds' Video"], ''Billboard'', August 30, 2018</ref> |- |2019 |"Bitch" |[[:en:Lennon_&_Maisy|Lennon Stella]] |Cameo |<ref>Contreras, Cydney. [https://www.eonline.com/news/1026232/viral-music-duo-lennon-maisy-are-all-grown-up-and-still-making-music "Viral Music Duo 'Lennon & Maisy' Are All Grown Up and Still Making Music"], Eonline.com, March 22, 2019; and Stella, Lennon. [https://www.youtube.com/watch?v=eWCCw8P1MNk "Lennon Stella – Bitch // Official Video"], YouTube, March 21, 2019</ref> |- |2019 |"[[:en:No_New_Friends_(LSD_song)|No New Friends]]" |[[:en:LSD_(group)|LSD]] |Co-lead with [[:en:Diplo|Diplo]] and [[:en:Labrinth|Labrinth]] |<ref name="Shaffer2">Shaffer, Claire. [https://www.rollingstone.com/music/music-news/sia-diplo-labyrinth-lsd-no-new-friends-video-822990 "Sia, Diplo and Labrinth Frolic in Seussian Paradise in 'No New Friends' Video"], ''Rolling Stone'', April 16, 2019; and Diplo. [https://www.youtube.com/watch?v=kkUIdK9eaIk "LSD – No New Friends (Official Video) ft. Labrinth, Sia, Diplo"], YouTube, March 21, 2019</ref> |- |2019 |"[[:en:Graduation_(Benny_Blanco_and_Juice_Wrld_song)|Graduation]]" |[[:en:Benny_Blanco|Benny Blanco]] and [[:en:Juice_Wrld|Juice Wrld]] |Cameo ("Kristen") |<ref>Cantor, Brian. [https://headlineplanet.com/home/2019/08/30/hailee-steinfeld-dove-cameron-david-dobrik-maddie-ziegler-more-appear-in-benny-blanco-juice-wrlds-graduation-video "Hailee Steinfeld, Dove Cameron, David Dobrik, Maddie Ziegler, More Appear In Benny Blanco & Juice WRLD's 'Graduation' Video"], HeadlinePlanet.com, August 30, 2019; and Blanco, Benny and Juice Wrld. [https://www.youtube.com/watch?v=M3N06KyK3s0 "benny blanco, Juice WRLD – Graduation (Official Music Video)"], YouTube, August 30, 2019</ref> |} == Mga tour == * [[:en:Nostalgic_for_the_Present_Tour|Nostalgic for the Present Tour]] with Sia (2016–17) * The Ziegler Girls 2017 tour of Australia (with Mackenzie Ziegler)<ref name="Garvey2">Garvey, Cas. [http://www.chinchillanews.com.au/news/spotted-dance-moms-stars-share-whitsundays-snaps/3130311 "Spotted: Dance Moms stars share Whitsundays snaps"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200602004824/https://www.chinchillanews.com.au/news/spotted-dance-moms-stars-share-whitsundays-snaps/3130311/ |date=2020-06-02 }}, ''Chinchilla News'', January 10, 2017; and Ziegler, Maddie and Mackenzie. [http://www.ziegleraustraliatour.com "Australian Tour: Ziegler Girls 2017"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614045338/https://www.ziegleraustraliatour.com/ |date=June 14, 2018 }}, ziegleraustraliatour.com, accessed December 11, 2016</ref> * Maddie & Mackenzie Australia & New Zealand Tour 2018 (with Mackenzie Ziegler)<ref>La Ruffa, Nicole. [https://fashionjournal.com.au/life/dance-moms-maddie-and-mackenzie-are-returning-to-aus "Maddie and Mackenzie Ziegler are set to tour Australia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180701030456/https://fashionjournal.com.au/life/dance-moms-maddie-and-mackenzie-are-returning-to-aus/ |date=2018-07-01 }}, ''Fashion Journal'', May 2, 2018</ref> == Mga Sanggunian == <references responsive="1"></references> == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.thezieglergirls.com/about-maddie/}} * {{IMDb name|4675650}} * [https://www.youtube.com/watch?v=dbdOJ_yDDac Maddie at Mackenzie Ziegler Dance Tulad ng Fall's Major Trends "], sayaw na video ng magazine na ''[[ Glamour (magazine)|Glamor]]'' (2015) * [https://www.youtube.com/watch?v=RpfS-yBu1_U Natuto si Ziegler ng isang regular na bakasyon] kasama ang [[ Ang Rockettes|The Rockettes]] sa loob ng 1 oras para sa ''[[ Kabataan Vogue|Teen Vogue]]'' (2015) * [https://www.youtube.com/watch?v=6Re2zNxFPvc Ziegler at Travis Wall duet] sa [https://www.youtube.com/watch?v=6Re2zNxFPvc duet] sa Sa ''[[ Kaya Sa tingin Mo Maaari kang Sumayaw: Ang Susunod na Pagbubuo (serye sa TV sa US)|tingin Mo Maaari kang Sumayaw]]'' (2016) 8wxknnkriguy65f64fezt9jmnt8f9rf Santa Restituta 0 301984 2236539 1899251 2026-10-24T06:33:38Z Ryomaandres 8044 2236539 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Chiesa_di_Santa_Restituta.jpg|thumb|250x250px|Loob.]] [[Talaksan:Napoli_BW_2013-05-16_11-16-18_DxO.jpg|thumb|250x250px|Maagang mga Kristiyanong fresco]] Ang '''Santa Restituta''' ay isang simbahan sa [[Napoles]], [[Katimugang Italya]], na alay kay Santa [[Restituta]]. Ito ang orihinal ika-6 na siglong simbahang paleo-Kristiyano sa lugar na kinatatayuan ngayon ng [[Katedral ng Napoles]], at itinayo at isinama sa katedral nang itinayo ito noong ika-13 siglo. Ang Santa Restituta ay may nabe na may dalawang pasilyo na hinati ng 27 mga antigong haligi, at bumubuo ng isang malaki, hiwalay na bahagi ng katedral. Pagkatapos ng [[Mga lindol sa Gitnang Italya noong 1456|lindol noong 1456]], ang mga panlabas na [[nabe]] ay ginawang mga kapilya sa gilid at ang mga kaukulang pasukan ay pinaderan upang palakasin ang gusali. Ang mga pagpapanumbalik na isinagawa ng arkitektong si [[Arcangelo Guglielmelli]], lalo na sa hugis-simboryong abside<ref name="Pedicini">{{Cita libro |url=https://www.worldcat.org/oclc/37879463 |ISBN=88-435-5633-9 |p=127 |OCLC=37879463 |nome=Luciano |cognome=Pedicini |titolo=Napoli |accesso=2019-12-29 |data=1997 |editore=Electa Napoli}}</ref>, ay nagsimula pa noong katapusan ng ikalabimpitong siglo at nagtakda ng kasalukuyang [[Barokong Napolitano|Baroko]] na anyo ng basilika.<ref name="T214">{{cita|Touring Club Italiano, 2008|p. 214}}.</ref> == Mga panlabas na link == == Mga sanggunian == 2c9jlmku2hraogtvo95ekwuqa8u16kh 2236540 2236539 2026-10-24T06:33:53Z Ryomaandres 8044 2236540 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Chiesa_di_Santa_Restituta.jpg|thumb|250x250px|Loob.]] [[Talaksan:Napoli_BW_2013-05-16_11-16-18_DxO.jpg|thumb|250x250px|Maagang mga Kristiyanong fresco]] Ang '''Santa Restituta''' ay isang simbahan sa [[Napoles]], [[Katimugang Italya]], na alay kay Santa [[Restituta]]. Ito ang orihinal ika-6 na siglong simbahang paleo-Kristiyano sa lugar na kinatatayuan ngayon ng [[Katedral ng Napoles]], at itinayo at isinama sa katedral nang itinayo ito noong ika-13 siglo. Ang Santa Restituta ay may nabe na may dalawang pasilyo na hinati ng 27 mga antigong haligi, at bumubuo ng isang malaki, hiwalay na bahagi ng katedral. Pagkatapos ng [[Mga lindol sa Gitnang Italya noong 1456|lindol noong 1456]], ang mga panlabas na [[nabe]] ay ginawang mga kapilya sa gilid at ang mga kaukulang pasukan ay pinaderan upang palakasin ang gusali. Ang mga pagpapanumbalik na isinagawa ng arkitektong si [[Arcangelo Guglielmelli]], lalo na sa hugis-simboryong abside,<ref name="Pedicini">{{Cita libro |url=https://www.worldcat.org/oclc/37879463 |ISBN=88-435-5633-9 |p=127 |OCLC=37879463 |nome=Luciano |cognome=Pedicini |titolo=Napoli |accesso=2019-12-29 |data=1997 |editore=Electa Napoli}}</ref> ay nagsimula pa noong katapusan ng ikalabimpitong siglo at nagtakda ng kasalukuyang [[Barokong Napolitano|Baroko]] na anyo ng basilika.<ref name="T214">{{cita|Touring Club Italiano, 2008|p. 214}}.</ref> == Mga panlabas na link == == Mga sanggunian == 5a6j2911y9jplzaw41cydu7bmoan1fb Cisterna di Latina 0 305715 2236538 2233208 2026-10-24T06:31:26Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236538 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cisterna di Latina|frazioni=Borgo Flora, Olmobello, Prato Cesarino, Le Castella, Doganella, Sant'Ilario-Castelverde, Isolabella|website={{official website|http://www.comune.cisterna.latina.it}}|area_code=06|postal_code=04012|day=August 16|saint=[[San Roque]]|elevation_m=77|elevation_footnotes=|population_demonym=Cisternesi|population_footnotes=|area_total_km2=144.16|area_footnotes=|mayor=Mauro Carturan|mayor_party=|region=[[Lazio]]|official_name=Comune di Cisterna di Latina|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|35|27|N|12|49|42|E|region:IT_type:city(33,288)|display=inline, title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Cisterna_di_Latina-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Cisterna di Latina.jpg|native_name=|footnotes=}}Ang '''Cisterna di Latina''' ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[lalawigan ng Latina]] sa [[Lazio]], ng gitnang [[Italya]]. Ito ang eksena ng [[Labanan ng Cisterna]] noong Enero 1944. Ang [[Halamanan ng Ninfa]] ay matatagpuan sa teritoryo ng komuna. Ang bayan, na noon ay kilala bilang ''Tres Tabernae'' ("Ang Tatlong Taberna")<ref>IAT Latina Tursimo, [http://www.latinaturismo.it/uk/Visita.cfm?IdContenuto=1 Itinerario Latina-Cori-Roccamassima-Ninfa-Norma-Sermoneta-Bassiano-Latina-Aprilia – Cisterna]{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; accessed 2014.04.02.</ref> ay nabanggit sa mga [[Ang Mga Gawa ng mga Apostol|Gawa ng mga Apostol]] bilang isa sa mga bayan kung saan huminto si [[Apostol Pablo|Saint Pablo]] patungo sa Roma.<ref>[[Acts]] 28:15.</ref> == Kasaysayan == Ang mga pinagmulan ng Cisterna ay napakatanda na: sa teritoryo nito, ang mga bakas ng pagdaan ng mga sinaunang tao ay natagpuan sa maliliit na likas na lukab sa mga lugar ng Finocchione at Muracci.<ref>{{Cita web|url=http://www.controluce.it/eventi/eventi-castelli-romani/eventi-velletri/item/56711-incontri-di-speleologia-e-archeologia-veliterna.html|titolo=Incontri di speleologia e archeologia veliterna|accesso=25 maggio 2021|urlarchivio=}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="autogenerato2">{{Cita web|url=http://www.latinadascoprire.it/cisterna.pdf|titolo=Gli antichi popoli e le loro tracce|formato=pdf|accesso=6 febbraio 2025|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20160126074409/http://www.latinadascoprire.it/cisterna.pdf|dataarchivio=26 gennaio 2016|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126074409/http://www.latinadascoprire.it/cisterna.pdf |date=2016-01-26 }}</ref> == Ekonomiya == Noong 2015, ang 2,410 na kompanya na nagpapatakbo sa teritoryo ng munisipyo, na kumakatawan sa 6.13% ng kabuuang bilang ng probinsiya (39,304 na aktibong kompanya), ay may 8,518 na empleyado, 6.97% ng bilang ng probinsiya (122,198 na manggagawa); sa karaniwan, ang bawat kompanya noong 2015 ay may tatlong empleyado (3.53). == Mga sanggunian == [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] <references />{{Lalawigan ng Latina}} l4z572ebx2zl8owesolki84z864kl2c Pagpaputi ng ngipin 0 309010 2236589 2227993 2026-10-24T08:08:09Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236589 wikitext text/x-wiki Ang '''pagpaputi ng ngipin''' o '''pagpapaputi ng ngipin''' ay ang proseso ng pagpapatingkad ng kulay ng mga [[ngipin]] ng tao.<ref name=":5">{{Cite journal|last=Carey|first=Clifton M.|date=June 2014|title=Tooth Whitening: What We Now Know|journal=The Journal of Evidence-based Dental Practice|volume=14 Suppl|pages=70–76|doi=10.1016/j.jebdp.2014.02.006|pmc=4058574|pmid=24929591}}</ref> Ang pagpaputi ay kadalasang kanais-nais kapag ang mga ngipin ay nagiging dilaw sa paglipas ng panahon para sa isang bilang ng mga kadahilanan, at maaaring makamit sa pamamagitan ng pagbabago ng intrinsic o extrinsic kulay ng ngipin enamel.<ref name=":8">{{Cite journal|last1=Joiner|first1=Andrew|last2=Luo|first2=Wen|date=2017|title=Tooth colour and whiteness: A review|journal=Journal of Dentistry|volume=67|pages=S3–S10|doi=10.1016/j.jdent.2017.09.006|pmid=28928097}}</ref> Ang degradasyon ng kemikal ng mga [[chromogen]] sa loob o sa ngipin ay tinatawag na pagpapaputi.<ref name=":5" /> [[Hydrogen peroxide]] (H2O2) ay ang aktibong sahog na karaniwang ginagamit sa mga produkto ng pagpaputi at ay naihatid bilang alinman sa hydrogen peroxide o [[carbamide peroxide]].<ref name=":5" /> Ang hydrogen peroxide ay kahalintulad sa carbamide peroxide dahil ito ay inilabas kapag ang matatag na complex ay nakikipag-ugnay sa tubig. Kapag ito ay diffuses sa ngipin, ang hydrogen peroxide ay gumaganap bilang isang oxidising agent na bumabagsak upang makabuo ng hindi matatag na libreng radicals. Sa mga puwang sa pagitan ng mga tulagay na asing-gamot sa enamel ng ngipin, ang mga hindi matatag na libreng radikal ay nakalakip sa mga organic na molecule ng pigment na nagreresulta sa maliit, mas mababa ang mga pigmented na bahagi.<ref name=":6">{{Cite journal|doi=10.1016/j.cden.2006.12.001|pmid=17532915|title=Vital Tooth Whitening|url=https://archive.org/details/sim_dental-clinics-of-north-america_2007-04_51_2/page/319|journal=Dental Clinics of North America|volume=51|issue=2|pages=319–331|year=2007|last1=Kihn|first1=Patricia W.}}</ref> Na sumasalamin sa mas kaunting liwanag, ang mga mas maliit na molecule ay lumikha ng isang "whitening effect". Mayroong iba't ibang mga produkto na magagamit sa merkado upang alisin ang mga mantsa.<ref name=":5" /> Para sa pagpaputi ng paggamot upang maging matagumpay, ang mga propesyonal sa ngipin ay dapat na maayos na mag-diagnose ng uri, intensity at lokasyon ng discolouration ng ngipin.<ref name=":6" /> Ang pagkakalantad ng oras at ang konsentrasyon ng bleaching compound, ay tumutukoy sa whitening endpoint ng ngipin.<ref name=":5" /> == Natural na anyo == Ang pang-unawa ng kulay ng ngipin ay isang aspetong napakarami. Ang pagmumuni-muni at pagsipsip ng liwanag sa pamamagitan ng ngipin ay maaaring maimpluwensyahan ng maraming mga kadahilanan kabilang ang specular transmission ng liwanag sa pamamagitan ng ngipin; specular repleksyon sa ibabaw; diffuse light reflection sa ibabaw; pagsipsip at pagsabog ng liwanag sa loob ng mga tisyu ng ngipin; enamel mineral na nilalaman; enamel kapal; kulay ng dentine, ang tagamasid ng tao, ang pagkapagod ng mata, ang uri ng liwanag ng insidente, at ang pagkakaroon ng mga extrinsic at intrinsic stain.<ref name=":9">{{Cite journal |pmid = 18646363|year = 2008|last1 = Joiner|first1 = A.|title = A review of tooth colour and whiteness|journal = Journal of Dentistry|volume = 36 Suppl 1|pages = S2-7|last2 = Hopkinson|first2 = I.|last3 = Deng|first3 = Y.|last4 = Westland|first4 = S.|doi=10.1016/j.jdent.2008.02.001}}</ref> Bukod pa rito, ang pinaghihinalaang liwanag ng ngipin ay maaaring magbago depende sa liwanag at kulay ng background.<ref name=":9" /> Ang kumbinasyon ng mga tunay na kulay at ang pagkakaroon ng mga extrinsic stains sa ibabaw ng ngipin ay nakakaimpluwensya sa kulay at sa gayon ang pangkalahatang hitsura ng ngipin.<ref name=":8" /> Ang scattering ng liwanag at pagsipsip sa loob ng enamel at [[dentine]] ay tumutukoy sa tunay na kulay ng ngipin at dahil ang enamel ay medyo translucent, ang mga katangian ng dentinal ay maaaring maglaro ng isang pangunahing papel sa pagtukoy ng pangkalahatang kulay ng ngipin.<ref name=":9" /> Sa kabilang banda, ang extrinsic stain at kulay ay ang resulta ng mga kulay na rehiyon na nabuo sa loob ng nakuha na pelilyo sa ibabaw ng enamel at maaaring maimpluwensyahan ng mga pag-uugali o gawi ng pamumuhay.<ref name=":8" /> Halimbawa, ang paggamit ng pandiyeta ng mga pagkaing mayaman sa [[tannin]], mahinang [[tooth brushing]] technique, mga produkto ng [[tabako]], at pagkakalantad sa mga bakal na asing-gamot at [[chlorhexidine]] ay maaaring magpadilim ng kulay ng ngipin.<ref name=":8" /> Sa pagtaas ng edad, ang mga ngipin ay may posibilidad na maging mas madidilim sa lilim.<ref name=":11">{{Cite journal|last1=Veeraganta|first1=SumanthK|last2=Savadi|first2=RavindraC|last3=Baroudi|first3=Kusai|last4=Nassani|first4=MohammadZ|date=2015|title=Differences in tooth shade value according to age, gender and skin color: A pilot study|journal=Journal of Indian Prosthodontic Society|volume=15|issue=2|pages=138–141|doi=10.4103/0972-4052.155035|pmid=26929500|issn=0972-4052|pmc=4762302}}</ref> Ito ay maaaring maiugnay sa pangalawang dentin formation at paggawa ng malabnaw ng enamel dahil sa "wear" ng ngipin na nag-aambag sa isang makabuluhang pagbawas sa kagaanan at pagtaas sa pagkadilaw. Ang shade ng ngipin ay hindi naiimpluwensyahan ng kasarian o lahi.<ref name=":11" /> == Paglamlam at pagkawalan ng kulay == Pag-discolouration ng ngipin at paglamlam ay pangunahin dahil sa dalawang mapagkukunan ng mantsa: intrinsic at extrinsic.<ref name=":5" /> Sa kakanyahan, ang pagpaputi ng ngipin ay pangunahing nagta-target sa mga tunay na batik na hindi maaaring alisin sa pamamagitan ng mekanika tulad ng isang debidement (malinis) o prophylaxis, sa tanggapan ng ngipin.<ref name=":10">{{Cite journal|last=Bernie|first=Kristy Menage|date=2011|title=Professional whitening|url=https://www.adha.org/sites/default/files/7122_Phillips_Whitening.pdf|journal=Access|volume=25|pages=12–15|access-date=2021-03-06|archive-date=2020-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200719205930/https://www.adha.org/sites/default/files/7122_Phillips_Whitening.pdf|url-status=dead}}</ref> Sa ibaba ay nagpapaliwanag sa malalim ang mga pagkakaiba sa pagitan ng dalawang pinagkukunan ng kung saan ay nakakatulong sa naturang discolouration ng ibabaw ng ngipin. [[Talaksan:Examples of tooth staining.jpg|alt=|thumb|443x443px|'''Figure 2'''. Examples of tooth staining. Extrinsic staining examples: A. Smoking; B. Wine stain; and C. Food stain. Intrinsic staining examples: D. Age yellowing; E. Decay; F. Orthodontic white spot lesion; G. Mild fluorosis; H. Amalgam restoration; I. Tetracycline stain; J. Genetic (amelogenesis imperfecta); K. and non-vital colouring.]] === Extrinsic staining === Ang extrinsic staining, ay higit sa lahat dahil sa mga kadahilanan sa kapaligiran kabilang ang paninigarilyo, mga pigment sa mga inumin at pagkain, antibiotics, at mga metal tulad ng bakal o tanso. Ang mga kulay na compound mula sa mga mapagkukunang ito ay naka-adsorbed sa nakuha dental pellicle o direkta papunta sa ibabaw ng ngipin na nagiging sanhi ng isang mantsang lumitaw.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Carey|first=Clifton|date=2019-03-14|title=Tooth Whitening: What We Now Know|journal=The Journal of Evidence-Based Dental Practice|volume=14|pages=70–76|doi=10.1016/j.jebdp.2014.02.006|pmid=24929591|pmc=4058574}}</ref> * Dental Plaque: Ang dental plaque ay isang malinaw na [[biofilm]] ng [[bakterya]] na natural na bumubuo sa bibig, lalo na kasama ang [[gumline]], at nangyayari ito dahil sa normal na pag-unlad at mga depensa ng sistemang immuno.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Marsh|first=Philip D.|date=2006-07-10|title=Dental plaque as a biofilm and a microbial community – implications for health and disease|journal=BMC Oral Health|volume=6|issue=1|pages=S14|doi=10.1186/1472-6831-6-S1-S14|issn=1472-6831|pmc=2147593|pmid=16934115}}</ref> Kahit na karaniwang halos hindi nakikita sa ibabaw ng ngipin, ang plaka ay maaaring maging marumi sa pamamagitan ng chromogenic bacteria tulad ng mga species ng [[actinomyces]]. Ang prolonged dental plaque accumulation sa ibabaw ng ngipin ay maaaring humantong sa enamel demineralisation at pagbuo ng puting lugar lesions na lumilitaw bilang isang opaque milk-colored lesion.<ref>{{Cite journal|last1=Srivastava|first1=Kamna|last2=Tikku|first2=Tripti|last3=Khanna|first3=Rohit|last4=Sachan|first4=Kiran|date=2013|title=Risk factors and management of white spot lesions in orthodontics|journal=Journal of Orthodontic Science|volume=2|issue=2|pages=43–49|doi=10.4103/2278-0203.115081|issn=2278-1897|pmc=4072374|pmid=24987641}}</ref> Ang acidic by-products ng fermentable mga [[karbohidrata]] na nagmula sa high-sugar foods ay nakakatulong sa mas malaking sukat ng bakterya, tulad ng mga ''[[streptococcus mutans]]'' at ''[[lactobacillus]]'' sa dental plaque. Ang mas mataas na pagkonsumo ng fermentable carbohydrates ay itataguyod ang demineralisation at dagdagan ang panganib ng pagbuo ng mga white spot lesyon.<ref name=":3" /> * Calculus: Ang napapansin na plaka ay kalaunan, at humantong sa pagbuo ng isang hard deposito sa ngipin, lalo na sa paligid ng gumline. Ang organic matrix ng dental plaque at calcified tissues ay sumailalim sa isang serye ng mga kemikal at morphological pagbabago na humantong sa calcification ng dental plaque at samakatuwid ay humahantong sa pagbuo ng calculus.<ref>{{Cite journal|last1=Zander|first1=Helmut A.|last2=Hazen|first2=Stanley P.|last3=Scott|first3=David B.|date=1960-02-01|title=Mineralization of Dental Calculus.|journal=Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine|volume=103|issue=2|pages=257–260|doi=10.3181/00379727-103-25479|pmid=13846953|s2cid=37934975|issn=0037-9727}}</ref> Ang kulay ng calculus ay nag-iiba, at maaaring kulay-abo, dilaw, itim, o kayumanggi.<ref name=Rajendran2014>{{cite book|author1=Rajendran A|author2=Sundaram S|title=Shafer's Textbook of Oral Pathology|url=https://books.google.com/books?id=WnhtAwAAQBAJ&pg=P528|edition=7th|date=10 February 2014|publisher=Elsevier Health Sciences APAC|isbn=978-81-312-3800-4|pages=386, 387}}</ref> Ang kulay ng calculus ay depende sa kung gaano katagal ito ay naroroon sa oral cavity para sa; Karaniwang nagsisimula ang dilaw at sa paglipas ng panahon ang calculus ay magsisimulang mantsahan ang isang mas madidilim na kulay at maging mas mahigpit at mahirap alisin. * [[Tabako]]: [[Alkitran (resina)|alkitran]] sa usok mula sa mga produkto ng tabako (at din smokeless tobacco produkto) ay may posibilidad na bumuo ng isang dilaw-kayumanggi-itim na mantsa sa paligid ng mga leeg ng ngipin sa itaas ng gumline.<ref name=Rajendran2014 /> Ang [[nikotina]] at alkitran sa tabako, na sinamahan ng oxygen, lumiliko dilaw at sa paglipas ng panahon ay sumipsip sa mga pores ng enamel at mantsang ang mga ngipin dilaw. Ang madilim na kayumanggi sa mga itim na batik sa kahabaan ng gum linya ng ngipin ay ang resulta ng porous na likas na katangian ng calculus agad na pinipili ang mga mantsa mula sa nikotina at alkitran. * Magmama.<ref name=Scully2014>{{cite book|author=Crispian Scully|title=Scully's Medical Problems in Dentistry|url=https://books.google.com/books?id=OZXdAwAAQBAJ|date=21 July 2014|publisher=Elsevier Health Sciences UK|isbn=978-0-7020-5963-6}}</ref> Ang magmama ay gumagawa ng dugo-pula na laway na nagtutulak ng mga ngipin na pula-kayumanggi hanggang halos itim.<ref>{{Cite journal|last=Norton|first=Scott A.|date=1998-01-01|title=Betel: Consumption and consequences|url=https://www.jaad.org/article/S0190-9622(98)70543-2/abstract|journal=Journal of the American Academy of Dermatology|language=en|volume=38|issue=1|pages=81–88|doi=10.1016/S0190-9622(98)70543-2|pmid=9448210|issn=0190-9622}}</ref> Ang extract gel ng dahon ng [[ikmo|buyo]] ay naglalaman ng tannin, isang chromogenic agent na nagiging sanhi ng pagkawalan ng enamel ng ngipin.<ref>{{Cite journal|last1=Hoppy|first1=D|last2=Noerdin|first2=A|last3=Irawan|first3=B|last4=Soufyan|first4=A|date=August 2018|title=Effect of betel leaf extract gel on color change in the dental enamel|journal=Journal of Physics: Conference Series|volume=1073|issue=3|pages=032028|doi=10.1088/1742-6596/1073/3/032028|issn=1742-6588|bibcode=2018JPhCS1073c2028H|doi-access=free}}</ref> * Ang tannin ay naroroon din sa [[kape]], [[tsaa]], at red wine at gumagawa ng isang chromogenic agent na maaaring mag-discolor ng mga ngipin.<ref name=":7" /> Ang mga malalaking consumptions ng tannin-containing beverages ay nagpapahiwatig ng dental enamel brown dahil sa kromogenic kalikasan.<ref>{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Arun|last2=Kumar|first2=Vijay|last3=Singh|first3=Janardhan|last4=Hooda|first4=Anita|last5=Dutta|first5=Samir|date=2011-09-13|title=Drug-Induced Discoloration of Teeth|journal=Clinical Pediatrics|volume=51|issue=2|pages=181–185|doi=10.1177/0009922811421000|pmid=21917545|s2cid=9992860|issn=0009-9228}}</ref> * Ang ilang mga pagkain, kabilang ang mga curries at tomato-based sauces, ay maaaring maging sanhi ng mga ngipin paglamlam.<ref>{{Cite web|url=https://www.bupa.co.uk/newsroom/ourviews/teeth-staining-foods|title=Top 10 teeth-staining foods|website=www.bupa.co.uk}}</ref> * Ang ilang mga gamot na pangkasalukuyan: Ang [[Chlorhexidine]] (antiseptic mouthwash) ay nagbubuklod sa mga tannin, nangangahulugang ang matagal na paggamit sa mga taong kumakain ng kape, tsaa o pulang alak ay nauugnay sa mga ngipin.<ref name=Scully2013>{{cite book|last=Scully C|title=Oral and maxillofacial medicine : the basis of diagnosis and treatment|url=https://archive.org/details/oralmaxillofacia0000scul_r9t5|year=2013|publisher=Churchill Livingstone|location=Edinburgh|isbn=9780702049484|edition=3rd|pages=[https://archive.org/details/oralmaxillofacia0000scul_r9t5/page/39 39], 41}}</ref> Ang chlorhexidine mouthwash ay may natural na gustuhin para sa sulpate at acidic na mga grupo na karaniwang matatagpuan sa mga lugar kung saan ang plaka ay natipon tulad ng bumline, sa dorsum ng [[dila]] at cavities. Ang chlorhexidine ay mananatili sa mga lugar na ito at mantsang dilaw-kayumanggi. Ang mga mantsa ay hindi permanente at maaaring alisin sa tamang brushing.<ref name=":13">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/265169002|title=Extrinsic stains and management: A new insight|website=ResearchGate|access-date=2019-05-13}}</ref> * Metallic compounds. Ang pagkakalantad sa naturang mga metal compound ay maaaring nasa anyo ng gamot o pagkakalantad sa trabaho. Kasama sa mga halimbawa ang bakal (itim na mantsa), [[yodo]] (itim), tanso (berde), nickel (berde), at kadmyum (dilaw na kayumanggi).<ref name=Neville2008>{{cite book |vauthors=Chi AC, Damm DD, Neville BW, Allen CA, Bouquot J |title=Oral and Maxillofacial Pathology|url=https://books.google.com/books?id=5QIEAQAAQBAJ&pg=PA70|date=11 June 2008|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-2197-3|pages=70–74}}</ref> Ang mga mapagkukunan ng pagkakalantad sa metal ay kinabibilangan ng paglalagay ng metal sa oral cavity, metal na naglalaman ng alikabok, o oral administrasyon ng droga. Ang mga metal ay maaaring pumasok sa bony structure ng ngipin, na nagiging sanhi ng permanenteng discolouration, o maaaring magbuklod sa pellicle na nagiging sanhi ng ibabaw ng mantsa.<ref name=":13" /> === Pag-alis ng Extrinsic Staining === Maaaring alisin ang mga extrinsic na paglamlam sa iba't ibang pamamaraan ng paggamot: * [[Prophylaxis]]: Kasama sa dental prophylaxis ang pag-alis ng extrinsic staining gamit ang isang mabagal na bilis ng rotary handpiece at isang goma tasa na may abrasive paste, karamihan ay naglalaman ng [[plurayd]]. ang abrasive na likas na katangian ng prophy paste, tulad ng ito ay kilala, gumaganap upang alisin ang extrinsic paglamlam gamit ang pagkilos ng mabagal na bilis ng handpiece at i-paste laban sa ngipin. Sa kabila nito, ang pagkilos ng goma tasa kasama ang nakasasakit na likas na katangian ng i-paste, ay nagtanggal sa isang [[mikron]] ng enamel mula sa ibabaw ng ngipin tuwing ang isang prophylaxis ay ginanap. Ang pamamaraan ng pag-alis ng mantsa ay maaari lamang maganap sa dental office. * Micro-Abrasion: Pinapayagan ang isang propesyonal na dental na gamitin ang isang instrumento na nagpapalabas ng isang pulbos, tubig at naka-compress na hangin upang alisin ang biofilm, at extrinsic staining. Ang paraan ng pag-alis ng mantsang ito ay maaari lamang isagawa sa isang tanggapan ng ngipin, hindi sa bahay. * [[Kremang pansipilyo]]: Maraming magagamit sa merkado na nagpapatupad ng parehong peroxide pati na rin ang nakasasakit na mga particle tulad ng silica gel upang makatulong na alisin ang mga extrinsic stains habang ang peroxide ay gumaganap sa intrinsic staining. Ang paraan ng pag-alis ng mantsa ay maaaring maganap sa bahay pati na rin sa isang tanggapan ng ngipin. === Intrinsic staining === Ang tunay na pag-staining ay nangyayari sa panahon ng pag-unlad ng ngipin alinman bago ang kapanganakan o sa maagang pagkabata. Ang mga intrinsic stains ay ang mga hindi maaaring alisin sa pamamagitan ng mga mekanikal na hakbang tulad ng debridement o isang prophylactic stain removal. Tulad ng pagtaas ng edad ng tao, ang mga ngipin ay maaari ring lumitaw yellower sa paglipas ng panahon.<ref name=":7">{{Cite book|title=Basic Guide to Oral Health Education and Promotion|last=Felton|first=Simon|publisher=Hoboken : Wiley|year=2013}}</ref> Nasa ibaba ang mga halimbawa ng mga intrinsic na pinagkukunan ng mga batik: * Ngipin at pag-iipon: Ang wear ng ngipin ay isang progresibong pagkawala ng enamel at dentine dahil sa pagguho ng ngipin, pagkagalos at pagkasira. Bilang enamel wears down, dentine ay nagiging mas maliwanag at chromogenic ahente ay natagos sa ngipin nang mas madali. Ang natural na produksyon ng pangalawang dentine ay unti-unti din darkens ngipin sa edad.<ref name=":14">{{Cite journal|last1=Watts|first1=A.|last2=Addy|first2=M.|date=2001-03-01|title=Tooth discolouration and staining: a review of the literature|journal=British Dental Journal|volume=190|issue=6|pages=309–316|doi=10.1038/sj.bdj.4800959|pmid=11325156|issn=1476-5373|doi-access=free}}</ref> * [[Bulok na ngipin]]: Ang katibayan tungkol sa carious discolouration ng ngipin ay walang tiyak na kategorya, gayunpaman ang pinaka-maaasahang ebidensiya ay nagpapahiwatig na ang carious lesion ay nagbibigay-daan para sa mga exogenous na mga ahente na nagpapahiwatig ng pag-discolo ng ngipin.<ref name=":14" /> * Restorative Materials: Ang mga materyales na ginagamit sa panahon ng paggamot sa kanal ng ugat, tulad ng eugenol at phenolic compounds, naglalaman ng pigment na mantsa dentine. Ang mga pagpapanumbalik gamit ang Amalgam ay tumagos din ng mga dentine tubules na may lata sa paglipas ng panahon kaya nagiging sanhi ng madilim na batik sa ngipin.<ref name=":14" />&nbsp; * Dental trauma na maaaring maging sanhi ng paglamlam alinman bilang isang resulta ng pulp nekrosis o panloob na resorption. Bilang kahalili ang ngipin ay maaaring maging mas madidilim na walang pulp nekrosis. * Enamel hypoplasia: enamel hyplasia nagiging sanhi ng enamel upang maging manipis at mahina. Gumagawa ito ng isang dilaw na kayumanggi discolouration at maaari ring maging sanhi ng makinis na ibabaw ng enamel upang maging magaspang at pitted na nagiging sanhi ng ngipin upang maging madaling kapitan sa extrinsic paglamlam, ngipin sensitivity, malocclusion, at [[bulok na ngipin]].<ref>{{Cite journal|last=Seow|first=W. K.|date=1991|title=Enamel hypoplasia in the primary dentition: a review.|journal=ASDC Journal of Dentistry for Children|volume=58|issue=6|pages=441–452|issn=1945-1954|pmid=1783694}}</ref> Ang katibayan tungkol sa enamel hyplasia ay walang tiyak na dahilan, gayunpaman ang posibleng dahilan ay ang impeksiyon o trauma na dulot sa pangunahing dentisyon. Ang mga kaguluhan sa pagbuo ng mikrobyo ng ngipin sa panahon ng mga yugto ng neonatal at maagang pagkabata tulad ng kakulangan ng bitamina D ng ina, impeksiyon, at paggamit ng gamot ay maaaring maging sanhi ng enamel hypoplasia.<ref name=":14" /> * Pulpal Hyperemia: Pulpal Hyperemia ay tumutukoy sa pamamaga ng isang traumatized na ngipin na maaaring sanhi ng isang stimuli tulad ng trauma, thermal shock, o dental caries. Ang pulpal hyperemia ay nababaligtad<ref>{{Cite journal|last1=Baik|first1=Un-Bong|last2=Kim|first2=Hoon|last3=Chae|first3=Hwa-Sung|last4=Myung|first4=Ji-Yun|last5=Chun|first5=Youn-Sic|date=2017|title=Teeth discoloration during orthodontic treatment|journal=The Korean Journal of Orthodontics|volume=47|issue=5|pages=334–339|doi=10.4041/kjod.2017.47.5.334|issn=2234-7518|pmc=5548714|pmid=28861395}}</ref> at gumagawa ng isang pulang kulay na nakikita sa simula pagkatapos ng trauma na may kakayahang mawala kung ang ngipin ay nagiging revascularized.<ref name=":14" /> * Fluorosis: Ang dental fluorosis ay nagiging sanhi ng enamel na maging malabo, chalky white, at puno ng napakaliliit na butas. Ang enamel ay maaaring masira at maging sanhi ng nakalantad na enamel ng subsurface upang maging mottled at gumawa ng mga extrinsic dark brown-black stain.<ref>{{Cite journal|last1=Fejerskov|first1=O.|last2=Manji|first2=F.|last3=Baelum|first3=V.|date=February 1990|title=The Nature and Mechanisms of Dental Fluorosis in Man|journal=Journal of Dental Research|volume=69|issue=2_suppl|pages=692–700|doi=10.1177/00220345900690s135|pmid=2179331|s2cid=25175762|issn=0022-0345}}</ref> Ang fluorosis ng dental ay nangyayari dahil sa labis na paglunok ng plurayd o overexposure sa fluoride sa panahon ng pag-unlad ng enamel na karaniwang nangyayari sa pagitan ng edad na isa hanggang apat. Ang fluoridated drinking water, fluoride supplements, topical fluoride (fluoride toothpastes), at formula na inireseta para sa mga bata ay maaaring dagdagan ang panganib ng dental fluorosis. Ang fluoride ay itinuturing na isang mahalagang kadahilanan sa pamamahala at pag-iwas sa mga dental caries, ang ligtas na antas para sa pang-araw-araw na fluoride intake ay 0.05 hanggang 0.07 mg / kg / araw.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/23959996|title=Dental fluorosis: Exposure, prevention and management|website=ResearchGate|access-date=2019-05-13}}</ref> * Dentinogenesis Imperfecta: Dentinogenesis Imperfecta ay isang [[Pagmamana ng katangian|namamana]] dentine depekto, na nauugnay sa osteogenesis imperfecta, na nagiging sanhi ng ngipin upang maging discolored karaniwang asul o kayumanggi sa kulay at translucent pagbibigay ng ngipin ng isang opalescent sheen.<ref name=":14" /> Ang kondisyon ay autosomal na nangingibabaw na nangangahulugan na ang kalagayan ay tumatakbo sa pamilya. * Amelogenesis Imperfecta: Ang hitsura ng amelogenesis imperfecta ay depende sa uri ng amelogenesis, mayroong 14 iba't ibang mga subtype at maaaring mag-iba mula sa hitsura ng hypoplasia sa hypomineralization na maaaring gumawa ng iba't ibang mga appearances ng enamel mula sa puting mottling sa dilaw na brown appearances.<ref name=":14" /> * Tetracycline at minocycline. Ang Tetracycline ay isang malawak na spectrum antibyotiko,<ref name="Sanchez2004" /> at ang derivative minocycline ay karaniwan sa paggamot ng [[akne]].<ref name="Good2003">{{cite journal|last1=Good|first1=ML|last2=Hussey|first2=DL|title=Minocycline: stain devil?|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-dermatology_2003-08_149_2/page/237|journal=The British Journal of Dermatology|date=August 2003|volume=149|issue=2|pages=237–9|pmid=12932226|doi=10.1046/j.1365-2133.2003.05497.x|s2cid=6888915}}</ref> Ang gamot ay makakapag-chelate ng mga ions ng kaltsyum at isinama sa ngipin, kartilago, at buto.<ref name="Sanchez2004">{{cite journal|last1=Sánchez|first1=AR|last2=Rogers RS|first2=3rd|last3=Sheridan|first3=PJ|title=Tetracycline and other tetracycline-derivative staining of the teeth and oral cavity.|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-dermatology_2004-10_43_10/page/709|journal=International Journal of Dermatology|date=October 2004|volume=43|issue=10|pages=709–15|pmid=15485524|doi=10.1111/j.1365-4632.2004.02108.x|s2cid=23105719}}</ref> Ang paglunok sa mga taon ng pag-unlad ng ngipin ay nagiging sanhi ng dilaw-berdeng pagkawalan ng kulay ng dentine na nakikita sa pamamagitan ng enamel na fluorescent sa ilalim ng [[ultrabiyoleta|liwanag na ultrabiyoleta]]. Nang maglaon, ang tetracycline ay oxidized at ang staining ay nagiging mas kayumanggi at hindi na fluoresces sa ilalim ng UV light.<ref name="Rajendran2014" /><ref name="Ibsen2014">{{cite book|author1=Ibsen OAC|author2=Phelan JA|title=Oral Pathology for the Dental Hygienist|url=https://books.google.com/books?id=nsvsAwAAQBAJ&pg=PA173|date=14 April 2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29130-9|page=173}}</ref> * Porphyria: isang bihirang metabolic disorder kung saan ang katawan ay hindi sapat na metabolise porphyrins, na humahantong sa akumulasyon o excretion ng porphyrins sa ngipin. Ang excretion ng porphyrins ay gumagawa ng mga lilang-pula na pigment sa ngipin.<ref>{{Cite journal|last1=R. R. Welbury|last2=Brown|first2=G. J.|date=August 2002|title=The management of porphyria in dental practice|url=https://archive.org/details/british-dental-journal_2002-08-10_193_3/page/145|journal=British Dental Journal|volume=193|issue=3|pages=145–146|doi=10.1038/sj.bdj.4801507|pmid=12213008|issn=1476-5373|doi-access=free}}</ref> * Hemolytic disease ng bagong panganak: Ang sakit na ito ay nangyayari kapag ang mga pulang selula ng dugo ng bagong panganak ay inaatake ng mga antibodies mula sa ina na dulot ng hindi pagkakatugma sa dugo ng ina at sanggol. Ang kundisyong ito ay maaaring makagawa ng berdeng paglamlam ng mga ngipin dahil sa jaundice, na isang kawalan ng kakayahan na maipakita ang bilirubin nang maayos.<ref>{{Cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2266/|title=Hemolytic disease of the newborn|last=Dean|first=Laura|date=2005|publisher=National Center for Biotechnology Information (US)}}</ref> * Ang root resorption ay clinically asymptomatic, gayunpaman ay maaaring gumawa ng isang kulay-rosas na hitsura sa amelocemental junction.<ref name=":14" /> * Alkaptonuria: metabolic disorder na nagtataguyod ng akumulasyon ng homogentisic acid sa katawan at maaaring maging sanhi ng brown kulay pigmentation sa ngipin, gilagid, at [[buccal mucosa]].<ref>{{Cite journal|last1=Pratibha|first1=K.|last2=Seenappa|first2=T.|last3=Ranganath|first3=K.|date=2007|url=http://medind.nic.in/iaf/t07/i2/iaft07i2p158.pdf|journal=Indian Journal of Clinical Biochemistry|volume=22|issue=2|pages=158–161|doi=10.1007/BF02913337|pmid=23105706|pmc=3453790|title=Alkaptonuric ochronosis: Report of a case and brief review|access-date=2021-03-06|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410191009/http://medind.nic.in/iaf/t07/i2/iaft07i2p158.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410191009/http://medind.nic.in/iaf/t07/i2/iaft07i2p158.pdf |date=2009-04-10 }}</ref> == Paraan == Bago magpatuloy sa mga alternatibong pagpaputi ng ngipin, pinapayuhan na ang pasyente ay dumating sa tanggapan ng ngipin upang magkaroon ng komprehensibong pagsusuri sa bibig na binubuo ng isang buong medikal, dental, at kasaysayan ng lipunan. Papayagan nito ang clinician na makita kung may anumang paggamot na kailangang gawin tulad ng mga pagpapanumbalik upang alisin ang mga karies, at upang masuri kung ang pasyente ay magiging isang mahusay na kandidato upang magawa ang pagpaputi. Ang clinician ay pagkatapos ay debride (malinis) ang ibabaw ng ngipin na may ultrasonic scaler, mga instrumento ng kamay, at potensyal na isang prophy paste upang alisin ang mga extrinic stain na nabanggit sa itaas. Ito ay magpapahintulot sa isang malinis na ibabaw para sa maximum na mga benepisyo ng alinman sa paraan ng pagpaputi ng ngipin ang pipiliin ng pasyente.<ref name=":10" /> Tatalakayin sa ibaba ang iba't ibang uri ng mga pamamaraan ng pagpaputi ng ngipin kabilang ang parehong panloob na aplikasyon ng pagpapaputi at panlabas na aplikasyon sa pamamagitan ng paggamit ng mga ahente ng pagpapaputi. === Sa opisina === {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 200 | header = '''Figure 3'''. Shade guides | image1 = VITA shade guide.jpg | caption1 = VITA classical A1-D4 shade guide arranged according to [[Lightness|value]] | image2 = VITA shade guide2.jpg | caption2 = VITA classical A1-D4 shade guide arranged according to [[color|chroma]]; A: red-brown, B: red-yellow, C: grey, D: red-grey }} Bago ang paggamot, dapat suriin ng klinika ang pasyente: pagkuha ng kasaysayan ng kalusugan at dental (kabilang ang mga [[alerhiya]] at sensitibo), pagmasdan ang matitigas at malambot na tisyu, paglalagay at kondisyon ng mga pagpapanumbalik, at kung minsan ang mga [[x-ray]] upang matukoy ang kalikasan at lalim ng posibleng mga iregularidad. Kung hindi ito nakumpleto bago ang mga whitening agent na inilalapat sa ibabaw ng ngipin, ang labis na sensitivity at iba pang mga komplikasyon ay maaaring mangyari. Ang whitening shade guides ay ginagamit upang sukatin ang kulay ng ngipin. Tinutukoy ng mga lilim na ito ang pagiging epektibo ng pamamaraan ng pagpaputi, na maaaring mag-iba mula sa dalawa hanggang pitong kakulay.<ref>{{cite journal|pmid= 18246965|year= 2007|last1= Delgado|first1= E|last2= Hernández-Cott|first2= PL|last3= Stewart|first3= B|last4= Collins|first4= M|last5= De Vizio|first5= W|title= Tooth-whitening efficacy of custom tray-delivered 9% hydrogen peroxide and 20% carbamide peroxide during daytime use: A 14-day clinical trial|volume= 26|issue= 4|pages= 367–72|journal= Puerto Rico Health Sciences Journal}}</ref> Ang mga kakulay na ito ay maaaring maabot pagkatapos ng isang solong sa appointment sa opisina, o maaaring mas matagal, depende sa indibidwal. Ang mga epekto ng pagpapaputi ay maaaring tumagal ng ilang buwan, ngunit maaaring mag-iba depende sa pamumuhay ng pasyente. Ang pag-ubos ng mga pagkain sa pag-init ng ngipin o inumin na may malakas na kulay ay maaaring ikompromiso ang pagiging epektibo ng paggamot. Kabilang dito ang pagkain at inumin na naglalaman ng mga tannin tulad ng; kape, tsaa, pulang alak, at Curry. Ang mga pamamaraan sa pagpapaputi ng in-office ay karaniwang gumagamit ng isang light-cured protective layer na maingat na ipininta sa mga [[gilagid]] at [[papilla]] (ang mga tip ng mga gilagid sa pagitan ng mga ngipin) upang mabawasan ang panganib ng mga kemikal na pagkasunog sa malambot na tisyu. Ang ahente ng pagpapaputi ay alinman sa carbamide peroxide, na bumabagsak sa bibig upang bumuo ng [[hydrogen peroxide]], o hydrogen peroxide mismo. Ang bleaching gel ay karaniwang naglalaman sa pagitan ng 10% at 44% carbamide peroxide, na halos katumbas ng 3% hanggang 16% hydrogen peroxide concentration. Ang legal na porsyento ng hydrogen peroxide na pinapayagan na ibigay ay 0.1-6%. Ang mga ahente ng pagpapaputi ay pinapayagan lamang na ibigay sa pamamagitan ng mga dental practitioner, dental therapist, at mga dental hygienist. Ang pagpapaputi ay hindi bababa sa epektibo kapag ang orihinal na kulay ng ngipin ay kulay-abo at maaaring mangailangan ng pasadyang pagpapaputi trays. Ang pagpapaputi ay pinaka-epektibo sa dilaw na kulay na ngipin. Kung ang mabigat na paglamlam o pinsala sa tetracycline ay naroroon sa mga ngipin ng pasyente, at ang pagpaputi ay hindi epektibo (ang pag-init ng tetracycline ay maaaring mangailangan ng matagal na pagpapaputi, dahil mas matagal ang pagpapaputi upang maabot ang dentine layer), may iba pang mga paraan ng masking ang mantsa. Bonding, na kung saan din masks mantsa ng ngipin, ay kapag ang isang manipis na patong ng composite materyal ay inilalapat sa harap ng ngipin ng isang tao at pagkatapos ay cured na may isang asul na liwanag. Ang isang veneer ay maaari ring mask ang pagkawalan ng ngipin ng ngipin. Ang in-chair whitening ay mas mabilis at mas epektibo sa paghahambing sa mga pagpipilian sa pagpapaputi ng bahay. Ang ilang mga clinician ay gumagawa din ng mga pasadyang pagpapaputi trays para sa iyo, na maaaring tumagal ng hanggang sa isang linggo upang lumikha, kaya pagkatapos ng pagpaputi paggamot Nakumpleto, magagamit mo ang mga trays na ito sa hinaharap para sa pagpapanatili ng iyong pagpapaputi sa mga home kit o para sa paggamit ng mga produkto ng desensitising. ==== Light-accelerated bleaching ==== Ang kapangyarihan o light-accelerated bleaching ay gumagamit ng liwanag na enerhiya na nilayon upang mapabilis ang proseso ng pagpapaputi sa isang tanggapan ng ngipin. Ang iba't ibang uri ng enerhiya ay maaaring gamitin sa pamamaraan na ito, na may pinaka-karaniwang halogen, [[LED]], o plasma arc. Ang paggamit ng liwanag sa panahon ng pagpapaputi ay nagdaragdag ng panganib ng sensitivity ng ngipin at maaaring hindi mas epektibo kaysa sa pagpapaputi nang walang liwanag kapag ang mataas na konsentrasyon ng hydrogen peroxide ay ginagamit.<ref name=He2012>{{cite journal|last1=He|first1=LB|last2=Shao|first2=MY|last3=Tan|first3=K|last4=Xu|first4=X|last5=Li|first5=JY|title=The effects of light on bleaching and tooth sensitivity during in-office vital bleaching: a systematic review and meta-analysis.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dentistry_2012-08_40_8/page/644|journal=Journal of Dentistry|date=August 2012|volume=40|issue=8|pages=644–53|pmid=22525016|doi=10.1016/j.jdent.2012.04.010}}</ref> Ang isang 2015 na pag-aaral ay nagpakita na ang paggamit ng isang light activator ay hindi nagpapabuti sa pagpapaputi, ay walang masusukat na epekto, at sa halip ay malamang na madagdagan ang temperatura ng nauugnay na mga tisyu, na nagreresulta sa pinsala.<ref name="nigmed">{{cite journal |title=The effect of light-activation sources on tooth bleaching |journal=Nigerian Medical Journal |year=2015 |last1=Baroudi |first1=Kusai |last2=Hassan |first2=Nadia Aly |volume=55 |issue=5 |pages=363–8 |doi=10.4103/0300-1652.140316 |pmid=25298598 |pmc=4178330 |quote=The in-office bleaching treatment of vital teeth did not show improvement with the use of light activator sources for the purpose of accelerating the process of the bleaching gel and achieving better results. }}</ref><ref>{{cite web | url=https://cats.uthscsa.edu/found_cats_view.php?id=2638&vSearch= | title=UTCAT2638, Found CAT view, CRITICALLY APPRAISED TOPICs}}</ref> Ang perpektong pinagkukunan ng enerhiya ay dapat na mataas na enerhiya upang pukawin ang molecules perokside nang hindi overheating ang pulp ng ngipin.<ref name="Grace">{{cite journal | last1 = Sun | first1 = Grace | year = 2000 | title = Lasers and Light Amplification in Dentistry | journal = Dental Clinics of North America | volume = 44 | issue = 4}}</ref> Ang mga ilaw ay karaniwang nasa loob ng asul na liwanag na spectrum dahil ito ay natagpuan na naglalaman ng mga pinaka-epektibong wavelength para sa pagsisimula ng reaksyon ng hydrogen peroxide. Ang isang paggamot sa pagpapaputi ng kapangyarihan ay kadalasang nagsasangkot ng paghihiwalay ng malambot na tisyu na may resin-based, light-curable na hadlang, application ng isang propesyonal na dental-grade hydrogen peroxide whitening gel (25-38% hydrogen peroxide), at exposure sa light source para sa 6- 15 minuto. Ang mga kamakailang teknikal na pagsulong ay minimized init at UV emissions, na nagbibigay-daan para sa isang mas maikling pamamaraan ng paghahanda ng pasyente. Para sa anumang pagpaputi paggamot, inirerekomenda na ang isang komprehensibong pagsusuri ng pasyente ay tapos na kabilang ang paggamit ng radiographs upang makatulong sa diagnosis ng kasalukuyang kondisyon ng bibig, kabilang ang anumang mga alerdyi na maaaring naroroon. Ang pasyente ay kailangang magkaroon ng isang malusog na bibig at libre ng periodontal disease o karies at magkaroon ng isang debridement / malinis na ginawa upang alisin ang anumang tartar o build up ng plaka.<ref name=":12">{{Cite news|url=http://go.galegroup.com.ez.library.latrobe.edu.au/ps/i.do?id=GALE%7CA433724644&v=2.1&u=latrobe&it=r&p=ITOF&sw=w|title=Lodi Dentist Improves In-Office Whitening Treatment|work=Internet wire}}</ref> Inirerekomenda upang maiwasan ang paninigarilyo, pag-inom ng red wine, pagkain o pag-inom ng anumang malalim na kulay na pagkain pagkatapos nito habang ang mga ngipin ay maaaring mantsang tuwid pagkatapos ng paggamot. ==== Nanoparticle catalysts para sa pinababang hydrogen peroxide concentration ==== Ang isang kamakailang karagdagan sa field ay bagong light-accelerated bleaching agent na naglalaman ng mas mababang concentrations ng hydrogen peroxide na may titan oxide na nanoparticle-based catalyst. Ang nabawasan na konsentrasyon ng hydrogen peroxide ay nagiging sanhi ng mas mababang mga insidente ng hypersensitivity ng ngipin.<ref>{{Cite journal|last1=Bortolatto|first1=J. F.|last2=Pretel|first2=H.|last3=Floros|first3=M. C.|last4=Luizzi|first4=A. C. C.|last5=Dantas|first5=A. a. R.|last6=Fernandez|first6=E.|last7=Moncada|first7=G.|last8=Oliveira|first8=O. B. de|date=2014-07-01|title=Low Concentration H2O2/TiO_N in Office Bleaching A Randomized Clinical Trial|journal=Journal of Dental Research|volume=93|issue=7 suppl|pages=66S–71S|doi=10.1177/0022034514537466|issn=0022-0345|pmc=4293723|pmid=24868014}}</ref> Ang mga nanoparticle ay kumikilos bilang photocatalysts, at pinipigilan sila ng kanilang laki mula sa diffusing malalim sa ngipin. Kapag nakalantad sa liwanag, ang mga catalyst ay gumagawa ng mabilis, naisalokal na pagkasira ng hydrogen peroxide sa mataas na reaktibo radikal. Dahil sa sobrang maikling lifetimes ng mga libreng radical, sila ay maaaring gumawa ng pagpapaputi epekto katulad ng mas mataas na konsentrasyon pagpapaputi ahente sa loob ng panlabas na mga layer ng mga ngipin kung saan ang nanoparticle catalysts ay matatagpuan. Nagbibigay ito ng epektibong pagpaputi ng ngipin habang binabawasan ang kinakailangang konsentrasyon ng hydrogen peroxide at iba pang reaktibo na byproducts sa sapal ng ngipin. ==== Panloob na pagpapaputi ==== Ang panloob na pagpapaputi ay isang proseso na nangyayari pagkatapos ng isang ngipin ay endodontically ginagamot. Nangangahulugan ito na ang ngipin ay magkakaroon ng lakas ng loob ng ngipin o inalis sa pamamagitan ng paggamot sa root canal sa dentista o ng isang espesyalista na endodontist. Ang panloob na pagpapaputi ay madalas na hinahangad pagkatapos ng ngipin na endodontically tratuhin bilang discolouration ng ngipin ay nagiging isang problema dahil sa kakulangan ng supply ng nerve sa ngipin na iyon. Kadalasan ay may panloob na pagpapaputi na ito sa isang anterior tooth (isang front tooth na maaari mong makita kapag nakangiting at nagsasalita). Ang isang paraan sa paligid na ito ay sa pamamagitan ng pagbubuklod off ang pagpapaputi ahente sa loob ng ngipin mismo at palitan ito bawat ilang linggo hanggang sa ang nais na lilim ay nakamit.<ref name=":22">{{Cite journal|last=SARRETT|first=DAVID C.|date=2002|title=Tooth whitening today|url=https://archive.org/details/sim_american-dental-association-the-journal_2002-11_133_11/page/1535|journal=The Journal of the American Dental Association|volume=133|issue=11|pages=1535–1538|doi=10.14219/jada.archive.2002.0085|pmid=12462698|issn=0002-8177}}</ref> Ang dami ng oras sa pagitan ng mga appointment ay nag-iiba mula sa pasyente hanggang pasyente at may kagustuhan sa operator hanggang sa nakamit ang nais na lilim. Kahit na ito ay isang mahusay na pagpipilian, ang kawalan ng paggamot na ito ay isang panganib ng panloob na root resorption ng ngipin na panloob na bleached. Hindi ito maaaring mangyari sa bawat pasyente o bawat ngipin, at ang paglitaw nito ay mahirap matukoy bago makumpleto ang paggamot.<ref name=":22" /> === Sa bahay === Sa home tooth whitening products ay magagamit mula sa mga dentista o 'sa ibabaw ng counter' (OTC).<ref name=":23">{{Cite journal|last1=Eachempati|first1=Prashanti|last2=Kumbargere Nagraj|first2=Sumanth|last3=Kiran Kumar Krishanappa|first3=Salian|last4=Gupta|first4=Puneet|last5=Yaylali|first5=Ibrahim Ethem|date=18 December 2018|title=Home-based chemically-induced whitening (bleaching) of teeth in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=12|pages=CD006202|doi=10.1002/14651858.CD006202.pub2|issn=1469-493X|pmc=6517292|pmid=30562408}}</ref> Sa home whitening methods isama ang over-the-counter strips at gels, whitening rinses, whitening toothpastes, at tray-based tooth whitener. Ang mga produkto ng OTC ay maaaring gamitin para sa milder na mga kaso ng pagningning ng ngipin. Ang bleaching na nakabatay sa bahay (sumusunod na mga tagubilin ng tagagawa) ay nagreresulta sa mas kaunting sensitivity ng ngipin kaysa sa pagpapaputi ng in-office.<ref>{{Cite journal|last=Carey|first=Clifton M.|date=June 2014|title=Tooth Whitening: What We Now Know|journal=The Journal of Evidence-based Dental Practice|volume=14 Suppl|pages=70–76|doi=10.1016/j.jebdp.2014.02.006|issn=1532-3382|pmc=4058574|pmid=24929591}}</ref> ==== Mga piraso at gels ==== Ang plastic whitening strips ay naglalaman ng manipis na layer ng peroxide gel at hugis upang magkasya ang buccal / labial surface ng ngipin.<ref name=":5" /> Maraming iba't ibang uri ng whitening strips ang magagamit sa merkado, pagkatapos na ipakilala noong huling bahagi ng dekada 1980.<ref name=":5" /> Ang mga partikular na produkto ng whitening strip ay may sariling hanay ng mga tagubilin gayunpaman ang mga piraso ay karaniwang ginagamit nang dalawang beses araw-araw para sa 30 minuto sa loob ng 14 na araw.<ref name=":5" /> Sa ilang araw, ang kulay ng ngipin ay maaaring lumiwanag sa pamamagitan ng 1 o 2 shades.<ref name=":5" /> Ang tooth whitening endpoint ay nakasalalay sa dalas ng paggamit at mga sangkap ng produkto.<ref name=":5" /> Ang whitening gels ay inilapat sa ibabaw ng ngipin na may maliit na brush.<ref name=":5" /> Ang gels ay naglalaman ng peroksayd at inirerekomenda na ilapat nang dalawang beses sa isang araw sa loob ng 14 na araw.<ref name=":5" /> Ang tooth whitening endpoint tulad ng ng whitening strips.<ref name=":5" /> ==== Rinses ==== Ang pagpaputi ng rinses ay gumagana sa pamamagitan ng reaksyon ng mga mapagkukunan ng oxygen tulad ng hydrogen peroxide sa loob ng banlawan at ang mga chromogens sa o sa loob ng ngipin.<ref name=":5" /> Inirerekomenda na gumamit ng dalawang beses sa isang araw, naglilinis ng isang minuto.<ref name=":5" /> Upang makita ang isang pagpapabuti sa kulay ng lilim, maaari itong tumagal ng hanggang tatlong buwan.<ref name=":5" /> ==== Kremang pansipilyo ==== Ang pagpapaputi ng kremang pansipilyo ay naiiba mula sa regular na kremang pansipilyo sa na naglalaman ng mas mataas na halaga ng abrasives at detergents upang maging mas epektibo sa pag-alis ng mas mahihirap na batik.<ref name=":5" /> Ang ilang mga whitening kremang pansipilyo ay naglalaman ng mababang konsentrasyon ng carbamide peroxide o hydrogen peroxide na tumutulong sa pagaanin ang kulay ng ngipin gayunpaman hindi sila naglalaman ng pagpapaputi (sosa hypochlorite).<ref name=":5" /> Sa pagpapatuloy ng paggamit sa paglipas ng panahon, ang kulay ng ngipin ay maaaring lumiwanag sa pamamagitan ng isa o dalawang shades.<ref name=":5" /> ==== Batay sa tray ==== Ang tray-based tooth whitening ay nakamit sa pamamagitan ng pagsusuot ng isang karapat-dapat na tray na naglalaman ng carbamide peroxide bleaching gel magdamag o dalawa hanggang apat na oras sa isang araw.<ref name=":5" /> Kung ang mga tagubilin ng tagagawa ay sinundan, ang pagpaputi ng ngipin ay maaaring mangyari sa loob ng tatlong araw at lumiwanag ang ngipin ng isa o dalawang lilim.<ref name=":5" /> Ang ganitong uri ng pagpaputi ng ngipin ay magagamit over-the-counter at propesyonal mula sa isang propesyonal sa kalusugan ng bibig.<ref name=":5" /> ==== Baking soda ==== Ang baking soda ay isang ligtas, mababang nakasasakit, at epektibong pagtanggal ng mantsang at tooth whitening kremang pansipilyo.<ref name=":02">{{Cite journal|last=Li|first=Yiming|date=2017|title=Stain removal and whitening by baking soda dentifrice|journal=The Journal of the American Dental Association|volume=148|issue=11|pages=S20–S26|doi=10.1016/j.adaj.2017.09.006|pmid=29056186|doi-access=free}}</ref> Ang tooth whitening kremang pansipilyo na labis na abrasivity ay nakakapinsala sa dental tissue, kaya ang baking soda ay isang kanais-nais na alternatibo.<ref name=":02" /> Sa ngayon, ang mga klinikal na pag-aaral sa baking soda ulat na walang naiulat na masamang epekto.<ref name=":02" /> Naglalaman din ito ng mga bahagi ng acid-buffering na gumagawa ng baking soda biologically antibacterial sa mataas na konsentrasyon at may kakayahang pigilan ang paglago ng streptococcus mutans.<ref name=":02" /> Ang baking soda ay maaaring maging kapaki-pakinabang para sa mga pasyente na madaling kapitan ng sakit pati na rin ang mga nagnanais na magkaroon ng mga ngipin.<ref name=":02" /> == Indikasyon == Ang pagpaputi ng ngipin ay maaaring isagawa para sa iba't ibang mga kadahilanan, ngunit ang pagpaputi ay maaari ring inirerekomenda sa ilang mga indibidwal sa pamamagitan ng mga propesyonal sa ngipin.<ref>{{cite journal| title=Tooth Whitening: What we now know| pmc=4058574 | pmid=24929591 | doi=10.1016/j.jebdp.2014.02.006| volume=14 Suppl| year=2014| journal=J Evid Based Dent Pract| pages=70–6 | last1 = Carey | first1 = CM}}</ref> * Intrinsic shaining ng ngipin * Aesthetics. * Dental fluorosis. * Endodontic treatment (panloob na pagpapaputi) * Tetracycline staining. == Kontra-indikasyon == Ang ilang mga grupo ay pinapayuhan na isagawa ang pagpaputi ng ngipin na may pag-iingat dahil maaaring mas mataas ang panganib ng masamang epekto. * Mga pasyente na may hindi makatotohanang mga inaasahan * Allergy sa peroxide. * Pre-umiiral na sensitibong ngipin * Mga bitak o nakalantad na dentina * Enamel Development Defects. * Acid erosion. * Receding gum (gingival recession) at dilaw na ugat * Sensitibong gums. * May depekto na dental restorations. * Pagkabulok ng ngipin. Maaaring i-highlight ang white-spot decalcification at maging mas kapansin-pansing direktang sumusunod sa isang proseso ng pagpaputi, ngunit may mga karagdagang application ang iba pang mga bahagi ng ngipin ay karaniwang nagiging mas puti at ang mga spot ay hindi gaanong nakikita. * Aktibong periapical patolohiya * Untreated periodontal disease. * Buntis o lactating kababaihan * Mga bata sa ilalim ng edad na 16. Ito ay dahil ang pulp kamara, o lakas ng ngipin, ay pinalaki hanggang sa edad na ito. Ang pagpaputi ng ngipin sa ilalim ng kondisyong ito ay maaaring mapinsala ang pulp o maging sanhi ito upang maging sensitibo. Mas bata pa rin ang mas madaling kapitan sa abusing pagpapaputi.<ref name=Demarco2009 /> * Mga taong may nakikitang puting fillings o korona. Ang pagpaputi ng ngipin ay hindi nagbabago sa kulay ng mga [[Pasta sa ngipin|fillings]] at iba pang mga materyales sa restorative. Hindi ito nakakaapekto sa [[porselana]], iba pang [[keramika]], o dental gold. Gayunpaman, maaari itong bahagyang makakaapekto sa mga restorasyon na ginawa gamit ang mga materyales sa composite, cements at dental amalgam. Ang pagpaputi ng ngipin ay hindi ibabalik ang kulay ng mga fillings, porselana, at iba pang mga keramika kapag sila ay naging marumi sa pamamagitan ng pagkain, inumin, at paninigarilyo, dahil ang mga produktong ito ay epektibo lamang sa natural na istraktura ng ngipin. Dahil dito, ang isang lilim mismatch ay maaaring nilikha bilang ang natural na ngipin ibabaw pagtaas sa kaputian at ang mga restorations ay mananatiling parehong lilim. Ang mga ahente ng pagpaputi ay hindi gumagana kung saan ginagamit ang bonding at hindi rin ito epektibo sa mga materyales sa pagpuno ng ngipin. Ang iba pang mga pagpipilian upang harapin ang mga naturang kaso ay ang porselana veneers o dental bonding.<ref>{{cite web|url=http://www.ada.org/2993.aspx?currentTab=1#top|title=Tooth Whitening Treatments|access-date=2010-07-05|archive-date=2012-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20120611162421/http://ada.org/2993.aspx?currentTab=1#top|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611162421/http://ada.org/2993.aspx?currentTab=1#top |date=2012-06-11 }}</ref> * Mga indibidwal na may mahihirap na kalinisan sa bibig == Mga panganib == Ang ilan sa mga karaniwang epekto na kasangkot sa pagpaputi ng ngipin ay nadagdagan ang sensitivity ng mga ngipin, gum irritation, at extrinsic ngipin discolouration.<ref name=":23" /> === Sobrang pagkasensitibo === Ang paggamit ng pagpapaputi na may napakababang antas ng [[pH]] sa pamamaraan ng pagpaputi ng ngipin ay maaaring humantong sa mga sobrang pagkasensitibong ngipin, dahil ito ay nagiging sanhi ng mga dentinal tubules upang buksan.<ref>{{Cite book|title=Advanced Operative Dentistry, A Practical Approach|last=Ricketts|first=David|publisher=Churchill Livingstone Elsevier}}</ref> Ang pagkakalantad sa malamig, mainit, o matamis na stimuli ay maaaring palalain ang intensity ng sobrang pagkasensitibong tugon. Sa gitna ng mga tumatanggap ng in-office whitening treatment, sa pagitan ng 67-78% ng mga indibidwal na karanasan sensitivity pagkatapos ng pamamaraan kung saan ang hydrogen peroxide at init ay ginagamit.<ref>{{Cite journal|last1=Nathanson|first1=D.|last2=Parra|first2=C.|date=July 1987|title=Bleaching vital teeth: a review and clinical study|journal=Compendium (Newtown, Pa.)|volume=8|issue=7|pages=490–492, 494, 496–497|issn=0894-1009|pmid=3315205}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Cohen|first=S. C.|date=May 1979|title=Human pulpal response to bleaching procedures on vital teeth|journal=Journal of Endodontics|volume=5|issue=5|pages=134–138|doi=10.1016/S0099-2399(79)80033-3|issn=0099-2399|pmid=296253}}</ref> Kahit na ito ay nag-iiba mula sa tao hanggang sa tao, ang pagiging sensitibo pagkatapos ng pagpaputi ng paggamot ay maaaring tumagal ng hanggang 4-39 araw.<ref>{{Cite web|url=https://www.cda-adc.ca/jcda/vol-65/issue-4/201.html|title=Clinical Trial of Three 10% Carbamide Peroxide Bleaching Products|website=www.cda-adc.ca|access-date=2017-10-27|archive-date=2022-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128170551/https://www.cda-adc.ca/jcda/vol-65/issue-4/201.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last1=Leonard|first1=R. H.|last2=Haywood|first2=V. B.|last3=Phillips|first3=C.|date=August 1997|title=Risk factors for developing tooth sensitivity and gingival irritation associated with nightguard vital bleaching|journal=Quintessence International (Berlin, Germany: 1985)|volume=28|issue=8|pages=527–534|issn=0033-6572|pmid=9477880}}</ref> [[Potassium nitrate]] at [[sodium fluoride]] sa kremang pansipilyo ay ginagamit upang mabawasan ang kakulangan sa ginhawa sumusunod na pagpapaputi, gayunpaman, walang katibayan upang magmungkahi na ito ay isang permanenteng paraan upang puksain ang isyu ng sobrang pagkasensitibo.<ref name="Wang2015">{{cite journal|last1=Wang|first1=Y|last2=Gao|first2=J|last3=Jiang|first3=T|last4=Liang|first4=S|last5=Zhou|first5=Y|last6=Matis|first6=BA|date=August 2015|title=Evaluation of the efficacy of potassium nitrate and sodium fluoride as desensitising agents during tooth bleaching treatment-A systematic review and meta-analysis.|journal=Journal of Dentistry|volume=43|issue=8|pages=913–23|doi=10.1016/j.jdent.2015.03.015|pmid=25913140}}</ref> === Pangangati ng mucous membranes === Ang hydrogen peroxide ay isang irritant at cytotoxic. Ang hydrogen peroxide na may konsentrasyon ng 10% o mas mataas ay maaaring maging sanhi ng pinsala sa tissue, maging kinakaing unti-unti na lamad at maging sanhi ng pagkasunog sa balat.<ref name="a">{{cite journal|last1=Li|first1=Y|year=1996|title=Biological properties of peroxide-containing tooth whiteners|url=https://archive.org/details/sim_food-and-chemical-toxicology_1996-09_34_9/page/887|journal=[[Food and Chemical Toxicology]]|volume=34|issue=9|pages=887–904|doi=10.1016/s0278-6915(96)00044-0|pmid=8972882}}</ref> Ang mga pagkasunog ng kemikal ay karaniwang maaaring mangyari habang ang pagpapaputi, pangangati at pagkawalan ng mucous membrane ay maaaring mangyari kung ang isang mataas na konsentrasyon ng oxidising agent ay dumating upang makipag-ugnay sa walang kambil na tissue. Ang mga mahihirap na angkop na mga trays sa pagpapaputi ay kabilang sa mga pinaka-karaniwang dahilan para sa mga burn ng kemikal. Ang pansamantalang pagsunog na sapilitan sa pamamagitan ng pagpaputi paggamot ay maaaring mabawasan sa pamamagitan ng paggamit ng custom-made plastic trays o nightguard na ibinigay ng dental professional. Pinipigilan nito ang pagtulo ng solusyon papunta sa nakapalibot na mucosa.<ref name="Goldberg 1–10">{{Cite journal|last1=Goldberg|first1=Michel|last2=Grootveld|first2=Martin|last3=Lynch|first3=Edward|date=February 2010|title=Undesirable and adverse effects of tooth-whitening products: a review|journal=Clinical Oral Investigations|volume=14|issue=1|pages=1–10|doi=10.1007/s00784-009-0302-4|issn=1436-3771|pmid=19543926|s2cid=5542098}}</ref> === Hindi pantay na mga resulta === Ang hindi pantay na mga resulta ay karaniwan pagkatapos ng pagpapaputi. Ang pag-ubos ng mas kaunting pagkain at inumin na nagiging sanhi ng pagluluto ng ngipin ng ngipin ay maaaring mag-ambag sa pagkakaroon ng magandang resulta mula sa pagpaputi ng ngipin. === Bumalik sa orihinal na pre-treatment shade === Halos kalahati ng paunang pagbabago sa kulay na ibinigay ng isang intensive in-office treatment (I.e, isang oras na paggamot sa upuan ng dentista) ay maaaring mawawala sa pitong araw.<ref>{{cite journal |pmid=19796303 |year=2009 |last1=Kugel |first1=G |last2=Ferreira |first2=S |last3=Sharma |first3=S |last4=Barker |first4=ML |last5=Gerlach |first5=RW |title=Clinical trial assessing light enhancement of in-office tooth whitening |volume=21 |issue=5 |pages=336–47 |doi=10.1111/j.1708-8240.2009.00287.x |journal=Journal of Esthetic and Restorative Dentistry}}</ref> Ang rebound ay nakaranas kapag ang isang malaking proporsyon ng whitening ng ngipin ay nagmula sa dehydration ng ngipin (isang mahalagang kadahilanan din sa pagdudulot ng sensitivity).<ref>{{cite journal | pmid=15828604 | title = The art and science of tooth whitening | year=2005 | last1=Kugel | first1=G | last2=Ferreira | first2=S | volume=53 | issue=4 | pages=34–7 | journal=Journal of the Massachusetts Dental Society}}</ref> Tulad ng mga tooth rehydrates, kulay ng ngipin "rebounds", pabalik patungo sa kung saan ito nagsimula.<ref>{{cite journal | pmid=17024940 | title = Influence of bleaching agents and desensitizing varnishes on the water content of dentin | year=2006 | last1=Betke | first1=H | last2=Kahler | first2=E | last3=Reitz | first3=A | last4=Hartmann | first4=G | last5=Lennon | first5=A | last6=Attin | first6=T | volume=31 | issue=5 | pages=536–42 | journal=Operative Dentistry | doi=10.2341/05-89| doi-access=free }}</ref> === Over-bleaching === Over-bleaching, mas madalas na kilala bilang "bleached effect", ay nangyayari sa mga paggamot na nangangako ng malaking pagbabago sa loob ng maikling panahon hal., Oras. Ang over-bleaching ay maaaring humalimuyak sa isang translucent at malutong hitsura.<ref name="Freedman2011">{{cite book|title=Contemporary Esthetic Dentistry|author=Freedman GA|date=15 December 2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-08823-7|chapter=Chapter 14: Bleaching|chapter-url=https://books.google.com/books?id=JP82lK46EtEC&pg=PT1268}}</ref> === Pinsala sa Enamel === Ang mga enamel ng ngipin ay maaaring magkaroon ng masamang epekto sa paggamot ng pagpaputi.<ref>{{cite journal|last1=Azer|first1=SS|last2=Machado|first2=C|last3=Sanchez|first3=E|last4=Rashid|first4=R|year=2009|title=Effect of home bleaching systems on enamel nanohardness and elastic modulus|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dentistry_2009-03_37_3/page/185|journal=[[Journal of Dentistry]]|volume=37|issue=3|pages=185–90|doi=10.1016/j.jdent.2008.11.005|pmid=19108942}}</ref> Ang katibayan mula sa pag-aaral ay nagpapakita na ang carbamide peroxide na naroroon sa pagpaputi gels ay maaaring makapinsala sa ibabaw ng enamel. Kahit na ang epekto na ito ay hindi bilang damaging bilang phosphoric acid etch,<ref>Haywood, Van & Houck, V.M. & Heymann, H.O.. (1991). Nightguard vital bleaching: Effects of various solutions on enamel surface texture and color. Quintessence Int. 22. 775–782.</ref> ang nadagdagan iregularidad ng ngipin ibabaw ay gumagawa ng mga ngipin mas madaling kapitan sa extrinsic paglamlam, kaya pagkakaroon ng isang mas mataas na epekto sa aesthetics. Ang mas mataas na porosity at mga pagbabago sa ibabaw pagkamagaspang ay maaaring magkaroon ng epekto sa pagbuo ng supra- at subgingival plake, kaya ang pagtaas ng pagdirikit ng mga bakterya na species tulad ng Streptococcus mutans at streptococcus sobrinus, makabuluhang mga kontribyutor sa dental caries.<ref name="Goldberg 1–10"/> Ang mga dental restorations ay madaling kapitan sa hindi katanggap-tanggap na pagbabago ng kulay kahit na ginagamit ang mga sistema ng batay sa bahay.<ref name=":5" /> === Mga epekto sa mga umiiral na pagpapanumbalik === Ang mga dental restorations ay madaling kapitan sa hindi katanggap-tanggap na pagbabago ng kulay kahit na ginagamit ang mga sistema ng batay sa bahay.<ref name=":5" /> Ceramic crowns - agresibo pagpapaputi ay maaaring chemically reaksyon sa ceramic crowns at bawasan ang kanilang katatagan.<ref name=":5" /> Dental Amalgam - Ang pagkakalantad sa mga solusyon sa [[carbamide peroxide]] ay nagdaragdag ng [[asoge]]ng release para sa isa hanggang dalawang araw.<ref name=":19">{{cite journal | last1 = Rotstein | first1 = I | last2 = Mor | first2 = C | last3 = Arwaz | first3 = JR | year = 1997 | title = Changes in surface levels of mercury, silver, tin, and copper of dental amalgam treated with carbamide peroxide and hydrogen peroxide ''in vitro'' | journal = Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod | volume = 83 | issue = 4| pages = 506–509 | doi=10.1016/s1079-2104(97)90154-2| pmid = 9127386 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Hummert | first1 = TW | last2 = Osborne | first2 = JW | last3 = Norling | first3 = BK | last4 = Cardenas | first4 = HL | year = 1993 | title = Mercury in solution following exposure of various amalgams to carbamide peroxides | journal = Am J Dent | volume = 6 | issue = 6| pages = 305–309 | pmid = 7880482 }}</ref> Ang pagpapalabas ng mga bahagi ng Amalgam ay sinabi na dahil sa aktibong oksihenasyon. Ang pagtaas sa release ng amalgam mercury ay proporsyonal sa konsentrasyon ng carbamide peroxide.<ref name=":21"/> Resin composite - lakas ng bono sa pagitan ng enamel at dagta batay fillings maging weakened.<ref>{{Cite journal|last=American Dental Association|orig-year=September 2009|date=November 2010|title=Tooth Whitening/Bleaching:Treatment Considerations for Dentists and Their Patients|url=http://www.ada.org/~/media/ADA/About%20the%20ADA/Files/whitening_bleaching_treatment_considrations_for_patients_and_dentists.ashx|journal=ADA Council on Scientific Affairs}}</ref> Maraming mga pag-aaral ang natagpuan na ang 10-16% carbamide peroxide tooth bleaching gels (naglalaman ng humigit-kumulang 3.6-5.76% hydrogen peroxide) ay humahantong sa isang pagtaas sa ibabaw pagkamagaspang at porosity ng composite resins.<ref name=":21">{{Cite journal|last1=Attin|first1=Thomas|last2=Hannig|first2=Christian|last3=Wiegand|first3=Annette|last4=Attin|first4=Rengin|date=November 2004|title=Effect of bleaching on restorative materials and restorations--a systematic review|journal=Dental Materials|volume=20|issue=9|pages=852–861|doi=10.1016/j.dental.2004.04.002|issn=0109-5641|pmid=15451241}}</ref> Gayunpaman, ang laway ay maaaring magsagawa ng proteksiyon na epekto. Bilang karagdagan, ang mga pagbabago sa reflectance ng composite ay na-aralan pagkatapos ng pagpaputi na may mataas na konsentrasyon (30-35%) hydrogen peroxide.<ref name=":21" /> Ito ay nagpapahiwatig na ang pagpaputi ng ngipin ay negatibong nakakaapekto sa mga composite resin restoration.<ref name=":21" /> Glass Ionomer at iba pang mga cement - Ang mga pag-aaral ay nagpapahiwatig na ang solubility ng mga materyal na ito ay maaaring tumaas.<ref>{{cite journal | last1 = Swift | first1 = EJ Jr | last2 = Perdigão | first2 = J | year = 1998 | title = Effects of bleaching on teeth and restorations | journal = Compend Contin Educ Dent | volume = 19 | issue = 8| pages = 815–820 | pmid = 9918105 }}</ref> === Bleachorexia === Ang Bleachorexia ay ang terminong ginagamit upang ilarawan ang isang indibidwal na bubuo ng isang hindi malusog na pagkahumaling sa pagpaputi ng ngipin.<ref name="Demarco2009" /> Ang kondisyon na ito ay katulad ng [[body dysmorphic disorder|disorder ng dysmorphic ng katawan]]. Ang mga katangian ng Bleachorexia ay ang patuloy na paggamit ng mga produkto ng pagpaputi kahit na ang mga ngipin ay hindi maaaring maging whiter, sa kabila ng pagkakaloob ng paulit-ulit na paggamot.<ref name="Freedman2011" /> Ang isang tao na may Bleachorexia ay patuloy na naghahanap ng iba't ibang mga produkto ng pagpaputi, samakatuwid, inirerekomenda na ang isang target na lilim ay napagkasunduan bago simulan ang pamamaraan ng paggamot upang makatulong sa problemang ito.<ref name="Freedman2011" /> === Mga panganib ng pagpaputi ng ngipin sa bahay === Ang paggamit ng personalized na whitening trays ng bahay ay isang pasyente na pinangangasiwaan ng therapy na inireseta at dispensed ng isang dentista.<ref>{{Cite web|url=https://www.webmd.com/oral-health/teeth-whitening-and-bleaching|title=Teeth Whitening|website=WebMD|language=en|access-date=2020-03-03}}</ref> Ang mga pasyente ay kailangang aktibong lumahok sa kanilang paggamot at sundin ang mga patnubay na ibinigay ng dentista nang wasto.<ref name=":16">{{Citation|last=Greenwall|first=Linda|title=Tooth Whitening Techniques|chapter=Tooth Sensitivity Associated with Tooth Whitening|date=2017-04-11|pages=295–306|publisher=CRC Press|isbn=978-1-315-36550-3|doi=10.1201/9781315365503-20}}</ref> Ang mali o hindi tumpak na paggamit ng mga bleaching trays ay maaaring maging sanhi ng pinsala sa pasyente tulad ng blistering o sensitivity ng mga ngipin at sa nakapalibot na malambot na tisyu.<ref>{{Cite web|url=https://www.nhs.uk/live-well/healthy-body/teeth-whitening/|title=Teeth whitening|date=2018-04-26|website=nhs.uk|language=en|access-date=2020-03-03}}</ref> Ang hindi pantay na paggamit ng mga bleaching trays ay maaaring humantong sa pagbagal at iregularidad ng proseso ng pagpaputi.<ref>{{Cite journal|last1=Llena|first1=Carmen|last2=Villanueva|first2=Alvaro|last3=Mejias|first3=Elena|last4=Forner|first4=Leopoldo|date=January 2020|title=Bleaching efficacy of at home 16% carbamide peroxide. A long-term clinical follow-up study|journal=Journal of Esthetic and Restorative Dentistry|volume=32|issue=1|pages=12–18|doi=10.1111/jerd.12560|issn=1708-8240|pmid=31904193|doi-access=free}}</ref> Ang ilang mga pasyente na may malaking explex ng gag ay hindi maaaring makapagpahintulot sa mga trays at kailangang isaalang-alang ang iba pang mga paraan ng pagpaputi ng ngipin.<ref name=":16" /> === Iba pang mga panganib === Ang katibayan ay nagpapahiwatig na ang hydrogen peroxide ay maaaring kumilos bilang isang tumor promoter.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Dahl|first1=J.E.|last2=Pallesen|first2=U.|date=2016-12-01|title=Tooth Bleaching—a Critical Review of the Biological Aspects|journal=Critical Reviews in Oral Biology & Medicine|volume=14|issue=4|pages=292–304|doi=10.1177/154411130301400406|pmid=12907697|doi-access=free}}</ref> Kahit na ang cervical root resorption ay mas maliwanag na sinusunod sa thermocatalytic bleaching methods, ang intracoronal internal bleaching ay maaari ring humantong sa root resorption ng ngipin.<ref name=":1" /> Bukod dito, ang malubhang pinsala sa intracoronal dentine at ngipin korona bali ay maaaring mangyari dahil sa paraan ng pagpapaputi.<ref name=":1" /> Gayunpaman, ang internasyonal na ahensiya ng pananaliksik sa kanser (IARC) ay nagtapos na walang sapat na katibayan upang patunayan na ang hydrogen peroxide ay isang [[carcinogen]] sa mga tao.<ref>{{Cite journal|last=WORLD HEALTH ORGANIZATION INTERNATIONAL AGENCY FOR RESEARCH ON CANCER|year=1999|title=IARC MONOGRAPHS ON THE EVALUATION OF CARCINOGENIC RISKS TO HUMANS: Re-evaluation of Some Organic Chemicals, Hydrazine and Hydrogen Peroxide|url=https://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol71/mono71.pdf|journal=IARC|volume=71|pages=1597}}</ref> Kamakailan lamang, sinusuri ang genotoxic potensyal ng hydrogen peroxide. Ang mga resulta ay nagpapahiwatig na ang mga produktong pangkalusugan sa bibig na naglalaman o naglalabas ng hydrogen peroxide hanggang 3.6% ay hindi madaragdagan ang kanser na panganib ng isang indibidwal<ref>SCCNFP (1999). Scientific Committee on Cosmetic Products and Non-Food Products intended for Consumers. Hydrogen peroxide and hydrogen peroxide releasing substances in oral health products. SCCNFP/0058/98. Summary on <nowiki>http://europa.eu.int/comm/food/fs/sc/sccp/out83_en.html</nowiki> and <nowiki>http://europa.eu.int/comm/food/fs/sc/sccp/out89_en.html(read</nowiki> 2002.31.10)</ref>, kaya, ito ay ligtas na gamitin sa pag-moderate. == Pagpapanatili == Sa kabila ng pagkamit ng mga resulta ng paggamot, ang mga mantsa ay maaaring bumalik sa loob ng isang paunang ilang buwan ng paggamot. Ang iba't ibang mga pamamaraan ay maaaring gamitin upang pahabain ang mga resulta ng paggamot, tulad ng: * Magsipilyo o mag-flush out bibig sa tubig pagkatapos kumain at pag-inom * Floss upang alisin ang plaka at biofilms sa pagitan ng mga ngipin * Kumuha ng espesyal na pangangalaga sa unang 2 araw - ang unang 24-48 na oras matapos ang pamamaraan ng pagpaputi ay nakikita bilang pinakamahalagang panahon kung saan dapat mong protektahan ang iyong mga ngipin. Samakatuwid, mahalaga na ang mga di-pag-iilaw o pagkain ay kinakain sa panahong ito habang ang enamel ay madaling makamit sa mga mantsa. * Uminom ng mga likido na maaaring maging sanhi ng paglamlam sa pamamagitan ng isang dayami * Depende sa pamamaraan na ginagamit upang maputi ang mga ngipin, muling paggamot tuwing anim na buwan o pagkatapos ng isang taon ay maaaring kailanganin. Kung ang isang indibidwal ay isang smoker o kumain sila ng mga inumin na may kapasidad na mantsang, ang mga regular na re-treatment ay kinakailangan. == Kasaysayan == Ang mga remedyong pagpaputi ng ngipin ay naroroon mula noong sinaunang panahon. Sa kabila ng tila walang katotohanan, ang ilang mga pamamaraan ay medyo epektibo sa kanilang mga resulta. Ang [[sinaunang mga Romano]] ay naniniwala sa paggamit ng [[ihi]] na may [[gatas ng kambing]] upang gumawa ng kanilang mga ngipin ay tumingin whiter. Perlas puting ngipin na sinasagisag ng kagandahan at minarkahang kayamanan. Sa sistema ng gamot ng Auwal, ang paghila ng langis ay ginamit bilang isang oral therapy. Para sa prosesong ito ngayon, Swish coconut o langis ng oliba sa iyong bibig hanggang 20 minuto bawat araw. Noong huling bahagi ng ika-17 siglo, maraming tao ang umabot sa mga barbero, na gumamit ng isang file upang mag-file ng mga ngipin bago mag-apply ng isang acid na, sa katunayan, whiten ang mga ngipin. Kahit na ang pamamaraan ay matagumpay, ang mga ngipin ay magiging ganap na mabawasan at mas madaling kapitan ng pagkabulok.<ref>{{Cite web|url=https://www.seattletimes.com/seattle-news/health/a-history-of-tooth-whitening/|title=A history of tooth-whitening|last=Vernon-Sparks|first=Lisa|date=2010-11-15|website=The Seattle Times|language=en-US|access-date=2019-05-19}}</ref> Iminungkahi ng [[Guy De Chauliac]] ang mga sumusunod na maputi ang ngipin: "Linisin ang mga ngipin nang malumanay sa isang halo ng honey at sinunog ang asin kung saan ang ilang suka ay idinagdag."<ref name="auto">{{cite book|title=Contemporary Esthetic Dentistry|author=Freedman GA|date=15 December 2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-08823-7|chapter=Chapter 14: Bleaching|chapter-url=https://books.google.com/books?id=JP82lK46EtEC&pg=PT1268}}</ref> Noong 1877, ang oxalic acid ay iminungkahi para sa pagpaputi, na sinusundan ng [[calcium hypochlorite]].<ref name="auto"/> Noong huling bahagi ng 1920, ang mouthwash na naglalaman ng pyrozone (eter peroxide) ay natagpuan upang mabawasan ang mga karies habang nagbibigay ng isang whiter hitsura sa ngipin.<ref name=":20">{{Cite web|url=https://login.ez.library.latrobe.edu.au/login?qurl=http%3a%2f%2fsearch.ebscohost.com%2flogin.aspx%3fdirect%3dtrue%26db%3dddh%26AN%3d55434991%26site%3dehost-live%26scope%3dsite|title=Library Authentication - La Trobe University|website=login.ez.library.latrobe.edu.au|access-date=2019-05-19}}</ref> Sa pamamagitan ng 1940s at 1950s, ang eter at hydrogen peroxide gels ay ginagamit upang maputi ang mahahalagang ngipin, samantalang ang mga di-mahahalagang ngipin ay pinaputi gamit ang pyrozone at sodium perborate.<ref name=":20" /> Noong huling bahagi ng dekada ng 1960, si Dr [[William Klusmeier]], isang [[ortodontiks|ortodontista]] mula sa [[Fort Smith, Arkansas]], ay nagpasimula ng custom na pagpapaputi ng tray. Gayunpaman, ito ay hindi hanggang 1989 nang inilathala ni Haywood at Heymann ang isang artikulo na sumusuporta sa pamamaraang ito. Carbamide peroxide na may isang istante buhay ng isa hanggang dalawang taon, bilang kabaligtaran sa hydrogen peroxide na may isang shelf buhay isa sa dalawang buwan, ay nakita bilang isang mas matatag na ahente para sa pagpaputi ng ngipin.<ref name=":20" /> == Lipunan at kultura == Ang pagpaputi ng ngipin ay naging pinaka-promote at binanggit na pamamaraan sa cosmetic dentistry. Ang higit sa 100 milyong Amerikano ay nagpapaliwanag ng kanilang mga ngipin gamit ang iba't ibang mga pamamaraan; gumagastos ng $ 15 bilyon noong 2010.<ref name=":15">Krupp, Charla. (2008). ''How Not To Look Old.'' New York: Springboard Press, p.95.</ref> Ang US [[Food and Drug Administration]] ay nagtataguyod lamang ng mga gel na nasa ilalim ng 6% hydrogen peroxide o 16% o mas mababa ng carbamide peroxide. Ang siyentipikong komite sa kaligtasan ng mamimili ng EU ay isaalang-alang ang mga gel na naglalaman ng mas mataas na mga pag-aayos ay maaaring mapanganib. Tulad ng bawat alituntunin ng konseho ng Europa, ang isang sertipikadong propesyonal na dental ay maaaring maging legal na nagbibigay ng mga produkto ng whitening ng ngipin na gumagamit ng 0.1-6% hydrogen peroxide, kung ang pasyente ay 18 taong gulang o mas matanda.<ref name=":17">{{Cite web|url=https://www.dentalprotection.org/uk/publications-resources/updates/updates/2014/12/08/tooth-whitening|title=Tooth Whitening|date=8 Dec 2014}}</ref> Noong 2010, ang pangkalahatang dental council ng UK ay nababahala sa "panganib sa pasyente kaligtasan mula sa mahihirap na kalidad ng pagpaputi ng ngipin na isinasagawa ng hindi pinag-aralan o hindi maganda ang sinanay na kawani."<ref name=":18">{{Cite web|url=https://www.gdc-uk.org/docs/default-source/research/publicattitudestotoothwhitening.pdf?sfvrsn=993a40cf_2|title=Public Attitudes to Tooth Whitening Regulations (Presentation)|date=12 December 2010|website=[[General Dental Council]]|access-date=8 October 2019}}</ref> Ang isang pampublikong saloobin na survey, na isinagawa ng GDC, ay nagpakita na 83% ng mga tao na sumusuporta sa "mga patakaran ng pagsasaayos ng pagpaputi ng ngipin upang protektahan ang kaligtasan ng pasyente at pag-uusig ng iligal na pagsasanay."<ref name=":18" /> Ang isang pangkat ng mga propesyonal sa ngipin at mga asosasyon na tinatawag na Tooth Whitening Information Group (Twig) ay itinatag upang isulong ang protektado at kapaki-pakinabang na impormasyong pagpaputi ng ngipin at tulong sa pangkalahatang populasyon. Ang mga ulat ay maaaring gawin sa maliit na sanga sa pamamagitan ng kanilang website na may paggalang sa sinumang indibidwal na nagbibigay ng labag sa batas na mga serbisyo ng pagpaputi ng ngipin, o kung ang isang indibidwal ay personal na dumaranas ng paggamot na ginawa ng isang di-dental na propesyonal. Sa Brazil, lahat ng mga whitening item ay nai-classify bilang mga cosmetics (degree II).<ref name=Demarco2009 /> May mga alalahanin na ito ay magdudulot ng pagtaas ng pang-aabuso ng mga produkto ng pagpaputi at sa gayon ay may mga tawag para sa reanalysis.<ref name=Demarco2009>{{cite journal|last1=Demarco|first1=FF|last2=Meireles|first2=SS|last3=Masotti|first3=AS|title=Over-the-counter whitening agents: a concise review.|journal=Brazilian Oral Research|date=2009|volume=23 Suppl 1|pages=64–70|pmid=19838560|doi=10.1590/s1806-83242009000500010|doi-access=free}}</ref> Ayon sa pananaliksik, ang pagpaputi ng ngipin ay maaaring makagawa ng mga positibong pagbabago sa kalidad ng kalusugan ng mga kabataang kalahok sa buhay (Ohrqol) sa mga aesthetic na lugar tulad ng nakangiti, tumatawa, at nagpapakita ng mga ngipin nang walang kahihiyan. Gayunpaman, ang pangunahing epekto nito, ang sensitivity ng ngipin, ay negatibong nakakaapekto sa kalidad ng buhay.<ref>{{Cite journal|last1=Kothari|first1=Siddharth|last2=Gray|first2=Andrew R.|last3=Lyons|first3=Karl|last4=Tan|first4=Xin Wen|last5=Brunton|first5=Paul A.|date=2019-05-01|title=Vital bleaching and oral-health-related quality of life in adults: A systematic review and meta-analysis|journal=Journal of Dentistry|language=en|volume=84|pages=22–29|doi=10.1016/j.jdent.2019.03.007|pmid=30904560|issn=0300-5712}}</ref> [[Kategorya:Ngipin]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} k4nnkytj74uohqlp6vc6qrmav19sgi7 Dekada 2010 0 309135 2236592 2207683 2026-10-24T08:15:17Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236592 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:2010s collage v22.png|Mula sa kaliwa, pakaliwa: Mga protesta kontra-pamahalaan noong '''Pag-aalsang Arabe'''; '''isinama ang [[Crimea]]''' sa [[Rusya]] noong 2014; isinakatuparan ng '''[[Islamikong Estado|ISIS/ISIL]]''' ang mga teroristang pag-atake at pagkuha ng mga teritoryo ng [[Sirya]] at [[Iraq]]; ang kamalayan sa '''[[pag-init ng daigdig]]''' at ang Kasunduang Paris; ang unang larawan ng isang '''[[itim na butas]]'''; ginawang ligal ng '''Obergefell v. Hodges''' ang '''[[kasalan ng magkaparehong kasarian]]''' sa [[Estados Unidos]]; ang dumadaming paggamit ng dihital at mobil na mga teknolohiya; bumoto ang [[Reino Unido]] sa '''pag-alis''' sa [[Unyong Europeo]].|420x420px|thumb rect 0 0 400 400 [[Pag-aalsang Arabe]] rect 400 0 800 400 [[Pagsasanib ng Crimea ssa Pederasyong Ruso]] rect 800 0 1200 400 [[Islamikong Estado]] rect 0 400 600 800 [[Brexit]] rect 600 400 1200 800 [[Kasunduang Paris]] rect 0 800 400 1200 [[Smartphone]] rect 400 800 800 1200 [[Obergefell v. Hodges]] rect 800 800 1200 1200 [[Black hole]]</imagemap>{{Decadebox|201}} Ang '''dekada 2010''' (binibigkas na "dalawampu-sampu" o "dalawang libong sampu", pinaikli bilang '''d.''' '''2010''' o '''dekada '10''' na kadalasang binibigkas na '''dekada''' '''Diyes''') ay isang [[dekada]] ng [[kalendaryong Gregoryano]] na nagsimula noong 1 Enero 2010, at nagtapos noong 31 Disyembre 2019. Nagsimula ang dekada sa gitna ng isang [[Pandaigdigang krisis sa pananalapi ng 2007-2008|pandaigdigang krisis sa pananalapi]] at mga sumunod na mga internasyunal na resesyon na nagsimula noong huling bahagi ng [[dekada 2000]]. Ang nagresultang krisis ng soberanong-utang sa Europa ay mas naging malakas sa maagang bahagi ng dekada at nagpatuloy na makaapekto sa posibilidad ng isang pandaigdigang pagbawi sa [[ekonomiya]]. Nagdulot ang mga isyung ekonomiko, tulad ng pagkamahigpit, [[implasyon]], at pagtaas sa presyo ng bilihin, ng pagkabagabag sa maraming bansa, kabilang ang 15-M at mga kilusang Pag-okupa.<ref>{{cite news|url=https://money.cnn.com/2011/09/17/technology/occupy_wall_street/index.htm|title=Hundreds of protesters descend to 'Occupy Wall Street'|publisher=money.cnn.com|date=17 Setyembre 2011|access-date=17 Setyembre 2011|archive-date=2011-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918123424/http://money.cnn.com/2011/09/17/technology/occupy_wall_street/index.htm|url-status=dead}}</ref> Lumago ang mga pagkabagabag sa ilang mga bansa—partikular sa mundong [[Arabe]]—sa mga sosyoekonomikong krisis na nagdulot ng mga rebolusyon sa [[Tunisia]],<ref>{{cite news|url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html|title=Uprisings in the region and ignored indicators|website=Payvand|language=en|access-date=2021-03-12|archive-date=2013-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html|url-status=dead}}</ref> [[Ehipto]], at [[Bahrain]] gayon din ang mga digmaang sibil sa [[Libya]], Sirya, at [[Yemen]] sa isang laganap na hindi pangkaraniwang bagay na tinutukoy bilang Pag-aalsang Arabe. Nakita ng paglipat ng mga kaugaliang panlipunan ang malaking pag-unlad ng mga karapatang [[LGBT]] at representasyon ng [[kababaihan]] noong dekada na ito, partikular sa Kanluran at ilang bahagi ng [[Asya]] at [[Aprika]]. Nagpatuloy ang [[Estados Unidos]] sa katayuan nito na pandaigdigang napakamakapangyarihang bansa o ''superpower'' habang ang [[Tsina]], kasama ang malawak na inisyatiba pang-ekonomiya at repormang [[militar]], ay naghangad na palawakin ang impluwensya nito sa [[Dagat Timog Tsina]] at sa [[Aprika]], na pinapatibay ang posisyon nito bilang isang umusbong na pandaigdigang napakamakapangyarihang bansa; nagsanib ang pandaigdigang kompetisyon ng Tsina at Estados Unidos sa isang "pagpigil" at isang digmaang [[kalakalan]]. Ang dekada 2010 sa Pilipinas ay isang panahon ng matatag na paglago ng ekonomiya at makabuluhang pagbabago sa politika. Sa panahong ito, namuno ang dalawang administrasyon na may magkakaibang pokus: ang administrasyon ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulong]] [[Benigno Aquino III|Benigno "Noynoy" Aquino III]] na nagtaguyod ng kampanyang "Daang Matuwid," na nakatuon sa reporma sa pamahalaan, pagsugpo sa [[katiwalian]], at pagpapatibay ng mga institusyon; at ang administrasyon ni Pangulong [[Rodrigo Duterte]] na nakilala sa mahigpit na [[Kampanya laban sa ilegal na droga sa Pilipinas|kampanya]] kontra [[kriminalidad]] at [[Bawal na gamot|ilegal na droga]], pati na rin sa mga programang imprastruktura at pagbabago sa ugnayang panlabas ng bansa. Ang mga polisiyang ito ay nagdulot ng malawakang epekto sa ekonomiya, politika, at lipunang Pilipino sa buong dekada. {{multiple image | direction = vertical | width = 240 | image1 = Wikipedia homepage on a large Android phone, 2015-04-16.jpg | alt1 = Isang Android na smartphone na ipinapakita sa iskrin ang tahanang pahina ng Wikipedia | caption1 = Isang [[Android]] na ''smartphone'' na ipinapakita sa iskrin ang tahanang pahina ng Wikipedia | image2 = Social media icon.png | alt2 = Mga logo ng mga [[hatirang pangmadla]] noong dekada '90 | caption2 = Mga logo ng mga [[hatirang pangmadla]] noong dekada '90 }} Umunlad ang [[impormasyong teknolohiya]], sa paglaganap ng mga ''smartphone''. Nakita ng [[Internet]] ng mga bagay (''Internet of things'') ang malaking paglago noong dekada 2010 dahil sa mga kaunlaran sa mga kagamitang ''wireless networking'', teleponyang ''mobile'', at ''cloud computing''. Napahintulot ng mga kaunlaran sa pagproseso ng datos at ang paggulong ng 4G ''broadband'' ang pagkalat ng [[datos]] at [[impormasyon]] sa mga dominyo at tulin na hindi pa nakikita. Pinalitan ng unti-unti ang paggamit ng mga ''[[smartphone]]'' ang ''desktop'' na ''kompyuter'' para sa maraming gumagamit. Lumawak ang saklaw ng internet mula 29% tungo sa 54% ng populasyon sa buong mundo. Ang mga ''online'' na plataporma gaya ng ''social media'' o [[hatirang pangmadla]] ay naging daluyan ng mga panlipunang kaganapan gaya ng kilusang ''Me Too'', ang pag-usbong ng ''slacktivism'', at ang kultura ng pagkakansela (''cancel culture''). Nakakuha ng pandaigdigang atensyon ang [[WikiLeaks]] dahil sa paglalathala nito ng mga sensitibong dokumento hinggil sa [[Look ng Guantánamo]], [[Siria|Sirya]], mga digmaan sa [[Apganistan]] at [[Iraq]], at diplomasya ng Estados Unidos. Si [[Edward Snowden]] naman ang nagbunyag ng malawakang pagmamanman, na nagbukas ng diskurso ukol sa papel ng mga pamahalaan at pribadong sektor sa pagmamanman at pribasiya ng [[impormasyon]]. Pumasok sa sampung pinakabinibisitang websayt ang [[Baidu]] (ika-4), [[Twitter (2006-2023)|Twitter]] (ika-6), at [[Instagram]] (ika-8), habang umangat ang [[Wikipedia]] mula ika-9 tungo sa ika-5 puwesto, halos anim na ulit ang itinaas ng buwanang bisita. Malaki naman ang ibinaba ng kasikatan ng [[Yahoo!|Yahoo]]—mula pagiging ika-1 tungo sa ika-9, kasabay ng pagbagsak ng buwanang bisita ng halos dalawang-katlo. Nanatiling matatag sa loob ng nangungunang sampu sa buong dekada ang [[Google]], [[Facebook]], [[YouTube]], at Yandex. Lalong naging kapansin-pansin ang [[pag-init ng mundo]] dulot ng mga rekord na [[temperatura]] at mga matitinding kalamidad sa lahat ng [[kontinente]]. Umakyat ang konsentrasyon ng [[dioksidong karbon]] (CO₂) mula 390 tungong 410 bahagi bawat milyon (PPM) sa loob ng dekada. Kasabay nito, patuloy ang mga pandaigdigang hakbang sa paglaban sa [[polusyon]] at [[pagbabago ng klima]], tulad ng mga kilos-protesta, inisyatibo, at batas na nakakuha ng malawak na atensyon mula sa midya. Noong 2015, pinagtibay ang [[Kasunduang Paris]], at naitatag ang pandaigdigang kilusang kabataan para sa klima. Kabilang sa malalaking kalamidad sa kalikasan sa dekadang ito ang [[lindol sa Haiti noong 2010]], ang lindol at [[Lindol at tsunami sa Tōhoku (2011)|tsunami sa Tōhoku noong 2011]], ang lindol sa Nepal noong 2015, ang [[Lindol at tsunami sa Sulawesi ng 2018|lindol at tsunami sa Sulawesi noong 2018]], at mga mapaminsalang bagyong tropikal tulad ng [[Bagyong Pablo|Pablo]] (Bopha), na tumama sa [[Mindanao]], [[Pilipinas]] noong 2012 bilang isang bihirang super bagyo at pumatay ng mahigit 1,900 katao,<ref>{{Cite web |date=2018-11-20 |title=Typhoon "Pablo" kills over 1,000 people in the Philippines {{!}} December 4, 2012 |url=https://www.history.com/this-day-in-history/december-4/typhoon-bopha-pablo-philippines |access-date=2025-07-27 |website=HISTORY |language=en}}</ref> [[Bagyong Yolanda|Yolanda]] (Haiyan) noong 2013—ang isa sa pinakamalakas na bagyong naitala sa kasaysayan ng mundo at ang pinakanakamamatay sa Pilipinas—na nagdulot ng higit 6,300 pagkasawi<ref>{{Cite web |title=Typhoon Haiyan (Yolanda) |url=https://www.who.int/westernpacific/emergencies/typhoon-haiyan-(yolanda) |access-date=2025-07-27 |website=www.who.int |language=en}}</ref> at malawakang pagkasira lalo na sa [[Silangang Visayas|Silangang]] [[Silangang Visayas|Bisaya]]. Kasama rin sa tala ang bagyong Maria at ang [[Matinding init|matitinding]] [[Matinding init|init]] o ''heatwave'' sa [[Europa]] noong 2019. Sa loob ng dekada, tumaas ang populasyon ng daigdig mula 6.9 bilyon tungo sa 7.7 bilyon. Tinatayang may 1.4 bilyong isinilang (140 milyon kada taon) at may 560 milyong namatay (56 milyon kada taon) sa panahong ito.<ref>{{cite web |title=World Population Growth Rate 1950–2022 |url=https://www.macrotrends.net/countries/WLD/world/population-growth-rate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005153754/https://www.macrotrends.net/countries/WLD/world/population-growth-rate |archive-date=5 Oktubre 2023 |access-date=19 Oktubre 2022 |language=en}}</ref> [[Talaksan:Marvel Cinematic Universe logo.png|left|thumb|Pumatok sa takilya ang mga pelikula ng Marvel Cinematic Universe noong dekada 2010]] Pumatok sa takilya ang mga pelikulang superhero (pinakakilala ang [[Marvel Cinematic Universe]]) at [[animasyon]] sa dekada ng industriyang sine. Bumama ang bilang ng tagasubaybay ng kaybol habang lumipat ang mga nagkansela ng kanilang subskipsyon sa mas mababang presyong ''online streaming'' tulad ng [[Netflix]], Amazon Prime, Hulu and Disney+. Ang globalismo at ang pagdami ng pangangailangan at personalisasyon sa pagharap ng mg serbisyong ''streaming'' sa musika tulad Spotify ay naglikha ng maraming sub-tipo. Dumaluyong ang sayaw, hip-hop, at musikang pop sa dekada 2010, kasama ang EDM na natamo ang malawak na tagumpay sa komersyo. Nilagpasan ang benta ng CD ng musikang dihital noong 2012. Patuloy nagdomina ang industriya ng [[larong bidyo]] ng [[Nintendo]], [[Sony]], at [[Microsoft]]; ang ''[[Minecraft]]'' ay ang pinakamabentang laro sa lahat ng panahon. Ang pinakamabentang aklat ng dekadang ito ay ang ''[[Fifty Shades of Grey]]''. == Pangkalahatang buod ng dekada 2010 ayon sa paksa == ===Agham at teknolohiya=== ==== Agham ==== [[Talaksan:Rosetta spacecraft (black bg).png|thumb|Ang ilustrasyon ng pansaliksik na sasakyang-pangkalawakan na ''Rosetta'' na pinag-aralan ang [[Kometa|kometang]] 67P/Churyumov–Gerasimenko na narating ng ''Rosetta'' noong 2014]] Ang mga nasa baba ay ang mga pinakamahalagang kaunlarang siyentipiko sa bawat taon, batay sa taunang gawad na Tagumpay ng Taon o ''Breakthrough of the Year'' ng ''American Association for the Advancement of Science'' (literal na Samahang Amerikano para sa Pagsulong ng Agham) sa talaarawang ''Science''. *2010: Ang unang makinang kuwantum<ref>{{cite journal|author=Adrian Cho|title=BREAKTHROUGH OF THE YEAR. The First Quantum Machine|url=https://archive.org/details/sim_science_2010-12-17_330_6011/page/1604|journal=Science|year=2010|volume=330|issue=6011|page=1604|doi=10.1126/science.330.6011.1604|bibcode=2010Sci...330.1604C|pmid=21163978|language=en}}</ref> *2011: Paggamot sa [[HIV]] bilang pag-iwas (HPTN 052)<ref>{{cite journal|author=Jon Cohen|title=Breakthrough of the Year: HIV Treatment as Prevention|url=https://archive.org/details/sim_science_2011-12-23_334_6063/page/1628|journal=Science|year=2011|volume=334|issue=6063|page=1628|doi=10.1126/science.334.6063.1628|bibcode=2011Sci...334.1628C|pmid=22194547|doi-access=free|language=en}}</ref> *2012: Pagtuklas sa [[boson ni Higgs]]<ref>{{cite journal|url=http://www.sciencemag.org/site/special/btoy2012/|title=Breakthrough of the Year, 2012|journal=Science|language=en}}</ref> *2013: Inmunoterapiya kontra [[kanser]]<ref>{{cite web|url=http://sciencemag.org/content/342/6165/1432.full|title=Cancer Immunotherapy|author=Jenifer Couzin-Franken|publisher=Science|date=20 Disyembre 2013|access-date=22 Disyembre 2013|language=en|archive-date=22 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131222085116/http://www.sciencemag.org/content/342/6165/1432.full|url-status=dead}}</ref> *2014: Kometang misyon na ''Rosetta''<ref>{{cite web|url=http://sciencemag.org/content/346/6216/1442.full|title=Comet rendezvous|author=Eric Hand|publisher=Science|date=19 Disyembre 2014|access-date=20 Disyembre 2014|language=en|archive-date=26 Disyembre 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226134621/http://www.sciencemag.org/content/346/6216/1442.full|url-status=dead}}</ref> *2015: Kaparaanang [[Pagbabago ng gene sa pamamagitan ng CRISPR|pagbabago ng henoma na CRISPR]]<ref>{{cite journal|title=Making the cut|first=John|last=Travis|date=18 Disyembre 2015|volume=350|issue=6267|pages=1456–1457|journal=Science Magazine|doi=10.1126/science.350.6267.1456|pmid=26680172|doi-access=free|language=en}}</ref> *2016: Ginawa ng ''Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory'' (literal na Obserbatoryo ng Interperometrong Laser para sa Alon-Grabitasyonal) ang unang pagmasid ng mga alon ng [[grabidad]], na isinasakatuparan ang prediksyon ni [[Albert Einstein|Einstein]]<ref>{{cite web |url=http://www.sciencemag.org/news/2016/12/ripples-spacetime-sciences-2016-breakthrough-year|title=Ripples in spacetime: Science's 2016 Breakthrough of the Year|work=Adiran Cho|publisher=AAAS|date=22 Disyembre 2016|access-date=23 Disyembre 2016|language=en}}</ref> *2017: Kosmikong pagtatagpo: Pagsasama ng bituing nyutron (GW170817)<ref>{{cite web |title=Breakthrough of the year 2017|url=http://vis.sciencemag.org/breakthrough2017/|website=Science |publisher=AAAS|language=en|date=22 Disyembre 2017|access-date=9 Setyembre 2018|language=en}}</ref> *2018: Pagbuo ng [[selula]] sa pamamagitan ng selula<ref>{{cite web |title=Choose your 2018 Breakthrough of the Year! |url=https://www.sciencemag.org/news/2018/11/choose-your-2018-breakthrough-year |website=Science |publisher=AAAS |access-date=28 Nobyembre 2018|language=en}}</ref> *2019: [[:File:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|Nakunan]] sa unang pagkakataon ang isang [[black hole|itim na butas]] (o ''black hole'')<ref name="SCI-20191219">{{cite news |last1=Phelan |first1=Meagan |last2=Beckwith |first2=Walter |title=Science's 2019 Breakthrough: First Image of Supermassive Black Hole |url=https://www.aaas.org/news/sciences-2019-breakthrough-first-image-supermassive-black-hole |date=19 Disyembre 2019 |work=American Association for the Advancement of Science |access-date=20 Disyembre 2019|language=en}}</ref><ref name="SA-20191219">{{cite news |author=American Association for the Advancement of Science |title=Science's 2019 breakthrough of the year: The first image of a black hole |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-12/aaft-2b121619.php |date=19 December 2019 |work=EurekAlert! |access-date=20 Disyembre 2019 |language=en |archive-date=20 Disyembre 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220005804/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-12/aaft-2b121619.php |url-status=dead }}</ref> ==== Teknolohiya ==== Noong huling bahagi ng dekada 2000, lumitaw ang dalawang pangunahing ''mobile [[operating system]]'': ang [[Android]] na binuo ng [[Google]] at ang [[iOS]] na binuo naman ng [[Apple Inc.|Apple]]. Sa pagsisimula ng dekada 2010, naging malaganap ang paggamit ng mga ''[[smartphone]]'', lalo na matapos ang tagumpay ng [[iPhone]] ng Apple at ang pagdami ng mga kagamitang Android mula sa mga kumpanyang gaya ng [[Samsung]] at HTC. Dahil dito, mabilis na lumawak ang paggamit ng parehong platporma.<ref>{{Cite web |last=Whitney |first=Lance |date=Pebrero 7, 2011 |title=Apple, Android surge in 2010; Nokia, RIM slip |url=https://www.cnet.com/tech/tech-industry/apple-android-surge-in-2010-nokia-rim-slip/ |access-date=2025-07-31 |website=CNET |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2017, nanguna na ang Android bilang pangunahing ''mobile operating system'' sa buong mundo, na may tinatayang 85.9% ng bahagi sa merkado.<ref>{{Cite web |date=2018-10-03 |title=Android is 10 years old. Here’s how it captured the smartphone market |url=https://www.weforum.org/stories/2018/10/android-is-10-years-old-here-s-how-it-captured-the-smartphone-market/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610203112/https://www.weforum.org/stories/2018/10/android-is-10-years-old-here-s-how-it-captured-the-smartphone-market/ |archive-date=2025-06-10 |access-date=2025-07-31 |website=World Economic Forum |language=en |url-status=live }}</ref> [[Talaksan:Elon Musk 2015.jpg|left|thumb|220x220px|Ang negosyanteng si Elon Musk na pinangunahan ang mas sustenableng paglulunsad ng mga sasakyang pangkalawakan]] Sa dekada 2010, lumaganap ang paggamit ng [[robotika]], partikular na ang mga ''drone'' gaya ng mga ''quadcopter''. Nakaranas din ng makabuluhang pag-unlad ang teknolohiya at bentahan ng mga awtonomo at de-kuryenteng [[kotse]]. Bukod pa rito, pinangunahan ng mga negosyanteng gaya ni [[Elon Musk]] ang pagpapaunlad ng mga teknolohiyang nakatuon sa mas sustenableng paglulunsad ng mga sasakyang [[Kalawakan|pangkalawakan]]. Noong 2016, sa unang pagkakataon, mas maraming tao sa buong mundo ang gumamit ng kagamitang ''mobile'' tulad ng ''smartphone'' upang makapasok sa [[internet]] kaysa sa [[kompyuter]] na ''desktop'' na isang pagbabagong nauna nang nangyari sa Estados Unidos noong 2014..<ref name="auto">{{Cite web |last=O'Toole |first=James |date=28 February 2014 |title=Mobile apps overtake monthly Internet usage on PCs for the first time |url=https://money.cnn.com/2014/02/28/technology/mobile/mobile-apps-internet/index.html |website=CNNMoney |language=en |access-date=31 Hulyo 2025 |archive-date=6 Marso 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306212811/https://money.cnn.com/2014/02/28/technology/mobile/mobile-apps-internet/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Etherington |first=Darrell |date=1 Nobyembre 2016 |title=Mobile internet use passes desktop for the first time, study finds |url=https://techcrunch.com/2016/11/01/mobile-internet-use-passes-desktop-for-the-first-time-study-finds/ |language=en}}</ref> Sa dekada ring ito, lumitaw ang 3D printer at nabanggit o ginamit sa kulturang popular. Noong 2018, sa isinagawang pagsubok sa paglipad ng ng Falcon Heavy, inilunsad sa kalawakan ang unang kotseng pamproduksyon. Nakakabit ang sasakyan sa Falcon Heavy rocket, ang pinakamalakas na [[roketa]] na gumagana sa panahong iyon,<ref>{{Cite web |last=Salazar |first=Doris Elin |date=2018-02-06 |title=SpaceX's Falcon Heavy Rocket: By the Numbers |url=https://www.space.com/39603-spacex-falcon-heavy-rocket-by-the-numbers.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206145556/https://www.space.com/39603-spacex-falcon-heavy-rocket-by-the-numbers.html |archive-date=2018-02-06 |access-date= |website=space.com |language=en}}</ref> na matagumpay na nakapagpabalik sa Daigdig ng mga ''side booster'' o pantulak sa gilid matapos maisakatuparan ang bahagi ng kanilang misyon. === Ekonomiya === ==== Pandaigdigang ekonomiya ==== Ang pandaigdigang [[ekonomiya]] noong dekada 2010 ay karaniwang matatag. Nakita nito ang tuloy-tuloy na paglago, mababang antas ng kawalan ng trabaho, at pagtaas ng kumpiyansa ng mga mamimili bilang pagbangon mula sa malaking resesyon. Nagtapos ang dekada sa isang malakas na pagtatapos, kung saan noong 2019 ay naitala ang mga rekord sa maraming aspeto. Nagsimula ang krisis sa utang soberanya sa Europa noong unang bahagi ng 2010, at inamin ng pamahalaan ng [[Gresya]] na nahihirapan ito sa pagbayad ng malaking utang nito. Noong tag-init at tag-lagas ng 2011, tumaas ang mga ''bond yield'' (kita mula sa bono) para sa [[Italya]] at [[Espanya]] nang lampas 6 porsyento.<ref>{{cite news |date=3 Agosto 2011 |title=Bond market developments are deep concern, says Barroso |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-14385636}}</ref> Noong 2015, bumalik sa normal na saklaw ang mga ''bond rate'' o antas ng interes ng bono sa buong Europa, maliban sa Gresya na tinanggap ang isa pang mas mahigpit na ''bailout package'' o tulong-pinansyal. Pinalaki mula [[Euro|€]]440 bilyon hanggang €2 trilyon ang laki ng European Financial Stability Facility (literal na Pasilidad ng Europa para sa Katatagan ng Pananalapi).<ref>{{cite news |date=27 Oktubre 2011 |title=Does debt deal solve euro woes? |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2011/10/27/business/euro-debt-crisis-plan/index.html}}</ref> Sa kabila ng krisis sa utang ng Eurosona, naranasan ng Amerikanong ''Dow Jones Industrial Average'' o Karaniwang Indeks Pang-industriya ng Dow Jones ang pinakamahabang pag-akyat mula noong huling bahagi ng ''tech boom'' o paglago ng teknolohiya ng dekada 1990.<ref>[http://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2001/february/bull-bear-market-dow-jones#footnote8 "When were the most prolific bull and bear market periods in the United States?"] Federal Reserve Bank of San Francisco, 2001. Web. 6 Enero 2015. (sa Ingles)</ref> Gayunpaman, ang mga suliraning pang-ekonomiya tulad ng [[Implasyon (presyo)|implasyon]] at pagtaas ng presyo ng mga kalakal ay nagdulot ng kaguluhan sa maraming bansang may mababang kita. Sa ilang mga bansa, lalo na sa mundo ng mga Arabe, ang kaguluhang pampulitika ay nauwi sa mga krisis sa sosyo-ekonomiya, na naging dahilan ng ''Arab Spring'' (o Pag-aalsang Arabe) na nagdulot ng politikal na kawalang-tatag at mga [[digmaang sibil]]. Bilang epekto ng pandaigdigang resesyon, maraming [[Bangko sentral|bangko]] [[Bangko sentral|sentral]] ang nagpatupad ng patakarang walang interes, o halos ganito. Isa pang uri ng pampananalaping pampasigla ay ang pantuwirang pagpapaluwag ng pananalapi. Ang pagdagsa ng likwidad sa [[pamilihan]] ay nagdulot ng pagtaas ng presyo ng mga [[Asset|''asset'']] (ari-arian).<ref>{{cite news |last1=Enda |first1=Curran |title=Central Bankers Are Playing a Dangerous Game With Asset Prices |publisher=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-07-24/storing-up-trouble-why-central-banks-may-only-delay-recession}} (sa Ingles)</ref> Dahil dito, halimbawa, ang mga presyo ng ''stock'' (sapi) sa Estados Unidos ay umabot sa mga rekord na mataas.<ref>{{cite news |last1=Bartash |first1=Jeffrey |title=It's great the stock market is setting records, but it's not because the economy is great |language=en |publisher=MarketWatch |url=https://www.marketwatch.com/story/its-great-the-stock-market-is-setting-records-but-its-not-because-the-economy-is-great-2019-11-16}}</ref> Isa pang bunga nito ay ang pagtaas ng presyo ng pabahay sa maraming pangunahing lungsod sa mundo.<ref>{{cite news |last1=Evans |first1=Judith |title=Real estate: post-crisis boom draws to a close |language=en |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/64c381c8-8798-11e9-a028-86cea8523dc2 |url-status=live |url-access=subscription |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/64c381c8-8798-11e9-a028-86cea8523dc2 |archive-date=10 Disyembre 2022}}</ref> Kabilang sa mga lungsod na nagkaroon ng dramatikong pagtaas ang [[Sidney|Sydney]], [[San Francisco, California|San Francisco]], [[Vancouver]], at [[Auckland]].<ref>{{cite news |date=11 Agosto 2018 |title=Our cities house-price index suggests the property market is slowing |language=en |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2018/08/11/our-cities-house-price-index-suggests-the-property-market-is-slowing}}</ref> Noong 2010, naging ikalawang pinakamalaking pandaigdigang ekonomiya ang [[Tsina]], na nilampasan ang [[Hapon]].<ref>{{cite news |last=Hosaka |first=Tomoko A. |title=Japan confirms China surpassed its economy in 2010 |language=en |publisher=Yahoo! |url=https://news.yahoo.com/s/ap/20110214/ap_on_bi_ge/as_japan_economy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110220105329/http://news.yahoo.com/s/ap/20110214/ap_on_bi_ge/as_japan_economy |archive-date=20 Pebrero 2011}}</ref> Nakaranas din ang Hapon ng pagbagsak ng ''credit rating'' o antas ng kredito noong sumunod na taon dahil sa utang.<ref>{{cite news |last=Fujioka |first=Toru |date=24 Agosto 2011 |title=Japan Unveils Billion to Fight Surging Yen as Moody's Lowers Rating |language=en |publisher=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-08-23/moody-s-lowers-japan-s-government-credit-rating-to-aa3-outlook-stable.html |access-date=10 Nobyembre 2011}}</ref> Noong Agosto 2011, ibinaba ng S&P ang antas ng kredito ng Estados Unidos mula ''triple'' AAA patungong AA-''plus'' kasunod ng krisis sa ''debt ceiling'' o hangganan ng utang.<ref>{{cite news |date=6 Agosto 2011 |title=United States loses prized AAA credit rating from S&P |language=en |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-debt-downgrade-idUSTRE7746VF20110806 |url-status=live |access-date=30 Hunyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924154539/http://www.reuters.com/article/2011/08/06/us-usa-debt-downgrade-idUSTRE7746VF20110806 |archive-date=24 Setyembre 2015}}</ref> Noong 2011 din, isang surian o ''poll'' ng Gallup ang nagpakita na higit sa kalahati ng mga Amerikano ay naniniwala na ang bansa ay nasa resesyon pa rin.<ref>{{cite web |date=28 Abril 2011 |title=More Than Half Still Say U.S. Is in Recession or Depression |url=http://www.gallup.com/poll/147299/half-say-recession-depression.aspx |access-date=10 Nobyembre 2011 |website=en |publisher=Gallup}}</ref> Noong Hunyo 2015, nawalan ng isang-katlo ng halaga ang A-''shares'' ng Shanghai Stock Exchange o Palitan ng Sapi ng Shanghai sa loob ng isang buwan, isang pangyayaring kilala bilang Kaguluhan sa pamilihang sapi ng Tsina noong 2015–16. Noong 2015, naging pinakamabilis na lumalagong malaking ekonomiya sa mundo ang [[Indiya|Indya]], na nilampasan ang Tsina.<ref>{{cite news |date=29 Mayo 2015 |title=India clocks 7.5% growth in January–March quarter, becomes world's fastest growing economy |language=en |work=Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/money/report-india-clocks-75-growth-in-January-march-quarter-becomes-world-s-fastest-growing-economy-2090462 |access-date=6 Marso 2016}}</ref> Noong 2018, habang itinaas ng Reserbang Pederal ng Estados Unidos ang antas ng interes, nagdulot ang takot sa ''yield curve inversion'' o pagbaliktad ng kurba ng kita mula sa mga bono na nauuna sa posibleng resesyon ng Estados Unidos ng pagtaas ng implasyon sa ilang umuusbong na pamilihan, kabilang ang [[Arhentina]] kung saan umabot sa 40% ang mga antas ng interes at naglabas ng ''bailout'' o pagsagip sa utang ang [[Pondo ng Monetaryong Pandaigdig|International Monetary Fund]] o Pondo ng Monetaryong Pandaigdig.<ref>{{cite news |date=4 Mayo 2018 |title=Argentina hikes interest rates to 40% amid inflation crisis |language=en |url=https://www.independent.co.uk/news/business/news/argentina-interest-rates-40-central-bank-latest-inflation-crisis-a8336436.html. |url-status=live |url-access=subscription |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220501/https://www.independent.co.uk/news/business/news/argentina-interest-rates-40-central-bank-latest-inflation-crisis-a8336436.html. |archive-date=1 Mayo 2022}}{{cbignore}}</ref> Noong 2019, pinalitan ng [[Singapore]] ang Estados Unidos bilang pinaka-kompetitibong ekonomiya sa mundo, na bumaba ang Estados Unidos sa ikatlong puwesto, nauna ang [[Hong Kong]].<ref>{{cite news |date=30 Mayo 2019 |title=The US is no longer the world's most competitive economy |language=en |publisher=Fox Business |url=https://www.foxbusiness.com/economy/worlds-most-competitive-economy |access-date=31 Mayo 2019}}</ref> ==== ''Gig economy'' ==== [[Talaksan:Deliveroo Cyclist on a Bike in Manchester.jpg|thumb|Isang trabahador ng ''gig economy'' na naghahatid ng pagkain sa [[Manchester]], [[Inglatera]]]] Umunlad ang tinatawag na ''gig economy'' (o ekonomiyang gig), na tumutukoy sa isang anyo ng pamilihan ng paggawa na nakabatay sa panandalian, ''freelance'' (malayang manggagawa), o kontraktuwal na trabaho sa halip na tradisyonal na ''full-time'' o buong-panahong empleyo.<ref>{{Cite web |date=2020-02-27 |title=How The Gig Economy Has Evolved Over The Last Decade |url=https://www.pymnts.com/gig-economy/2020/how-gig-economy-has-evolved-over-last-decade/ |access-date=2025-07-27 |website=PYMNTS.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book |last=Prassl |first=Jeremias |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Humans_as_a_Service/prNSDwAAQBAJ |title=Humans as a Service: The Promise and Perils of Work in the Gig Economy |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-879701-2 |language=en}}</ref> Naging mas mabilis noong dekada 2010 ang pag-unlad nito sa tulong ng mga digital na plataporma tulad ng Uber, Grab, Airbnb, Upwork, at Fiverr. Nag-alok ito ng kakayahang umangkop para sa mga [[manggagawa]] at mas mababang gastos para sa mga [[negosyo]], lalo na sa mga sektor tulad ng [[transportasyon]], panuluyan, at mga dihital na serbisyo.. Pinalakas ng teknolohiya, [[Mobile app|''mobile apps'']], at dihital na bayad ang ugnayan sa pagitan ng manggagawa at kliyente saan mang panig ng mundo. Sa kabila ng pag-unlad nito, nagbunsod ang ng mga usapin tungkol sa karapatan ng mga manggagawa, seguridad sa trabaho, at akses sa mga benepisyo.<ref>{{Cite web |title=Gig Economy |url=https://corporatefinanceinstitute.com/resources/economics/gig-economy/ |access-date=2025-07-27 |website=Corporate Finance Institute |language=en-US}}</ref> Karamihan sa mga manggagawa ng gig ay walang ''health insurance'' o segurong pangkalusugan, bayad na leave o pagliban sa trabaho, at iba pang proteksiyong tinatamasa ng mga regular na empleyado. Dahil dito, naging paksa ng mga pandaigdigang debate kung dapat bang kilalanin ang mga manggagawa ng gig bilang independiyenteng kontratista o bilang mga regular na empleyado. Bagaman malaki ang naitulong ng ekonomiyang gig sa pagbabago ng paraan ng pagtatrabaho at pagkita, patuloy itong hamon sa mga nakasanayang modelo ng paggawa at mga umiiral na regulasyon sa paggawa sa buong mundo. ==== Ekonomiya ng Pilipinas ==== [[Talaksan:Filipino Men at Work in Brunei.jpg|left|thumb|Mga manggagawang Pilipino sa [[Brunei|Brunay]]]] Sa Pilipinas noong kabuuan ng dekada 2010, nagtala ang Pilipinas ng tuluy-tuloy na paglago ng ''[[Kabuuang domestikong produkto|gross domestic product]]'' (GDP, o kabuuang domestikong produkto), na karaniwang taunang paglago na 6% sa buong dekada.<ref>{{Cite web |last=Mendoza |first=Ronald U. |date=Agosto 2, 2021 |title=The Philippine economy under the pandemic: From Asian tiger to sick man again? |url=https://www.brookings.edu/articles/the-philippine-economy-under-the-pandemic-from-asian-tiger-to-sick-man-again/ |access-date=2025-07-27 |website=Brookings |language=en-US}}</ref> Kabilang sa mga pangunahing tagapagtaguyod ng paglago ang padala ng mga Overseas Filipino Workers (OFW, o [[Migranteng Manggagawang Pilipino|Manggagawang Pilipino sa Ibayong-dagat]]), ang lumalawak na industriya ng Business Process Outsourcing (BPO, o literal na Pagpapalabas ng Proseso ng Negosyo),<ref>{{Cite news |last=Biswas |first=Rajiv |date=2023-12-22 |title=Philippines economy shows robust growth into the new year |work=IHS Markit |url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/mi/research-analysis/philippines-economy-shows-robust-growth-into-the-new-year.html |access-date=2025-07-27}}</ref> mataas na antas ng konsumo sa loob ng bansa, at mga programang imprastruktura na pinondohan sa pamamagitan ng ''public-private partnerships'' (PPP) o ang pagtutulungan ng pamahalaan at pribadong negosyo. Sa ilalim ng administrasyong [[Benigno Aquino III|Aquino]], binigyang-diin ang maingat na pamamahala ng pananalapi at ''transparency'' o kalinawan sa paggasta, na nagbunga ng kauna-unahang pagkakaloob ng ''investment-grade credit rating'' o ang puntos sa kredito na katanggap-tanggap para sa mga mamumuhunan sa bansa mula sa mga pandaigdigang ahensiyang pampinansyal.<ref>{{Cite news |last=Francisco |first=Rosemarie |last2=Lema |first2=Karen |date=2013-03-27 |title=Philippines wins first investment grade rating from Fitch |language=en-GB |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/business/philippines-wins-first-investment-grade-rating-from-fitch-idUSDEE92Q02Z/ |access-date=2025-07-27}}</ref> Samantala, ipinagpatuloy ng administrasyong [[Rodrigo Duterte|Duterte]] ang mga proyektong imprastruktura sa ilalim ng programang "''Build, Build, Build''" (Gawa, Gawa, Gawa) na naglalayong tugunan ang kakulangan sa [[transportasyon]], [[Daanan|kalsada]], at iba pang pampublikong serbisyo. Sa kabila ng positibong datos ukol sa paglago, nanatili ang mga hamon tulad ng malawakang [[kahirapan]], hindi pantay na distribusyon ng kita, at mataas na bilang ng mga walang trabaho o kulang ang kinikita. Nanatiling partikular na mahina ang mga rehiyong rural at mga lugar na apektado ng kaguluhan, gaya ng ilang bahagi ng [[Mindanao]]. === Politika === ====Ugnayang pandaigdigan==== Noong unang bahagi ng dekada 2010, mas madalas na tinutukoy ang [[Tsina]] bilang isang ''superpower'' o makapangyarihang bansa, gaya ng sa pulong noong 2011 sa pagitan nina Pangulong [[Hu Jintao]] ng Tsina at [[Pangulo ng Estados Unidos|Pangulong]] [[Barack Obama]] ng [[Estados Unidos]]. Pagsapit ng dulo ng dekada, nalampasan ng Tsina ang Estados Unidos bilang pinakamalaking bansang nangangalakal sa mundo at bansang may pinakamaraming naipapasang [[patente]]. Malaki rin ang naging pagpapalawak ng kanilang puwersang militar at matagumpay na nakapagpadala ng ''lunar rover'' (sasakyang panlibot sa buwan) na Yutu sa [[Buwan (astronomiya)|buwan]], na siyang muling nagbukas ng eksplorasyong pangbuwan matapos ang apat na dekadang paghinto. Noong 2018, naitala ang pinakamataas na global military spending mula noong 1988, na umabot sa antas noong huling bahagi ng [[Digmaang Malamig]]. Dulot ito ng pagtaas ng paggasta sa depensa ng Estados Unidos (tumataas ng 4.6% tungong $649 bilyon) at ng Tsina (tumataas ng 5% tungong $250 bilyon). Pinagsama, kinatawan ng dalawang bansa ang kalahati ng kabuuang gastusing militar ng buong mundo.<ref>{{cite news |date=29 Abril 2019 |title=Global military spending at new post-Cold War high, fuelled by US, China – think-tank |language=en |publisher=Reuters |url=http://news.trust.org/item/20190429105059-m8xz0 |url-status=dead |access-date=29 Abril 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430014523/http://news.trust.org/item/20190429105059-m8xz0 |archive-date=30 Abril 2019}}</ref> Noong 2019, sa ulat ng ''Lowy Institute Asia Power Index'' (literal na Indeks ng Kapangyarihan sa Asya ng Intituto ng Lowy), na sumusukat sa lakas ng mga bansa sa Indo-Pasipiko gamit ang walong panukat, nanguna ang Estados Unidos na may iskor na 84.5 habang pumangalawa ang Tsina na may iskor na 75.9.<ref name="auto1">{{cite web |title=Asia Power Index &#124; Countries |url=https://power.lowyinstitute.org/countries |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181109132254/https://power.lowyinstitute.org/countries |archive-date=9 Nobyembre 2018 |access-date=29 Mayo 2019 |website=power.lowyinstitute.org |language=en}}</ref> Kasama ng Estados Unidos at Tsina, patuloy ding tumaas ang paggasta sa militar ng [[Rusya]] sa ilalim ni [[Pangulo ng Rusya|Pangulong]] [[Vladimir Putin]] at isinagawa ang modernisasyon ng kanilang puwersa sa loob ng dekada. Kabilang dito ang pagbuo ng T-14 Armata na pangunahing [[tangke]] ng labanan at ng ikalimang henerasyong panlabang ''jet'' na Sukhoi Su-57. Ipinamalas din ng Rusya ang kakayahan nitong magpakilos ng lakas sa labas ng bansa sa pamamagitan ng pagsakop sa [[Crimea]] noong 2014 at pakikialam sa Silangang [[Ukranya]] at sa Digmaang Sibil sa [[Siria]]. Nagsagawa rin ito ng mga kampanya ng impormasyong pamamaraan ng pakikidigmalaban sa mga kalabang bansa, kabilang ang pakikialam sa halalan sa Estados Unidos noong 2016 sa pamamagitan ng pag-''hack'' at paglalabas ng mga ''[[Elektronikong liham|email]]'' ng mga pinuno ng partidong pampulitika, pati na rin sa pagpapakalat ng maling impormasyon sa pamamagitan ng ''Internet Research Agency'' (literal na Ahensya ng Pananaliksik sa Internet). Kabilang sa iba pang umano'y operasyong paniktik ng Rusya ang planong kudeta sa [[Montenegro]] noong 2016 at ang insidente ng pagkalason kina Sergei at Yulia Skripal noong 2018, na parehong iniuugnay ng ilan sa Yunit 29155 ng GRU. Kolektibong tinuturing ng ilan ang mga gawaing ito, gayundin ang mga hakbang ng mga bansa sa [[Mundong Kanluranin|Kanluran]] upang kontrahin ito, bilang simula ng tinatawag na Ikalawang Digmaang Malamig. Samantala, dumaan sa ilang krisis ang [[Unyong Europeo]] (EU). Ang krisis sa utang ng [[Europa]] ay nagdulot ng matitinding suliraning pang-ekonomiya sa ilang mga kasaping estado ng eurosona, lalo na sa [[Gresya]]. Noong 2015, humarap ang EU sa isang krisis sa migrasyon matapos makapasok ang ilang milyong katao sa maikling panahon sa ilegal na paraan. Tumaas din ang boto para sa mga euroseptiko na partido tulad ng Liga sa [[Italya]], Alternatibo para sa [[Alemanya]], at Partidong [[Pinlandes]] sa [[Pinlandya]]. Bilang resulta ng isang [[Reperendo|reperendum]], naging kauna-unahang bansang umalis sa Unyon ang [[Reyno Unido]]. ==== Polaridad sa Kanluran ==== Lalong tumindi ang sosyo-politikal na paghahati sa [[Mundong Kanluranin|mga bansang Kanluranin]] habang patuloy na nagbabanggaan ang mga [[Konserbatismo|konserbatibo]] at [[Sosyal liberalismo|sosyal liberal]] ukol sa papel at laki ng [[pamahalaan]], gayundin sa iba’t ibang isyung [[panlipunan]], pang-ekonomiya, at pangkapaligiran. Sa Estados Unidos, ipinakita ng mga sarbey ang pagkakahati ng opinyon ng mga mamamayan hinggil sa reporma sa serbisyong pangkalusugan, [[imigrasyon]], karapatang magmay-ari ng baril, [[pagbubuwis]], paglikha ng trabaho, at pagbawas ng [[utang]]. Sa Europa, umusbong ang mga kilusang tumututol sa dumaraming bilang ng mga ''refugee'' (repugiyado) at [[migrante]] mula sa mga bansang [[Islam|Islamiko]], gaya ng ''English Defence League'' (Liga ng Pagtatanggol ng Ingles) at ''Pegida'' (Mga Europeo Laban sa Islamisasyon ng Kanluran).<ref>{{cite news |author=Jan Douwe Keulen |title=Who is a German? |language=en |url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2015/01/who-german-anti-islam-20151743438911640.html |url-status=live |access-date=13 Marso 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827100242/https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2015/01/who-german-anti-islam-20151743438911640.html |archive-date=27 Agosto 2019}}</ref><ref>{{cite news |date=2 Nobyembre 2014 |title=Why online Islamophobia is difficult to stop |language=en |url=http://www.cbc.ca/news/why-online-islamophobia-is-difficult-to-stop-1.2810242 |url-status=live |access-date=13 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214190830/https://www.cbc.ca/news/why-online-islamophobia-is-difficult-to-stop-1.2810242 |archive-date=14 Disyembre 2020}}</ref> Bahagyang nakaimpluwensya sa polarisasyong ito ang malaganap na paggamit ng politikang identidad, sa kaliwa man o kanan, sa mga [[Aktibismo|aktibistang]] kilusan.<ref>{{cite news |date=November 2018 |title=How Everything Became the Culture War |language=en |work=Politico |url=https://www.politico.com/magazine/story/2018/11/02/culture-war-liberals-conservatives-trump-2018-222095/ |url-status=live |access-date=24 Abril 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524050840/https://www.politico.com/magazine/story/2018/11/02/culture-war-liberals-conservatives-trump-2018-222095 |archive-date=24 Mayo 2020}}</ref> Mula noong bandang 2011, kumalat sa Kanluran at iba pang panig ng mundo ang mga progresibong ideya gaya ng laban sa hindi pagkakapantay-pantay sa lipunan at ekonomiya, na kalimitang isinusulong gamit ang mga taktika ng ''progressive stack'' (priyoritisasyon ng mga boses batay sa pagiging kabilang sa marhinalisadong grupo).<ref>{{cite news |date=2 Abril 2019 |title=Why Identity Politics Could Be Good Politics For Democrats In 2020 |language=en |url=https://fivethirtyeight.com/features/why-identity-politics-could-be-good-politics-for-democrats-in-2020/ |url-status=live |access-date=24 Abril 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092228/https://fivethirtyeight.com/features/why-identity-politics-could-be-good-politics-for-democrats-in-2020/ |archive-date=20 Abril 2019}}</ref><ref>{{cite magazine |date=29 Marso 2019 |title=What's Intersectionality? Let These Scholars Explain the Theory and Its History |url=https://time.com/5560575/intersectionality-theory/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020230006/https://time.com/5560575/intersectionality-theory/ |archive-date=20 Oktubre 2020 |access-date=21 Oktubre 2020 |magazine=Time |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Stiglitz |first=Joseph |date=Mayo 2011 |title=Of the 1%, by the 1%, for the 1% |url=http://www.vanityfair.com/society/features/2011/05/top-one-percent-201105 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206042126/http://www.vanityfair.com/society/features/2011/05/top-one-percent-201105 |archive-date=6 Pebrero 2015 |access-date=21 Oktubre 2020 |magazine=Vanity Fair |language=en}}</ref> Pagsapit ng kalagitnaan ng dekada, muling lumaganap sa Kanluran ang mga kaisipang gaya ng [[Pagkamakabansa|nasyonalismong]] puti, identitarismo (ideolohiya ng pagkakakilanlan), at mas lantad na damdaming natibista (makabansa laban sa banyaga) bunga ng biglang pagdami ng mga migrante at kaugnay na [[kriminalidad]], gayundin ng pagkadismaya sa pagtugon ng mga pamahalaan at midya sa mga mahahalagang usapin. Lumakas din ang panawagan para sa pagkakapantay-pantay, kabilang ang sa pagitan ng mga kasarian.<ref>England, Paula. "The gender revolution uneven and stalled" ''Gender & society'' 24.2 (2010): 149–166. (sa Ingles)</ref> Ayon sa ilang iskolar, nagsimula ang ikaapat na bugso ng [[peminismo]] bandang 2012, na nakaangkla sa pananaw ng interseksyonalidad (pagkakaugnay-ugnay ng iba’t ibang anyo ng diskriminasyon).<ref>{{cite book |last=Rivers |first=Nicola |title=Postfeminism(s) and the Arrival of the Fourth Wave |publisher=Palgrave Macmillan |year=2017 |isbn=978-3-319-59812-3 |pages=4, 8 |language=en |doi=10.1007/978-3-319-59812-3}}</ref><ref name="4thWave-Guardian20131210">{{cite news |last=Cochrane |first=Kira |date=10 Disyembre 2013 |title=The Fourth Wave of Feminism: Meet the Rebel Women |language=en |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2013/dec/10/fourth-wave-feminism-rebel-women |url-status=live |access-date=17 Enero 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314123922/http://www.theguardian.com/world/2013/dec/10/fourth-wave-feminism-rebel-women |archive-date=14 Marso 2016}}</ref> ==== Politikang laban sa establisyemento ==== Lumitaw ang malawakang pag-usbong ng [[populismo]] sa [[politika]] sa buong dekada, kung saan maraming politiko at iba't ibang kilusang pampulitika ang nagpahayag ng mga populistang pananaw at gumamit ng [[Retorika|retorikang]] populista.<ref>{{cite news |author=Brooks, David |date=25 Enero 2010 |title=The Populist Addiction |language=en |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2010/01/26/opinion/26brooks.html |url-status=live |access-date=29 Setyembre 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201221154518/https://www.nytimes.com/2010/01/26/opinion/26brooks.html |archive-date=21 Disyembre 2020}}</ref><ref>{{cite news |author=Surowiecki, James |date=15 Pebrero 2010 |title=The Populist Problem |language=en |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/02/15/the-populism-problem |url-status=live |access-date=29 Setyembre 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130023858/https://www.newyorker.com/magazine/2010/02/15/the-populism-problem |archive-date=30 Nobyembre 2020}}</ref> Kabilang dito ang konserbatibong alon sa [[Amerikang Latino|Latin Amerika]] at masidhing damdaming neo-nasyonalista sa [[Europa]] at [[Hilagang Amerika]]. Noong 2019, nagtala ang halalan sa Parlamentong Europeo ng pinakamataas na bilang ng mga botante sa loob ng dalawang dekada at nagkaroon ng malaking pagbagsak sa boto ang mga moderadong partidong sentro-kanan at sentro-kaliwa) pabor sa mga hindi gaanong moderadong partido gaya ng ''far-right'' o radikal na kanan, ''environmentalist'' o pangkalikasan, at parehong pabor sa Unyong Europeo at euroseptiko na mga partido.<ref>{{cite news |last=Smith |first=Alexander |date=27 Mayo 2019 |title=European Parliament elections: 5 takeaways from the results |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/world/european-parliament-elections-5-takeaways-results-n1010491 |url-status=live |access-date=27 Mayo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008112811/https://www.nbcnews.com/news/world/european-parliament-elections-5-takeaways-results-n1010491 |archive-date=8 Oktubre 2019}}</ref> {{multiple image | caption_align = center | header_align = center | image1 = Donald Trump (4x5).png | alt1 = Donald Trump | caption1 = Donald Trump | image2 = PM Modi 2015.jpg | alt2 = Narendra Modi | caption2 = Narendra Modi | image3 = AMLO y Salomon Jara 04 (cropped).jpg | alt3 = Andrés Manuel López Obrador | caption3 = Andrés Manuel López Obrador | image4 = Hugo Chávez in Brasília 2011 (3x4 cropped) (2).jpg | alt4 = Hugo Chávez | caption4 = Hugo Chávez | header = Mga ilang populistang pinuno ng dekada 2010 | align = center | alt5 = Matteo Salvini | caption5 = Matteo Salvini | image5 = Matteo Salvini Viminale (cropped).jpg | image6 = Jair Bolsonaro 2019 Portrait (3x4 cropped).jpg | image7 = President Rodrigo Duterte portrait (cropped).jpg | image8 = Boris Johnson official portrait (cropped).jpg | caption6 = Jair Bolsonaro | caption7 = Rodrigo Duterte | caption8 = Boris Johnson | alt6 = Jair Bolsonaro | alt7 = Rodrigo Duterte | alt8 = Boris Johnson | total_width = 750 }} Ilan sa mga halimbawa ng mga populistang kilusan noong 2010s ay ang kilusang ''Tea Party'',<ref>{{cite news |last=Fraser |first=Steve |date=3 Mayo 2010 |title=The strange history of Tea Party populism |language=en |website=Salon |url=https://www.salon.com/2010/05/03/tea_party_populism_history/ |url-status=live |access-date=17 Mayo 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106134208/https://www.salon.com/2010/05/03/tea_party_populism_history/ |archive-date=6 Nobyembre 2020}}</ref> ''Occupy Wall Street'',<ref>{{cite news |author=Thompson, Derek |date=4 Oktubre 2011 |title='Occupy Wall Street': What Should a Populist Movement Ask of Washington? |language=en |website=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2011/10/occupy-wall-street-what-should-a-populist-movement-ask-of-washington/246143/ |url-status=live |access-date=30 Setyembre 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111175153/https://www.theatlantic.com/business/archive/2011/10/occupy-wall-street-what-should-a-populist-movement-ask-of-washington/246143/ |archive-date=11 Nobyembre 2020}}</ref> ''Brexit'',<ref>{{cite news |author=Barkin, Noah |date=9 Nobyembre 2016 |title=After Trump and Brexit, populist tsunami threatens European mainstream |language=en |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-election-populists-analysis/after-trump-and-brexit-populist-tsunami-threatens-european-mainstream-idUSKBN1341I1 |url-status=live |access-date=30 Setyembre 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130080052/https://www.reuters.com/article/us-usa-election-populists-analysis/after-trump-and-brexit-populist-tsunami-threatens-european-mainstream-idUSKBN1341I1 |archive-date=30 Nobyembre 2020}}</ref> ''[[Black Lives Matter]]'',<ref>Roberts, Frank L. "[https://gallatin.nyu.edu/content/dam/gallatin/documents/syllabi/2015/FA/IDSEM-UG1849.pdf Black Lives Matter: Race, Resistance, and Populist Protest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201106145400/https://gallatin.nyu.edu/content/dam/gallatin/documents/syllabi/2015/FA/IDSEM-UG1849.pdf|date=2020-11-06}}". New York University. Fall 2015. Retrieved 17 Enero 2018. (sa wikang Ingles)</ref> at ang ''alt-right'' o alternatibong kanan.<ref name="NewYorker">{{cite magazine |last=Wallace-Wells |first=Benjamin |date=5 Mayo 2016 |title=Is the Alt-Right for real? |url=https://www.newyorker.com/news/benjamin-wallace-wells/is-the-alt-right-for-real |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829183821/http://www.newyorker.com/news/benjamin-wallace-wells/is-the-alt-right-for-real |archive-date=29 Agosto 2017 |access-date=20 Pebrero 2020 |magazine=The New Yorker |language=en}}</ref><ref name="WilsonGuardian">{{cite news |last1=Wilson |first1=Jason |date=23 Agosto 2016 |title='A sense that white identity is under attack': making sense of the alt-right |language=en |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/aug/23/alt-right-movement-white-identity-breitbart-donald-trump |url-status=live |access-date=7 Setyembre 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160830020613/https://www.theguardian.com/us-news/2016/aug/23/alt-right-movement-white-identity-breitbart-donald-trump |archive-date=30 Agosto 2016}}</ref> Marami ring mga pinuno ng bansa ang itinuring na populista, kabilang sina [[Donald Trump]],<ref>{{cite news |author=Kazin, Michael |date=22 Marso 2016 |title=How Can Donald Trump and Bernie Sanders Both Be 'Populist'? |language=en |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/03/27/magazine/how-can-donald-trump-and-bernie-sanders-both-be-populist.html |url-status=live |access-date=30 Setyembre 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531054701/https://www.nytimes.com/2016/03/27/magazine/how-can-donald-trump-and-bernie-sanders-both-be-populist.html |archive-date=31 Mayo 2022}}</ref> [[Narendra Modi]],<ref>{{cite news |author=Taylor, Adam |date=23 Mayo 2019 |title=India's Modi has been a bellwether for global populism |language=en |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/world/2019/05/23/indias-modi-has-been-bellwether-global-populism/ |access-date=20 Nobyembre 2019}}</ref> Andrés Manuel López Obrador,<ref>{{cite news |date=1 Enero 2017 |title=Mexico's populist Amlo capitalises on economic woes |language=en |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/ab335480-c742-11e6-8f29-9445cac8966f |url-status=live |url-access=subscription |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/ab335480-c742-11e6-8f29-9445cac8966f |archive-date=10 Disyembre 2022}}</ref> [[Hugo Chávez]],<ref>{{cite news |author1=Fisher, Max |author2=Taub, Amanda |date=1 Abril 2017 |title=How Does Populism Turn Authoritarian? Venezuela Is a Case in Point |language=en |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/04/01/world/americas/venezuela-populism-authoritarianism.html |url-status=live |access-date=30 Setyembre 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402005743/https://www.nytimes.com/2017/04/01/world/americas/venezuela-populism-authoritarianism.html |archive-date=2 Abril 2017}}</ref> Matteo Salvini,<ref name="StilleAug2018">{{cite news |last=Stille |first=Alexander |date=9 Agosto 2018 |title=How Matteo Salvini Pulled Italy to the Far Right |language=en |newspaper=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/news/2018/aug/09/how-matteo-salvini-pulled-italy-to-the-far-right |url-status=live |access-date=11 Agosto 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190707235102/https://www.theguardian.com/news/2018/aug/09/how-matteo-salvini-pulled-italy-to-the-far-right |archive-date=7 Hulyo 2019}}</ref> Jair Bolsonaro,<ref>{{cite news |title=Right-Wing Populist Jair Bolsonaro Sworn in As President of Brazil |language=en |website=NPR |url=https://www.npr.org/2019/01/01/681429911/right-wing-populist-jair-bolsonaro-sworn-in-as-president-of-brazil |url-status=live |access-date=26 Enero 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125184417/https://www.npr.org/2019/01/01/681429911/right-wing-populist-jair-bolsonaro-sworn-in-as-president-of-brazil |archive-date=25 Enero 2019}}</ref> [[Rodrigo Duterte]],<ref>{{cite news |title=Rodrigo Duterte and the populist playbook |language=en |website=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/98589db0-8132-11e8-bc55-50daf11b720d |url-access=subscription |access-date=26 Enero 2019 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/98589db0-8132-11e8-bc55-50daf11b720d |archive-date=10 Disyembre 2022}}</ref> [[Boris Johnson]], [[Viktor Orbán]], Robert Fico, Antonis Samaras, at Alexis Tsipras mula sa parehong kaliwa at kanan. Kaugnay ng pag-usbong ng populismo at mga kilusang protesta ay ang pagbagsak ng mga tradisyunal na partidong pampolitika. Sa Europa, tinawag itong pasokipikasyon (pagbagsak ng tradisyunal na sentro-kaliwang mga partido tulad ng PASOK). Sa [[Pransiya]], halimbawa, nanalo ng mayorya sa unang halalan noong 2017 ang partido ni [[Emmanuel Macron]] na ''La République En Marche!''. Madalas mawalan ng boto ang mga partidong sentro-kaliwa, neoliberal, at tradisyunal na sosyal-demokratiko pabor sa mas [[Sosyalismo|sosyalista]] o demokratikong sosyalistang alternatibo, lalo na sa Europa. Lubusang nangyari ito sa Gresya kung saan pinalitan ng Syriza ang PASOK bilang pangunahing partidong kaliwa. Iba pang kilusang radikal na kaliwa na umangat ay ang Podemos sa [[Espanya]] at La France Insoumise sa Pransiya. Sa mga bansang may sistemang dalawang partido gaya ng mga bansang nagsasalita ng Ingles, nagmula ang hamon sa loob mismo ng mga partidong itinatag, tulad ng kay Bernie Sanders sa [[Partido Demokrata (Estados Unidos)|Partido Demokratiko]] at Jeremy Corbyn sa ''Labour Party'' o Partido ng Manggagawa na nagtulak ng mas kaliwang mga patakaran. [[Talaksan:Combination of October 2011 global protests.jpg|left|thumb|Pandaigdigang protesta noong Oktubre 15, 2011 bunsod ng kilusang Pagsakop o ''Occupy movement'']] Hinamon din ang politikal na establisyemento sa maraming bansa ng mga kilusang protesta na kadalasang naorganisa gamit ang mga bagong plataporma sa ''social media'' o [[hatirang pangmadla]]. Kabilang dito ang mga protesta ng ''Arab Spring'' (Pag-aalsang Arabe), ang ''Occupy movement'' (Kilusang Pagsakop), at ang ''yellow vests movement'' (kilusang dilaw na pamigkis). ==== Demokrasya at awtoritaryanismo ==== Ang mga bansang ganap o bahagyang naging demokratiko sa dekada ay kinabibilangan ng [[Angola]], na nagsagawa ng reporma sa ilalim ni João Lourenço; [[Armenya]], na dumaan sa isang rebolusyon; [[Ekwador]], na nagsagawa ng reporma sa ilalim ni Lenín Moreno; [[Etiyopiya]]; at [[Malaysia]], kung saan natalo sa halalan sa unang pagkakataon mula nang makamit ang kalayaan ang naghaharing partido. Ilan sa mga [[diktador]] na matagal nang nasa kapangyarihan at napatalsik ay sina [[Muammar Gaddafi]] ng [[Libya]] (matapos ang 42 taon), [[Robert Mugabe]] ng [[Zimbabwe]] (37 taon), [[Ali Abdullah Saleh]] ng Yemen (33 taon), [[Omar al-Bashir]] ng [[Sudan]] (30 taon), [[Hosni Mubarak]] ng [[Ehipto]] (29 taon), at Ben Ali ng [[Tunisia]] (23 taon). Ang ''Arab Winter'' (Taglamig ng Arabya) ay tumutukoy sa muling pagsibol ng awtoritaryanismo, ganap na [[monarkiya]], at ekstremismong Islamiko na umusbong pagkatapos ng mga protesta ng ''Arab Spring'' sa mga bansang Arabe. Tumutukoy ang terminong "''Arab Winter''" sa mga pangyayari sa mga bansang kasapi ng ''Arab League'' o [[Ligang Arabe]] sa [[Gitnang Silangan]] at [[Hilagang Aprika]], kabilang na ang Digmaang Sibil sa Siria, insureksiyon at digmaang sibil sa [[Iraq]], Krisis sa Ehipto, Krisis sa [[Libya]], at Krisis sa [[Yemen]]. Kabilang din dito ang mga pangyayari sa Ehipto na humantong sa pagpapatalsik kay [[Mohamed Morsi]] at ang pag-agaw ng kapangyarihan ni Heneral [[Abdel Fattah el-Sisi]] sa isang kampanya laban sa ''Muslim Brotherhood'' o Kapatirang [[Muslim]]. Nagkaroon din ng pag-atras sa demokrasya sa mga bansang gaya ng [[Unggriya|Hungarya]], [[Venezuela|Benesuwela]], at [[Turkiya]]. Noong 2018, inaprubahan ng ''National People's Congress'' (o Pambansang Kongreso ng Mamamayan) ng Tsina ang isang pagbabago sa konstitusyon na nag-alis ng limitasyon sa termino ng mga pinuno, kaya binigyan si [[Xi Jinping]] ng katayuang "lider habang-buhay". Si Xi ang Kalihim-Heneral ng [[Partido Komunista ng Tsina]] na siyang ''[[de facto]]'' o tunay na pinuno ng bansa. ==== Pamamahayag ==== [[File:20241116_"Fake_news"_(topic)_on_Google_Trends.svg|lang=tl|thumb|Nagsimula ang isang mahalagang pagtaas ng paghahanap ng paksa tungkol sa "pekeng balita" sa Google Trends noong huling bahagi ng 2016, noong mga panahon ng pampanguluhang halalan sa Estados Unidos.<ref name="FakeNews_GoogleTrends">{{cite web |date=16 November 2024 |title=Fake news / topic |url=https://trends.google.com/trends/explore?date=all&q=%2Fg%2F1210rwkh&hl=en |website=Google Trends |quote=Worldwide / 2004 - present / All categories / Web Search}}</ref>]] Sa dekada 2010, lumaganap ang isyu ng [[pekeng balita]] (''fake news'') sa buong mundo, na pinalala ng malawakang paggamit ng mga platapormang [[hatirang pangmadla]] at pagbagsak ng tradisyonal na [[pamamahayag]] bilang tagapagsala ng impormasyon. Ang mga maling o mapanlinlang na impormasyon na karaniwang nililikha upang pukawin ang matitinding damdamin o isulong ang pansariling layunin sa politika ay mabilis na kumalat ''online'', lalo na tuwing may mahahalagang pangyayari gaya ng eleksyon at krisis. Lalong naging lantad ang epekto nito noong halalan sa Estados Unidos noong 2016, kung kailan milyon-milyong tao ang naabot ng mga kathang kwento na nakaimpluwensiya sa opinyon ng publiko. Nagsimulang gumawa ng hakbang ang mga pamahalaan, kompanyang teknolohikal at mga institusyon ng midya upang labanan ang maling impormasyon subalit sa pagtatapos ng dekada ay nananatili pa rin itong banta sa mga demokratikong proseso at sa tiwala ng publiko sa midya. ==== Politika sa Pilipinas ==== [[Talaksan:Duterte and Aquino in Malacañang 063016.jpg|left|thumb|Papalabas na Pangulo [[Benigno Aquino III]] (kanan) at Pangulong-halal [[Rodrigo Duterte]] bago ang [[Inagurasyon ni Rodrigo Duterte|inagurasyon]] ni Duterte noong Hunyo 30, 2016.]] Ang dekada 2010 sa Pilipinas ay panahon na kinatampukan ng mabilis na pagbabago sa larangan ng politika. Sa pagsisimula ng dekada, pumasok ang bansa sa yugto ng pag-asa sa ilalim ng pamumuno ni Pangulong [[Benigno Aquino III|Benigno “Noynoy” Aquino III]], na nangampanya gamit ang platapormang “Daang Matuwid” na naglalayong itaguyod ang katapatan, mabuting pamamahala, at paglaban sa korapsyon. Itinuon ng kanyang administrasyon ang pansin sa reporma ng mga institusyon at pagpapanagot sa mga tiwaling opisyal upang maibalik ang tiwala ng mamamayan sa pamahalaan, kabilang dito ang [[pagsasakdal]] kay [[Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Punong Mahistrado]] [[Renato Corona]].<ref>{{Cite web |last=Ager |first=Maila |date=2012-05-29 |title=Senate votes 20-3 to convict Corona |url=https://newsinfo.inquirer.net/202929/senate-convicts-corona |access-date=2025-08-05 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Nakaranas din ng mga pagsubok sa politika ang pamahalaan ni Aquino. Noong 2015, naganap ang [[Sagupaan sa Mamasapano|trahedya]] sa [[Mamasapano]] kung saan nasawi ang 44 na miyembro ng Special Action Force (SAF, Natatanging Hukbong Pang-aksyon) sa isang operasyon laban sa mga [[Terorismo|terorista]]. Nagdulot ito ng pambansang lumbay at galit, at pinuna ang koordinasyon ng pamahalaan sa operasyon at ang pamamalakad ng usapang pangkapayapaan sa [[Bangsamoro]]. Sa kabila nito, matagumpay na naipanalo ng Pilipinas ang kasong isinampa laban sa Tsina sa lupon ng hukom sa Mga Bansang Nagkakaisa kaugnay ng [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]], isang mahalagang tagumpay na lumitaw sa huling bahagi ng kanyang termino. Pagpasok ng administrasyon ni Pangulong [[Rodrigo Duterte]] noong 2016, nagkaroon ng pagbabago sa istilo ng pamumuno at mga prayoridad ng pamahalaan. Ang pangunahing polisiya ng kanyang administrasyon ay ang kampanya kontra [[Bawal na gamot|ilegal na droga]], na nagresulta sa libu-libong operasyon ng [[pulisya]]. Habang sinusuportahan ito ng ilang sektor bilang hakbang laban sa [[kriminalidad]], umani rin ito ng malawak na kritisismo mula sa lokal at internasyonal na mga organisasyon dahil sa umano'y paglabag sa karapatang pantao. {{multiple image | direction = vertical | width = 240 | image1 = Fallen 44 PNP SAF.jpg | alt1 = Ang 44 na opisyal ng pulis na namatay sa sagupaan sa Mamasapano | caption1 = Ang 44 na opisyal ng pulis na namatay sa [[sagupaan sa Mamasapano]] noong 2015 | image2 = Bombing on Marawi City.jpg | alt2 = Isang gusaling nasusunog sa Marawi pagkatapos bombahin ng Hukbong Panghimpapawid ng Pilipinas noong 2017 | caption2 = Isang gusaling nasusunog sa Marawi pagkatapos bombahin ng [[Hukbong Panghimpapawid ng Pilipinas]] noong 2017 }} Bukod dito, isinulong ng administrasyong Duterte ang mga reporma para sa [[Pederalismo sa Pilipinas|pederalismo]], subalit hindi ito nagkatotoo sa kanyang termino. Inilapit ng Pilipinas ang ugnayang panlabas nito sa Tsina, kasabay ng mas malamig na relasyon sa mga tradisyunal na kaalyado gaya ng Estados Unidos at Unyong Europeo. Idineklara niya ang batas militar sa buong [[Mindanao]] noong 2017 kasunod ng [[Labanan sa Marawi (2017)|labanan sa Marawi]], at ito ay pinalawig hanggang 2019. Noong 2018, opisyal na iniutos ng Pilipinas ang pag-atras mula sa ''International Criminal Court'' (Pandaigdigang Hukuman sa Krimen) sa [[Ang Haya]], na nagdulot ng kontrobersya sa pandaigdigang komunidad. Isa rin sa mga isyung pinagtuunan ang mga kasong isinampa laban sa mga organisasyong midya gaya ng [[Rappler]], na naging sentro ng mga usapin tungkol sa malayang [[pamamahayag]]. Papuntang pagtatapos ng dekada, tumaas ang tensiyon sa politika dahil sa isa pang isyu sa kalayaan ng pamamahayag. Noong Disyembre 3, 2019, hayagang nagbanta si Pangulong Duterte na hindi niya ire-''renew'' o [[Kontrobersiya sa pagpapanibago ng prangkisa ng ABS-CBN|panibaguhin ang prangkisa]] ng [[ABS-CBN]] sa lehislatura, na inakusahan ang istasyon ng hindi patas na pag-uulat at pagkiling. Ang kanyang pahayag na: "''Ang iyong franchise mag-end next year. If you expect ma-renew ‘yan, I’m sorry. I will see to it that you’re out.''" (Matatapos ang iyong prangkisa sa susunod na taon. Kung inaasahan mong mapapanibago ’yan, pasensya na. Sisiguraduhin kong mawawala kayo.)<ref>{{Cite web |last=Ranada |first=Pia |date=2019-12-03 |title=Duterte to ABS-CBN: Sorry, don't expect franchise renewal |url=https://www.rappler.com/philippines/246358-duterte-tells-abs-cbn-sorry-do-not-expect-franchise-renewal/ |access-date=2025-08-05 |website=RAPPLER |language=en-US}}</ref> ang nagpasimula ng labang pampolitika na nauwi sa pagsasara ng istasyon noong 2020. Nagbunsod ito ng mga pag-aalala tungkol sa kalayaan ng pamamahayag sa ilalim ng pamumuno ni Duterte. ==== Mga prominenteng kaganapang pampolitika ==== Noong Marso 23, 2010, nilagdaan ni Pangulong [[Barack Obama]] ang ''Patient Protection and Affordable Care Act'' (Batas sa Pangangalaga ng Pasyente at Abot-Kayang Pangangalagang Pangkalusugan) bilang batas, na nagsilbing malaking reporma sa sistemang pangkalusugan at seguro sa Estados Unidos.<ref>{{cite news |last1=Stolberg |first1=Sheryl Gay |last2=Pear |first2=Robert |date=23 Marso 2010 |title=Obama Signs Health Care Overhaul into Law |language=en |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2010/03/24/health/policy/24health.html |url-status=live |access-date=20 Hunyo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513160854/https://www.nytimes.com/2010/03/24/health/policy/24health.html |archive-date=13 Mayo 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Noong Hunyo 26, 2015, naging legal ang [[Kasalan ng magkaparehong kasarian|kasal ng magkaparehong kasarian]] sa lahat ng 50 [[estado ng Estados Unidos]] bunga ng makasaysayang desisyon (''Obergefell v. Hodges'') ng [[Kataas-taasang Hukuman ng Estados Unidos]].<ref>{{cite news |last=Liptak |first=Adam |date=26 Hunyo 2015 |title=Supreme Court Ruling Makes Same-Sex Marriage a Right Nationwide |language=en |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/27/us/supreme-court-same-sex-marriage.html |url-status=live |access-date=20 Hunyo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190516211629/https://www.nytimes.com/2015/06/27/us/supreme-court-same-sex-marriage.html |archive-date=16 Mayo 2019 |issn=0362-4331}}</ref> === Digmaan === Noong 2011, kasunod ng Resolusyon 1973 ng ''United Nations Security Council'' (o Konseho ng Seguridad ng Mga Bansang Nagkakaisa), naglunsad ang isang koalisyong pinamunuan ng [[NATO]] ng kampanyang panghimpapawid bilang suporta sa mga rebeldeng laban kay [[Muammar Gaddafi]] sa Digmaang Sibil sa [[Libya]]. Noong huling bahagi ng 2013, isang grupong terorista na tinawag na ''Islamic State of Iraq and the Levant'' (ISIL, o literal na Estado Islamiko ng Iraq at [[Lebante]]) ang nagsimulang mabilis na umabante at makuha ang mga teritoryo sa Iraq at [[Siria]]. Noong Hunyo, nasakop nila ang lungsod ng Mosul<ref>{{cite news |last=Chulov |first=Martin |date=10 Hunyo 2014 |title=Isis insurgents seize control of Iraqi city of Mosul |website=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2014/jun/10/iraq-sunni-insurgents-islamic-militants-seize-control-mosul |url-status=live |access-date=26 Hunyo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611031257/https://www.theguardian.com/world/2014/jun/10/iraq-sunni-insurgents-islamic-militants-seize-control-mosul |archive-date=11 Hunyo 2014}}</ref> at ginawa nilang kabisera ang Raqqa.<ref>{{cite web |date=29 Hunyo 2014 |title=ISIS announces formation of Caliphate, rebrands as 'Islamic State' |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2014/06/isis_announces_formation_of_ca.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404155146/https://www.longwarjournal.org/archives/2014/06/isis_announces_formation_of_ca.php |archive-date=4 Abril 2019 |access-date=26 Hunyo 2016 |work=The Long War Journal |language=en}}</ref> Bumuo ang iba’t ibang pandaigdigang koalisyon na pinangunahan ng Estados Unidos, Pransya, Rusya, at mga estadong Muslim, katuwang ang tulong mula sa dose-dosenang bansa, upang labanan ang mga militante.<ref>{{cite news |last=Nicks |first=Denver |title=U.S. Forms Anti-ISIS Coalition at NATO Summit |language=en |magazine=Time |url=https://time.com/3273185/isis-us-nato/ |url-status=live |access-date=26 Hunyo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012154609/http://time.com/3273185/isis-us-nato/ |archive-date=12 Oktubre 2018}}</ref><ref>{{cite news |last1=Payne |first1=Ed |last2=Abdelaziz |first2=Salma |title=34 Islamic nations form coalition to fight terrorism |language=en |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2015/12/14/middleeast/islamic-coalition-isis-saudi-arabia/index.html |url-status=live |access-date=26 Hunyo 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507082417/https://www.cnn.com/2015/12/14/middleeast/islamic-coalition-isis-saudi-arabia/index.html |archive-date=7 Mayo 2019}}</ref> Pagsapit ng Disyembre 2017, nawala na sa [[ISIL]] ang lahat ng nasasakupan nito sa Iraq at 95% ng teritoryo nito sa Siria,<ref>{{Cite web |last=McKay |first=Hollie |date=5 Disyembre 2017 |title=Trump, Mattis turn military loose on ISIS, leaving terror caliphate in tatters |url=https://www.foxnews.com/world/trump-mattis-turn-military-loose-on-isis-leaving-terror-caliphate-in-tatters |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214072628/https://www.foxnews.com/world/trump-mattis-turn-military-loose-on-isis-leaving-terror-caliphate-in-tatters |archive-date=14 Disyembre 2020 |access-date=24 Disyembre 2020 |website=Fox News |language=en}}</ref> at tuluyang natalo sa larangang militar at teritoryal noong Marso 23, 2019.<ref>{{Cite web |last=Najjar |first=Farah |date=23 Marso 2019 |title=ISIL 'caliphate' totally eliminated: SDF |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/3/23/isil-defeated-in-final-syria-victory-sdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020182626/https://www.aljazeera.com/news/2019/3/23/isil-defeated-in-final-syria-victory-sdf |archive-date=20 Oktubre 2022 |access-date=24 Disyembre 2020 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> === Kalusugan === Ang AIDS, isang [[pandemya]] na naging sanhi ng pagkamatay ng mahigit 30 milyong tao mula nang matuklasan ito noong unang bahagi ng dekada 1980, lalo na sa mga bahagi ng [[Aprika]] sa ibaba ng [[Sahara]], ay naging isang kundisyong maaaring gamutin, bagaman sa pagtatapos ng dekada 2010 ay dalawang kaso lamang ang ganap na gumaling.<ref name="nytimes.com">{{cite news |date=4 Marso 2019 |title=H.I.V. Is Reported Cured in a Second Patient, a Milestone in the Global AIDS Epidemic |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/03/04/health/aids-cure-london-patient.html}}</ref> Sa pamamagitan ng maayos na gamutan, karaniwang inaasahan ng mga pasyente ang normal na pamumuhay at haba ng buhay. Gayunpaman, noong 2011, tinatayang 5 milyon lamang sa 12 milyong apektadong tao ang may pagkakataon sa ganitong [[paggamot]].<ref name="foxnews.com">{{cite news |date=2 Hunyo 2011 |title=30 Years Later: An End to AIDS? |language=en |work=Fox News |url=https://www.foxnews.com/health/30-years-later-an-end-to-aids/}}</ref> Sa dekada 2010, kabilang sa mga pagbabagong panlipunan ang pagtaas ng inaasahang haba ng buhay at pagbaba ng antas ng kapanganakan, na humantong sa mas malaking bahagi ng populasyon na matatanda. Nagpabigat ito ng pasanin sa mga pensyon at iba pang programang panlipunang seguridad sa mga [[Bansang maunlad|mauunlad na bansa]]. Sa mga huling buwan ng dekada, lumitaw ang mga unang kaso ng [[Pandemya ng COVID-19|Pandemyang Coronavirus]] na dulot ng [[SARS-CoV-2|Sars-Cov2]] sa [[Wuhan]], [[Tsina]], bago ito kumalat sa buong mundo.<ref>{{Cite journal |last1=Pagani |first1=Isabel |last2=Ghezzi |first2=Silvia |last3=Alberti |first3=Simone |last4=Poli |first4=Guido |last5=Vicenzi |first5=Elisa |date=2023 |title=Origin and evolution of SARS-CoV-2 |journal=European Physical Journal Plus |language=en |volume=138 |issue=2 |pages=157 |bibcode=2023EPJP..138..157P |doi=10.1140/epjp/s13360-023-03719-6 |issn=2190-5444 |pmc=9933829 |pmid=36811098}}</ref> === Libangan at popular na kultura === ====Pelikula==== ===== Pandaigdigang pelikula ===== Ang mga pelikulang [[Superhero fiction|superhero]] ang nanguna sa takilya.<ref name=":1">{{cite news |last1=Helmore |first1=Edward |date=1 Nobyembre 2014 |title=They're here to save the world: but how many superhero movies can we take? |language=en |work=[[The Guardian]] |publisher=Guardian News and Media Limited |url=https://www.theguardian.com/film/2014/nov/01/superhero-movies-black-panther-captain-marvel |url-status=live |access-date=29 Nobyembre 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208082414/http://www.theguardian.com/film/2014/nov/01/superhero-movies-black-panther-captain-marvel |archive-date=8 Disyembre 2015}}</ref> Nanatiling pangunahing gamit sa mga animasyong pelikula ng dekada 2010 ang ''computer-generated imagery'' (CGI, o imaheng likha ng kompyuter). Nawalan ng popularidad sa pangkalahatang manonood ang mga tradisyunal na istilo ng animasyon, bagaman nanatiling patok ang anime na 2D. Noong 2010, naging kauna-unahang pelikulang kumita ng higit sa US$2 bilyon ang ''Avatar'' na mabigat na gumamit ng CGI. Marami ring iba pang matagumpay na pelikulang inilabas sa 3D. Naging malaganap din ang paggamit ng 360-digri na bidyo kasabay ng pagpapakilala ng birtwal na realidad para sa mga karaniwang mamimili. [[Talaksan:Wikipedia Blackout Screen.jpg|left|thumb|Isang kuha ng iskrin ng pahina ng Wikipediang Ingles noong Enero 18, 2012, na nagpapakita ng pandaigdigang ''blackout'' (o pansamantalang pagkawala ng serbisyo) nito bilang pagtutol sa batas ng Estados Unidos gaya ng SOPA at PIPA.]] Nahihirapang mapanatili ng [[pelikula]] at [[telebisyon]] ang kanilang puwesto habang mabilis na lumalago ang panonood sa [[internet]]. Naging malaking alalahanin sa industriya ang pamimirata ''online''. Noong 2012, nagsampa ang Viacom ng demanda na nagkakahalaga ng USD$1 bilyon laban sa YouTube dahil sa paglabag sa [[Karapatang-sipi|karapatang-ari]]. Sa unang bahagi ng 2012, sinimulan ng Kongreso ng Estados Unidos ang pagtalakay sa mga panukalang batas na SOPA at PIPA na masidhing sinuportahan ng industriya ng libangan, at nagkaroon ng mga pagtutol sa mga kompanyang pangteknolohiya at websayt tulad ng [[Google]], [[Yahoo!]], [[YouTube]], [[Facebook]], [[Twitter, Inc.|Twitter]], AOL, [[LinkedIn]], [[eBay]], Mozilla Corporation, Mojang, [[Riot Games]], Epic Games, Reddit, [[Wikipedia]] at ang [[Pundasyong Wikimedia]], bukod pa sa ibang organisasyon at mga pangkat para sa [[karapatang pantao]]. Sa kabuuan ng dekada 2010, ang limang pelikulang may pinakamalaking kinita sa buong mundo ay binubuo ng mga sumusunod: Una, ang ''[[Avengers: Endgame]]'' (2019) ng Walt Disney Studios Motion Pictures sa ilalim ng Marvel Studios, na kumita ng humigit-kumulang US$2.798 bilyon dahilan upang ito ang maging pinakamalaking kinita ng isang pelikulang superhero at ng alinmang pelikula sa kasaysayan, na nalampasan pa ang ''Avatar'' ng 2009; sinundan ito ng ''Star Wars: The Force Awakens'' (2015), na may kabuuang kita na US$2.068 bilyon at mula rin sa Walt Disney Studios Motion Pictures, sa pakikipagtulungan ng Lucasfilm. Pangatlo ang ''[[Avengers: Infinity War]]'' (2018), na nakalikom ng US$2.048 bilyon at ipinalabas din ng Disney at Marvel Studios. Kasunod nito ay ang ''Jurassic World'' (2015), na kumita ng US$1.671 bilyon at inilabas ng Universal Pictures. Panglima naman ang ''The Lion King'' (2019), isang ''remake'' o bagong bersyon na ''live-action'' (o aktuwal na pagganap) na nakapagtala ng US$1.662 bilyon, at ipinalabas ng Walt Disney Studios Motion Pictures. Karamihan sa mga ito ay bahagi ng malalaking prangkisa na pag-aari ng [[The Walt Disney Company|Disney]], na namayani sa pandaigdigang takilya sa pamamagitan ng mga pelikulang [[Marvel Cinematic Universe|Marvel]], ''[[Star Wars]]'', at mga adaptasyong ''live-action'' ng kanilang mga klasikong pelikulang [[animasyon]]. ===== Pelikula sa Pilipinas ===== {{multiple image | caption_align = center | header_align = center | image1 = John Arcilla in 2024.jpg | alt1 = Si John Arcilla na gumanap bilang Antonio Luna sa Heneral Luna noong 2015 | caption1 = Si [[John Arcilla]] na gumanap bilang [[Antonio Luna]] sa ''[[Heneral Luna]]'' noong 2015 | image2 = Eugene Domingo accepting Best Actress Award, 2012.jpg | alt2 = Si Eugene Domingo na bumida sa pelikulang Ang Babae sa Septic Tank noong 2011 | caption2 = Si [[Eugene Domingo]] na bumida sa pelikulang ''Ang Babae sa Septic Tank'' noong 2011 | header = Mga ilang bumida sa makabuluhang pelikulang Pilpino noong dekada 2010 | align = right | total_width = 300 }} Ang industriya ng pelikula noong dekada 2010 sa Pilipinas ay patuloy na lumago, bagaman, naharap ito sa mga hamon tulad ng pag-usbong ng dihital na ''streaming'' at pagbabago sa panlasa ng mga manonood. Lumabas ang maraming pelikula na tumalakay sa mga makabuluhang isyung panlipunan, kultura, at personal na kwento, kabilang ang mga obra mula sa mga kilalang direktor tulad nina Lav Diaz, Brillante Mendoza, at Erik Matti. Ilan sa mga makabuluhang pelikulang Pilipino ng dekadang ito ay ang ''[[Heneral Luna (pelikula)|Heneral Luna]]'' (2015), isang makasaysayang talambuhay ni [[Antonio Luna]] (ginampanan ni [[John Arcilla]])na naging malaking tagumpay, pati na rin ang ''Ang Babae sa Septic Tank'' (2011) na pinagbidahan ni [[Eugene Domingo]], isang komedya na sumalamin sa buhay ng mga artista at industriya. Naging mahalaga rin ang pagdiriwang ng mga pelikulang malaya at paglahok ng mga Pilipinong pelikula sa mga pandaigdigang pista ng pelikula. ==== Telebisyon ==== Ang dekada 2010 ay madalas ituring na bahagi ng ''Golden Age of Television'' o Ginintuang Panahon ng [[Telebisyon]] dahil sa malawakang kalidad ng maraming palabas, gayundin sa pagsulong ng teknolohiya na nagbunga ng i-''streaming'', telebisyong kaybol, at mga ''online'' na plataporma na naghatid ng ganitong uri at dami ng programa. Naranasan ng mga tagahatid ng kaybol ang pagbaba ng bilang ng mga tagasubaybay habang ang mga manonood na ''cord-cutter'' o nagkakansela ng subskripsiyon ay lumipat sa mas murang mga serbisyong i-''streaming'' na ''online'' gaya ng [[Netflix]], Amazon Prime, at Hulu.<ref>{{Cite web |last=Spangler |first=Todd |date=19 Pebrero 2020 |title=Traditional Pay-TV Operators Lost Record 6 Million Subscribers in 2019 as Cord-Cutting Picks Up Speed |url=https://variety.com/2020/biz/news/cable-satellite-tv-2019-cord-cutting-6-million-1203507695/ |access-date=8 Disyembre 2020 |website=Variety |language=en}}</ref> Sa telebisyong kaybol, gayundin sa mga serbisyong pang-''streaming'', iba’t ibang palabas ang nakatamo ng kasikatan. ===== Telebisyon sa Pilipinas ===== Ang telebisyon sa Pilipinas noong dekada 2010 ay pinamunuan pa rin ng dalawang pangunahing network, ang [[ABS-CBN]] at [[GMA Network]], na patuloy na nagtunggali sa larangan ng [[teleserye]], [[balita]], at mga palabas na pang-aliw. Sa ABS-CBN, ilan sa mga nangunang produksyon ang ''[[Walang Hanggan]]'' (2012), ''[[The Legal Wife]]'' (2014), at ang ''[[FPJ's Ang Probinsyano|FPJ’s Ang Probinsyano]]'' (2015), na naging isa sa pinakamahabang tumakbong teleserye sa kasaysayan ng bansa. Sa panig ng GMA, nakilala ang mga programang ''[[My Husband's Lover|My Husband’s Lover]]'' (2013), na kinilala bilang isang makabagong pagtatampok ng [[LGBT sa Pilipinas|LGBTQ+]] na tema sa pangunahing telebisyon, at ang muling pagbuhay sa pantasyang ''[[Encantadia (seryeng pantelebisyon ng 2016)|Encantadia]]'' noong 2016. [[Talaksan:Alden and Maine collage picture.jpg|left|thumb|300x300px|Ang ''split-screen'' na tambalang [[Alden Richards]] and [[Maine Mendoza]] na koletibong kilala bilang [[AlDub]], na sumikat noong gitna hanggang huling bahagi ng dekada 2010, simula sa unang paglabas nila sa "[[Kalyeserye]]" ng ''[[Eat Bulaga!]]'' hanggang sa iba't ibang proyekto sa labas ng telebisyon]] Kasabay nito, sinimulan ng pamahalaan, sa pamamagitan ng [[Pambansang Komisyon sa Telekomunikasyon]], ang mandato ng paglipat mula analogo patungong [[telebisyong dihital]] gamit ang pamantayang ISDB-T, upang mapabuti ang kalidad ng brodkast at madagdagan ang mga himpilan at mga tampok na interaktibo. Bilang bahagi ng pagsulong na ito, inilunsad ng ABS-CBN ang [[ABS-CBN TV Plus|TV]] [[ABS-CBN TV Plus|Plus]] noong 2015, isang serbisyong telebisyong dihital na terestriyal na nagbigay ng pagkuha sa mga tsanel na dihital na ''free-to-air'' (libreng maisasahimpapawid) gaya ng ''[[Jeepney TV]]'', ''Asianovela Channel'', ''[[Cine Mo!|Cine]]'' ''[[Cine Mo!|Mo!]]'', at ''[[Myx]]'', nang walang buwanang bayad, at naging bahagi ng modernisasyon ng panonood sa bansa. Nanatiling mahalagang bahagi ng telebisyon ang mga ''love team'' (o tambalang pag-ibig), kabilang ang KathNiel ([[Kathryn Bernardo]] at [[Daniel Padilla]]), JaDine ([[James Reid]] at [[Nadine Lustre]]), at higit sa lahat ang tambalang [[AlDub]] ([[Alden Richards]] at [[Maine Mendoza]]). Ang AlDub, na umusbong mula sa segment na ''[[Kalyeserye]]'' ng ''[[Eat Bulaga!]]'' noong Hulyo 2015, ay naging pambansang penomenon. Nagpasiklab ang kanilang tambalan ng kakaibang romansang ''split-screen'' na pinukaw ng ''social media'' (o [[hatirang pangmadla]]), partikular sa [[Twitter (2006-2023)|Twitter]]. Umabot sa milyun-milyong ''tweet'' kada araw ang kanilang mga ''hashtag'', kabilang ang #ALDubEBTamangPanahon na nakapagtala ng halos 41 milyong tweet sa 24 oras noong Oktubre 2015,<ref>{{Cite web |last=Siazon |first=Rachelle |date=Marso 22, 2016 |title=Guinness World Records declares #AldubEBTamangPanahon as most retweeted hashtag in 24 hours |url=https://www.pep.ph/news/local/62590/guiness-world-records-declares-aldubebtamangpanahon-as-most-retweeted-hashtag-in-24-hours |access-date=2025-08-25 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> isang pandaigdigang rekord noong panahong iyon. Naging tampok din ang espesyal na konsiyertong ''Tamang Panahon'' sa [[Philippine Arena]] na dinagsa ng mahigit 55,000 katao,<ref>{{Cite web |date=Oktubre 24, 2015 |title=AlDub shatters records anew |url=https://www.philstar.com/headlines/2015/10/24/1514478/aldub-shatters-records-anew |access-date=2025-08-25 |website=Philstar.com}}</ref> at nagbunga ng matagumpay na mga pelikula gaya ng ''My Bebe Love: #KiligPaMore'' (2015) at ''[[Imagine You and Me]]'' (2016). Bukod sa pelikula, nagkaroon din ang AlDub ng [[teleserye]] na ''[[Destined to be Yours|Destined to Be Yours]]'' (2017), na nagsilbing unang teleseryeng ''primetime'' (oras ng pinakamataas na panonood) ng tambalan, bagaman hindi nito natamo ang parehong antas ng kasikatan ng kanilang mga naunang proyekto. Itinuturing ang AlDub bilang isang makasaysayang pangyayari sa kulturang popular, sapagkat ipinakita nito ang kakaibang konsepto ng [[paglilibang]] at pagsasanib ng tradisyonal na ''variety show'' (programang aliwan) at ng bagong dinamiko ng ''social media'' sa telebisyon. Kasabay nito, lumakas ang impluwensiya ng mga [[Koreanovela]] (''K-drama'') sa panonood ng mga Pilipino. Mga pamagat tulad ng ''[[My Love from the Star]]'' at ''[[Descendants of the Sun]]'' ay naging matagumpay sa lokal na telebisyon at nag-ambag sa pagbabago ng panlasa ng manonood. Sa ikalawang hati ng dekada, nagsimulang lumipat ang mga manonood mula sa tradisyonal na libreng telebisyon (o ''free TV'') patungo sa kaybol at mga platapormang dihital. Pumasok ang [[Netflix]] sa Pilipinas noong 2016, habang inilunsad ng ABS-CBN ang iWant TV (kalaunan ay [[iWantTFC]]), na nagbigay-daan sa mas madaling akses sa ''on-demand'' (o nakukuha agad) na palabas. Nagpatuloy ding maging tanyag ang mga palabas na pantalento at [[Realidad na telebisyon|realidad]] gaya ng ''[[The Voice of the Philippines]]'', ''[[Pilipinas Got Talent]]'', at ''[[Pinoy Big Brother]]''. Sa kabila ng mga tagumpay, humarap ang industriya ng telebisyon sa mga hamon. Unti-unting bumaba ang bahagi ng mga nanonood ng tradisyonal na telebisyon dahil sa paglago ng platapormang dihital at ''online''. Bukod dito, sa huling bahagi ng dekada ay sumiklab ang [[Kontrobersiya sa pagpapanibago ng prangkisa ng ABS-CBN|usapin ng prangkisa ng ABS-CBN]], na nagbunga ng malalaking pagbabago sa kalagayan ng industriya ng telebisyon pagsapit ng 2020. ==== Musika ==== Dahil sa globalisasyon at sa lumalaking pangangailangan para sa iba’t ibang estilo at personalisasyon sa harap ng mga serbisyong pang-istreaming ng musika tulad ng [[Spotify]] at [[Apple Music]], maraming bagong ''subgenre'' ang nabuo. Noong 2012, nalampasan ng benta ng musikang dihital sa Estados Unidos ang benta ng [[CD]].<ref>{{Cite web |last=Halliday |first=Josh |date=6 Enero 2012 |title=Digital downloads overtake physical music sales in the US for first time |url=http://www.theguardian.com/media/2012/jan/06/downloads-physical-sales-us |access-date=8 Disyembre 2020 |website=The Guardian |language=en}}</ref> Sa dekadang ito, sumigla ang sayaw (''dance''), [[Hip-hop|''hip-hop'']], at ''[[Musikang pop|pop]]'', at noong 2018 nalampasan ng ''hip-hop'' at [[R&B]] ang ''[[Musikang rock|rock]]'' bilang pinakamalaking ''[[Genre of music|genre]]'' ng musika sa Amerika.<ref>{{Cite news |date=4 Enero 2018 |title=Hip hop and R&B surpass rock as biggest U.S. music genre |language=en |newspaper=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-music-2017-idUSKBN1ET258 |via=reuters.com}}</ref> Umabot sa malawakang tagumpay sa kalakalan ang ''Electronic Dance Music (EDM)'' sa kalagitnaan ng dekada subalit bahagyang humina pagsapit ng dulo. Ang pandaigdigang popularidad ng EDM at mga ''subgenre'' nito gaya ng ''dubstep'', ''electro house'' at ''trap'' mula unang hati hanggang kalagitnaan ng dekada ay naghatid sa pagsikat ng mga DJ at produsyer ng musikang dihital tulad nina Skrillex, Tiësto, [[Avicii]], Steve Aoki, Deadmau5, Calvin Harris, Baauer at Diplo. Muling sumigla ang [[Musikang country|musikang ''country'']] sa Estados Unidos noong dekada 2010, sa pangunguna nina Luke Bryan, Jason Aldean, Blake Shelton, [[Carrie Underwood]], Eric Church, Kacey Musgraves, Chris Stapleton at Florida Georgia Line, na parehong nanguna sa mga tsart at nakatanggap ng maraming parangal sa industriya ng musika. Kasabay ng pag-angat ng internet, lumago rin ang ''independent music'' o musikang malaya at nagkaroon ng malawak na kultong tagasunod sa buong mundo. Kabilang sa mga matagumpay na bandang indie ang Foster the People, Dr. Dog, [[Tally Hall]], Florence and the Machine, [[Beach House (banda)|Beach House]], Alt-J, Of Monsters and Men, [[The National]], Two Door Cinema Club at M83. Sa mga mang-aawit na solo naman, sumikat sina Tame Impala, [[Neil Cicierega]], St. Vincent, Father John Misty, Ellie Goulding, Feist, Sufjan Stevens, [[Lana Del Rey]], Justin Vernon at Lorde. Malaki ang naitulong ng mga musikero tulad nina [[Lady Gaga]], [[Taylor Swift]], [[Justin Bieber]], [[Katy Perry]], [[Bruno Mars]], [[Rihanna]] at [[Nicki Minaj]] (sa pamamagitan ng kanilang mga album gaya ng ''The Fame Monster, 1989, My World 2.0, Teenage Dream, Doo-Wops & Hooligans, Loud'' at ''Pink Friday'') upang mas mapalakas ang pandaigdigang popularidad ng musikang pop noong dekada 2010. Bawat isa sa kanila ay nakabenta ng higit 100 milyong rekord at kabilang na ngayon sa mga pinakabinibentang musikero sa lahat ng panahon. [[Talaksan:Drake July 2016.jpg|thumb|Ang musikerong si Drake na dineklera ng ''Billboard'' na artista ng dekada 2010]] Idineklara ng ''Billboard'' si Drake bilang nangungunang artista ng dekada sa Estados Unidos.<ref name="billboard">{{Cite magazine |date=31 Oktubre 2019 |title=Top Artists |url=https://www.billboard.com/charts/decade-end/top-artists/ |magazine=Billboard |language=en}}</ref> Kabilang din sa mga tanyag na mang-aawit na solo sina [[Adele]], [[Ed Sheeran]], [[Beyoncé Knowles|Beyoncé]], [[Kanye West]], Kendrick Lamar, J. Cole, [[The Weeknd]], Frank Ocean, [[Ariana Grande]], [[Miley Cyrus]], Khalid, Sam Smith, Travis Scott, Cardi B, Future, Shawn Mendes, Post Malone, [[Kesha]], [[Selena Gomez]] at Fetty Wap. Sa mga grupo naman, kabilang sa pinakasikat ng dekada ang [[One Direction]], [[BTS]], Imagine Dragons, Mumford & Sons, [[Arcade Fire]], Twenty One Pilots, Migos, Swedish House Mafia, Bon Iver, Zac Brown Band, [[Maroon 5]], Alabama Shakes, The Chainsmokers, [[OneRepublic]], Vampire Weekend, The Lumineers, [[Lady A]], Fun, [[5 Seconds of Summer]] at Anthem Lights. Sa matagumpay na duweto, nakilala sina [[The Black Keys]], Run the Jewels, Matt and Kim, Rae Sremmurd, Love and Theft, LMFAO, Garfunkel and Oates, at Dan + Shay. ===== Bidyong musika ===== Noong bago ang dekada 2010, ang mga ''music video'' o bidyong musika ay karaniwang napapanood sa telebisyon sa pamamagitan ng mga istasyon tulad ng [[MTV]], Channel V, at sa Pilipinas ay [[Myx]]. Ginagamit ang mga ito bilang pantulong na kasangkapan sa promosyon upang mapataas ang benta ng mga album at maparinig ang awitin sa [[radyo]]. [[Talaksan:PSY EMTV logo 27 (8198008711).jpg|left|thumb|Si [[PSY]] na tinanggap ang isang parangal noong 2012. Ang tropeong tinanggap niya ay may logo ng [[MTV]], na isang tsanel na minsa'y nanguna sa pagpapalabas ng bidyong musika, subalit naging popular din na platapormang ''online'' para sa musika ang [[YouTube]] noong dekada 2010 kung saan dito naging unang bidyong musika umabot sa 1 bilyong pagtingin ang ''[[Gangnam Style]]'' ni PSY.]] Pagsapit ng kalagitnaan ng dekada 2000, lumitaw ang [[YouTube]] bilang isang plataporma para sa nilalamang gawa ng mga gumagamit (''user-generated content''). Hindi nagtagal ay napansin ng mga [[Record label|tatak pang-rekord]] at mang-aawit ang potensyal nito bilang pangunahing daluyan upang maabot ang mas malawak at pandaigdigang tagapakinig. Sa simula ng dekada 2010, ang YouTube ay naging mahalagang bahagi na ng estratehiya sa ''music marketing'' o pagmemerkardo ng musika, gaya ng halimbawa ni Justin Bieber na nadiskubre at sumikat sa pamamagitan ng kanyang mga ''upload'' sa naturang plataporma. Noong 2012, ang awiting ''[[Gangnam Style]]'' ni [[PSY]] ay naging unang bidyong musika na nakapagtala ng mahigit isang bilyong panonood sa YouTube.<ref>{{Cite web |last=Spangler |first=Todd |date=2022-07-15 |title=‘Gangnam Style’ Turns 10: Billion-Views Groundbreaker Still One of YouTube’s Top 5 Most-Viewed Music Videos of All Time |url=https://variety.com/2022/digital/news/gangnam-style-youtube-billion-views-club-1235317420/ |access-date=2025-09-11 |website=Variety |language=en-US}}</ref> Nagbigay-daan ito sa tinaguriang ''Billion Views Club'' (Klab ng Bilyong Panonood), isang sukatan ng tagumpay na sumasalamin sa pandaigdigang impluwensiya ng YouTube sa industriya ng musika. Matapos ang tagumpay ni PSY, sinundan ito ng iba pang sikat na awitin. Noong 2015, pumasok sa nasabing talaan ang ''Baby'' ni Justin Bieber, gayundin ang ''Uptown Funk'' ni Mark Ronson kasama si [[Bruno Mars]], at kalaunan ay ''Dark Horse'' at ''Roar'' ni [[Katy Perry]]. Noong 2015 din, umani ng napakalaking tagumpay ang ''See You Again'' nina Wiz Khalifa at [[Charlie Puth]], na naging isa sa pinakapinanood na bidyo sa YouTube. Noong 2017, higit pang pinagtibay ng ''Despacito'' nina Luis Fonsi at Daddy Yankee ang kapangyarihan ng YouTube nang mabilis itong lumampas sa tatlong bilyong panonood sa loob lamang ng isang taon, at naging pinakapinanood na bidyosa buong mundo sa panahong iyon. Sa mga sumunod na taon, nakapasok din sa ''Billion Views Club'' ang iba pang pandaigdigang awitin tulad ng ''Shape of You'' ni [[Ed Sheeran]] at ''Sorry'' ni Justin Bieber. Pagsapit ng huling bahagi ng dekada 2010, hindi lamang mga patok na awiting pop ang namayani kundi maging ang mga kantang pambata. Noong 2018, umani ng pandaigdigang kasikatan ang ''Baby Shark Dance'' ng Pinkfong, na lumampas sa lahat ng naunang tala at naging pinakapinanood na bidyo sa kasaysayan ng YouTube. ===== Musika sa Pilipinas ===== Ang musika sa Pilipinas noong dekada 2010 ay hinubog ng pag-usbong ng mga digital na plataporma. Sa ''mainstream'' o pangunhing agos na OPM, patuloy na namayagpag ang mga kilalang mang-aawit ng pop gaya nina [[Sarah Geronimo]], [[Julie Anne San Jose]] at [[Yeng Constantino]], pati na rin ang mga banda tulad ng [[Sponge Cola]], Silent Sanctuary, at Callalily na nagpatuloy sa paghatid ng mga awiting pang-masa. Sa panahong ito, sumikat din ang mga bagong banda tulad ng December Avenue, na naging bahagi ng tinatawag na musikang hugot, na mga kantang puno ng damdamin tungkol sa pag-ibig at pagkasawi. Ang “hugot” ay naging tanda ng dekada, at pinatibay ng mga artistang gaya ni [[Moira Dela Torre]], na naging isa sa pinakamatagumpay at pinaka-nai-''stream'' na mang-aawit ng kanyang henerasyon. [[Talaksan:Katipunan; Ateneo (C.P. Garcia Avenue (C5 Road), Quezon City)(2015-01-22) 2.jpg|thumb|Ang [[Abenida Katipunan]] sa may bandang [[Pamantasang Ateneo de Manila]] kung saan nag-ugat ang katawagang Katipcore, isang sanga musika noong dekada 2010.]] Kasabay ng ''mainstream'', umusbong ang ''indie'' (malaya) at ''unsigned acts'' (hindi nakapirmang musikero o banda) na nagpakilala ng sari-saring tunog at eksperimento. Kabilang dito sina Autotelic, Ang Bandang Shirley, The Ransom Collective, Ben&Ben, Munimuni, [[IV of Spades]], at The Purplechickens, na umangat sa pamamagitan ng mga ''gig'' sa mga pamantasan, mga lugar-tugtugan na palihim (o ''underground venues''), at mga platpormang dihital tulad ng YouTube at [[Spotify]]. Isang natatanging sanga nito ang tinawag na Katipcore,<ref name="KatipCoreCNN">{{Cite web |date=2023-05-20 |title=Notes on Katipcore and how we talk about music |url=https://www.cnnphilippines.com/life/entertainment/music/2023/5/18/defining-katipcore.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520024332/https://www.cnnphilippines.com/life/entertainment/music/2023/5/18/defining-katipcore.html |archive-date=2023-05-20 |access-date=2023-05-20 |website=CNN Philippines |language=en}}</ref> na nakaugat sa [[Abenida Katipunan]] sa [[Lungsod Quezon]], kung saan tumanyag ang mga banda sa mga tambayan gaya ng Route 196 at Jess & Pat’s. Isa sa mga bandang hugot ang CHNDTR, na tinaguriang ''hugot-core'' dahil sa pagsasanib ng matitinding liriko at masiglang instrumentasyong ''rock''/''pop''.<ref>{{Cite web |last=Policarpio |first=Allan |date=2019-10-19 |title=CHNDTR wishes to go beyond trends |url=https://entertainment.inquirer.net/348650/chndtr-wishes-to-go-beyond-trends |access-date=2025-09-11 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Lumakas din ang ibang hugot at bandang ''pop-rock'' sa huling bahagi ng dekada. Ang This Band, na sumikat sa kantang “Kahit Ayaw Mo Na,” ay mabilis na nakilala bilang isa sa mga pangunahing grupong hugot sa mga platapormang istreaming. Samantala, ang Gracenote, na mas matagal nang nasa eksena, ay nagpatuloy sa pagpapalaganap ng kanilang tunog na halong-''synth'' na ''pop-rock'', at lalo pang sumikat sa mga collab gaya ng “Baso at Bote” kasama si [[Chito Miranda]]. Samantala, nanatiling masigla ang eksenang ''[[Musikang rock|rock]]'' at metal sa pamamagitan ng mga pista. Ang Pulp Summer Slam ay nagdala ng lokal at internasyonal na banda tulad ng Lamb of God, Anthrax, Death Angel, at Arch Enemy,<ref>{{Cite web |last=Santos |first=Kevin L. |date=Mayo 11, 2012 |title=Metal Bliss |url=https://lifestyle.inquirer.net/47409/metal-bliss/ |access-date=Pebrero 13, 2022 |website=Lifestyle.inq |language=en}}</ref> habang ang Rakrakan Festival ay naging isang kaganapang lahat-lokal na nagtampok ng higit sa 100 banda at musikerong Pinoy rock, nagpapatunay ng tibay ng alternatibong musika sa bansa. Pumaimbabaw ang hip hop at rap bilang isa sa pinakamalalakas na boses ng kabataan sa dekada. Naging tanyag ang ''fliptop rap battle'' o labanang rap bilang plataporma ng malayang estilo at salitang sinasalita. Umangat sa ''mainstream'' ang mga rapper tulad ni [[Gloc-9]] na patuloy na naglabas ng makabuluhang awitin, habang sina [[Abra (rapper)|Abra]], Shanti Dope, [[Ex Battalion]], Al James, at iba pa ay nagdala ng bagong anyo ng [[rap]] na mas hilig ng kabataang Pinoy at mabilis kumalat sa YouTube at hatirang pangmadla. Bagaman mas maliit ang espasyo nito kumpara sa ''mainstream'' at ''indie'', nagpatuloy din ang pag-usbong ng neo-tradisyonal na musika. Mga artistang gaya nina Joey Ayala, Grace Nono, [[Bayang Barrios]], Kadangyan, at Pinikpikan ay patuloy na nakakuha ng tagapakinig sa pamamagitan ng paggamit ng mga tradisyonal na tunog at instrumento ng iba’t ibang katutubong pamayanan sa Pilipinas. Naging alternatibong landas ito para sa mga nais makinig ng makabuluhang musika na nakaugat sa [[Kultura ng Pilipinas|kulturang Pilipino]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Dekada 2010]] 4wk2y6lw6iuteqxiuw3r99uvv0zctum Gabriele C. Hegerl 0 309179 2236582 2228689 2026-10-24T08:00:02Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236582 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Gabi Hegerl | honorific_suffix = {{post-nominals |country = GBR |FRS|FRSE|size=100% }} | birth_name = Gabriele Clarissa Hegerl | native_name_lang = | image = Gabriele Hegerl Royal Society.jpg | image_size = | image_upright = | alt = | caption = Si Gabriele Hegerl sa araw ng pagtanggap sa[[Royal Society]] sa London, Hulyo 2018 | birth_date = {{birth year and age |1962}} | birth_place = | other_names = | residence = | citizenship = | nationality = | fields = [[Climatology|Climate science]]<ref name=googlescholar/> | workplaces = [[University of Edinburgh]]<br/>[[Duke University]]<br/>[[Texas A&M University]] | patrons = | education = | alma_mater = [[Ludwig Maximilian University of Munich]] (PhD)<ref name=phd/> | thesis_title = Numerische Lösung der kompressiblen zweidimensionalen Navier-Stokes-Gleichungen in einem zeitabhängigen Gebiet mit Hilfe energievermindernder Randbedingungen | thesis_url = http://www.worldcat.org/oclc/636829273 | thesis_year = 1991 | doctoral_advisor = <!--(or | doctoral_advisors = )--> | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = | influences = | influenced = | awards = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | spouse = <!--(or | spouses = )--> | partner = <!--(or | partners = )--> | children = | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = {{URL|www.geos.ed.ac.uk/homes/ghegerl}} }} Si '''Gabriele Clarissa Hegerl''' {{post-nominals |country = GBR |FRS|FRSE }}<ref name=frs/> (ipinanganak noong Enero 9, 1962<ref>{{Cite web |url=https://www.geos.ed.ac.uk/homes/ghegerl/Vita_web2015b.pdf |title=Archived copy |access-date=12 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160824100306/http://www.geos.ed.ac.uk/homes/ghegerl/Vita_web2015b.pdf |archive-date=24 August 2016 |url-status=dead }}</ref>) ay isang propesor ng Climate System Science sa University of Edinburgh School of GeoSciences.<ref>[https://web.archive.org/web/20120626164103/http://www.ed.ac.uk/schools-departments/geosciences/people?indv=1613&cw_xml=person.html People | School of GeoSciences] archived 28 June 2012</ref> Bago ang 2007 siya ay may hawak na mga posisyon sa pagsasaliksik sa Texas A&M University at sa Duke University ng Nicholas School of the Environment, sa panahong ito ay siya ay isang co-ordinating lead author para sa Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) Pang-apat at PAnglimang Ulat ng Pagsusuri.<ref>{{cite web|url=http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_Chapter10_FINAL.pdf|title=Climate change report|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221070212/http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_Chapter10_FINAL.pdf|archive-date=21 February 2014|df=dmy-all}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070501031449/http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html IPCC AR4]</ref><ref>{{cite web|url=http://coast.gkss.de/staff/storch/Media/interviews/AS/hegerl.1102.pdf|title=Interview of Hegerl]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814054746/http://coast.gkss.de/staff/storch/Media/interviews/AS/hegerl.1102.pdf|archive-date=14 August 2011|df=dmy-all}} by [[Hans von Storch]], March 2011</ref> ==Edukasyon== Si Hegerl ay nag-aral sa Ludwig Maximilian University ng Munich kung saan iginawad sa kanya ang PhD noong 1991<ref name=phd>{{cite thesis|degree=PhD|publisher=University of Munich|year=1991|first=Gabriele Clarissa |last=Hegerl|title=Numerische Lösung der kompressiblen zweidimensionalen Navier-Stokes-Gleichungen in einem zeitabhängigen Gebiet mit Hilfe energievermindernder Randbedingungen|oclc=636829273|url=https://www.tib.eu/en/search/id/TIBKAT%3A027484750/Numerische-L%C3%B6sung-der-kompressiblen-zweidimensionalen/|website=tib.eu}}</ref>kung saan ginamit ang kanyang thesis bilang isang numerikal na solusyon ng mga equation ng Navier – Stokes gamit ang mga kundisyon ng hangganan.<ref name=phd/> ==Pananaliksik at karera== Ang pagsasaliksik ni Hegerl<ref>{{Citation | last1 = Hegerl | first1 = G. | title = The past as guide to the future | journal = Nature | volume = 392 | issue = 6678 | pages = 758–759 | doi = 10.1038/33799 | year = 1998 | url = http://www.meteo.psu.edu/holocene/public_html/shared/research/old/hegerl98-nature.pdf |bibcode = 1998Natur.392..758H }}</ref> <ref name=sense>{{Citation |last1= Hegerl |first1= Gabriele C. |last2= Crowley |first2= Thomas J. |last3= Hyde |first3= William T. |last4= Frame |first4= David J. |year= 2006 |title= Climate sensitivity constrained by temperature reconstructions over the past seven centuries |journal= Nature |volume= 440 |issue= 7087 |pages= 1029–1032 |doi= 10.1038/nature04679 |pmid= 16625192 |bibcode = 2006Natur.440.1029H }}</ref><ref name=juckes>{{Citation |last1= Juckes |first1= M. N. |last2= Allen |first2= M. R. |last3= Briffa |first3= K. R. |last4= Esper |first4= J. |last5= Hegerl |first5= G. C. |last6= Moberg |first6= Anders |last7= Osborn |first7= T. J. |last8= Weber |first8= S. L. |year= 2007 |title= Millennial temperature reconstruction intercomparison and evaluation |journal= Climate of the Past |volume= 3 |issue= 4 |pages= 591 |doi= 10.5194/cp-3-591-2007 |bibcode= 2007CliPa...3..591J |url= http://www.clim-past.net/3/591/2007/cp-3-591-2007.pdf }}</ref> sa likas na pagkakaiba-iba ng klima at mga pagbabago sa klima dahil sa natural at antropogeniko na pagbabago sa radiative forcing (tulad ng pag-init ng greenhouse, epekto sa klima ng pagsabog ng bulkan at mga pagbabago sa solar radiation). Pinangunahan din ni Hegerl ang kilalang pagsasaliksik sa pagpapatungkol ng modernong [[pagbabago ng klima]] sa paglabas ng anthropogenic greenhouse gas. Pinangunahan niya ang isang pag-aaral noong 2006 na sinusuri ang pagiging sensitibo ng klima, pagkatapos ay karaniwang tinanggap bilang 1.5-4.5K bilang tugon sa pagdoble ng atmospheric {{co2}}, upang suriin ang mga pag-aaral na may pagmamasid na nagmumungkahi na ang pagiging sensitibo sa klima ay maaaring maging 7.7K o kahit na lumagpas sa 9K. Sa pamamagitan ng paggamit ng malakihan na pagmo-modelo ng balanse ng enerhiya upang gayahin ang mga tugon sa temperatura sa makasaysayang mga pagbabago sa nagliliit na sapilitang epekto ng mga pagbabago sa solar, pagsabog ng bulkan at mga greenhouse gas, at ihinahambing ito sa mga muling pagtataguyod ng klima, gumawa sila ng isang independiyenteng pagtantiya na ang pagiging sensitibo sa klima ay marahil nasa saklaw. ng 1.5-6.6K.<ref name=sense/> Sa isang pakikipanayam sa The Washington Times, sinabi ni Hegerl na "Ang aming muling pagtatayo ay sumusuporta sa maraming pagkakaiba-iba sa nakaraan".<ref>[http://www.washtimes.com/national/20060420-115953-7360r.htm Scientists cool outlook on global warming], The Washington Times – 21 April 2006 </ref> Siya ay isang co-ordinating na nangungunang may-akda sa IPCC Fourth Assessment Report for Working Group I sa kabanata tungkol sa "Pag-unawa at Pag-uugnay sa Pagbabago ng Klima".<ref>[http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html Intergovernmental Panel on Climate Change Working Group I: The Physical Science Basis of Climate Change] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070501031449/http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html |date=1 May 2007 }}</ref> Ang kanyang muling pagtatayo noong 2006 ay binanggit sa kabanata ng "Paleoclimate" bilang suporta sa konklusyon na ang ika-20 siglo ay malamang na naging pinakamainit sa Hilagang Hemisperyo nang hindi bababa sa 1,300 taon.<ref>IPCC AR4 {{cite web |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6s6-6.html |title=Section 6.6: The Last 2,000 Years |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328093747/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6s6-6.html |archive-date=28 March 2015 |df=dmy-all }}</ref> Siya ay isang miyembro ng isang koponan na sinuri ang mga kamakailang reconstruction ng record ng temperatura ng nakaraang 1000 taon, at noong 2007 ay nai-publish ang kanilang sariling pagtatayo mula sa mga proxy, na natagpuan na ang maximum na pre-industrial temperatura sa loob ng 1,000 taon ay makabuluhang lumampas sa kamakailang temperatura ng nakatulong.<ref name=juckes/> ==Mga publikasyon== Ang mga sumusunod na publikasyon ay ang mga nailathala ni Hegerl<ref name=googlescholar>{{Google scholar id}}</ref><ref name=scopus>{{Scopus id }}</ref>: *"Annular Modes in the Extratropical Circulation. Part II: Trends",<ref name="ThompsonWallace2000">{{cite journal|last1=Thompson|first1=David W. J.|last2=Wallace|first2=John M.|last3=Hegerl|first3=Gabriele C.|title=Annular Modes in the Extratropical Circulation. Part II: Trends|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-climate_2000-03-01_13_5/page/1018|journal=Journal of Climate|volume=13|issue=5|year=2000|pages=1018–1036|issn=0894-8755|doi=10.1175/1520-0442(2000)013<1018:AMITEC>2.0.CO;2|bibcode=2000JCli...13.1018T|doi-access=free}}</ref> *"Simulation of the influence of solar radiation variations on the global climate with an ocean-atmosphere general circulation", by U Cubasch, R Voss, GC Hegerl, J Waszkewitz, T. J. Crowley – Climate Dynamics, 1997 *"Multi-fingerprint detection and attribution analysis of greenhouse gas, greenhouse gas-plus-aerosol and solar forced climate change", by G. C. Hegerl, K. Hasselmann, U. Cubasch, J. F. B. Mitchell, E. Roeckner, R. Voss and J. Waszkewitz *"Detecting Greenhouse-Gas-Induced Climate Change with an Optimal Fingerprint Method",<ref name="Hegerlvon Storch1996">{{cite journal|last1=Hegerl|first1=Gabriele C.|last2=von Storch|first2=Hans|last3=Hasselmann|first3=Klaus|last4=Santer|first4=Benjamin D.|last5=Cubasch|first5=Ulrich|last6=Jones|first6=Philip D.|title=Detecting Greenhouse-Gas-Induced Climate Change with an Optimal Fingerprint Method|url=https://archive.org/details/journal-of-climate_1996-10_9_10/page/2281|journal=Journal of Climate|volume=9|issue=10|year=1996|pages=2281–2306|issn=0894-8755|doi=10.1175/1520-0442(1996)009<2281:DGGICC>2.0.CO;2|bibcode=1996JCli....9.2281H|doi-access=free}}</ref> *"Detection of climate change and attribution of causes", by JFB Mitchell, DJ Karoly, GC Hegerl, FW Zwiers, MR … – Climate Change 2001: The Scientific Basis, 2001 *"The Effect of Local Sea Surface Temperatures on Atmospheric Circulation over the Tropical Atlantic"<ref name="ChangSaravanan2000">{{cite journal|last1=Chang|first1=Ping|last2=Saravanan|first2=R.|last3=Ji|first3=Link|last4=Hegerl|first4=G. C.|title=The Effect of Local Sea Surface Temperatures on Atmospheric Circulation over the Tropical Atlantic Sector|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-climate_2000-07-01_13_13/page/2195|journal=Journal of Climate|volume=13|issue=13|year=2000|pages=2195–2216|issn=0894-8755|doi=10.1175/1520-0442(2000)013<2195:TEOLSS>2.0.CO;2|bibcode=2000JCli...13.2195C|doi-access=free}}</ref> *"On multi-fingerprint detection and attribution of greenhouse gas- and aerosol forced climate change"<ref name=fingerprint>{{cite journal|last1=Hegerl|first1=G. C.|last2=Hasselmann|first2=K.|last3=Cubasch|first3=U.|last4=Mitchell|first4=J. F. B.|last5=Roeckner|first5=E.|last6=Voss|first6=R.|last7=Waszkewitz|first7=J.|title=Multi-fingerprint detection and attribution analysis of greenhouse gas, greenhouse gas-plus-aerosol and solar forced climate change|url=https://archive.org/details/climate-dynamics_1997-09_13_9/page/613|journal=Climate Dynamics|volume=13|issue=9|year=1997|pages=613–634|issn=0930-7575|doi=10.1007/s003820050186|bibcode=1997ClDy...13..613H|hdl=21.11116/0000-0003-2DE4-A|hdl-access=free}} {{closed access}}</ref> ==Mga parangal at pagkilala== Noong 2013, siya ay napili bilang isang Fellow ng Royal Society of Edinburgh (FRSE)<ref>{{Cite news|url=https://www.rse.org.uk/fellow/gabriele-hegerl/|title=Professor Gabriele Clarissa Hegerl FRSE, FRS - The Royal Society of Edinburgh|work=The Royal Society of Edinburgh|access-date=2018-02-01|language=en-GB}}</ref> at noong 2017 siya ay napili bilang isang Fellow ng Royal Society (FRS).<ref name=frs>{{cite web|url= https://royalsociety.org/people/gabriele-hegerl-13394/|title= Professor Gabriele Hegerl FRS|publisher= [[Royal Society]]|location=London|author=Anon|year=2017|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20170523130214/https://royalsociety.org/people/gabriele-hegerl-13394/|archive-date= 23 May 2017|df= dmy-all|website=royalsociety.org}} One or more of the preceding sentences incorporates text from the royalsociety.org website where: {{quote|“All text published under the heading 'Biography' on Fellow profile pages is available under [[Creative Commons license|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].” --{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111170346/https://royalsociety.org/about-us/terms-conditions-policies/|title=Royal Society Terms, conditions and policies|date=2016-11-11}}}}</ref> Noong 2018, siya ay ginawang isang honorary Doctor of Science ng Leeds University.<ref>{{cite web |url=https://www.leeds.ac.uk/info/130509/honorary_graduates/644/gabriele_hegerl |title=Gabriele Hegerl |publisher=University of Leeds |date=July 2018 |access-date=10 July 2018 |archive-date=21 Hulyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721095502/https://www.leeds.ac.uk/info/130509/honorary_graduates/644/gabriele_hegerl |url-status=dead }}</ref> Noong 2016, tumanggap si Propesor Hegerl ng Hans Sigrist Prize "para sa kanyang groundbreaking na gawaing pang-agham sa larangan ng gantimpala ngayong taon, 'The Human Fingerprint on the Earth System'.<ref>{{Cite web|date=2017-06-06|title=Prof. Dr. Gabriele Hegerl, University of Edinburgh|url=https://www.sigrist.unibe.ch/news/interviews_with_hans_sigrist_prize_winners/2016_prof_dr_gabriele_hegerl/index_eng.html|access-date=2020-09-02|website=The Hans Sigrist Foundation}}</ref> ==Mga Sanggunian== {{Reflist|35em}} 834p6yimrp3qyavgb1361geqvx9yn2a Aisha Cousins 0 309575 2236380 2104464 2026-10-23T20:56:55Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236380 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artist|honorific_prefix=|nationality=American|website=http://www.aishacousins.com/|memorials=|patrons=|elected=|awards=|spouse=|movement=|style=|notable_works=|known_for=Creating performance art scores for Black audiences|alma_mater=|education=[[Oberlin College]]|resting_place_coordinates=|name=Aisha Cousins|resting_place=|death_place=|death_date=|birth_place=Boston, MA|birth_date={{birth year and age|1978}}|birth_name=<!-- only use if different than name -->|native_name_lang=|native_name=|caption=|alt=|image_size=|image=File:Aisha_Cousins.png|honorific_suffix=|module=}} Si '''Aisha Cousins''' (ipinanganak noong 1978) ay artista na nakatira sa [[New York|New York.]] Si Cousins ay nagsusulat ng mga ''performance art scores'' na hinihikayat ang mga black na madla na pag-aralan ang kanilang magkatulad na mga kasaysayan at magkakaibang mga [[estetika]] . Ang kanyang mga likha ay malawak na ginanap sa mga institusyon ng sining tulad ng Weeksville Heritage Center, BRIC, Project Row Houses, the Kitchen, the Brooklyn Museum of Art, MoCADA, at MoMA PS1 . <ref>{{Cite web|url=http://blog.art21.org/2013/05/13/new-kids-on-the-block-mapping-soulville-with-aisha-cousins/ |title = 'Mapping Soulville' with Aisha Cousins |last=Gleisner |first=Jacquelyn |date = May 13, 2013 |website=Art21 Magazine |access-date=2016-12-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://movementresearch.org/people/aisha-cousins-and-sydnie-l-mosley|title=Aisha Cousins and Sydnie L. Mosley {{!}} Movement Research|last=Studio|first=Familiar|date=2016-12-10|website=Movement Research|language=en-us|access-date=2016-12-10|archive-date=2016-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223153020/https://movementresearch.org/people/aisha-cousins-and-sydnie-l-mosley|url-status=dead}}</ref> == Maagang buhay at edukasyon == Si Cousins ay ipinanganak sa [[Boston]], [[Massachusetts]] at may lahing Afro-American at Caribbean. <ref>{{Cite news|url=http://www.pregamemagazine.com/featured-artist-aisha-cousins/|title=Featured Artist: Aisha Cousins - Pregame Magazine|date=2017-02-01|work=Pregame Magazine|access-date=2018-03-16|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316151903/http://www.pregamemagazine.com/featured-artist-aisha-cousins/|archive-date=2018-03-16|url-status=dead}}</ref> Noong 2000, nakatanggap si Cousins ng isang BA sa Studio Art na may kurso sa [[Araling Aprikana|Black Studies]] at [[Sosyolohiya|Sociology]] mula sa Oberlin College . <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.remahortmann.org/project/aisha-cousins/|title=Aisha Cousins – Rema Hort Mann Foundation|website=www.remahortmann.org|access-date=2016-12-10}}</ref> == Karera == Mula 2008 hanggang 2012, nagtrabaho si Cousins bilang isang [[Sining ng pagtatanghal|artista sa pagganap]], gumagawa ng pribadong pag-aaral at nakikipagtulungan sa mga artist ng Fluxus na sina Ben Vautier at Geoff Hendricks . Noong 2012, iginawad sa kanya ang isang gawad mula sa Brooklyn Arts Council upang makabuo ng isang ''guide''para sa kanyang proyekto na dinisenyo para sa mga ''black'' na kabataan na ang mga paaralan ay nawalan ng pagpopondo sa [[Sining-biswal|visual arts.]] == Napiling mga palabas at eksibisyon == ** 2008–2013: "Diva Dutch" performed at: *** Downstreet Art Festival, [[:en:North_Adams,_Massachusetts|North Adams, MA]] *** Come Out and Play. [[:en:Times_Square|Times Square]], NY *** [[:en:Project_Row_Houses|Project Row Houses]], Round 31. Houston, TX *** [[:en:Tennessee_State_University|Tennessee State University]]. Nashville, TN ** 2011: [[:en:New_Museum|New Museum]]. New York, NY, "The Top 4 Reasons the Democrats Lost the Election (Steve Harvey Style)", performed at Alpha's Bet Is Not Over Yet: Steffani Jemison and Friends." ** 2011: [[:en:MoMA_PS1|MoMA PS1]], New York, NY, "How to Listen To [[:en:Lil_Wayne|Lil Wayne]] (for Nia, Nya, and Kamaria)" performed by [[:en:Clifford_Owens|Clifford Owens]], Clifford Owens: Anthology ** 2011–2014: [[:en:Brooklyn_Museum|Brooklyn Museum]]. Brooklyn, NY, "Sit" ** 2012: [[:en:Weeksville_Heritage_Center|Weeksville Heritage Center]], Brooklyn, NY, "The Soulville Census" ** 2013: [[:en:BRIC_Arts_Media|BRIC Rotunda Gallery]]. Brooklyn, NY, "Cultural Fluency" ** 2014: [[:en:Brooklyn_Museum|Brooklyn Museum]]. Brooklyn, NY, "Crossing Brooklyn: Art from Bushwick, Bed-Stuy, and Beyond" == Mga parangal at pagiging artist in residence == ** 2013: The Laundromat Project's Create Change Public Artist in Residence para sa [[:en:Bedford–Stuyvesant,_Brooklyn|BedStuy]] (Brooklyn, NY)<ref name=":02">{{Cite web|url=http://www.remahortmann.org/project/aisha-cousins/|title=Aisha Cousins – Rema Hort Mann Foundation|website=www.remahortmann.org|access-date=2016-12-10}}</ref> ** 2014–15: [[:en:Franklin_Furnace_Archive|Franklin Furnace]] Fund Recipient, Brooklyn, NY, para sa "Soulville Census" ** 2014–15: Fireworks Residency Award (collaboration with [[:en:Greg_Tate|Greg Tate]] at [[:en:Burnt_Sugar|Burnt Sugar the Arkestra Chamber]]), [[:en:BRIC_Arts_Media|BRIC]]. Brooklyn, NY. == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1978]] 9xr75f2pjsu7141bjumzknjvevij3sn Bernalda 0 311684 2236395 2227587 2026-10-24T01:42:18Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236395 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Bernalda|province=[[Lalawigan ng Matera|Matera]] (MT)|website={{official website|http://www.comune.bernalda.mt.it}}|area_code=0835|postal_code=75012|day=May 20, August 23|saint=[[Bernardino ng Siena|San Bernardino ng Siena]]|elevation_m=127|elevation_footnotes=|population_demonym=Bernaldesi|population_footnotes=|area_total_km2=126.19|area_footnotes=|mayor=Domenico Raffaele Tataranno|mayor_party=|frazioni=Metaponto, Serra Marina, Spineto|region=[[Basilicata]]|official_name=Comune di Bernalda|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|40|25|N|16|41|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Bernalda|image_caption=Kastilyo ng Bernalda|image_alt=|imagesize=200px|image_skyline=Castello di Bernalda.jpg|native_name=|footnotes=}} Ang '''Bernalda''' ([[Wikang Napolitano|Metapontino]]: {{Lang|nap|Vernàlle}} o {{Lang|nap|Bernàlle}}) ay isang bayan at [[komuna]] sa [[lalawigan ng Matera]], sa [[Italya|Katimugang Italyanong]] rehiyon [[Basilicata]]. Ang [[frazione]] ng [[Metaponto]] ay ang pook ng sinaunang lungsod ng [[Metapontum]]. Hanggang sa ika-15 siglo, tinawag itong '''Camarda'''. Ito ay kinaroroonan ng isang kastilyo na itinayo noong ika-15 siglo sa panahon ng pamamahalang [[Korona ng Aragon|Aragones]] sa [[Kaharian ng Napoles]]. Ang patron na santo ng Bernalda ay si [[Bernardino ng Siena|San Bernardino ng Siena]]. Ang kapistahan ni Saint Bernardino ay sa Mayo 20 at sa Agosto 23. == Kasaysayan == Ang kasaysayan ng Bernalda ay hindi gaanong sinauna, kung ihahambing sa ibang mga bayan sa lugar ng [[Metapontino]]. Sa pagtatapos ng ika-3 siglo BK, ang lungsod ng [[Metaponto]] ay sinalakay at tuluyang winasak ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]]. Ang ilan sa mga naninirahan dito ay lumipat sa burol sa pagitan ng kasalukuyang simbahan ng San Donato at ng Madonna degli Angeli, kung saan sila nagtayo ng isang kumpol ng mga bahay na tinatawag na Camarda. == Mga maharlikang pamilya == * [[Pamilya Coppola]] == Mga kambal bayan - mga kapatid na lungsod == Si Bernalda ay [[Kambal na lungsod|kambal]] sa: * {{Flagicon|ITA}} [[L'Aquila]], Italya * {{Flagicon|ITA}} [[Siena]], Italya * {{Flagicon|ITA}} [[Massa Marittima]], Italya * {{Flagicon|ITA}} [[Mirabella Eclano]], Italya * {{Flagicon|ITA}} [[Venosa]], Italya * {{Flagicon|ITA}} [[Marsicotevere]], Italya == Mga panlabas na link == * [http://tmagazine.blogs.nytimes.com/2012/11/15/back-to-bernalda/ Bumalik sa Bernalda] ni [[Francis Ford Coppola]], [[T (New York Times)|T]] ''( [[International Herald Tribune]]'' Style Magazine), 8 Disyembre 2012 * [https://www.nytimes.com/2012/03/11/travel/coppola-talks-about-his-palazzo-margherita-in-bernalda-italy.html Pinag-uusapan ni Coppola ang tungkol sa Bernalda], ''The New York Times'', 9 Marso 2009 == Mga lokal na putahe == * [[:it:Crapiata|Crapiata]] * [http://www.cucinalucana.it/?p=584 Cialledda] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.quellalucinanellacucina.it/dolci-lucani-le-scorzette-di-bernalda/ Mga pastry na Scorzette] == Mga sanggunian == {{reflist}}{{Lalawigan ng Matera}} 5p7pzwo91v2qs9p34dwu92wmttfleaz Placozoa 0 312208 2236597 2193176 2026-10-24T08:21:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236597 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|phylum='''Placozoa'''|regnum=[[Hayop|Animalia]]|phylum_authority=Grell, 1971|image=Trichoplax adhaerens photograph.png|image_caption=''Trichoplax adhaerens''}} Ang '''Placozoa''' ay isang phylum o kalapian ng mga [[imbertebrado]] na maliliit at naninirahan sa dagat. Payak ang kanilang mga katawan kumpara sa ibang mga hayop.<ref>{{cite journal|vauthors=Ender A, Schierwater B|title=Placozoa are not derived cnidarians: evidence from molecular morphology|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2003-01_20_1/page/130|journal=Mol. Biol. Evol.|volume=20|issue=1|pages=130–4|date=Enero 2003|pmid=12519915|doi=10.1093/molbev/msg018|doi-access=free}}</ref><ref name="Eitel et al 2013">{{cite journal|last1=Eitel|journal=PLOS ONE|pmc=3614897|pmid=23565136|doi=10.1371/journal.pone.0057131|pages=e57131|issue=4|volume=8|date=2 Abril 2013|title=Global Diversity of the Placozoa|first1=Michael|first4=Bernd|last4=Schierwater|first3=Rob|last3=DeSalle|first2=Hans-Jürgen|last2=Osigus|bibcode=2013PLoSO...857131E}}</ref><ref name="Eitel_2018" /><ref>{{Cite journal|last1=Eitel|first7=Gray Argust|doi=10.1101/202119|pages=202119|language=en|journal=bioRxiv|url=https://www.biorxiv.org/content/early/2017/10/13/202119|title=A taxogenomics approach uncovers a new genus in the phylum Placozoa|date=2017-10-13|first9=Gert|last9=Wörheide|first8=Bernd|last8=Schierwater|last7=Williams|first1=Michael|first6=Helmut|last6=Blum|first5=Sergio|last5=Vargas|first4=Stefan|last4=Krebs|first3=Hans-Jürgen|last3=Osigus|first2=Warren|last2=Francis|doi-access=free}}</ref> Unang natuklasan ang phylum na ito nang matuklasan ang espesyeng ''Trichoplax adhaerens'' ng soologong Aleman na si Franz Eilhard Schulze noong ika-19 na siglo, at unang nailarawan niya ito noong 1883.<ref>F. E. Schulze "''Trichoplax adhaerens'' n. g., n. s.", ''Zoologischer Anzeiger'' (Elsevier, Amsterdam and Jena) 6 (1883), p. 92.</ref> Ang ngalang Placozoa ay ipinangalan ni Karl Gottlieb Grell noong 1971.<ref>{{cite journal|last1=Grell|first1=K. G.|year=1971|title=''Trichoplax adhaerens'', F. E. Schulze und die Entstehung der Metazoen|journal=Naturwissenschaftliche Rundschau|language=de|volume=24|page=160}}</ref> Nailarawan din ang ibang mga espesye simula noong 2017; ang ''Hoilungia hongkongensis'',<ref name="Eitel_2018">{{cite journal|vauthors=Eitel M, Francis WR, Varoqueaux F, Daraspe J, Osigus HJ, Krebs S, Vargas S, Blum H, Williams GA, Schierwater B, Wörheide G|display-authors=6|title=Comparative genomics and the nature of placozoan species|journal=PLOS Biology|volume=16|issue=7|pages=e2005359|date=Hulyo 2018|pmid=30063702|pmc=6067683|doi=10.1371/journal.pbio.2005359}}</ref> at ang ''Polyplacotoma mediterranea''.<ref>{{Cite journal|last1=Schierwater|title=Polyplacotoma mediterranea is a new ramified placozoan species|pmid=30836080|issn=0960-9822|doi=10.1016/j.cub.2019.01.068|pages=R148–R149|issue=5|volume=29|language=en|journal=Current Biology|url=https://www.cell.com/current-biology/abstract/S0960-9822(19)30097-1|date=2019-03-04|first1=Bernd|first5=Hans-Jürgen|last5=Osigus|first4=Sarah|last4=Rolfes|first3=Rebecca|last3=Herzog|first2=Kai|last2=Kamm|doi-access=free}}</ref> == Mga katangian == [[Talaksan:A-New-Look-at-Some-Old-Animals-pbio.1000007.sv001.ogv|left|thumb|Paggalaw ng ''Trichoplax adhaerens'']] Malililit ang mga Placozoa; halos 1–3&nbsp;mm ang sukat ng mga ''Trichoplax adhaerens''. Patag ang katawan ng mga hayop na ito.<ref name="Eitel et al 2013" /><ref name="Eitel_2018" /><ref name="pmid19175289">{{cite journal|last1=Blackstone|first1=N|year=2009|title=A New Look at Some Old Animals|journal=PLOS Biology|volume=7|issue=1|pmid=19175289|doi=10.1371/journal.pbio.1000007|pmc=2631055}}</ref> Ginagamit nila ang mga cilia na mayroon sila upang gumalaw.<ref name="SmithVaroqueaux2014">{{cite journal|vauthors=Smith CL, Varoqueaux F, Kittelmann M, Azzam RN, Cooper B, Winters CA, Eitel M, Fasshauer D, Reese TS|display-authors=6|title=Novel cell types, neurosecretory cells, and body plan of the early-diverging metazoan Trichoplax adhaerens|journal=Current Biology|volume=24|issue=14|pages=1565–1572|date=July 2014|pmid=24954051|pmc=4128346|doi=10.1016/j.cub.2014.05.046}}</ref> Mas madalas ang [[reproduksiyong aseksuwal]] sa mga Placozoa, na nagaganap sa pamamagitan ng dalawahang paghahati o binary fission, at ng budding.<ref name="SmithVaroqueaux2014" /> Iniulat din ng ilang mga siyentipiko ang [[reproduksiyong seksuwal]] sa isang klado o pangkat ng mga Placozoa.<ref name="pmid16230622">{{cite journal|last1=Signorovitch|first1=A.Y.|last2=Dellaporta|first2=S.L.|last3=Buss|first3=L.W.|year=2005|title=Molecular signatures for sex in the Placozoa|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-10-25_102_43/page/15518|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=102|issue=43|pages=15518–22|pmid=16230622|doi=10.1073/pnas.0504031102|pmc=1266089|bibcode=2005PNAS..10215518S}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Hayop]] [[Kategorya:Mga lapi ng Hayop]] 6lrv23fynccfftg5j8qwsph8a41i6a6 2022 sa Pilipinas 0 314190 2236379 2234457 2026-10-23T19:50:37Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2236379 wikitext text/x-wiki {{update}} Ang '''2022 sa Pilipinas''' ay mga pangyayaring nakatakdang maganap sa Pilipinas sa taong 2022. Ang 2022 sa Pilipinas ay ang taon sa loob ng 2000 dekada, sa 21st siglo at 3rd milenyum. Matapos ang [[2021 sa Pilipinas]] at bago mag [[2023 sa Pilipinas]]. ==Panunungkulan== {{multiple image|caption_align=center|header_align=center | image1 = Ferdinand R. Marcos Jr (cropped portrait).jpg | alt1 = President Ferdinand R. Marcos Jr. | caption1 = {{nowrap|Ferdinand R.<br />Marcos Jr.}} | width1 = 120 | image2 = VPSDPortrait (cropped) (2).jpg | alt2 = Vice-President Sara Duterte | caption2 = {{nowrap|Sara<br />Duterte}} | width2 = 114 | image3 = Migz Zubiri - 2021.jpg | alt3 = Senate President Juan Miguel Zubiri | caption3 = {{nowrap|Juan Miguel<br />Zubiri}} | width3 = 121 | image4 = Rep. Ferdinand Martin Romualdez (19th Congress).jpg | alt4 = House Speaker Martin Romualdez | caption4 = {{nowrap|Ferdinand Martin<br />Romualdez}} | width4 = 107 | image5 = CJ Alexander Gesmundo (2021).jpg | alt5 = Chief Justice Alexander Gesmundo | caption5 = {{nowrap|Alexander<br />Gesmundo}} | width5 = 98 }} * [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]]: ** [[Rodrigo Duterte|Rodrigo R. Duterte]] ([[PDP–Laban]]) ''(hanggang Hunyo 30)'' ** [[Bongbong Marcos|Ferdinand R. Marcos Jr.]] ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]]) ''(simula Hunyo 30)'' * [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas|Pangalawang Pangulo]]: ** [[Leni Robredo|Leni G. Robredo]] ([[Partido Liberal (Pilipinas)|Liberal]]) ''(hanggang Hunyo 30)'' ** [[Sara Duterte|Sara Z. Duterte-Carpio]] ([[Lakas–CMD]]) ''(simula Hunyo 30)'' * [[Kongreso ng Pilipinas|Kongreso]]: ** [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas|Pangulo ng Senado]]: *** ([[Ika-18 Kongreso ng Pilipinas|ika-18]]): [[Vicente Sotto III]] ([[Nationalist People's Coalition|NPC]]) ''(hanggang Hulyo 1)'' *** ([[Ika-19 Kongreso ng Pilipinas|ika-19]]): [[Juan Miguel Zubiri|Migz Zubiri]] (''Independent'') ''(simula Hulyo 25)'' ** [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Ispiker ng Kapulungan]]: *** ([[Ika-18 Kongreso ng Pilipinas|ika-18]]): [[Lord Allan Velasco]] ([[PDP–Laban]]) ''(hanggang Hulyo 1)'' *** ([[Ika-19 Kongreso ng Pilipinas|ika-19]]): [[Martin Romualdez]] ([[Lakas–CMD]]) ''(simula Hulyo 25)'' * [[Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Punong Mahistrado]]: [[Alexander Gesmundo]] {{clear}} ==Nagpapatuloy na mga kaganapan== * '''''Paglilitis:''' Nagpatuloy:'' [[Leila de Lima]] * '''''Mga alitan:''''' ** Alitang Moro<ref>{{cite web |title=Suspected rebels kill town police chief in Philippines |url=https://apnews.com/article/police-philippines-ef66d416eafd3fde14fdba1336e2b203 |agency=[[Associated Press]] |date=2022-08-30}}</ref> ** Rebelyong komunista<ref>{{cite web |title=Rebel land mine wounds 7 soldiers in central Philippines |url=https://apnews.com/article/army-philippines-manila-land-mines-ferdinand-marcos-jr-dfe5368c95480a68958869b5a19f0325 |agency=[[Associated Press]] |date=2022-07-05}}</ref><ref>{{cite web |title=2 soldiers dead, 3 wounded in clash in central Philippines |url=https://english.news.cn/20221007/962db7dae66b4eefa30ea59b8dc34a67/c.html |publisher=Xinhua |date=2022-10-07}}</ref> ** [[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas]] * Agawan ng teritoryo sa [[Dagat Timog Tsina]]<ref>{{cite web |title=Philippines establishes coast guard outposts in disputed sea |url=https://apnews.com/article/china-beijing-philippines-manila-493bd445e580ebb133f55ecc4c0c5403 |agency=[[Associated Press]] |date=2022-05-20}}</ref> * [[Pandemya ng COVID-19 sa Pilipinas]] ==Kaganapan== ===Pambansa=== ====Enero==== * [[Enero 1]] – Magkakabisa na ang ''Batas Republika Blg. 11467'', na nagtataas ng [[excise]] [[Pagbubuwis sa Pilipinas|buwis]] sa mga produktong may alkohol, elektronikong sigarilyo, at mga produktong may heating tobacco.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/business/01/01/22/higher-taxes-on-alcohol-cigarettes-now-in-effect |title=Mas mataas na buwis sa alkohol at sigarilyo, ipinapatupad na ngayon |work=ABS-CBN News | date=Enero 1, 2022 | access-date=Enero 6, 2022}}</ref> * Enero 6 – Nilagdaan ni [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] [[Rodrigo Duterte]] bilang batas ang panukalang magbabawal sa pagkasal sa menor-de-edad, na ang lalabag ay maaaring makulong ng hanggang 12 buwan. Ilang bahagi ng batas ay magiging epektibo lang matapos ang isang taon upang makapaghanda ang mga komunidad na [[Islam sa Pilipinas|Muslim]] at katutubo. * [[Enero 7]]: ** Sina [[Monsignor]] Lope Robredillo, Eutiquio "Euly" Belizar Jr., at Romeo Solidon ng [[Diyosesis ng Katoliko Romano ng Borongan]] sa [[Silangang Samar]], ay hinirang ni [[Papa Francisco]] bilang "[[Chaplain ng Kanyang Kabanalan|Mga Chaplain ng Kanyang Kabanalan]]".<ref>Mga Pagbanggit: * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/01/07/22/pope-picks-3-filipino-priests-as-papal-chaplains |title=Pinili ng Papa ang 3 paring Pilipino bilang 'mga chaplain ng papa' |work=ABS CBN News |date=Enero 7, 2022 |access-date=Enero 8, 2022}} * {{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/regions/817511/3-borongan-diocese-priests-appointed-as-papal-chaplains/story/ |title=3 Mga paring diyosesis ng Borongan, itinalaga bilang 'mga papal chaplain' |work=Balita ng GMA |date=Enero 8, 2022 |access-date=Enero 8, 2022}} * {{cite news |url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/pope-francis-appoints-3-borongan-priests-as-papal-chaplains/ |title=Itinalaga ni Pope Francis ang 3 paring diyosesis ng Borongan bilang 'mga papal chaplain' |work=Balita ng CBCP |date=Enero 7, 2022 |access-date=Enero 8, 2022}} * {{cite news |last1=Patiño |first1=Ferdinand |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1164886 |title=3 Mga paring diyosesis ng Borongan, pinangalanang mga chaplain ng Papa |work=Philippine News Agency |date=Enero 8, 2022 |access-date=Enero 8, 2022}} * {{cite news |last1=Nazario |first1=Dhel |url=https://mb.com.ph/2022/01/07/pope-appoints-3-borongan-priests-as-papal-chaplain/ |title=Itinalaga ng Papa ang 3 paring Borongan bilang mga chaplain ng papa |work=Manila Bulletin |date=Enero 7, 2022 |access-date=Enero 8, 2022}}</ref> ** Si Juanito Itaas, nahatulan noong 1991 kaugnay ng pagpatay kay [[United States Army]] Col. [[James N. Rowe|James Rowe]], at ang Ang "pinakamatagal na nakakulong na [[bilanggong pulitikal]]" ng bansa, ay pinalaya mula sa [[Bagong Bilangguan ng Bilibid]] sa utos ng [[Muntinlupa]] [[Regional Trial Court]] na nagpapahintulot sa kanya na makinabang mula sa Good Conduct Time Allowance.<ref>Mga Pagsipi: * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/01/08/22/longest-held-political-prisoner-in-ph-released |title='Pinakamatagal na nakakulong' bilanggong pulitikal sa PH Pinalaya si Juanito Itaas |work=[[ABS-CBN News]] |date=Enero 8, 2022 |access-date=Enero 8, 2022 }} * {{cite news |last=Panaligan |first=Rey |url=https://mb.com.ph/2022/01/08/convicted-killer-of-us-army-col-rowe-released-from-nbp-on-orders-of-rtc/ |title=Pinalaya mula sa NBP ang bilanggo na nahatulang pumatay kay US Army Col. Rowe sa utos ng RTC |newspaper=[[Manila Bulletin]] |date=Enero 8, 2022 |access-date=Enero 8, 2022 }} * {{cite news |url=https://cnnphilippines.com/news/2022/1/8/Longest-held-political-prisoner-in-PH-freed--.html |title=Pinalaya ang pinakamatagal na bilanggong pulitikal sa PH |work=[[CNN Philippines]] |date=Enero 8, 2022 |access-date=Enero 8, 2022 |archive-date=Enero 8, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108093602/https://cnnphilippines.com/news/2022/1/8/Longest-held-political-prisoner-in-PH-freed--.html |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1164952 |title=Itaas na nahatulang mamamatay-tao, hindi bilanggong pulitikal: NTF-ELCAC |work=[[Philippines News Agency]] |date=Enero 10, 2022 |access-date=Abril 28, 2022 }}</ref> * [[Enero 11]] – Nilagdaan ni Pangulong Duterte ang ''Republic Act No. 11643'', na nagkakaloob ng mga benepisyo sa survivorship sa lehitimong asawa at mga anak na umaasa sa mga yumaong retiradong miyembro ng [[Pambansang Serbisyo ng Pag-uusig]].<ref>{{cite news |last1=Punzalan |first1=Jamaine |url=https://www.abs-cbn.com/news/01/13/22/benefits-for-kin-of-deceased-prosecutors-guaranteed-in-new-law |title='Mga benepisyo ng survivorship' para sa mga kamag-anak ng mga tagausig, ginagarantiyahan sa bagong batas |work=ABS CBN News |date=Enero 13, 2022 |access-date=Enero 13, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/817989/duterte-grants-survivorship-benefits-to-family-members-of-deceased-gov-t-prosecutors/story/ |title=Nagbigay si Duterte ng mga benepisyo ng survivorship sa mga miyembro ng pamilya ng mga yumaong tagausig ng gobyerno |work=GMA News |date=Enero 13, 2022 |petsa-ng-pag-access=Enero 13, 2022}}</ref> * [[Enero 14]] – Nilagdaan ni Pangulong Duterte ang ''Republic Act Nos. 11644'' at ''11645'', na nagdedeklara ng [[Carcar]], [[Cebu]] at [[San Vicente, Ilocos Sur]] bilang heritage zone.<ref>{{cite news |last1=Lalt1=Pantilanesfirst |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/818444/duterte-names-cebu-s-carcar-ilocos-sur-s-san-vicente-as-heritage-zones/story/?amp |title=Duterte pinangalanan ang Cebu's Carcar, Ilocos Sur's San Vicente=GMA2January Zones | |access-date=Enero 17, 2022}}</ref> * [[Enero 18]]–[[Enero 19|19]] – Inaresto ng [[Pambansang Kawanihan ng Pagsisiyasat]] ang limang suspek sa [[Banco de Oro]] [[2021 Banco de Oro hack|hacking noong 2021]], kabilang ang dalawang [[Nigerian]], sa magkahiwalay na operasyon sa [[Pampanga]] at [[Metro Manila]].<ref>{{cite news |first=John Eric |last=Mendoza |url=https://newsinfo.inquirer.net/1543262/nbi-arrests-2-nigerians-3-others-for-mark-nagoyo-bank-hacking/ |title=Inaresto ng NBI ang 2 Nigerian, 3 iba pa dahil sa 'Mark Nagoyo' bank hacking |work=[[Inquirer.net]] |date=Enero 21, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2023}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/metro/818919/nbi-nabs-4-persons-allegedly-behind-unauthorized-bdo-transfers/story/ |title=Nahuli ng NBI ang 4 na taong umano'y nasa likod ng mga hindi awtorisadong paglilipat ng BDO |work=[[GMA News]] |date=Enero 20, 2022 |access-date=Enero 22, 2022}}</ref> ===Pebrero=== * [[Pebrero 4]] ** Pinangalanan ng [[Pandaigdigang Unyong Astronomiko]] ang isang asteroid na ''[[Talaan ng mga planetang menor: 7001–8000|7431 Jettaguilar]]'' bilang parangal kay Jose Francisco Aguilar, isang doktor at amateur astronomer.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/02/04/22/asteroid-named-after-filipino-amateur-astronomer |title=Asteroid na ipinangalan sa amateur astronomer na Pilipino |work=[[ABS-CBN News]] |date=Pebrero 4, 2022 |access-date=Pebrero 26, 2022}}</ref> ** Inilagay ng [[Estados Unidos]] [[Federal Bureau of Investigation]] ang tatlong miyembro ng [[Kingdom of Jesus Christ (simbahan)|Kingdom of Jesus Christ]] sa [[most wanted list]] nito, kabilang na ang tagapagtatag nito na si [[Apollo Quiboloy]], na inakusahan ng [[sex trafficking]].<ref>Mga pagsipi sa listahan ng mga wanted ng FBI: * {{cite news |last1=Francisco |first1=Carmelito |last2=Ramos |first2=Marlon |url=https://newsinfo.inquirer.net/1550481/quiboloy-on-fbis-most-wanted-list |title=Apollo Quiboloy sa listahan ng 'most wanted' ng FBI |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=Pebrero 5, 2022 |access-date=Pebrero 6, 2022}} * {{cite news |last=Abarro |first=Mico |url=https://www.abs-cbn.com/news/02/05/22/quiboloy-placed-on-fbis-most-wanted-list |title=Quiboloy, 2 iba pa sa mga kaugnay na kaso ay inilagay sa listahan ng mga most wanted ng FBI |work=[[ABS-CBN News]] |date=Pebrero 5, 2022 |access-date=Pebrero 26, 2022}} * {{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/820795/quiboloy-two-others-now-wanted-by-fbi/story/ |title=Quiboloy, dalawa pa ang hinahanap ngayon ng FBI |work=[[GMA News Online]] |date=Pebrero 5, 2022 |access-date=Pebrero 26, 2022}}</ref> * [[Pebrero 18]] – Si Dr. Natividad Castro, isang tagapagtaguyod ng mga komunidad ng [[Lumad]] sa [[Mindanao]], ay inaresto ng [[Philippine National Police]] (PNP) sa [[San Juan, Metro Manila|San Juan City]].<ref>{{cite news |last=Noriega |first=Richa |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/metro/822338/pnp-arrests-doctor-lumad-advocate-in-san-juan-city/story/ |title=Inaresto ng PNP ang doktor na lumad na abogado sa San Juan City |work=[[GMA News Online]] |date=Pebrero 18, 2022 |access-date=Pebrero 26, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Buan |first=Lian |url=https://www.rappler.com/nation/police-hold-doctor-natividad-castro-incommunicado/ |title=Dinala ng pulisya si doktor Natividad Castro sa Butuan, at hindi na siya nakakausap |work=[[Rappler]] |date=Pebrero 19, 2022 |access-date=Pebrero 26, 2022}}</ref> Noong [[Hunyo 16]], ang [[Bayugan]] Iniutos ng [[Regional Trial Court]] (RTC), na ang mga kasong pagkidnap at serious illegal detention laban sa kanya ay ibinasura noong [[Marso 25]], ang muling pag-aresto sa kanya.<ref>{{cite news |last=Navallo |first=Mike |url=https://www.abs-cbn.com/news/03/31/22/court-junks-kidnap-case-vs-community-doctor-activist |title=Ibinasura ng Korte ang kasong pagkidnap laban sa doktor-aktibista ng komunidad |work=[[ABS-CBN News]] |date=Marso 31, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Casilao |first=Joahna Lei |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/835731/court-orders-rearrest-of-dr-naty-castro-says-doj/story/ |title=Iniutos ng korte ang muling pag-aresto kay Dr. Naty Castro, ayon sa DOJ |work=[[GMA News Online]] |date=Hunyo 22, 2022 |access-date=Hunyo 25, 2022}}</ref> * [[Pebrero 23]] – Itinalaga ng [[Pamahalaan ng Pilipinas|Ang]] Anti-Terrorism Council (ATC), sa pamamagitan ng isang resolusyon na [[Enero 26]], ang 16 na organisasyon na umano'y may kaugnayan sa [[Partido Komunista ng Pilipinas|mga grupong komunista]] bilang mga terorista.<ref>{{cite news |last=Panti |first=Llanesca |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/822790/gov-t-designates-16-organizations-linked-to-cpp-npa-ndf-as-terrorists/story/ |title=Itinalaga ng Gobyerno ang 16 na organisasyon na may kaugnayan sa CPP-NPA-NDF bilang mga terorista |work=[[GMA News Online]] |date=Pebrero 23, 2022 |access-date=Pebrero 26, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Manahan |first=Job |url=https://news.abs-cbn.com/news/02/23/22/anti-terrorism-council-tags-16-more-groups-as-terrorist |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513143658/https://news.abs-cbn.com/news/02/23/22/anti-terrorism-council-tags-16-more-groups-as-terrorist |url-status=dead |archive-date=Mayo 13, 2022 |title=Tinagurian ng konseho laban sa terorismo ang 16 na 'grupo' na umano'y may kaugnayan sa mga komunista bilang terorista |work=[[ABS-CBN News]] |petsa=Pebrero 23, 2022 |petsa-ng-pag-access=Pebrero 26, 2022}}</ref> ====Marso==== * Marso 6 – Inaprubahan ni Pangulo Duterte ang panukalang magtataas sa ''age of consent'' sa bansa mula 12 tungong 16. * Marso 26 – [[Pagputok ng Bulkang Taal ng 2020–2022]]: Itinaas ng [[Surian ng Pilipinas sa Bulkanolohiya at Sismolohiya]] (PHIVOLCS) ang estado alerto ng [[Bulkang Taal]] sa lebel 3 nang magkaroon ng maikling ''phreatomagmatic eruption'' ang naturang [[bulkan]]. ====Abril==== * [[Abril 8]]: ** Nilagdaan ni Pangulong Duterte ang ''Batas Republika Blg. 11691'', na lumilikha sa Tanggapan ng mga Marshall ng Hukuman upang protektahan ang mga miyembro at tauhan ng hudikatura.<ref>{{cite news |last1=Manahan |first1=Job |url=https://www.abs-cbn.com/news/04/27/22/duterte-oks-creation-of-judiciary-marshals-office |title=Inaprubahan ni Duterte ang paglikha ng tanggapan ng mga marshal ng hudikatura |work=ABS CBN News |date=Abril 27, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Rita |first1=Joviland |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/content/829878/duterte-signs-law-creating-judiciary-marshals-office/story/ |title=Pinirmahan ni Duterte ang batas na lumilikha ng tanggapan ng mga Judiciary marshal |work=GMA News |date=Abril 27, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref> ** Pinirmahan ni Pangulong Duterte ang limang batas na nagdedeklara sa limang magkakahiwalay na lugar sa buong bansa, kabilang ang [[Mount Pulag]], [[Mount Arayat]], at [[Tirad Pass]], bilang mga protektadong tanawin.<ref>{{cite news |last1=Manahan |first1=Job |url=https://www.abs-cbn.com/news/04/30/22/duterte-oks-protected-status-for-mount-pulag-mount-arayat |title=Pinirmahan ni Duterte ang mga batas na nagdedeklara sa Mount Pulag, Mount Arayat bilang mga protektadong lugar |work=ABS CBN News |date=Abril 30, 2022 |access-date=Mayo 3, 2022}}</ref> * Abril – [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022]]: Nagdulot ang [[Bagyong Agaton]] (''Tropical Storm Megi'') ng mga [[baha]] at mga [[pagguho ng lupa]]. * [[Abril 10]] – Ang ''Batas Republika Blg. 11683'' ay magiging batas na naglalayong padaliin ang pagbabago ng mga [[Munisipalidad ng Pilipinas|mga bayan]] tungo sa [[Mga Lungsod ng Pilipinas|mga lungsod]] ngunit nilagdaan ni Pangulong Duterte noong [[Abril 11]].<ref>{{Banggitin ang balita |last=Bacelonia |first=Wilnard |date=Mayo 1, 2022 |title=Pinadadali ng bagong batas ang pagbabago ng mga bayan tungo sa mga lungsod |work=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1173406 |access-date=Hulyo 18, 2022}}</ref> Inaamyendahan ng bagong batas sa pagiging lungsod ang Seksyon 450 ng ''Batas Republika Blg. 7160'' na kilala rin bilang ''Kodigo ng Pamahalaang Lokal ng 1991'', kung saan ang isang munisipalidad ay hindi sisingilin sa mga kinakailangan sa lupa at populasyon kung ito ay makakalikha ng hindi bababa sa 100 milyong piso para sa dalawang magkasunod na taon.<ref>{{Banggitin ang balita |last=Gutierrez |first=Dennis |date=Mayo 1, 2022 |title=Naipatupad na ang batas ni Lacson na nagpapadali sa pagiging lungsod |url=https://newsinfo.inquirer.net/1590722/lacson-bill-making-cityhood-easier-becomes-law |access-date=Hulyo 18, 2022}}</ref> * [[Abril 12]] – Inanunsyo ng Korte Suprema ang resulta ng kauna-unahang digitized at desentralisadong [[Philippine Bar Examination|mga eksaminasyon sa bar]] sa bansa. Ang 2020/2021 Bar Examinations, na tinaguriang "Pinakamalaking Bar Kailanman", ay mayroong 72.28% na passing rate.<ref>{{cite news |last=Buan |first=Lian |url=https://www.rappler.com/nation/passing-rate-bar-examations-2020-2021/ |title=Record high 72.28% ang nakapasa sa 2020/2021 'Pinakamalaking Bar Kailanman' |work=[[Rappler]] |date=Abril 12, 2022 |access-date=Abril 28, 2022 }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Abril 13]]: ** Nilagdaan ni Pangulong Duterte ang ''Republic Act No. 11708'', na lumilikha ng [[Kalakhang Dabaw|Metropolitan Davao Development Authority]].<ref>{{cite news |last=Rita |first=Joviland |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/829899/duterte-oks-creation-of-metropolitan-davao-development-authority/story/ |title=Pinayagan ni Duterte ang paglikha ng Metropolitan Davao Development Authority |work=[[GMA News Online]] |date=Abril 27, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref> ** Nilagdaan ni Pangulong Duterte ang ''Republic Act No. 11709'', na nagbibigay ng tatlong-taong takdang termino para kay [[Chief of Staff of the Sandatahang Lakas ng Pilipinas|ang chief of staff]] at iba pang mahahalagang opisyal ng [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]].<ref>{{cite news |last=Panti |first=Llanesca |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/831829/duterte-signs-law-granting-fixed-three-year-term-for-top-military-officials/story/ |title=Pinirmahan ni Duterte ang batas na nagbibigay ng takdang tatlong-taong termino para sa mga matataas na opisyal ng militar |work=[[GMA News Online]] |date=Mayo 16, 2022 |access-date=Hunyo 2, 2022}}</ref> * [[Abril 26]] – Itinanggi ng [[Korte Suprema ng Pilipinas|Korte Suprema]] nang may pinal na pagtanggi ang lahat ng mosyon para sa muling pagsasaalang-alang sa desisyon nito noong [[Disyembre 7]], 2021 na humahamon sa [[Batas Laban sa Terorismo ng 2020]] (''Batas Republika Blg. 11479'') na ideklara itong labag sa konstitusyon,<ref>{{cite news |last=Navallo |first=Mike |url=https://news.abs-cbn.com/news/04/26/22/its-final-sc-affirms-anti-terror-law-ruling |archive-url=https://web.archive.org/web/20220426104549/https://news.abs-cbn.com/news/04/26/22/its-final-sc-affirms-anti-terror-law-ruling |url-status=dead |archive-date=Abril 26, 2022 |title=Pinili na: Pinagtibay ng Korte Suprema ang desisyon ng Batas Laban sa Terorismo |work=[[ABS-CBN News]] |date=Abril 26, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref> dahil sa kakulangan ng mahahalagang isyu at argumentong itinaas ng mga petitioner.<ref>{{cite news |last=Panaligan |first=Rey |url=https://mb.com.ph/2022/04/26/sc-rules-with-finality-on-constitutionality-of-almost-all-provisions-in-anti-terror-law/ |title=Nagpasya ang SC na may pinalidad sa konstitusyonalidad ng halos lahat ng probisyon sa batas kontra-terorismo |newspaper=[[Manila Bulletin]] |date=Abril 26, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref> * [[Abril 27]]: ** Ang Korte Suprema, sa pamamagitan ng isang desisyon na nagpapatibay sa desisyon noong 2011 ng [[Pasig]] [[Regional Trial Court]], [[Fort Bonifacio boundary dispute|idineklara]] na ang [[Bonifacio Global City]] complex, kasama ang [[Embo (mga barangay)|ilang nakapalibot na barangay]] ng [[Makati]], ay pagmamay-ari ng [[Taguig]].<ref>{{cite news |last=Panaligan |first=Rey |title=Pinagtibay ng SC ang desisyon ng RTC para sa Taguig City sa alitan sa teritoryo sa Makati City |url=https://mb.com.ph/2022/04/27/sc-affirms-rtc-ruling-for-taguig-city-in-territorial-dispute-with-makati-city/ |newspaper=[[Manila Bulletin]] |date=Abril 27, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref><ref>{{Banggitin ang balita |last=Hachero |first=Ashzel |date=Abril 29, 2022 |title=Iaapela ng Makati City ang desisyon sa BGC at Fort Boni |newspaper=[[Malaya (pahayagan)|Malaya Business Insight]] |url=https://malaya.com.ph/news_news/makati-city-to-appeal-ruling-on-bgc-fort-boni/ |access-date=Hulyo 4, 2022}}</ref> ** Pinasinayaan ang [[Talaan ng mga tulay sa Pilipinas|Ang pinakamahabang tulay sa bansa]] na nagdurugtong sa [[Cebu City]] at [[Cordova, Cebu]], bahagi ng proyektong [[Cebu–Cordova Link Expressway]].<ref>Mga Pagbanggit sa CCLEx: * {{cite news |last=Lorenciana |first=Carlo |title=Pangungunahan ni PRRD ang pagbubukas ng 'iconic bridge' ng Cebu |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1172565 |work=[[Philippine News Agency]] |date=Abril 20, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}} * {{cite news |title=Pinasinayaan ang ikatlong tulay ng Cebu na CCLEX |url=https://newsinfo.inquirer.net/1588913/cebus-third-bridge-cclex-inaugurated/ |work=[[Inquirer.net]] |date=Abril 27, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}} * {{cite news |title=Pinasinayaan ni Duterte ang proyektong CCLEX |url=https://www.sunstar.com.ph/article/1927527/cebu/local-news/president-rodrigo-duterte-inaugurates-cclex-project |work=[[SunStar]]|date=Abril 27, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref> ====Mayo==== * Mayo 9 – Idinaos ang pangkalahatang halalan sa bansa.<ref>{{cite news |title=Why the 2022 Philippines election is so significant |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/5/8/why-the-2022-philippines-election-is-so-significant |access-date=2023-01-08 |publisher=Al Jazeera |date=2022-05-08}}</ref> [[Halalang pampanguluhan sa Pilipinas, 2022|Nahalal]] sina dating [[Senado ng Pilipinas|Senador]] [[Bongbong Marcos]] at alkalde ng [[Lungsod Davao]] [[Sara Duterte]] bilang [[Pangulo ng Pilipinas|pangulo]] at [[Pangalawang pangulo ng Pilipinas|pangalawang pangulo]]; sa mga posisyon sa lehislatura ay [[Halalan para sa Senado ng Pilipinas, 2022|ang labindalawang mga senador]] sa pangunguna ni [[Robin Padilla]], at 55 mga ''party-list'' kung saan ang ACT-CIS Partylist ay nakakuha ng pinakamaraming puwesto.<ref>{{cite news |title=Congress proclaims Marcos, Duterte in record time |url=https://www.rappler.com/nation/elections/congress-proclaims-marcos-jr-president-sara-duterte-vice-president-2022/ |access-date=2023-01-08 |publisher=[[Rappler]] |date=2022-05-25}}</ref><ref>{{cite news |title=Comelec proclaims 12 new senators |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1174805 |access-date=2023-01-08 |publisher=[[Philippine News Agency]] |date=2022-05-18}}</ref><ref>{{cite news |title=Comelec proclaims 55 party-list groups to form part of the 19th Congress |url=https://www.philstar.com/headlines/2022/05/26/2183891/comelec-proclaims-55-party-list-groups-form-part-19th-congress/ |access-date=2023-01-08 |publisher=[[The Philippine Star|Philstar.com]] |date=2022-05-26}}</ref> * Mayo 23 – Isang ''high-speed craft'' na may lulang 134-katao ang nasunog sa dagat na sakop ng [[Real, Quezon]], pito ang nasawi at 23 pa ang nasaktan. ====Hunyo==== * Hunyo 5 – Itinaas ng PHIVOLCS ang estado alerto ng [[Bulkang Bulusan]] sa lebel 1 nang makaranas ng ''phreatic eruption'' ang naturang [[bulkan]]. * Hunyo 29 – Pinagtibay ng [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan]] ang naunang apelang ipawalang-bisa ang lisensya sa operasyon ng ''online news website'' na [[Rappler]] dahil sa paglabag sa [[Saligang Batas ng Pilipinas|konstitusyonal]] na mga ''foreign equity restrictions'' sa pagmamay-ari ng mass media, samakatuwid, nag-uutos sa pagpapasara sa websayt. Sinabi ng Rappler ''co-founder'' at ginawaran ng ''2021 Nobel Peace Prize'' na si [[Maria Ressa]] na ia-apela nila ang naturang desisyon sa hukuman. * Hunyo 30 – [[Inagurasyon ni Bongbong Marcos|Nanumpa]] si [[Bongbong Marcos]] bilang ika-17 [[Pangulo ng Pilipinas]]. ====Hulyo==== * Hulyo 24 – Tatlo, kabilang ang dating alkalde ng [[Lamitan, Basilan]], ang napatay sa [[Pamamaril sa Pamantasang Ateneo de Manila|pamamaril]] sa [[Pamantasang Ateneo de Manila]] sa [[Lungsod Quezon]], [[Kalakhang Maynila]]. Naaresto ang salarin. * Hulyo 26 – Ugnayang Pilipinas–Rusya: Inanunsyo ng [[pamahalaan ng Pilipinas]] ang pagwawakas sa [[Dolyar ng Estados Unidos|US$]]227-milyon na kasunduan sa pagbili ng 16 ''Mil Mi-17 military helicopters'' mula sa [[Rusya]], dahilan sa panganib na potensyal na pagpataw ng parusa ng [[Estados Unidos]] sa ilalim ng ''Countering America's Adversaries Through Sanctions Act''. * Hulyo 27 – [[Lindol sa Luzon (2022)|Niyanig]] ng ''magnitude'' 7 na [[Talaan ng mga lindol sa Pilipinas|lindol]] ang [[Luzon]]. Natukoy ang sentro nito sa hilagang-kanluran ng [[Tayum, Abra]].<ref>{{cite web |title=Magnitude 7 quake jolts Abra, felt in Metro Manila |url=https://news.abs-cbn.com/news/07/27/22/magnitude-7-quake-hits-abra-felt-in-metro-manila |publisher=[[ABS-CBN News]] |date=2022-07-27 |access-date=2023-01-06}}</ref> * Hunyo 29 – [[Pagsiklab ng monkeypox sa Pilipinas ng 2022]]: Iniulat ng bansa ang kauna-unahan nitong kaso ng [[monkeypox]].<ref>{{cite web |title=Philippines detects first monkeypox case |url=https://news.abs-cbn.com/news/07/29/22/philippines-confirms-first-monkeypox-case |publisher=[[ABS-CBN News]] |date=2022-07-29 |access-date=2023-01-06}}</ref> ====Agosto==== * [[Agosto 9]]: ** Inanunsyo ng [[Philippine Space Agency]] at [[STAMINA4Space]] na ang mga cube satellite na gawa ng mga Pilipino na Maya-3 at Maya-4 ay muling pumasok sa [[atmospera ng Daigdig]] noong [[Agosto 4]] at [[Agosto 8|8]], ayon sa pagkakabanggit, na nagtapos sa kanilang mga misyon pagkatapos ng sampung buwan sa orbit.<ref>{{cite news |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/8/10/Two-Filipino-made-cube-satellites-return-to-earth.html |title=Dalawang cube satellite na gawa ng mga Pilipino ang bumalik sa Daigdig |work=[[CNN Philippines]] |date=Agosto 10, 2022 |access-date=Agosto 10, 2022 |archive-date=Agosto 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822005157/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/8/10/Two-Filipino-made-cube-satellites-return-to-earth.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last1=Nazario |first1=Dhel |url=https://mb.com.ph/2022/08/09/first-locally-built-ph-cubesats-maya-3-maya-4-end-mission-philsa/ |title=Unang CubeSats na gawa ng unibersidad sa Pilipinas, tinapos ng Maya-3 at Maya-4 ang misyon – PhilSA |newspaper=[[Manila Bulletin]] |date=Agosto 9, 2022 |access-date=Agosto 10, 2022}}</ref> ** Si Angelo Karlo Guillen, isang abogado ng karapatang pantao na nakaligtas isang tangkang pagpatay noong Marso 2021, ang nagwagi ng 2022 Roger N. Baldwin Medal of Liberty.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/08/10/22/filipino-rights-lawyer-wins-baldwin-medal-of-liberty |title=Ang abogadong Pilipino na nakaligtas sa pagpatay ay nagwagi ng Baldwin Medal of Liberty |work=ABS CBN News | date=Agosto 10, 2022 | access-date=Agosto 10, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/8/9/filipino-lawyer-angelo-guillen-human-rights-award.html |title=Nanalo ng internasyonal na parangal ang abogadong Pilipino para sa pagtatanggol sa karapatang pantao |work=CNN Philippines |date=Agosto 9, 2022 |access-date=Agosto 10, 2022 |archive-date=Agosto 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810022841/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/8/9/filipino-lawyer-angelo-guillen-human-rights-award.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last1=Gavilan |first1=Jodesz |url=https://www.rappler.com/nation/filipino-human-rights-lawyer-angelo-karlo-guillen-wins-roger-baldwin-medal-liberty-2022/ |title=Abogado na nakaligtas sa tangkang pagpatay sa Iloilo, nanalo ng parangal sa karapatang pantao |work=Rappler |date=Agosto 9, 2022 |access-date=Agosto 10, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mangaluz |first1=Jean |url=https://newsinfo.inquirer.net/1643527/rights-lawyer-who-survived-attack-in-iloilo-awarded-baldwin-medal-of-liberty |title=Iginawad sa abogado ng karapatan na nakaligtas sa pag-atake sa Iloilo ang Baldwin Medal of Liberty |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Agosto 9, 2022 |access-date=Agosto 10, 2022}}</ref> * [[Agosto 10]] – Inanunsyo ng [[Unibersidad ng Pilipinas Tacloban]] ang unang pagkakatagpo ng [[Mamag]] sa [[Tacloban]].<ref>Mga Pagbanggit: * {{cite news |last=Cabato |first=Luisa |url=https://mb.com.ph/2022/08/10/first-sighting-of-ph-tarsier-in-tacloban-city-announced/ |title=Unang pagkakatagpo ng PH tarsier sa Tacloban City inanunsyo |newspaper=[[Manila Bulletin]] |date=Agosto 10, 2022 |access-date=Agosto 11, 2022 }} * {{cite news |last=Locus |first=Sundy |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/regions/841176/philippine-tarsier-spotted-in-tacloban-city-for-the-first-time/story/ |title=Namataan ang tarsier ng Pilipinas sa Lungsod ng Tacloban sa unang pagkakataon |work=[[GMA News Online]] |date=Agosto 11, 2022 |access-date=Agosto 11, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.cnnphilippines.com/regional/2022/8/10/tarsier-presence-recorded-Tacloban-City.html |title=Naitala ang presensya ng tarsier sa Lungsod ng Tacloban sa unang pagkakataon |work=[[CNN Philippines]] |date=Agosto 10, 2022 |access-date=Agosto 10, 2022 |archive-date=Agosto 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810173834/https://www.cnnphilippines.com/regional/2022/8/10/tarsier-presence-recorded-Tacloban-City.html |url-status=dead }}</ref> * [[Agosto 15]]: ** Kinasuhan ng Kagawaran ng Hustisya ang 16 na indibidwal, kabilang ang apat na [[Rural Missionaries of the Philippines]] madre, sa harap ng [[Iligan]] [[Regional Trial Court]], para sa mga paratang ng [[Anti-Money Laundering Council (Philippines)#Mga Batas at Panuntunan na Sumasaklaw sa AMLC|pagpopondo]] sa kilusang komunista.<ref>Mga Pagbanggit: * {{cite news |last=Gavilan |first=Jodesz |url=https://www.rappler.com/nation/doj-charges-rural-missionaries-philippines-non-bailable-terror-financing/ |title=Kinasuhan ng DOJ ang mga miyembro ng relihiyosong grupo ng pagpopondo ng terorismo |work=[[Rappler]] |date=Agosto 15, 2022 |access-date=Agosto 15, 2022 }} * {{cite news |last=Navallo |first=Mike |url=https://news.abs-cbn.com/news/08/15/22/nuns-among-16-charged-with-terrorism-financing |title=Madre kabilang sa 16 na kinasuhan ng pagpopondo ng terorismo |work=[[ABS-CBN News]] |date=Agosto 15, 2022 |access-date=Agosto 16, 2022 |archive-date=Agosto 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816014141/https://news.abs-cbn.com/news/08/15/22/nuns-among-16-charged-with-terrorism-financing |url-status=dead }} * {{cite news |last=Ragasa |first=Faith Yuen Wei |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/8/16/DOJ-charges-16-including-nuns-CPP-NPA-funding.html |title=Kasuhan ng DOJ ang 4 na madre at 12 iba pa dahil sa umano'y pagpopondo sa CPP-NPA |work=[[CNN Philippines]] |date=Agosto 16, 2022 |access-date=Agosto 16, 2022 |archive-date=Agosto 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816014141/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/8/16/DOJ-charges-16-including-nuns-CPP-NPA-funding.html |url-status=dead }}</ref> ** [[Colegio de San Lorenzo]] sa [[Lungsod ng Quezon]] ay nag-anunsyo ng pagtigil ng operasyon pagsapit ng Setyembre, dahil sa mga problemang pinansyal [[Epekto ng pandemya ng COVID-19|dahil sa pandemya]].<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/metro/841686/colegio-de-san-lorenzo-in-qc-announces-closure/story/ |title=Colegio de San Lorenzo sa QC ay nag-anunsyo ng pagsasara |work=[[GMA News Online]] |date=Agosto 16, 2022 |access-date=Agosto 16, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/8/15/Colegio-De-San-Lorenzo-closes.html |title=Nagsara ang Colegio De San Lorenzo dahil sa mga isyung pinansyal |work=[[CNN Philippines]] |date=Agosto 15, 2022 |access-date=Agosto 16, 2022 |archive-date=Agosto 16, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816014141/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/8/15/Colegio-De-San-Lorenzo-closes.html |url-status=dead }}</ref> * [[Agosto 16]] – Ang [[World Stroke Organization]] (WSO) ay nagbigay-pugay sa ilang ospital sa Pilipinas dahil sa kanilang kahanga-hangang pagganap sa pagbibigay ng de-kalidad na serbisyong medikal.<ref>{{cite news |last1=Noriega |first1=Richa |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/841801/philippine-hospitals-recognized-by-global-health-organizations/story/ |title=Kinilala ang mga ospital sa Pilipinas ng mga pandaigdigang organisasyong pangkalusugan |work=GMA News |date=Agosto 16, 2022 |access-date=Agosto 21, 2022}}</ref> * [[Agosto 18]] – Inilunsad ng [[Japan International Cooperation Agency]] (JICA) ang isang digital na aklat-aralin sa matematika na nakasulat sa wikang Bisaya, sa pagsisikap na mapabuti kung paano itinuturo ang asignaturang ito sa bansa.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/08/18/22/digital-math-textbook-in-visayan-language-launched |title=Inilunsad ang digital na aklat-aralin sa matematika sa wikang Bisaya upang tulungan ang mga estudyanteng Pilipino |work=ABS CBN News | date=Agosto 18, 2022 | access-date=Agosto 21, 2022}}</ref> * [[Agosto 21]] – Ang abogado ng karapatang pantao na si [[Chel Diokno]] ay nahalal bilang bagong tagapangulo ng [[Bantayog ng mga Bayani]] Foundation, isang grupong nagtataguyod ng kalayaan, katarungan at demokrasya, at nagbibigay-pugay sa mga bayani ng [[Batas militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|mga taon ng batas militar]].<ref>{{cite news |url=https://newsinfo.inquirer.net/1655438/chel-diokno-named-chair-of-bantayog-ng-mga-bayani-foundation |title=Si Chel Diokno ay itinalagang tagapangulo ng Bantayog ng mga Bayani Foundation |newspaper=Philippine Daily Inquirer | date=Agosto 30, 2022 | access-date=Agosto 31, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mateo |first1=Janvic |url=https://www.philstar.com/nation/2022/08/31/2206219/diokno-named-bantayanog-chairperson |title=Hinirang si Diokno bilang tagapangulo ng Bantayog |work=The Philippine Star |date=Agosto 31, 2022 |access-date=Agosto 31, 2022}}</ref> * Agosto 22 – Muling nagbukás ang mga paaralan sa bansa para sa mga klaseng personal pagkatapos ng dalawang taóng pagkakasara dahil sa [[pandemya]]. * [[Agosto 23]]–[[Agosto 24|24]] – [[Bagyong Florita (2022)|Malakas na Bagyong Ma-on (''Florita'')]] ang tumama sa hilagang [[Luzon]],<ref>Mga Pagbanggit: * {{cite news |last=Caliwan |first=Christopher Lloyd |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1181944 |title='Florita' ay tumama sa Isabela; lalabas ng PAR sa Miyerkules |work=[[Philippine News Agency]] |date=Agosto 23, 2022 |access-date=Agosto 4, 2023}} * {{cite news |url=https://www.philstar.com/headlines/2022/08/24/2204792/florita-exits-par-11-areas-still-under-signal-no-1/ |title=Lalabas ng Florita ang PAR; 11 lugar pa rin ang nasa ilalim ng Signal No. 1 |work=[[Philstar.com]] |date=Agosto 24, 2022 |access-date=Agosto 4, 2023}}</ref> na nakakaapekto sa isla na may naiulat na pinsala na aabot sa [[Philippine peso|₱]]1.7 bilyon.{{efn|'''Malakas na Bagyong ''Florita''''': * Mga Pagkamatay: 3<ref name="cp826">{{cite news |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/8/26/Florita-infrastructure-agriculture-damage.html |title='Florita' pinsala sa mga pananim na tinatayang nasa ₱19M, imprastraktura sa ₱33M |work=[[CNN Philippines]] |date=Agosto 26, 2022 |access-date=Agosto 4, 2023 |archive-date=Agosto 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805100907/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/8/26/Florita-infrastructure-agriculture-damage.html |url-status=dead }}</ref><ref name="st830">{{cite news |url=https://www.philstar.com/headlines/2022/08/30/2206133/florita-infra-damage-pegged-p571-million-ndrrmc/ |title='Florita' pinsala sa imprastraktura tinatayang nasa P571 milyon — NDRRMC |work=[[Philstar.com]] |date=Agosto 30, 2022 |access-date=Agosto 4, 2023}}</ref> * Mga nawalan ng tirahan: 2,213 pamilya o 7,716 katao<ref>{{cite news |last=Atienza |first=Kyle Aristophere |url=https://www.bworldonline.com/the-nation/2022/08/24/470434/storm-florita-leaves-trail-of-floods-landslides-crop-damage/ |title=Nag-iwan ng bakas ng baha, landslide, at pinsala sa pananim ang Bagyong Florita |newspaper=[[BusinessWorld]] |date=Agosto 24, 2022 |access-date=Agosto 4, 2023}}</ref> * Tinatayang nasa ₱571M (Agosto 30) ng NDRRMC ang pinsala sa imprastraktura.<ref name="st830" /> ** Iniulat ng DA ang pinsala sa agrikultura sa ₱1.13B (Agosto 27).<ref name="tm828">{{cite news |last=Cariaso |first=Bella |url=https://www.manilatimes.net/2022/08/28/news/national/damage-to-agriculture-due-to-florita-rises-to-p113b/1856209/ |title=Ang pinsala sa agrikultura dahil sa 'Florita' ay umakyat sa P1.13B |newspaper=[[The Manila Times]] |date=Agosto 28, 2022 |access-date=Agosto 4, 2023}}</ref> ** Ang pinsala sa imprastraktura ng [[National Irrigation Administration|NIA]] ay naiulat na nasa ₱10.85M (pagsapit ng Agosto 30).<ref name="st830" /> * Ang mga pinsala ay naiulat sa [[Ilocos Region]], [[Cagayan Valley]],<ref name="tm828" /><ref name="st830" /> [[Cordillera Administrative Region|CAR]];<ref name="cp826" /><ref name="tm828" /> mga pinsala sa agrikultura sa [[Central Luzon]] at [[Bicol Region]].<ref name="tm828" /> Apektado rin ang [[Calabarzon]] at [[Metro Manila]].<ref name="st830" />}} * [[Agosto 23]] – Nagdeklara ang [[Pamahalaan ng Pilipinas]] ng digmaan laban sa [[Cybersex trafficking|online na sekswal na pagsasamantala sa mga bata]] kasunod ng mga ulat na ito sa panahon ng patuloy na pandemya.<ref>{{cite news |last=Manahan |first=Job |url=https://www.abs-cbn.com/news/08/23/22/philippines-declares-war-on-online-child-sex-abuse |title=Nagdeklara ang Pilipinas ng digmaan laban sa online na sekswal na pang-aabuso sa mga bata |work=[[ABS-CBN News]] |date=Agosto 23, 2022 |access-date=Agosto 24, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Locus |first=Sundy |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/842489/marcos-admin-declares-war-against-child-exploitation/story/ |title=Nagdeklara ng 'digmaan' ang administrasyong Marcos laban sa pagsasamantala sa bata |work=[[GMA News Online]] |date=Agosto 23, 2022 |access-date=Agosto 24, 2022}}</ref> * [[Agosto 31]]: ** Si Doktor Bernadette Madrid ay pinangalanang isa sa apat na tatanggap ng 2022 [[Gawad Ramon Magsaysay]].<ref>{{cite news |last=Abanto |first=Rowegie |url=https://www.abs-cbn.com/news/08/31/22/filipina-doctor-rights-champion-wins-ramon-magsaysay-award |title=Pilipinang tagapagtanggol ng karapatan ng mga batang Pilipino kabilang sa 4 na tumanggap ng parangal na Ramon Magsaysay |work=[[ABS-CBN News]] |date=Agosto 31, 2022 |access-date=Agosto 31, 2022}}</ref> ** Hinirang ni Pope Francis si Fr. Jose V.C. Si Quilongquilong bilang consultant ng [[Congregation for Catholic Education]] na nangangasiwa sa mga paaralang Katoliko, unibersidad, at institusyon ng mas mataas na edukasyon sa buong mundo.<ref>{{cite news |last1=Doctor |first1=Mel Matthew |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/843365/pope-francis-names-filipino-priest-to-vatican-s-catholic-education-arm/story/ |title=Hinirang ni Pope Francis ang paring Pilipino sa sangay ng edukasyong Katoliko ng Vatican |work=GMA News |date=Agosto 31, 2022 |access-date=Setyembre 5, 2022}}</ref> ====Setyembre==== * Setyembre 12 – Nag-isyu si [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] [[Bongbong Marcos|Marcos]] ng ''Atas Tagapagpaganap Blg. 3'' na layong gawing opsyonal ang paggamit ng mga ''face mask'' sa mga panlabas na pook sa buong bansa.<ref>{{cite web |title=Marcos allows voluntary face mask use outdoors |url=https://news.abs-cbn.com/news/09/12/22/philippines-oks-optional-face-mask-use-outdoors |publisher=[[ABS-CBN News]] |date=2022-09-12 |access-date=2023-01-06}}</ref> * Setyembre 21 – Ibinasura ng Panrehiyong Hukuman sa Paglilitis (RTC) sa [[Maynila]] ang petisyon ng [[pamahalaan ng Pilipinas]] na nagpapadeklara sa [[Partido Komunista ng Pilipinas]] at [[Bagong Hukbong Bayan]] na mga samaháng panterorismo, aniya'y hindi ito ang kanilang layunin.<ref>{{cite web |title=Rebellion is not terrorism: Court junks PH govt's plea to tag CPP-NPA as terrorists |url=https://news.abs-cbn.com/news/09/22/22/court-junks-ph-govts-plea-to-tag-cpp-npa-as-terrorists |publisher=[[ABS-CBN News]] |date=2022-09-22 |access-date=2023-01-06 |archive-date=2022-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003081918/https://news.abs-cbn.com/news/09/22/22/court-junks-ph-govts-plea-to-tag-cpp-npa-as-terrorists |url-status=dead }}</ref> * Setyembre 26 – Tumama sa kalupaan ng isla ng [[Luzon]] ang [[Bagyong Karding (2022)|Bagyong Karding]] (''Typhoon Noru''). ====Oktubre==== * Oktubre 1 – Sa pambihirang pagkakataon, napanalunan ng 433 mga mananaya ang premyo sa ''6/55 Grand Lotto'', na may halagang higit [[Piso ng Pilipinas|₱]]200-milyon, sa palaro ng [[Tanggapan sa Charity Sweepstakes ng Pilipinas]].<ref>{{cite web |title=433 winners to split P236M 6/55 Grand Lotto jackpot |url=https://news.abs-cbn.com/news/10/01/22/433-winners-to-split-p236m-655-grand-lotto-jackpot |publisher=[[ABS-CBN News]] |date=2022-10-01 |access-date=2023-01-06}}</ref> * Oktubre 25 – Niyanig ng isang ''magnitude'' 6.4 na [[Talaan ng mga lindol sa Pilipinas|lindol]] ang [[Rehiyong Administratibo ng Cordillera]] at mga karatig-[[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]]. * Oktubre – Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022: Nagdulot ang [[Bagyong Paeng (2022)|Bagyong Paeng]] (''Tropical Storm Nalgae'') ng mga baha at [[pagguho ng lupa]] sa [[Mindanao]]. Naitala ang pinsala sa ₱7.38-bilyon (hanggang Nobyembre 6).<ref>{{cite web |title=Paeng death toll climbs to 156, infra damage at P4.3 billion: NDRRMC |url=https://news.abs-cbn.com/news/11/06/22/paeng-death-toll-climbs-to-156-ndrrmc |publisher=[[ABS-CBN News]] |date=2022-11-06 |access-date=2023-01-06}}</ref> Sa mga nasawi, karamihan ay mula sa [[Bangsamoro]]. ====Nobyembre==== * Nobyembre 2 – Ipinatupad ng mga pampublikong paaralan sa bansa ang obligadong pagbabalik sa panlahatang klaseng personal.<ref>{{cite web |title=94 percent of NCR public schools return to full face-to-face learning: DepEd |url=https://news.abs-cbn.com/news/11/02/22/public-schools-return-to-full-face-to-face-classes |publisher=[[ABS-CBN News]] |date=2022-11-02 |access-date=2023-01-06}}</ref> * Nobyembre 3 – Sinentensiyahan ng isang hukumang panrehiyon ng 129-taong pagkabilanggo ang Australyanong ''sex offender'' na si Peter Scully at tatlo sa kanyang mga kasabwat dahil sa 60 mga pagkakasalang may kinaláman sa pang-aabusong sekswal sa mga kabataan. * Nobyembre 10 – Alitang Moro: Napatay ang tatlong [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas|mga sundalo]] at apat na mga militante ng [[Harapan ng Paglayang Islamiko ng Moro]] sa isang armadong labanan sa [[Basilan]]. * Nobyembre 24 – Sinentensiyahan ng isang Panrehiyong Hukuman sa Paglilitis sa [[Caloocan]] ang isang opisyales ng [[Pambansang Pulisya ng Pilipinas|kapulisan]] ng habambuhay na pagkabilanggo dahil sa pagpapahirap at paglikha ng maling ebidensya sa mga biktima ng [[Kampanya laban sa iligal na droga sa Pilipinas|digmaan kontra-droga]] na sina Carl Arnaiz at Reynaldo de Guzman taóng 2017. ====Disyembre==== * [[Disyembre 5]] – Pagkatapos ng dalawang taon ng pagsasara, muling binuksan ng [[Korporasyon ng Magaan na Riles sa Maynila]] (LRMC) ang [[Estasyon ng Fernando Poe Jr.|Estasyon ng Roosevelt]] ng [[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (LRT1).<ref>{{cite news |last1=Rita |first1=Joviland |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/metro/853518/lrt1-reopens-roosevelt-station-to-passengers/story/ |title=Muli-muling binuksan ng LRT1 ang Estasyon ng Roosevelt sa mga pasahero |work=GMA News |date=Disyembre 5, 2022 |access-date=Disyembre 5, 2022}}</ref> * [[Disyembre 7]] – Opisyal nang ipinatupad ang ''Batas Republika Blg. 11596'', isang batas na nilagdaan noong 2021 na nagbabawal sa pagpapakasal ng bata sa bansa. ipinatupad.<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/nation/law-banning-child-marriage-philippines-full-force-implementing-rules-regulations/ |title=Batas na nagbabawal sa kasal ng bata sa Pilipinas, ganap nang ipinatutupad |work=[[Rappler]] |date=Disyembre 7, 2022 |access-date=Enero 10, 2023}}</ref><ref>{{cite news |url=https://reproductiverights.org/philippines-criminalizes-child-marriage/ |title=Tagumpay para sa mga Karapatan ng Bata: Pagtatapos ng Kasal ng Bata sa Pilipinas |work=[[Center for Reproductive Rights]] |date=Enero 13, 2022 |access-date=Enero 10, 2023}}</ref> * [[Disyembre 9]] ** Ang [[Kagawaran ng Pananalapi ng Estados Unidos]] ay nagpataw ng mga parusa kay pastor Apollo Quiboloy ng KOJC at sa humigit-kumulang 40 iba pa sa siyam na bansa para sa umano'y pagkakasangkot sa korapsyon at mga pang-aabuso sa karapatang pantao.<ref>{{cite news |last1=Navallo |first1=Mike |url=https://www.abs-cbn.com/news/12/10/22/us-treasury-sanctions-quiboloy-for-human-rights-abuse |title=Pinarusahan ng US Treasury si Quiboloy, humigit-kumulang 40 iba pa para sa 'korapsyon at pang-aabuso sa karapatang pantao' |work=ABS CBN News |date=Disyembre 10, 2022 |access-date=Disyembre 12, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Santos |first1=Jamil |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/854078/us-treasury-sanctions-quiboloy-over-alleged-human-rights-abuse/story/ |title=Pinarusahan ng US Treasury si Quiboloy dahil sa umano'y pang-aabuso sa karapatang pantao |work=GMA News |date=Disyembre 10, 2022 |access-date=Disyembre 12, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Bolledo |first1=Jairo |url=https://www.rappler.com/nation/united-states-imposes-sanctions-quiboloy-serious-human-rights-abuse/ |title=Nagpataw ang US ng mga parusa kay Quiboloy para sa 'malubhang pang-aabuso sa karapatang pantao' |work=Rappler |date=Disyembre 10, 2022 |access-date=Disyembre 12, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/12/10/Apollo-Quiboloy-US-treasury-sanctions.html |title=Pinarusahan ng US Treasury si Quiboloy dahil sa pang-aabuso sa karapatang pantao |work=CNN Philippines |date=Disyembre 10, 2022 |access-date=Disyembre 12, 2022 |archive-date=Disyembre 11, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221211051816/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/12/10/Apollo-Quiboloy-US-treasury-sanctions.html |url-status=dead }}</ref> ** Isang pananambang na sinundan ng engkwentro sa pagitan ng mga miyembro ng [[Citizen Armed Force Geographical Unit]] at humigit-kumulang 50 taong walang batas sa [[Aleosan]], Cotabato ang nagresulta sa pagkamatay ng anim na militiamen at tatlong armadong lalaki.<ref>{{Cite news |author=[[Philippine News Agency]] |date=Disyembre 10, 2022 |title=9 ang patay, 5 ang sugatan sa sagupaan sa North Cotabato |work=[[Manila Bulletin]] |url=https://mb.com.ph/2022/12/10/9-killed-5-wounded-in-north-cotabato-clash/ |access-date=Marso 5, 2023}}</ref> * [[Disyembre 17]] – Ang [[Baliwag]] ay naging isang lungsod na bahagi ng lalawigan ng [[Bulacan]] sa pamamagitan ng pagpapatibay ng ''Batas Republika Blg. 11929''.<ref>{{Cite news |last=Catindig |first=Anton Luis |date=Hunyo 10, 2022 |title=P17-milyon sa plebisito ng lungsod ng Baliwag |work=News Core Bulacan |url=https://newscorebulacan.net/p17-milyon-sa-plebisito-ng-baliwag-city-hood/ |access-date=Setyembre 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219062447/https://newscorebulacan.net/p17-milyon-sa-plebisito-ng-baliwag-city-hood/ |archive-date=Disyembre 19, 2025 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |date=Setyembre 14, 2022 |title=Itinakda ng Comelec ang plebisito ng pagiging lungsod ng Baliwag sa Enero 2023 |work=[[Philippine News Agency]] |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1183652 |access-date=Setyembre 14, 2022}}</ref><ref>{{Cite news |date=Oktubre 26, 2022 |title=Inilipat ang plebisito sa Baliwag sa Disyembre 17 mula Enero 2023 |work=[[Philippine News Agency]] |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1187084 |access-date=Nobyembre 30, 2022}}</ref><ref>{{Cite news |date=Disyembre 18, 2022 |title=Sa kabila ng mababang bilang ng mga bumoto sa plebisito, natamo ng Baliuag ang pagiging lungsod |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/news/12/18/22/baliuag-gains-cityhood |access-date=Disyembre 18, 2022}}</ref> * [[Disyembre 18]] – [[2022–2023 Mga pagbaha sa Pilipinas|Nagsimula ang pagbaha]] sa mga rehiyon ng [[Mimaropa]] at [[Rehiyon ng Bicol|Bicol]], [[Visayas]] at mga pangunahing bahagi ng [[Mindanao]] dahil sa malalakas na pag-ulan na dulot ng isang [[Shear line (meteorology)|shear line]]. Ang mga pinsala ay tinatayang nasa [[₱]]1.46-bilyon; 52 ang naiulat na namatay at 18 nawawalang tao. <ref>{{Cite news |petsa=Disyembre 25, 2022 |title=Ilang lugar sa Vis-Min ang binaha noong Pasko dahil sa shear line, Amihan |work=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/regions/855418/several-vis-min-areas-flooded-on-istmas-due-to-shear-line-amihan/story/ |access-date=Disyembre 30, 2022}}</ref><ref>{{Cite news |petsa=Enero 3, 2023 |title=Infra, pagkalugi sa agrikultura mula sa mga ulan na dulot ng shear line malapit sa P1.4-B |work=[[Philippine News Agency]] |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1191864 |access-date=Enero 5, 2023}}</ref><ref>{{Cite news |petsa=Enero 5, 2023 |title=Ang bilang ng mga namatay mula sa shear line ay nasa 52 na ngayon |work=[[The Manila Times]] |url=https://www.manilatimes.net/2023/01/05/news/regions/death-toll-from-shear-line-now-at-52/1872872 |access-date=Enero 5, 2023}}</ref> * Disyembre 25 – Nagsimula ang mga baha dulot ng [[balaklaot]] sa mga rehiyon sa [[Visayas]] at [[Mindanao]], partikular sa [[Hilagang Mindanao]] na pinagmulan ng karamihan sa mga nasawi. * [[Disyembre 27]] – Ang mandatoryong pagpaparehistro ng [[SIM card]] ay magsisimula pagkatapos mailabas ng [[National Telecommunications Commission] ang mga patakaran at regulasyon na nagpapatupad nito.<ref>{{Cite news |date=Disyembre 12, 2022 |title=Ang mga patakaran sa pagpaparehistro ng SIM ay lumabas na, magkakabisa sa Disyembre 27 |work=[[Inquirer.net]] |url=https://business.inquirer.net/377541/sim-registration-rules-out-to-take-effect-dec-27/ |access-date=Disyembre 18, 2022}}</ref> ===Kalakalan=== {{See also|Ekonomiya ng Pilipinas}} * Disyembre 6 – Naiulat na naabot ng [[Inplasyon (presyo)|inplasyon]] pambansa ang 14-taóng naitalang pinakamataas sa 8% dahil sa pagtaas ng mga presyo ng mga pagkain. ==Palakasan== ===Enero=== * Enero 6 – Ipinagpaliban ng [[Kapisanang Basketbol ng Pilipinas]] ang [[2021 PBA Governors' Cup|2021 Governors' Cup]] dahil sa [[pandemya ng COVID-19 sa Pilipinas|pandemya ng COVID-19]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/06/22/pba-postpones-games-halts-team-scrimmages | title=Pinapaliban ng PBA ang mga laro, pinatigil ang mga team scrimmages |work=ABS CBN News |date=Enero 6, 2022 |access-date=Enero 6, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Micaller |first1=Bea |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/basketball/817180/pba-postpones-games-suspends-scrimmages-amid-surge-in-covid-19-cases/story/ |title=Pinapaliban ng PBA ang mga laro, sinuspinde ang mga team scrimmages dahil sa pagtaas ng mga kaso ng COVID-19 |work=GMA News |date=Enero 6, 2022 |access-date=Enero 6, 2022}}</ref> * Enero 14: ** Ipinagbawal ng [[Lupon sa mga Laro at Libangan]] (GAB) ang [[Filbasket|Filipino Basketball League]] (FilBasket) mula sa pagdaraos ng mga paligsahan sa hinaharap nang walang pahintulot ng lupon.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/14/22/gab-bars-filbasket-from-holding-future-tournaments |title=Pinagbawalan ng GAB ang FilBasket na magdaos ng mga paligsahan sa hinaharap |work=ABS CBN News |date=Enero 14, 2022 | access-date=Enero 14, 2022}}</ref> ** Tinalo ni [[Jade Bornea]] si Mohammed Obbadi ng Morocco sa pamamagitan ng isang [[knockout]] sa ikatlong round upang mapanatili ang titulong [[Pandaigdigang Pederasyon ng Boksing|IBF]] [[junior bantamweight]] sa Auditorio Jacales sa [[Monterrey]], [[Mexico]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/22/boxing-bornea-becomes-ancajas-mandatory-challenger |title=Boxing: Ang kapwa Pinoy Bornea ay naging mandatory challenger ni Ancajas |work=ABS CBN News |date=Enero 15, 2022 | access-date=Enero 16, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Siasat |first1=JM |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/boxing/818293/pinoy-pug-jade-bornea-wins-title-eliminator-in-mexico/story/ |title=Nanalo ang Pinoy pug na si Jade Bornea sa title eliminator sa Mexico |work=GMA News | date=Enero 15, 2022 |access-date=Enero 16, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Luarca |first1=Roy |url=https://www.rappler.com/sports/boxing/match-results-jade-bornea-mohammed-obbadii-january-14-2022/ |title=Bornea KOs Obbadi, naging mandatory challenger kay Ancajas |work=Rappler |date=Enero 15, 2022 |access-date=Enero 16, 2022}}</ref> * Enero 22 – Nakuha ni [[Mark Magsayo]] ang titulong [[Konseho ng Boksing Pandaigdig|WBC]] [[featherweight]] matapos talunin si [[Gary Russell Jr.]] sa pamamagitan ng [[majority decision]] sa [[Borgata]] sa [[Atlantic City, New Jersey]], Estados Unidos.<ref>{{cite news |last1=Wainwright |first1=Anson |url=https://www.ringtv.com/633368-gary-russell-jr-takes-on-mark-magsayo-while-hoping-for-bigger-fights-down-the-road/ |title=GARY RUSSELL JR. KASABAY SI MARK MAGSAYO HABANG UMAASA NG MAS MALALAKING LABAN SA DAAN |work=Ring |date=Enero 17, 2022 |access-date=Enero 18, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/sports/01/23/22/boxing-mark-magsayo-is-new-wbc-featherweight-champ |title=Boxing: Si Mark Magsayo ang bagong WBC featherweight champ |work=ABS-CBN News |date=Enero 23, 2022 |access-date=Enero 23, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Siasat |first1=JM |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/boxing/819195/mark-magsayo-defeats-injured-gary-russell-crowned-as-new-wbc-featherweight-champ/story/ |title=Tinalo ni Mark Magsayo ang injured na si Gary Russell, kinoronahan bilang bagong WBC featherweight champ |work=GMA News |date=Enero 23, 2022 |access-date=Enero 25, 2022}}</ref> ===Pebrero=== * Pebrero 16 – Inanunsyo ng ''[[Alaska Aces]]'', ikalawang pinakamatagumpay na koponan sa kasaysayan ng ''[[Philippine Basketball Association]]'', matapos ang 35 taon ng koponan ng prangkisa. * Pebrero 27: ** Nawala kay [[Jerwin Ancajas]] ang titulong IBF super flyweight kay [[Fernando Martínez (boksingero)|Fernando Martinez]] ng Argentina sa pamamagitan ng [[nagkakaisang desisyon]].<ref>{{cite news |last1=Lozada |first1=Bong |url=https://sports.inquirer.net/452762/jerwin-ancajas-loses-ibf-world-title-to-fernando-martinez |title=Nawala kay Jerwin Ancajas ang titulong IBF world kay Fernando Martinez |work=Inquirer |date=Pebrero 27, 2022 |access-date=Pebrero 27, 2022}}</ref> ** Nakuha ni Vincent Astrolabio ang bakanteng titulong [[World Boxing Council|WBC]] bantamweight matapos talunin si [[Guillermo Rigondeaux]] ng Cuba sa pamamagitan ng unanimous decision.<ref>{{cite news |last1=Siasat |first1=JM |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/boxing/823245/pinoy-boxer-vincent-astrolabio-upsets-guillermo-rigondeaux/story/ |title=Ginapi ng Pinoy boxer na si Vincent Astrolabio si Rigondeaux upang mapanalunan ang WBC international bantamweight title |work=GMA News |date=Pebrero 27, 2022 |access-date=Pebrero 27, 2022}}</ref> ===Marso=== * Marso 1 – Ang [[Filbasket]] ay binigyan ng propesyonal na katayuan ng GAB.<ref>{{cite news |title=Pro status, pinalakas ng mga bagong koponan ang Filbasket bago ang ikalawang season |url=https://www.abs-cbn.com/sports/03/01/22/pro-status-new-teams-boost-filbasket-ahead-of-2nd-season |access-date=1 Marso 2022 |work=ABS-CBN News |date=1 Marso 2022}}</ref> * Marso 18 – Ang unang season ng [[Pilipinas Super League]] ay magbubukas sa [[Zamboanga del Norte]].<ref>{{cite news |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/super-league-to-hold-opening-in-dipolog-roxas/231672 |title=Magkakaroon ng pagbubukas ang Super League sa Dipolog, Roxas |work=Tiebreaker Times | petsa=Enero 11, 2022 | petsa-ng-access=Pebrero 15, 2022}}</ref> * Marso 22 – Si [[Bianca Bustamante]] ang naging unang Pilipinong racing driver na nakipagkumpitensya sa kampeonato ng [[W Series (championship)|W Series]] [[karera ng motor]] matapos siyang mapili na makipagkumpitensya sa [[2022 W Series|season nito sa 2022]].<ref>{{cite news |last1=Agcaoili |first1=Lance |title='Tuwang-tuwa' si Bianca Bustamante nang maging unang Pilipinong nakipagkarera sa W Series |url=https://sports.inquirer.net/455816/bianca-bustamante-thrilled-to-become-first-filipino-to-race-in-w-series |access-date=Hulyo 23, 2022 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Marso 24, 2022}}</ref> * Marso 30 – [[Hindi pagkakaunawaan nina Ernest John Obiena at PATAFA]]: inanunsyo ng [[Philippine Sports Commission]] na patuloy na ieendorso ng [[Asosasyon ng Atletikong Panlaban at Palaruan ng Pilipinas]] (PATAFA) ang pakikilahok ni [[paglundag gamit ang poste]]er [[Ernest John Obiena]] sa mga internasyonal na paligsahan, kabilang ang [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021]] at ang [[Pandaigdigang Kampeonato ng Atletika 2022]], kasunod ng isang resolusyon sa hindi pagkakaunawaan na naabot sa pagitan ng PATAFA at Obiena.<ref>{{cite news |last1=Terrado |first1=Reuben |title=EJ Obiena, nagkasundo ang Patafa sa panahon ng mediation ng PSC |url=https://www.spin.ph/athletics/ej-obiena-patafa-reach-agreement-during-psc-mediation-a795-20220330 |access-date=Marso 30, 2022 |work=Sports Interactive Network Philippines |petsa=30 Marso 2022 |language=en}}</ref> ===Abril=== * Abril 8 – Nakuha ng [[Creamline Cool Smashers]] ang titulong [[2022 Premier Volleyball League Open Conference]] matapos talunin ang [[Petro Gazz Angels]] ng 2–0 sa isang best-of-three series.<ref>{{cite news |last1=Basco |first1=Karl Cedrick |url=https://www.abs-cbn.com/sports/04/08/22/creamline-sweeps-petro-gazz-to-capture-pvl-title |title=Winalis ng Creamline ang Petro Gazz upang makuha ang titulo sa PVL |work=ABS-CBN News | date=Abril 8, 2022 | access-date=Abril 8, 2022}}</ref> * Abril 10: ** Tinalo ni [[Eumir Marcial]] si Isiah Hart sa pamamagitan ng [[Pagbagsak#Teknikal na Pagbagsak|teknikal na pagbagsak]] sa ikaapat na round, nanatiling walang talo bilang isang propesyonal na boksingero.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/sports/04/10/22/boxing-marcial-overcomes-knockdowns-stops-isiah-hart |title=Boxing: Nalampasan ni Marcial ang mga knockdown, pinatigil si Isiah Hart |work=ABS-CBN News |date=Abril 10, 2022 |access-date=Abril 11, 2022}}</ref> ** Napanalunan ni [[Alex Eala]] ang kanyang pangalawang propesyonal na titulo matapos talunin si [[Luksika Kumkhum]] ng Thailand sa dalawang set, 6–4, 6–2, sa [[2022 Pandaigdigang Pederasyon ng Tennis para sa Kababaihan sa Mundo Paglilibot sa Tennis (Abril–Hunyo)|W25 tournament]] ng [[2022 Pandaigdigang Pederasyon ng Tennis para sa Kababaihan sa Mundo Paglilibot sa Tennis]] sa [[Chiang Rai]], Thailand.<ref>{{cite news |last1=Ulanday |first1=John Bryan |title=Napanalunan ni Eala ang pangalawang propesyonal na korona sa ITF W25 Chiang Rai |url=https://www.bworldonline.com/sports/2022/04/11/441524/eala-wins-second-professional-crown-in-itf-w25-chiang-rai/ |access-date=Hulyo 23, 2022 |work=BusinessWorld |date=Abril 11, 2022}}</ref> ** Nakuha ng CPG Bohol Dolphins ang titulong [[Pilipinas VisMin Super Cup]] matapos talunin ang OCCCI-Ormoc Sheer Masters, 2-0, sa isang best-of-three series.<ref>{{cite news |url=https://mb.com.ph/2022/04/11/cpg-bohol-reigns-supreme-in-vismin-super-cup/ |title=Naghari ang CPG Bohol sa VisMin Super Cup |work=Manila Bulletin | date=Abril 11, 2022 | access-date=Abril 13, 2022}}</ref> * Abril 22 – Napanatili ng [[Barangay Ginebra San Miguel]] ang titulong [[2021 PBA Governors' Cup]] matapos talunin ang [[Meralco Bolts]] ng 4–2 sa isang best-of-seven series.<ref>{{cite news |title=PBA: Tinalo ng Ginebra ang Meralco sa Game 6, napanatili ang titulo sa Governors' Cup |url=https://www.abs-cbn.com/sports/04/22/22/ginebra-kos-meralco-retains-governors-cup |access-date=22 Abril 2022 |work=ABS-CBN News |date=22 Abril 2022}}</ref> ===Mayo=== * Mayo 4 – Hinubad ng [[Organisasyon ng Boksing Pandaigdig]] (WBO) si [[John Riel Casimero]] mula sa kanyang [[Listahan ng mga kampeon sa world bantamweight boxing|world bantamweight championship]] na kanyang natamo noong 2019 dahil sa mga hindi inaasahang isyu tungkol sa [[Listahan ng kasalukuyang ranggo sa boksing#Bantamweight (118 lbs - 53.52 kg)|ranggo sa bantamweight]] ng organisasyon.<ref>{{cite news |last1=Siasat |first1=JM |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/boxing/830594/john-riel-casimero-stripped-of-his-wbo-world-title/story/ |title=Hinubdan ni John Riel Casimero ang kanyang titulo sa WBO world |work=GMA News |date=Mayo 4, 2022 |access-date=Mayo 4, 2022}}</ref> * Mayo 13 – Nakuha ng [[UP Fighting Maroons]] ang titulo sa [[UAAP Season 84 men's basketball tournament]] matapos talunin ang tatlong beses na defending champion, ang [[Ateneo Blue Eagles]], sa ikatlong laro ng tatlong-laro na serye, 72–69, sa [[Overtime (sports)|overtime]]. Ito ang kanilang unang titulo sa kampeonato ng basketball para sa mga lalaki sa loob ng 36 na taon.<ref>{{cite news |last1=Leongson |first1=Randolph |url=https://www.spin.ph/basketball/uaap-men/up-maroons-beat-ateneo-in-ot-for-first-uaap-title-since-1986-a2437-20220513 |title=Ang kabayanihan ni Cagulangan sa OT ang nanguna sa UP Maroons sa unang titulo sa UAAP sa loob ng 36 na taon |work=spin.ph |date=Mayo 13, 2022 |access-date=Mayo 13, 2022}}</ref> * Mayo 21 – Nagtapos ang pambansang koponan ng football ng kababaihan ng Pilipinas na may tansong medalya sa [[Futbol sa 2021 Southeast Asian Games – Women's tournament|2021 Southeast Asian Games women's football tournament]] sa [[Cẩm Phả]], [[Vietnam]], matapos talunin ang [[Myanmar women's national football team]] sa iskor na 2–1. Ito ang unang podium finish ng koponan sa women's football simula noong [[Palarong ng Timog Silangang Asya 1985]].<ref>{{cite news |last1=Dioquino |first1=Delfin |title=Pinalagpasan ng PH ang Myanmar upang wakasan ang tagtuyot ng medalya sa SEA Games sa women's football |url=https://www.rappler.com/sports/football/results-philippines-myanmar-women-football-sea-games-may-21-2022/ |access-date=May 22, 2022 |work=Rappler |date=May 21, 2022}}</ref> * Mayo 22: ** Nakuha ng [[United City F.C.]] ang titulong [[2022 Copa Paulino Alcantara]] matapos talunin ang defending champion na [[Kaya F.C.–Iloilo]] sa iskor na 3–2.<ref>{{cite news |last1=Yumo |first1=David Tristan |date=May 22, 2022 |title=Tinalo ng United City ang Kaya FC-Iloilo para sa korona ng 2022 Copa Paulino Alcantara |url=https://www.cnnphilippines.com/sports/2022/5/22/United-City-wins-2022-Copa-Paulino-Alcantara-crown.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205095859/https://www.cnnphilippines.com/sports/2022/5/22/United-City-wins-2022-Copa-Paulino-Alcantara-crown.html |archive-date=Pebrero 5, 2023 |access-date=Mayo 23, 2022 |url-status=dead |work=CNN Philippines}}</ref> ** Nakuha ng [[Letran Knights]] ang titulong [[NCAA Season 97 basketball tournaments|NCAA season 97 men's basketball tournament]] matapos talunin ang [[Mapúa Cardinals]] ng 2–0 sa isang best-of-three series.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/sports/05/22/22/letran-edges-mapua-to-win-ncaa-97-championship |title=Natalo ng Letran ang Mapua upang mapanalunan ang NCAA 97 championship |work=ABS-CBN News |date=Mayo 22, 2022 |access-date=Mayo 22, 2022}}</ref> ** Tinapos ng pambansang koponan ng basketball ng mga lalaki ng Pilipinas ang kanilang [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1989|33-taong]] sunod-sunod na gintong medalya sa [[Basketbol sa Palarong ng Timog Silangang Asya]] matapos matalo sa [[Indonesia men's national basketball team|Indonesia]] ng 81–85 sa final ng [[Basketbol sa 2021 Southeast Asian Games – Men's tournament|2021 tournament]] sa [[Hanoi]], [[Vietnam]].<ref>{{cite news |last1=Terrado |first1=Reuben |url=https://www.spin.ph/multisport/sea-games/gilas-pilipinas-loses-to-indonesia-in-seag-gold-medal-game-a795-20220522 |title=Tinapos ng Indonesia ang mahabang paghahari ng Pilipinas bilang hari ng SEA Games basketball |work=spin.ph |date=Mayo 22, 2022 |access-date=Mayo 22, 2022}}</ref> ** Tinapos ng 656-kataong [[Pilipinas sa 2021 Southeast Asian Games|delegasyon ng Pilipinas]] ang kanilang kampanya sa [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021]] sa ika-4 na pwesto matapos manalo ng 52 ginto, 70 pilak, at 105 tansong medalya.<ref>{{Cite news |last1=Terrado |first1=Reuben |date=Mayo 22, 2022 |title=Nanalo ang Pilipinas ng 52 gintong medalya para sa ikaapat na pwesto, ngunit natalo ang isa na pinakamahalaga |url=https://www.spin.ph/multisport/sea-games/philippines-finishes-4th-in-sea-games-with-52-gold-medals-a795-20220522 |access-date=Mayo 23, 2022 |work=spin.ph |language=en}}</ref> ** Nanalo ang [[FEU Tamaraws#FEU Cheering Squad|FEU Cheering Squad]] sa [[UAAP Season 84|UAAP Season 84 Cheerdance Competition]]. Ito ang kanilang pinakaunang titulo sa kampeonato ng cheerdance.<ref>{{cite news |last1=Agcaoili |first1=Lance |title=Muling nanalo ang FEU Cheering Squad ng korona ng UAAP Cheerdance pagkatapos ng 13 taon |url=https://sports.inquirer.net/463953/feu-cheering-squad-wins-uaap-cheerdance-crown-again-after-13-years |work=Inquirer | date=Mayo 22, 2022 | access-date=Mayo 22, 2022}}</ref> ===Hunyo=== * Hunyo 4 – Nakuha ng [[Negros Occidental F.A.]] ang 2022 PFF U-19 Boys National Football Championship matapos talunin ang [[National Capital Region F.A.]] ng 1–0 sa [[Overtime (sports)|extra time]].<ref>{{cite news |title=NEGROS OCCIDENTAL NA KINORONAHAN ANG PFF U19 BOYS NATIONAL CHAMPIONS |url=https://pff.org.ph/2022/06/05/negros-occidental-crowned-pff-u19-boys-national-champions/ |access-date=Hunyo 5, 2022 |work=PFF |date=Hunyo 5, 2022 |archive-date=Hunyo 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605043359/https://pff.org.ph/2022/06/05/negros-occidental-crowned-pff-u19-boys-national-champions/ |url-status=dead }}</ref> * Hunyo 7 – Natalo si [[Nonito Donaire]] kay [[Naoya Inoue]] sa pamamagitan ng technical knockout sa ikalawang round ng kanilang rematch.<ref>{{cite news |last1=Giongco |first1=Mark |url=https://sports.inquirer.net/465670/naoya-inoue-dominates-nonito-donaire-in-rematch |title=Tinalo ni Naoya Inoue si Nonito Donaire sa pamamagitan ng TKO sa rematch |work=Inquirer |date=Hunyo 7, 2022 |access-date=Hunyo 7, 2022}}</ref> * Hunyo 14–19 – Ang Pilipinas ang magiging co-host ng [[Kababaihang Bansang Liga ng FIVB Balibol 2022]] preliminary rounds sa [[Mall of Asia Arena]] sa [[Pasay]].<ref name=VNL>{{cite news |last1=Giongco |first1=Mark |url=https://sports.inquirer.net/443925/two-ph-cities-to-host-volleyball-nations-league-in-june-2022/amp |title=Dalawang lungsod sa Pilipinas ang magho-host ng Volleyball Nations League sa Hunyo 2022 |work=Inquirer |date=Disyembre 8, 2021 | access-date=Hunyo 28, 2022}}</ref> * Hunyo 19 – Tinapos ng [[Pambansang koponan ng basketball ng mga lalaki sa Pilipinas na wala pang 17 taong gulang]] ang kanilang kampanya sa [[2022 FIBA ​​U16 Asian Championship]] sa ika-7 pwesto matapos talunin ang [[Pambansang koponan ng basketball ng mga lalaki sa Iran na wala pang 17 taong gulang|Iran]] sa iskor na 95–87.<ref>{{cite news |last1=Agcaoili |first1=Lance |url=https://sports.inquirer.net/467111/gilas-youth-beats-iran-for-7th-place-in-fiba-u16-asian-championship |title=Gilas Youth tinalo ang Iran para sa ika-7 pwesto sa Fiba Asia U16 |work=Inquirer |date=Hunyo 20, 2022 |access-date=Hunyo 20, 2022}}</ref> * Hunyo 21: ** Inangkin ng [[NU Bulldogs|NU Lady Bulldogs]] ang titulong [[UAAP Season 84 women's volleyball tournament|UAAP Season 84 women's volleyball]] matapos talunin ang [[De La Salle Green Archers|De La Salle Lady Archers]] ng 2–0 sa isang best-of-three series. Ito ang kanilang unang titulo sa kampeonato sa women's volleyball sa loob ng 65 taon.<ref>{{cite news |last1=Reyes |first1=Marc Anthony |url=https://sports.inquirer.net/467313/nu-lady-bulldogs-sweep-season-to-end-65-year-drought-for-uaap-volleyball-title |title=Na-sweep ng NU Lady Bulldogs ang season upang wakasan ang 65-taong tagtuyot para sa titulo sa UAAP volleyball |work=Inquirer |date=Hunyo 21, 2022 | access-date=Hunyo 22, 2022}}</ref> ** Ang [[UST Growling Tigers]] ay nanalo sa pangkalahatang titulo sa [[UAAP Season 84]].<ref>{{cite news |last1=Agcaoili |first1=Lance |url=https://sports.inquirer.net/467290/ust-wins-season-84-general-championship/amp |title=Nanalo ang UST sa pangkalahatang kampeonato sa Season 84 |work=Inquirer |date=Hunyo 21, 2022 | access-date=Hunyo 22, 2022}}</ref> * Hunyo 21–26 – Ang Pilipinas ang magiging co-host ng [[Kalalakihang Bansang Liga ng FIVB Balibol 2022]] preliminary rounds sa [[Araneta Coliseum]] sa [[Quezon City]].<ref name=VNL /> * Hunyo 26 – Natalo si [[Mark Anthony Barriga]] sa WBO flyweight title matapos matalo ni [[Jonathan González (flyweight)|Jonathan González]] ng Puerto Rico sa pamamagitan ng unanimous decision.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/sports/06/25/22/boxing-mark-barriga-loses-in-world-title-challenge |title=Boxing: Natalo si Mark Barriga sa hamon sa world-title |work=ABS-CBN News |date=Hunyo 25, 2022 |access-date=Hunyo 26, 2022}}</ref> ===Hulyo=== * Hulyo 9 – Nanalo si [[Junna Tsukii]] ng gintong medalya sa [[Karate sa Palarong Pandaigdig ng 2022 – Kumite pambabae na 50 kilo|kumite pambabae na 50 kilo]] event sa [[2022 Palarong Pandaigdig]] sa [[Birmingham, Alabama|Birmingham]], Estados Unidos, matapos talunin si Yorgelis Salazar ng [[Venezuela sa 2022 Palarong Pandaigdig|Venezuela]] sa iskor na 2–0.<ref>{{cite news |last1=Masoy |first1=Niel Victor |title=Tsukii cops unang ginto ng PH sa World Games |url=https://www.manilatimes.net/2022/07/09/news/national/tsukii-cops-phs-first-gold-in-world-games/1850332 |access-date=Hulyo 11, 2022 |work=The Manila Times |date=Hulyo 9, 2022}}</ref> * Hulyo 10: ** Nawala kay Mark Magsayo ang titulong WBC [[featherweight]] matapos matalo kay [[Rey Vargas]] ng Mexico sa pamamagitan ng split decision.<ref>{{cite news |last1=Giongco |first1=Mark |url=https://sports.inquirer.net/469422/mark-magsayo-loses-wbc-featherweight-belt-to-mexicos-rey-vargas |title=Nawala kay Mark Magsayo ang WBC featherweight belt kay Rey Vargas ng Mexico |work=Inquirer |date=Hulyo 10, 2022 |access-date=Hulyo 10, 2022}}</ref> ** Tinapos ng [[Pambansang koponan ng 3x3 ng Pilipinas]] ang kanilang kampanya sa [[2022 FIBA ​​3x3 Asia Cup]] sa ika-4 na pwesto matapos matalo ng [[Pambansang koponan ng 3x3 ng Tsina|Tsina]], 18–20.<ref>{{cite news |last1=Narredo |first1=Camille |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/10/22/fiba-3x3-pinoys-settle-for-fourth-place-after-loss-to-china |title=FIBA 3x3: Nakapasok na sa ika-apat na pwesto ang mga Pinoy matapos matalo sa China |work=ABS-CBN News |date=Hulyo 10, 2022 |access-date=Hulyo 10, 2022}}</ref> * Hulyo 13 – Nawala kay [[Donnie Nietes]] ang titulong WBO [[super flyweight]] matapos matalo kay [[Kazuto Ioka]] ng Japan sa pamamagitan ng unanimous decision.<ref>{{cite news |last1=Giongco |first1=Mark |url=https://sports.inquirer.net/469881/donnie-nietes-loses-title-bid-with-unanimous-loss-to-kazuto-ioka |title=Nabigo si Donnie Nietes sa pag-asam na manalo sa titulo matapos ang unanimous na pagkatalo kay Kazuto Ioka |work=Inquirer |date=Hulyo 13, 2022 |access-date=Hulyo 14, 2022}}</ref> * Hulyo 17: ** Nanalo si Angeline Colonia ng dalawang gintong medalya sa kategoryang 40 kg ng kababaihan sa 2022 Asian Youth and Junior Championships sa [[Tashkent]], [[Uzbekistan]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/19/22/young-lifter-colonia-wins-gold-in-uzbekistan-tilt |title=Nanalo ng gintong medalya ang batang lifter na si Colonia sa kompetisyon sa Uzbekistan |work=ABS-CBN News |date=Hulyo 19, 2022 |access-date=Hulyo 20, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Navarro |first1=Hunyo |url=https://sports.inquirer.net/470418/angeline-colonia-breaks-records-bags-two-golds-in-asian-youth-weightlifting-tilt/amp |title=Nanalo si Angeline Colonia mga rekord, nakakuha ng dalawang ginto sa Asian youth weightlifting tilt |work=Inquirer |date=Hulyo 18, 2022 |access-date=Hulyo 20, 2022}}</ref> ** Nanalo si Angeline Colonia ng dalawang gintong medalya sa kategoryang 40 kg ng kababaihan sa 2022 Asian Youth and Junior Championships sa [[Tashkent]], [[Uzbekistan]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/19/22/young-lifter-colonia-wins-gold-in-uzbekistan-tilt |title=Nanalo ng gintong medalya ang batang lifter na si Colonia sa kompetisyon sa Uzbekistan |work=ABS-CBN News |date=Hulyo 19, 2022 |access-date=Hulyo 20, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Navarro |first1=Hunyo |url=https://sports.inquirer.net/470418/angeline-colonia-breaks-records-bags-two-golds-in-asian-youth-weightlifting-tilt/amp |title=Binasag ni Angeline Colonia ang mga rekord, nakakuha ng dalawang ginto sa kompetisyon ng pagbubuhat ng timbang para sa mga kabataang Asyano |work=Inquirer |date=Hulyo 18, 2022 |access-date=Hulyo 20, 2022}}</ref> *Hulyo 19 – Tinapos ng pambansang koponan ng basketball ng Pilipinas ang kanilang kampanya sa [[2022 FIBA ​​Asia Cup]] matapos matalo ng [[Pambansang koponan ng basketbol ng Hapon|Hapon]], 81–102, sa [[2022 FIBA ​​Asia Cup#Playoffs|quarterfinal playoff]].<ref>{{cite news |last1=Giongco |first1=Mark |url=https://sports.inquirer.net/470593/gilas-pilipinas-takes-beating-from-japan-misses-fiba-asia-cup-quarterfinals |title=Gilas Pilipinas, tinanggap ang pagkatalo ng Japan, hindi nakasali sa quarterfinals ng Fiba Asia Cup |work=Inquirer |date=Hulyo 19, 2022 |access-date=Hulyo 20, 2022}}</ref> * Hulyo 24 – Si Ernest John Obiena ang naging unang Pilipinong medalista sa [[Pandaigdigang Kampeonato sa Atletika]] matapos mapanalunan ang tansong medalya sa [[2022 Pandaigdigang Kampeonato sa Atletika – Paglundag gamit ang poste ng kalalakihan ng kalalakihan|paglundag gamit ang poste ng kalalakihan]] event ng 2022 championships sa [[Eugene, Oregon|Eugene]], [[Oregon]], Estados Unidos. Nalampasan niya ang 5.94-metrong marka, sinira ang kanyang personal na rekord at ang [[Listahan ng mga rekord ng Asya sa atletika|Rekord ng Asya]] na 5.93 metro.<ref>{{cite news |last1=Laqui |first1=Christian Patrick |title='Unang pagtatapos sa podium': Si EJ Obiena ang naging unang Pilipinong nakakuha ng medalya sa World Athletics Championships |url=https://interaksyon.philstar.com/sports/2022/07/25/223059/ej-obiena-first-filipino-clinch-award-world-athletics-championships/ |access-date=Hulyo 25, 2022 |work=The Philippine Star |date=Hulyo 25, 2022}}</ref> * Hulyo 30 – Nakuha ni [[Dave Apolinario]] ang titulong [[Pandaigdigang Organisasyon ng Boksing|IBO]] [[flyweight]] matapos talunin si [[Gideon Buthelezi]] sa pamamagitan ng knockout sa unang round.<ref>{{cite news |last1=Siasat |first1=JM |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/boxing/839916/pinoy-boxer-dave-apolinario-knocks-out-buthelezi-to-claim-ibo-title/story/ |title=Pinalo ng Pinoy boxer na si Dave Apolinario si Buthelezi para makuha ang titulong IBO |work=GMA News |date=Hulyo 30, 2022 |access-date=Agosto 1, 2022}}</ref> ===Agosto=== * Agosto 6 – Tinapos ng 144-kataong [[Palarong Para sa ASEAN 2022|Delegasyon ng Pilipinas]] ang kanilang kampanya sa [[Palarong Para sa ASEAN 2022]] sa ika-5 pwesto sa pangkalahatan matapos manalo ng 28 ginto, 30 pilak, at 46 tansong medalya.<ref>{{Cite news |date=Agosto 5, 2022 |title=Pinupuri ng POC ang mga atleta ng Pilipinas sa ASEAN Para Games |url=https://manilastandard.net/sports/314249401/poc-hails-ph-athletes-at-asean-para-games.html |access-date=Agosto 8, 2022 |work=Manila Standard |language=en}}</ref> * Agosto 11 – Nakuha ng Ateneo Blue Eagles ang kauna-unahang World University Basketball Series sa [[Tokyo]], Japan, matapos talunin ang tatlong unibersidad mula sa Asya sa isang single round robin.<ref>{{cite news |last1=Leongson |first1=Randolph |url=https://www.spin.ph/basketball/uaap-men/ateneo-beats-tokai-to-win-world-university-basketball-series-a2437-20220811 |title=Ang Ateneo Blue Eagles ang kauna-unahang kampeon sa World University Basketball Series |work=spin.ph |date=Agosto 11, 2022 |access-date=Agosto 11, 2022}}</ref> * Agosto 14 – Nakuha ng Creamline Cool Smashers ang titulong [[2022 Premier Volleyball League Invitational Conference]] matapos talunin ang panauhing koponan na KingWhale Taipei sa tatlong set, 25–21, 25–19, 25–8.<ref>{{cite news |last1=Agcaoili |first1=Lance |url=https://sports.inquirer.net/473551/pvl-creamline-claims-invitational-title-dominates-kingwhale-taipei |title=PVL: Nakuha ng Creamline ang titulong Invitational, nangibabaw sa KingWhale Taipei |work=Inquirer | date=Agosto 14, 2022 | access-date=Agosto 14, 2022}}</ref> * Agosto 17 – Hindi pagkakaunawaan ni Ernest John Obiena–PATAFA: Ibinalik ng PATAFA ang pole vaulter na si Ernest John Obiena sa [[Pambansang koponan ng atletika ng Pilipinas]] kasunod ng hindi pagkakaunawaan.<ref>{{cite news |last1=Navarro |first1=June |title=Pormal na naibalik si EJ Obiena sa pambansang koponan ng Pilipinas |url=https://sports.inquirer.net/473861/ej-obiena-formally-reinstated-to-philippine-national-team |access-date=September 3, 2022 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Agosto 17, 2022}}</ref> * Agosto 21–29 – Ang Pilipinas ang magho-host ng [[Kopa ng Balibol ng Kababaihan ng Asya 2022]] sa [[PhilSports Arena]] sa [[Pasig]]. Ito ang unang pagkakataon na magho-host ang bansa ng isang paligsahan ng [[Asian Women's Volleyball Cup]].<ref>{{cite news |last1=Villar |first1=Joey |title=Magho-host ang Pilipinas ng Asian Volleyball Cup para sa mga kababaihan |url=https://www.bworldonline.com/sports/2022/07/25/463088/philippines-to-host-asian-volleyball-cup-for-women/ |access-date=Agosto 28, 2022 |work=BusinessWorld |date=Hulyo 25, 2022}}</ref> * Agosto 28 – Tinapos ng [[Pambansang koponan ng basketball ng mga lalaki sa ilalim ng 19 taong gulang ng Pilipinas]] ang kanilang kampanya sa [[Kampeonato ng FIBA ​​​​Asia para sa mga Bata na Wala pang 18 Taon 2022]] sa ikaanim na pwesto matapos matalo ng hosts, ang [[Pambansang koponan ng basketball ng mga lalaki sa ilalim ng 19 taong gulang na Iran|Iran]], 72–89, sa [[2022 FIBA ​​U18 Asian Championship#Laro para sa ikalimang pwesto|playoff para sa ikalimang pwesto]].<ref>{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/basketball/843030/gilas-youth-falls-to-iran-to-finish-sixth-in-fiba-u18-asian-championship/story/ |title=Natalo ang Gilas Youth sa Iran at natapos sa ikaanim na pwesto sa FIBA ​​U18 Asian Championship |work=GMA News |date=Agosto 28, 2022 |access-date=Agosto 28, 2022}}</ref> ** Naitala ng [[Pambansang koponan ng volleyball ng kababaihan ng Pilipinas]] ang pinakamahusay nitong pagtatapos sa Asian Women's Volleyball Cup matapos talunin ang [[Pambansang koponan ng volleyball ng kababaihan ng Australya|Australya]] sa loob ng tatlong set laban sa dalawa sa semifinals ng ika-5–8 na pwesto na repechage.<ref>{{cite news |last1=Masoy |first1=Niel Victor |title=Philippines tinalo ang Australia, umusad sa laban para sa ikalimang puwesto |url=https://www.manilatimes.net/2022/08/28/latest-stories/philippines-outlasts-australia-moves-up-to-battle-for-fifth/1856330 |access-date=August 28, 2022 |work=The Manila Times |date=August 28, 2022}}</ref> ** Nakuha ni [[Chezka Centeno]] ang kauna-unahang titulo sa Nine-ball Championship ng Asian Pool Federation matapos talunin si Seo Seoa ng [[Hilagang Korea]] sa finals, 11–7.<ref>{{cite news |last1=Fuertes |first1=Rommel Jr. |title=BILYARDS Nakuha ni Chezka Centeno ang titulo sa Asian 9-Ball sa Singapore |url=https://sports.inquirer.net/475258/chezka-centeno-claims-asian-9-ball-title-in-singapore |access-date=Agosto 29, 2022 |work=Inquirer |date=Agosto 29, 2022}}</ref> * Agosto 30 – Hinirang ni Pangulong [[Bongbong Marcos]] ang dating komisyoner ng [[Samahang Basketbol ng Pilipinas]] na si [[Noli Eala]] upang maging ika-11 tagapangulo ng [[Philippine Sports Commission]] (PSC).<ref>{{cite news |last1=Unite|first1=Betheena |title=Pinili ni Marcos ang dating komisyoner ng PBA na si Noli Eala bilang tagapangulo ng PSC |url=https://mb.com.ph/2022/08/30/marcos-picks-former-pba-commissioner-noli-eala-as-psc-chairman/ |access-date=Agosto 30, 2022 |work= [[Manila Bulletin]] |date=Agosto 30, 2022}}</ref> ===Setyembre=== * September 2 – Ernest John Obiena wins the pole vault event at the 2022 [[Memorial Van Damme]] in [[Bruselas]], [[Belhika]], which is part of the [[Liga ng Diyamante 2022]], after clearing the 5.91-meter mark.<ref>{{cite news |last1=Phillips |first1=Luke |title=Obiena steals pole vault victory in Brussels |url=https://www.abs-cbn.com/sports/09/03/22/obiena-steals-pole-vault-victory-in-brussels |access-date=September 3, 2022 |agency=Agence France-Presse |via=ABS-CBN News |date=September 3, 2022}}</ref> * Setyembre 4 – Nakuha ng [[San Miguel Beermen]] ang titulong [[2022 PBA Philippine Cup]] matapos talunin ang [[TNT Tropang Giga]] sa iskor na 4–3 sa isang seryeng may pitong laro na may "do-or-die".<ref>{{cite news |last1=Dioquino |first1=Delfin |url=https://www.rappler.com/sports/pba/philippine-cup-finals-results-san-miguel-beermen-tnt-tropang-giga-september-4-2022/ |title=Dinaig ng San Miguel ang TNT sa Game 7 upang mabawi ang titulong All-Filipino |work=Rappler |date=Setyembre 4, 2022 |access-date=Setyembre 4, 2022}}</ref> * Setyembre 6 – Ang [[Pambansang koponan ng softball ng kalalakihan ng Pilipinas]] ay nagtapos bilang runner-up ng 2022 [[Asian Men's Softball Championship]] sa [[Kōchi, Kōchi|Kōchi]], Japan, matapos matalo sa hosts at naging kampeon, ang [Pambansang koponan ng softball ng kalalakihan ng Hapon[|Hapon]], sa kanilang huling laro.<ref>{{cite news |last1=Satumbaga-Villar |first1=Kristel |title=PH Blu Boys yumuko sa Japan para sa runner-up honor sa Men's Softball Asia Cup |url=https://mb.com.ph/2022/09/06/ph-blu-boys-bow-to-japan-for-runner-up-honor-in-mens-softball-asia-cup/ |access-date=September 15, 2022 |work=Manila Bulletin |date=September 6, 2022}}</ref> Ang koponan ay kwalipikado rin para sa 2022 [[Men's Softball World Cup]] sa [[Auckland]], New Zealand, sa Nobyembre.<ref>{{cite news |last1=Carandang |first1=Justin Kenneth |title=Nakapasok ang RP Blu Boys sa Softball World Cup na may runner-up finish laban sa Japan sa Asian Cup |url=https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/844037/rp-blu-boys-qualify-for-softball-world-cup-with-runner-up-finish-against-japan-in-asian-cup/story/ |access-date=Setyembre 15, 2022 |work=GMA News Online |date=Setyembre 7, 2022}}</ref> * Setyembre 10 – Napanalunan ni Alex Eala ang titulong [[2022 US Open – Girls' singles|girls' singles]] ng [[2022 US Open (tennis)|2022 US Open]] sa [[Lungsod ng New York]] upang maging unang manlalarong Pilipino na nanalo ng titulong [[Tenis para sa nakababata|nakababata]] [[Grand Slam (tennis)|Grand Slam]] [[Mga uri ng laban sa tennis|singles]], matapos talunin si [[Lucie Havlíčková]] ng [[Republikang Tseko]] sa dalawang [[sistema ng pagmamarka ng tennis|sets]], 6–2, 6–4.<ref>{{cite web |last1=Levinsohn |first1=Dan |title=Si Alexandra Eala ang naging unang Pilipina na nanalo ng titulong junior Grand Slam singles sa 2022 US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_naging_unang_Pilipina_na_manalo_ng_isang_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html |publisher=US Open |access-date=Setyembre 11, 2022 |date=Setyembre 10, 2022}}</ref> * Setyembre 11 – Ang koponan ng Pilipinas, na binubuo nina [[Rubilen Amit]], [[Carlo Biado]], at [[Johann Chua]], ay nanalo sa 2022 Predator World 10-ball Team Championship sa [[Klagenfurt]], [[Austria]], matapos talunin sina [[Darren Appleton]], [[Kelly Fisher]], at [[Jayson Shaw]] ng Great Britain, sa parehong singles at mixed double events.<ref>{{cite news |last1=Villar |first1=Joey |title=Pilipinas ang namuno sa 2022 Predator World 10-ball Team Championship |url=https://www.bworldonline.com/sports/2022/09/12/473999/philippines-rules-the-2022-predator-world-10-ball-team-championship/ |access-date=Setyembre 15, 2022 |work=BusinessWorld |date=Setyembre 12, 2022}}</ref> ===Oktubre=== ===Nobyembre=== ===Disyembre=== ==Aliwan at kultura== ===Enero=== * [[Enero 8]] – Nanalo si [[Van Ferro]] ng dalawang [[BroadwayWorld]] Chicago Awards, ang unang Pilipinong nanalo ng mga parangal at ang unang aktor sa Chicago na nanalo ng dalawang parangal sa parehong season.<ref>{{Cite web |last=Awards |first=B. W. W. |title=Inanunsyo ang mga Nagwagi para sa BroadwayWorld 2021 Chicago Awards |url=https://www.broadwayworld.com/chicago/article/Winners-Announced-For-The-BroadwayWorld-2021-REGION-Awards-2001010170 |access-date=2023-11-14 |website=BroadwayWorld.com |language=en}}</ref> * [[Enero 28]] – Ang [[Sinigang]] ay pinangalanang Pinakamahusay na Sopas sa Mundo ng [[TasteAtlas]].<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/food/820032/sinigang-na-baboy-named-best-soup-in-the-world-in-2021/story/?just_in |title=Ang Sinigang na baboy ay pinangalanang pinakamahusay na sopas sa mundo noong 2021 |work=Balita sa GMA | petsa=Enero 29, 2022 | access-date=Enero 29, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Basco |first1=Karl Cedrick |url=https://www.abs-cbn.com/life/01/29/22/sinigang-is-worlds-best-soup-in-tasteatlas-awards |title='Sinigang' ang pinakamasarap na sopas sa mundo sa TasteAtlas Awards 2021 |work=ABS-CBN News |date=Enero 28, 2022 |access-date=Enero 29, 2022}}</ref> * [[Enero 29]] – Ang mga pelikulang ''The Headhunter's Daughter'' ni Don Josephus Eblahan at ''[[Ang Pagbabalik ng Kwago]]'' ni Martika Ramirez Escobar ay nanalo ng mga premyo sa seremonya ng paggawad ng parangal sa [[Sundance Film Festival]] 2022.<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/movies/headhunters-daughter-leonor-will-never-die-sundance-2022-winners/ |title=Dalawang pelikulang Pilipino ang nag-uwi ng mga parangal sa Sundance 2022 |work=Rappler | date=Enero 29, 2022 | access-date=Enero 29, 2022}}</ref> ===Marso=== * [[Marso 17]] – Nakapasok si [[Tracy Perez]] sa Top 13 sa [[Miss World]] [[Miss World 2021|2021]] sa [[San Juan, Puerto Rico]], Puerto Rico.<ref>Mga Sitasyon sa Miss World 2021<br>Pinagngangalang ng pageant ang Top 40 semifinalists nito, kabilang si Miss Philippines T. Perez: * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/01/21/22/miss-world-names-top-40-including-phs-tracy-perez |title=Pinagngangalang ng Miss World ang Top 40, kabilang si Tracy Perez ng PH |work=[[ABS-CBN News]] | date=Enero 21, 2022 | access-date=Enero 25, 2022}} * {{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/819074/miss-world-unveils-top-40-candidates-ahead-of-march-coronation/story/ |title=Inilabas ng Miss World ang Top 40 na kandidato bago ang koronasyon sa Marso |work=[[GMA News]] | date=Enero 22, 2022 | access-date=Enero 25, 2022}} Gabi ng Koronasyon: * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/tracy-maureen-perez-journey-miss-world-2021-top-13/ |title=Nakapasok sa Top 13 ng Miss World 2021 si Tracy Maureen Perez ng Pilipinas |work=[[Rappler]] | date=Marso 17, 2022 | access-date=Mayo 3, 2022}}</ref> * [[Marso 18]] – Kinoronahan si Kathleen Paton bilang Miss Eco International 2022 sa [[Ehipto]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/03/18/22/phs-kathleen-paton-wins-miss-eco-international |title=Nanalo si Kathleen Paton ng ika-2 korona ng Miss Eco International sa Pilipinas |work=ABS CBN News |date=Marso 18, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref> ===Abril=== * [[Abril 3]] – Nanalo si Michelle Arceo bilang 1st runner-up sa Miss Environment International 2022 pageant sa [[Mumbai]], India.<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/philippines-michelle-arceo-first-runner-up-miss-environment-international-2022/ |title=Si Michelle Arceo ng Pilipinas ay 1st runner-up sa Miss Environment International 2022 |work=Rappler | date=Abril 3, 2022 | access-date=Mayo 3, 2022}}</ref> * [[Abril 12]] – Nakatanggap si Direktor [[Brillante Mendoza]] ng lifetime achievement award, ang mga aktor na sina [[Christian Bables]] at Vince Rillon ay nanalo ng best actor award, habang ang pelikula ni [[Erik Matti]] na ''[[On the Job: The Missing 8]]'' ay nanalo ng parangal para sa Best Film sa ika-19 na Asian Film Festival sa Roma.<ref>{{cite news |last1=Requintina |first1=Robert |url=https://mb.com.ph/2022/04/15/brillante-mendoza-2-ph-actors-honored-at-19th-asian-film-festival-in-italy/ |title=Brillante Mendoza, 2 aktor mula sa Pilipinas ang pinarangalan sa ika-19 na Asian Film Festival sa Italya |work=Manila Bulletin |date=Abril 15, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022}}</ref> * [[Abril 25]] – Ang nobelistang si [[Gina Apostol]] ay napili bilang isa sa apat na fellow sa panitikan ng prestihiyosong Rome Prize.<ref>{{cite news |last1=De Vera |first1=Ruel S. |url=https://lifestyle.inquirer.net/402745/novelist-gina-apostol-wins-rome-prize-for-literature/ |title=Nanalo ang nobelistang si Gina Apostol ng Rome Prize para sa panitikan |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Mayo 8, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022}}</ref> * [[Abril 28]] – Ang pelikulang ''[[Uncharted (pelikula)|Uncharted]]'' na pinagbibidahan nina Tom Holland at Mark Wahlberg, na prinodyus ng Sony Pictures, ay inalis sa mga sinehan dahil sa isang eksena na nagpapakita ng nine-dash na mapa ng Tsina na naglalarawan ng pinagtatalunang pag-aangkin nito sa Timog Tsina. Dagat.<ref>{{Banggitin ang balita |last=De Pacina |first=Michelle |date=Abril 28, 2022 |title=Pinalabas ang pelikulang 'Uncharted' sa mga sinehan sa Pilipinas dahil sa mapa ng South China Sea |work=Yahoo! Balita |url=https://news.yahoo.com/uncharted-film-pulled-philippine-cinemas-232028177.html |access-date=Mayo 1, 2022}}</ref> * [[Abril 30]] – Si [[Celeste Cortesi]] ng [[Pasay]] ay kinoronahan bilang [[Miss Universe Philippines]] sa gabi ng koronasyon nito sa [[Miss Universe Philippines 2022|pageant]].<ref>Mga Sitasyon sa Miss Universe Philippines 2022<br>Ipinakikilala ng organisasyon ang 32 opisyal na delegado para sa 2022 pageant nito: * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/list-50-delegates-miss-universe-philippines-2022/ |title=TINGNAN: Inihayag ng Miss Universe Philippines ang 50 delegado para sa 2022 pageant |work=[[Rappler]] |date=Pebrero 28, 2022 |petsa-ng-pag-access=Marso 3, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/04/06/22/miss-universe-ph-names-32-finalists-for-2022-pageant |title=Pinagpangalanan ng Miss Universe Philippines ang 32 finalist para sa 2022 pageant |work=[[ABS-CBN News]] |date=Abril 6, 2022 |access-date=Abril 28, 2022 }} Isang kandidato na nanalo ng anim na espesyal na parangal sa preliminary competition: * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/04/28/22/miss-universe-ph-prelims-michelle-dee-wins-6-special-awards |title=Miss Universe PH 2022 prelims: Nanalo si Michelle Dee ng 6 na espesyal na parangal |work=ABS-CBN News |date=Abril 27, 2022 |access-date=Abril 28, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/829951/michelle-dee-wins-6-special-awards-at-miss-universe-philippines-2022-preliminaries/story/ |title=Nanalo si Michelle Dee ng 6 na espesyal na parangal sa preliminaries ng Miss Universe Philippines 2022 |work=[[GMA News]] |date=Abril 27, 2022 |access-date=Abril 28, 2022 }} Nakatakdang koronasyon: * {{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/820224/miss-universe-philippines-2022-to-be-crowned-in-april/story/ |title=Ang Miss Universe Philippines 2022 ay kokoronahan sa Abril |work=GMA News |date=Enero 31, 2022 |access-date=Pebrero 1, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/02/01/22/miss-universe-ph-2022-coronation-night-set-on-april-30 |title=Gabi ng koronasyon ng Miss Universe PH 2022 nakatakda sa Abril 30 |work=ABS-CBN News |date=Pebrero 1, 2022 |access-date=Pebrero 1, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-universe-philippines-coronation-night-set-april-30-2022/ |title=Gabi ng koronasyon ng Miss Universe Philippines 2022 nakatakda sa Abril 30 |work=Rappler |date=Pebrero 1, 2022 |access-date=Pebrero 1, 2022 }} Talagang Paligsahan: * {{Banggitin ang balita |last=Adina |first=Armin |date=Mayo 1, 2022 |title=Si Celeste Cortesi ng Pasay ang Miss Universe PH |work=[[Inquirer.net]] |url=https://entertainment.inquirer.net/447160/celeste-cortesi-of-pasay-is-miss-universe-ph |access-date=Mayo 1, 2022 }} * {{banggitin ang balita |url=https://www.abs-cbn.com/life/04/30/22/celeste-cortesi-crowned-miss-universe-philippines-2022 |title=Si Celeste Cortesi ng Pasay ang kinoronahang Miss Universe Philippines 2022 |work=ABS-CBN News |date=Abril 30, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2022/5/1/Miss-Universe-PH-2022-Celeste-Cortesi.html |title=Si Celeste Cortesi ng Pasay ay kinoronahan bilang Miss Universe Philippines 2022 |work=[[CNN Philippines]] |date=Abril 30, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 |archive-date=Mayo 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528093947/https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2022/5/1/Miss-Universe-PH-2022-Celeste-Cortesi.html |url-status=dead }} * {{cite news |last1=Panaligan |first1=Marisse |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/830267/miss-pasay-celeste-cortesi-wins-miss-universe-philippines-2022/story/ |title=Si Miss Pasay Celeste Cortesi ang nanalong Miss Universe Philippines 2022! |work=Balita sa GMA |petsa=Abril 30, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/pasay-celeste-cortesi-winner-miss-universe-philippines-2022/ |title=Si Celeste Cortesi ng Pasay ang Miss Universe Philippines 2022 |work=Rappler |petsa=Abril 30, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 }} * {{cite news |last1=Abad |first1=Ysa |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/things-to-know-celeste-cortesi-miss-universe-philippines-2022/ |title=Sino si Celeste Cortesi, Miss Universe Philippines 2022? |work=Rappler |date=Mayo 1, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 }}</ref> ===Mayo=== * [[Mayo 1]] – Si Kriz Gazmen ay itinalaga bilang bagong pinuno ng [[Star Cinema|ABS-CBN Films]], kapalit ni [[Olivia Lamasan]] na naging consultant para sa nilalaman, pakikipagsosyo, at pamamahala ng talento sa pamamagitan ng [[Rise Artists Studio]] ng parehong kumpanya.<ref>{{cite news |url=https://corporate.abs-cbn.com/newsroom/news-releases/2022/4/29/kriz-gazmen-new-head-of-abs-cbn-films?lang=en |title=Si Kriz Gazmen ay itinalaga bilang bagong pinuno ng ABS-CBN Films; Si Olivia Lamasan ay mananatili bilang consultant |work=ABS CBN Corporate | date=Abril 29, 2022 | access-date=Abril 29, 2022}}</ref> * [[Mayo 28]] – Ang ''Triangle of Sadness'' at ''Plan 75'', dalawang pelikulang nagtatampok ng mga Overseas Filipino Worker (OFW), ay nanalo ng mga nangungunang premyo sa [[Pista ng Pelikulang Cannes 2022]].<ref>{{cite news |last1=De Guzman Quadra |first1=Margo Hannah |url=https://www.goodnewspilinas.com/ofw-themed-films-triangle-of-sadness-plan-75-win-top-awards-at-cannes-festival/ |title=Mga pelikulang may temang OFW Ang Triangle of Sadness, Plan 75 ay nanalo ng mga nangungunang parangal sa Cannes Festival |work=Good News Pilipinas |date=Mayo 31, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Mayo 29]] – Ang mang-aawit na si [[Anji Salvacion]] mula sa Celebrity Edition ay ipinroklama bilang nagwagi sa ''[[Pinoy Big Brother: Kumunity Season 10]]''.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/05/29/22/anji-salvacion-wins-pbb-kumunity-season-10 |title=Panalo ang kilalang housemate na si Anji Salvacion sa 'Pinoy Big Brother: Kumunity Season 10' |work=ABS CBN News |date=Mayo 29, 2022 |access-date=Hunyo 2, 2022}}</ref> ===Hunyo=== * [[Hunyo 5]] – Si [[Gwendolyne Fourniol]] ng [[Negros Occidental]] ay kinoronahan bilang [[Miss World Philippines]] sa kaganapan ng koronasyon nito sa [[Miss World Philippines 2022|pageant]].<ref>Mga Sitasyon sa Miss World Philippines 2022<br>Ipinakikilala ng organisasyon ang 35 opisyal na delegado para sa 2022 pageant nito: * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-world-philippines-2022-announces-candidates/ |title=Inanunsyo ng Miss World Philippines 2022 ang 35 kandidato |work=[[Rappler]] |date=Abril 22, 2022 |access-date=Abril 28, 2022 }} Inanunsyo ang Top 11 para sa kompetisyon ng pambansang kasuotan nito: * {{cite news |last1=Bracamonte |first1=Earl D.C. |url=https://www.philstar.com/entertainment/2022/05/31/2185033/miss-world-philippines-2022-bares-top-10-beach-beauties-top-11-best-national-costume |title=Inilabas ng Miss World Philippines 2022 ang nangungunang 10 magagandang babae sa dalampasigan, nangungunang 11 pinakamahusay sa pambansang kasuotan |work=[[Philstar.com]] |date=Mayo 31, 2022 |access-date=Hunyo 2, 2022 }} Nakatakdang koronasyon: * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/02/11/22/miss-world-ph-2022-coronation-night-set-on-may-29 |title=Ang gabi ng koronasyon ng Miss World PH 2022 ay nakatakda sa Mayo 29 |work=[[ABS-CBN News]] |date=Pebrero 11, 2022 |access-date=Pebrero 26, 2022 }} * {{cite news |last1=Basco |first1=Karl Cedrick |url=https://www.abs-cbn.com/amp/life/05/04/22/miss-world-philippines-2022-set-on-june-5 |title=Ang Miss World Philippines 2022 ay nakatakda sa Hunyo 5 |work=ABS-CBN News |date=Mayo 4, 2022 |access-date=Mayo 5, 2022 }} Paraan ng paglalaro: * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/negros-occidental-gwendolyne-fourniol-winner-miss-world-philippines-2022/ |title=Si Gwendolyne Fourniol ng Negros Occidental ang Miss World Philippines 2022 |work=Rappler |date=Hunyo 6, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/06/06/22/gwendolyne-fourniol-crowned-miss-world-philippines-2022 |title=Si Gwendolyne Fourniol ng Negros Occidental ay kinoronahang Miss World Philippines 2022 |work=ABS-CBN News |date=Hunyo 6, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.cnnphilippines.com/lifestyle/2022/6/6/Gwendolyne-Fourniol-crowned-Miss-World-Philippines-2022.html |title=Si Gwendolyne Fourniol mula sa Negros Occidental ay kinoronahang Miss World Philippines 2022 |work=[[CNN Pilipinas]] |petsa=Hunyo 6, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 |archive-date=Hunyo 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606013000/https://www.cnnphilippines.com/lifestyle/2022/6/6/Gwendolyne-Fourniol-crowned-Miss-World-Philippines-2022.html |url-status=dead }} * {{cite news |last1=Viernes |first1=Franchesca |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/833980/negros-occidental-s-gwendolyne-fourniol-is-miss-world-philippines-2022/story/ |title=Si Gwendolyne Fourniol ng Negros Occidental ang Miss World Philippines 2022 |work=[[Balita sa GMA]] |date=Hunyo 6, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 }} * {{cite news |last1=Pasajol |first1=Anne |last2=Adina |first2=Armin P. |url=https://entertainment.inquirer.net/451750/miss-world-philippines-2022-is-gwendolyne-fourniol-of-negros-occidental |title=Si Miss World Philippines 2022 ay si Gwendolyne Fourniol ng Negros Occidental |work=[[Inquirer.net]] |date=Hunyo 6, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 }} * {{cite news |last1=Abad |first1=Ysa |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/things-to-know-gwendolyne-fourniol-miss-world-philippines-2022/ |title=Sino si Gwendolyne Fourniol, Miss World Philippines 2022? |work=Rappler |date=Hunyo 6, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 }}</ref> * [[Hunyo 7]] – Inanunsyo ng [[Cinemalaya Philippine Independent Film Festival]] ang nangungunang 13 finalist para sa kompetisyon ng full-length film nito sa 2022.<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/movies/cinemalaya-full-length-film-finalists-2022/ |title=Inanunsyo ng Cinemalaya ang 13 finalist ng full-length film para sa 2022 |work=Rappler |date=Hunyo 7, 2022 |access-date=Hunyo 7, 2022}}</ref> * [[Hunyo 10]] – Idineklara ni Pangulong Duterte si [[Nora Aunor]], [[Salvacion Lim-Higgins]], [[Agnes Locsin]], [[Fides Cuyugan-Asensio]], [[Ricky Lee]], [[Gémino Abad]], [[Tony Mabesa]] at [[Marilou Diaz-Abaya]] bilang [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa 2022.<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/life-and-style/arts-culture/national-artists-philippines-2022/ |title=Nora Aunor, Ricky Lee, Tony Mabesa kabilang sa 8 bagong Pambansang Alagad ng Sining |work=Rappler |date=Hunyo 10, 2022 |access-date=Hunyo 11, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/834588/malacanang-confers-new-national-artists/story/ |title=Nora Aunor, pitong iba pa, pinangalanang bagong Pambansang Alagad ng Sining |work=GMA News |date=Hunyo 10, 2022 |access-date=Hunyo 11, 2022}}</ref> * [[Hunyo 18]] – Ang kaganapan ng koronasyon ng [[Man of the World (pageant)|Man of the World]] [[Man of the World 2022|2022 pageant]] ay ginaganap sa [[Baguio]].<ref>{{cite news |last1=Dumaual |first1=Mario |url=https://www.abs-cbn.com/life/01/24/22/baguio-to-host-man-of-the-world-2022-global-pageant |title=Ang Baguio ang magho-host ng Man of the World 2022 global pageant |work=ABS CBN News |date=Enero 24, 2022 |access-date=Enero 25, 2022}}</ref> Ito ang unang pagkakataon na ang Pilipinas ang nag-host ng kaganapan.<ref>{{cite news |last1=Requintina |first1=Robert |url=https://mb.com.ph/2022/01/22/4th-man-of-the-world-pageant-to-be-held-in-baguio-city/ |title=Ika-4 na Man of the World Pageant na gaganapin sa Baguio City |work=Manila Bulletin |date=Enero 22, 2022 |access-date=Enero 25, 2022}}</ref> Si Aditya Khurana ng India ay kinoronahan bilang [[Man of the World (pageant)|Man of the World]] 2022.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/06/19/22/ph-bet-finishes-2nd-runner-up-in-man-of-the-world |title=Si Nadim Elzein ng PH ay nagtapos bilang 2nd runner up sa Man of the World pageant |work=ABS CBN News |date=Hunyo 19, 2022 |access-date=Hunyo 19, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Adina |first1=Armin |url=https://entertainment.inquirer.net/453530/asia-dominates-man-of-the-world-pageant |title=Nangibabaw ang Asya sa Man of the World pageant |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Hunyo 19, 2022 |access-date=Hunyo 19, 2022}}</ref> * [[Hunyo 19]] – Ang ''Basurero'', isang maikling pelikula na nagtatampok sa aktor na si [[Jericho Rosales]], ay nanalo ng Grand Jury Best Global Film award sa seremonya ng paggawad ng parangal sa Auntyland Film Festival 2022.<ref>{{cite news |last1=Pasajol |first1=Anne |url=https://entertainment.inquirer.net/453644/jericho-rosales-short-film-basurero-wins-best-global-film-at-new-york-based-festival |title=Ang maikling pelikula ni Jericho Rosales na 'Basurero' ay nanalo ng Best Global Film sa festival na nakabase sa New York |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Hunyo 20, 2022 |access-date=Hunyo 20, 2022}}</ref> * Hunyo 25 – Kinoronahang ''Miss International Queen'' si Fuschia Anne Ravena ng bansa sa taunang [[patimpalak ng kagandahan]], na itinuturing na pinakamalaking patimpalak para sa mga ''trans woman'', na idinaos sa [[Thailand]]. * [[Hunyo 29]] – Ang [[Jollibee]] ay kinikilala bilang "pinakamasarap na kadena ng pritong manok sa Amerika" ng website ng pagkain na Eater.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/08/15/22/jollibee-named-best-fried-chicken-chain-in-america |title=Jolibee ay pinangalanang 'pinakamasarap na kadena ng pritong manok sa Amerika' |work=ABS CBN News |date=Agosto 15, 2022 |access-date=Agosto 15, 2022}}</ref> ===Hulyo=== * [[Hulyo 6]] – Ang [[Bibingka]] ay kasama sa nangungunang 15 pinakamahusay na na-rate na keyk sa mundo ng [[TasteAtlas]].<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/life-and-style/food-drinks/bibingka-best-cakes-in-world-taste-atlas-july-2022/ |title=Ang Bibingka ay ang ika-13 pinakamahusay na keyk sa mundo, ayon sa Taste Atlas |work=Rappler |date=Hulyo 6, 2022 |access-date=Hulyo 9, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Viernes |first1=Frachesca |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/food/837350/bibingka-makes-it-to-taste-atlas-top-20-best-cakes-in-the-world/story/ |title=Nakapasok si Bibingka sa nangungunang 20 pinakamahusay na keyk sa mundo ng Taste Atlas |work=GMA News |date=Hulyo 7, 2022 |access-date=Hulyo 9, 2022}}</ref> * [[Hulyo 7]] – Limang restawran mula sa Pilipinas ang kasama sa listahan ng Top Restaurants in Asia 2022 ng Opinionated About Dining (OAD), isang pandaigdigang sistema ng pagraranggo.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/07/07/22/5-ph-eatery-among-top-restaurants-in-asia |title=Ang Toyo Eatery ng PH, Mecha Uma, Gallery by Chele ay kabilang sa mga nangungunang restawran sa Asya |work=ABS CBN News |date=Hulyo 7, 2022 |access-date=Hulyo 9, 2022}}</ref> * [[Hulyo 13]] – Ang [[Boracay]] ay kasama sa "World's 50 Greatest Mga Lugar sa 2022" ni [[Time|TIME Magazine]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/07/14/22/boracay-in-times-list-of-worlds-50-greatest-places |title='Paradise reborn': Ang Boracay ay nasa listahan ng TIME ng 50 Pinakamagandang Lugar sa Mundo sa 2022 |work=ABS CBN News |date=Hulyo 14, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/life-and-style/travel/boracay-included-world-greatest-places-2022-time-magazine/ |title=Ang Boracay ay isa sa 'Mga Pinakamagandang Lugar sa Mundo sa 2022,' ayon sa TIME |work=Rappler |date=Hulyo 14, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1178881 |title=Pinarangalan ang pagkakasama ng Boracay sa 50 Pinakamagagandang Lugar sa Mundo ng TIME |work=Philippine News Agency |date=Hulyo 13, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}}</ref> * [[Hulyo 16]]: ** Ang Boracay, Palawan, at [[Cebu]] ay kasama sa listahan ng "25 Pinakamagagandang Isla sa Mundo" ng magasin na Travel + Leisure na nakabase sa New York.<ref>{{cite news |last1=Basco |first1=Karl Cedrick |url=https://www.abs-cbn.com/life/07/16/22/boracay-palawan-cebu-make-25-best-islands-list |title=Napabilang ang Boracay, Palawan, at Cebu sa listahan ng '25 pinakamahusay na isla sa mundo' ng Travel + Leisure |work=ABS CBN News |date=Hulyo 16, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Ong |first1=Ghio |url=https://www.philstar.com/headlines/2022/07/17/2195971/boracay-palawan-cebu-hailed-worlds-best-islands |title=Pinarangalan ang Boracay, Palawan, at Cebu bilang 'pinakamahusay na isla sa mundo' |work=The Philippine Star |date=Hulyo 17, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1179084 |title=Pinarangalan ang Boracay, Palawan at Cebu bilang Pinakamagandang Isla sa Mundo |work=Philippine News Agency |date=Hulyo 16, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}}</ref> ** Nakapasok si Alison Black sa Top 24 sa [[Miss at Mister Supranational|Miss Supranational]] [[Miss Supranational 2022|2022]] sa [[Nowy Sącz]], Poland.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/07/16/22/south-africa-bet-wins-miss-supranational-2022-ph-in-top-24 |title=Nanalo ang South African bilang Miss Supranational 2022; Nakapasok sa Top 24 si Alison Black ng Pilipinas |work=ABS CBN News |date=Hulyo 16, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/838368/alison-black-finishes-at-the-top-24-of-miss-supranational-2022/story/ |title=Nakapasok sa Top 24 ng Miss Supranational 2022 si Alison Black |work=GMA News |date=Hulyo 16, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}}</ref> ** Nag-uwi ng dalawang tansong medalya ang mga estudyanteng Pilipino sa ika-63 International Mathematical Olympiad (IMO) sa [[Oslo]], Norway.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/07/25/22/ph-bags-2-bronze-medals-in-intl-math-competition |title=Nakakuha ang PH ng 2 tansong medalya sa internasyonal na kompetisyon sa matematika |work=ABS CBN News |date=Hulyo 25, 2022 |access-date=Hulyo 28, 2022}}</ref> * [[Hulyo 17]] – Nakapasok si RaÉd Fernandez Al-Zghayér sa Top 20 sa [[Miss at Mister Supranational|Mister Supranational]] [[Mister Supranational 2022|2022]] sa Nowy Sącz.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/07/17/22/cuba-wins-mister-supranational-2022-ph-bet-in-top-20 |title=Nanalo ang Cuba Mister Supranational 2022; Nakapasok sa Top 20 ang taya ng Pilipinas |work=ABS CBN News |date=Hulyo 17, 2022 |access-date=Hulyo 24, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.cnnphilippines.com/lifestyle/2022/7/17/PH-bet-top-20-mister-supranational-2022.html |title=Nakapasok sa top 20 ng Mister Supranational 2022 ang taya ng Pilipinas |work=CNN Philippines |date=Hulyo 17, 2022 |access-date=Hulyo 24, 2022 |archive-date=Hulyo 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721061939/https://www.cnnphilippines.com/lifestyle/2022/7/17/PH-bet-top-20-mister-supranational-2022.html |url-status=dead }}</ref> * [[Hulyo 22]] – Nanalo sina Angela Clare Lim Tan, Alexis Griff Genovatin at Arthur Caleb Co ng mga gintong medalya at isang pilak sa 2022 Copernicus Math Olympiad sa [[New York City]].<ref>{{cite news |last1=Tagala |first1=Don |url=https://www.abs-cbn.com/life/07/26/22/young-pinoys-win-big-at-new-york-math-olympiad |title=Malaki ang panalo ng mga batang Pinoy sa New York math olympiad |work=ABS CBN News |date=Hulyo 26, 2022 |access-date=Hulyo 28, 2022}}</ref> * [[Hulyo 30]] – Nanalo ng mga pangunahing parangal ang aktres at ehekutibo ng [[ABS-CBN]] ​​na si [[Charo Santos-Concio]] at musikal na pelikulang ''Katips'' sa ika-70 FAMAS Awards na ginanap sa [[Tanghalang Metropolitan ng Maynila]].<ref>{{cite news |last1=Basco |first1=Karl Cedrick |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/07/30/22/charo-santos-katips-win-big-in-famas-awards |title=FAMAS: Nanalo si Charo Santos ng Best Actress, nakuha ng 'Katips' ang Best Picture |work=ABS CBN News |date=Hulyo 30, 2022 |access-date=Hulyo 31, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/movies/list-winners-2022-famas-awards/ |title=BUONG LISTAHAN: Mga Nagwagi, 2022 FAMAS Awards |work=Rappler |date=Hulyo 30, 2022 |access-date=Hulyo 31, 2022}}</ref> * [[Hulyo 31]] – [[Nicole Borromeo]] ng Cebu ay kinoronahan [[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas–International]] sa [[Binibining Pilipinas 2022|pageant's]] coronation event.<ref>Citations for Binibining Pilipinas 2022<br>Organisasyon ng 2022 na introducing ang opisyal na page240 mga rosters nito kasunod ng pag-withdraw ng tatlong kandidato: * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/amp/life/04/22/22/binibining-pilipinas-names-40-hopefuls-in-2022-pageant |title=Binibining Pilipinas names 40 candidates in 2022 pageant |date=April20 28, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/829400/binibining-pilipinas-2022-unveils-top-40-candidates/story/?amp |title=Inilabas ng Binibining Pilipinas 2022 ang nangungunang 40 kandidato |work=GMA News |date=Abril 22, 2022 |access-date=Abril 28, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/binibining-pilipinas-announces-candidates-2022/ |title=Inihayag ng Binibining Pilipinas ang nangungunang 40 kandidato para sa 2022 |work=Rappler |date=Abril 22, 2022 |access-date=Abril 28, 2022 }} * {{cite news |last1=Viernes |first1=Franchesca |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/artandculture/829900/binibining-pilipinas-nag-anunsyo-withdrawal-of-3-candidates/story/ |title=Binibining Pilipinas, nag-anunsyo ng withdrawal ng 2pril na kandidato |20pril=20000000000 |6= |access-date=Abril 28, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/04/27/22/bb-pilipinas-updates-roster-as-3-candidates-withdraw |title=Bb. Ina-update ng Pilipinas ang listahan ng mga kandidato para sa 2022 matapos ang pag-atras ng 3 kandidato |work=ABS CBN News |date=Abril 27, 2022 |access-date=Abril 28, 2022 }} Kandidatong nanalo ng mga espesyal na parangal sa paunang kompetisyon: * {{cite news |last1=Tuazon |first1=Nikko |url=https://www.pep.ph/lifestyle/lifestyle/165982/winners-of-special-awards-at-binibining-pilipinas-2022-announced-a721-20220531 |title=Herlene Nicole Budol, Diana Mackey, nanalo ng mga espesyal na parangal sa Binibining Pilipinas 2022 |work=Philippine Entertainment Portal |date=Mayo 31, 2022 |access-date=Hunyo 2, 2022 }} Nakatakdang koronasyon: * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/binibining-pilipinas-sets-date-2022-coronation-night/ |title=Itinakda ng Binibining Pilipinas ang petsa para sa gabi ng koronasyon sa 2022 |work=Rappler |date=Hulyo 1, 2022 |access-date=Hulyo 1, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/07/04/22/final-date-venue-for-bb-pilipinas-2022-announced |title=Inihayag ang huling petsa at lugar para sa Binibining Pilipinas 2022 |work=ABS CBN News |date=Hulyo 4, 2022 |access-date=Hulyo 9, 2022 }} Paraan ng paggaganapan ng patimpalak: * {{cite news |last1=Reyes |first1=Shiela |url=https://www.abs-cbn.com/life/08/01/22/cebus-nicole-borromeo-crowned-binibining-pilipinas-international-2022 |title=Cebu's Nicole Borromeo crowned Binibining Pilipinas International 2022 |work=ABS CBN News |date=August 1August2 2022 }} * {{cite news |last1=Viernes |first1=Franchesca |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/840025/nicole-borromeo-of-cebu-is-binibining-pilipinas-international-2022/story/ |title=Nicole Borromeo of Cebu International is Bini22GMA News |date=Agosto 1, 2022 |access-date=Agosto 1, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/cebu-nicole-borromeo-winner-binibining-pilipinas-international-2022/ |title=Cebu's Nicole Borromeo is Binibining Pilipinas International 2022 |work=Rappler |date=Agosto=22 |access=August 22 |6=2022 }} * {{cite news |last1=Abad |first1=Ysa |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/things-to-know-nicole-borromeo-binibining-pilipinas-international-2022/ |title=Sino si Nicole Borromeo, Binibining Pilipinas International 2022? |work=Rappler |date=Agosto 1, 2022 |access-date=Agosto 1, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.bbpilipinas.com/news/details/Bb-Pilipinas-crowns-2022-queens |title=Bb. Pilipinas kinoronahan ang mga reyna ng 2022 |work=Binibining Pilipinas |date=Agosto 1, 2022 |access-date=Agosto 1, 2022 |archive-date=Agosto 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813132116/https://www.bbpilipinas.com/news/details/Bb-Pilipinas-crowns-2022-queens |url-status=dead }}</ref> ===Agosto=== * [[Agosto 6]] – Si Jenny Ramp ng [[Tarlac]] ay kinoronahan bilang [[Miss Philippines Earth]] sa kaganapan ng koronasyon nito sa [[Miss Philippines Earth 2022|pageant's]].<ref>Mga Sitasyon para sa Miss Philippines Earth 2022<br>Ipinakikilala ng organisasyon ang 20 opisyal na delegado para sa 2022 pageant at ina-update ang mga listahan nito kasunod ng diskwalipikasyon ng tatlong kandidato: * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/photos-miss-philippines-earth-2022-candidates/ |title=SA MGA LARAWAN: Mga opisyal na kandidato ng Miss Philippines Earth 2022 |work=Rappler |date=Mayo 18, 2022 |access-date=Hunyo 11, 2022}} * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/05/18/22/in-photos-41-official-candidates-of-miss-ph-earth-2022 |title=SA MGA LARAWAN: 41 opisyal na kandidato ng Miss Philippines Earth 2022 |work=ABS CBN News |date=Mayo 18, 2022 |access-date=Hunyo 11, 2022}} * {{cite news |last1=Dumaual |first1=Mario |url=https://www.abs-cbn.com/life/07/15/22/miss-philippines-earth-pageant-disqualifies-3-candidates |title=Diskuwalipikado ng Miss PH Earth pageant ang 3 kandidato dahil sa mga kinakailangan sa taas |work=ABS CBN News |date=Hulyo 15, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}} * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-philippines-earth-2022-candidate-says-disqualified-over-height/ |title=Tatlong kandidato ng Miss Philippines Earth 2022 ang nadiskwalipika dahil sa taas |work=Rappler |date=Hulyo 14, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}} * {{cite news |last1=Dumaual |first1=Mario |url=https://www.abs-cbn.com/life/07/16/22/who-made-it-to-miss-philippines-earth-top-20 |title=Pinangalanan ng Miss PH Earth ang top 20 na kandidato |work=ABS CBN News |date=Hulyo 16, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}} * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/list-miss-philippines-earth-2022-top-20-candidates/ |title=LIST: Miss Philippines Earth 2022 Top 20 candidates |work=Rappler |date=Hulyo 17, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}} Nakatakdang koronasyon: * {{cite news |last1=Requintina |first1=Robert |url=https://mb.com.ph/2022/07/16/watch-miss-philippines-earth-2022-reveals-top-20-finalists/ |title=PANOORIN! Inihayag ng Miss Philippines Earth 2022 ang Top 20 finalists |work=Manila Bulletin |date=Hulyo 16, 2022 |access-date=Hulyo 17, 2022}} Paraan ng pagsali sa patimpalak: * {{cite news |last1=Basco |first1=Karl Cedrick |url=https://www.abs-cbn.com/life/08/06/22/jenny-ramp-wins-miss-philippines-earth-2022 |title=Jenny Ramp, nanalo bilang Miss Philippines Earth 2022 |work=ABS CBN News |date=Agosto 6, 2022 |access-date=Agosto 6, 2022}} * {{cite news |last1=Roque |first1=Nika |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/840716/jenny-ramp-of-santa-ignacia-tarlac-is-miss-philippines-earth-2022/story/?just_in |title=Si Jenny Ramp ng Santa Ignacia, Tarlac ang Miss Philippines Earth 2022 |work=GMA News |date=Agosto 6, 2022 |access-date=Agosto 6, 2022}}</ref> * [[Agosto 8]]: ** Inilabas ng Airbnb ang listahan ng 12 pinakamahusay na host nito na wala pang 30 taong gulang sa rehiyon ng Asia Pacific, at kabilang dito sina Dwyane Yra Dinglasan at Deo Dia.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/08/08/22/2-pinoys-among-airbnbs-top-under-30-hosts-in-asiapac |title=2 Mga Pilipino kabilang sa mga nangungunang host ng Airbnb na wala pang 30 taong gulang sa Asia Pacific |work=ABS CBN News |date=Agosto 8, 2022 |access-date=Agosto 11, 2022}}</ref> ** Ang [[Tortang talong]] ay kasama sa pinakamasarap na ulam na itlog sa mundo ng TasteAtlas.<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/life-and-style/food-drinks/taste-atlas-names-tortang-talog-best-egg-dish-balut-worst-august-2022/ |title=Eggciting! Pinangalanan ng Taste Atlas ang Tortang Talong bilang ang pinakamahusay na niraranggo na ulam na may itlog sa buong mundo |work=Rappler |date=Agosto 8, 2022 |access-date=Agosto 11, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/food/841067/tortang-talong-is-the-best-egg-dish-balut-worst-according-to-tasteatlas/story/ |title=Ang Tortang Talong ang pinakamasarap na ulam na may itlog, ang Balut ang pinakamasama ayon sa TasteAtlas |work=GMA News |date=Agosto 10, 2022 |access-date=Agosto 11, 2022}}</ref> * [[Agosto 10]] – Tatlong restawran sa Pilipinas ang kinikilala ng isang online guidebook na nakabase sa Italya bilang kabilang sa mga pinakamagagandang [[pizza]] na lugar sa rehiyon ng Asia-Pacific.<ref>{{cite balita |url=https://www.abs-cbn.com/life/08/10/22/3-ph-restaurants-among-best-pizza-spots-in-asia-pacific |title=3 restawran sa Pilipinas kabilang sa mga pinakamagandang lugar ng pizza sa Asya-Pasipiko |work=ABS CBN News |date=Agosto 10, 2022 |access-date=Agosto 11, 2022}}</ref> * [[Agosto 12]]: ** Ang mga sikat na [[Mga Bilanggong Sumasayaw ng CPDRC|Mga Bilanggong Sumasayaw ng Cebu Provincial Detention and Rehabilitation Center]] ay muling inilunsad ng pamahalaang panlalawigan ng [[Cebu]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/08/12/22/cebu-dancing-inmates-are-back |title=Bumalik na ang mga bilanggong sumasayaw ng Cebu |work=ABS CBN News |date=Agosto 12, 2022 |access-date=Agosto 12, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/regions/841353/cebu-relaunches-famous-dancing-inmates/story/?just_in |title=Inilunsad muli ng Cebu ang mga sikat na 'Bilanggong Sumasayaw' |work=GMA News |date=Agosto 12, 2022 |access-date=Agosto 12, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Macasero |first1=Ryan |url=https://www.rappler.com/nation/visayas/cebu-dancing-inmates-perform-again-august-2022/ |title=Muling nagtatanghal sa publiko ang mga dancing inmates ng Cebu pagkatapos ng mahigit 2 taon |work=Rappler |date=Agosto 12, 2022 |access-date=Agosto 12, 2022}}</ref> ** ''[[FPJ's Ang Probinsyano]]'', ang [[Listahan ng pinakamatagal na serye sa telebisyon sa Pilipinas|pinakamatagal na]] na serye sa telebisyon ng bansa na ipinalabas noong 2015, ay nagtapos ayon sa inanunsyo ng aktor na si [[Coco Martin]] sa episode nito na [[Hulyo 22]].<ref>Para sa Katapusan ng FPJ's Ang Probinsyano: * {{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/series/coco-martin-announces-fpj-ang-probinsyano-finale/ |title=Coco Martin announces finale of 'FPJ's Ang Probinsyano' |work=Rappler |date=July 23, 2022 |access-date=2022},} * {{cite news |last1=Dumaual |first1=Miguel |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/07/22/22/probinsyano-counts-down-to-finale-darna-arrives-august-15 |title='Probinsyano' counts down to finale; Ipapalabas ang 'Darna' sa Agosto 15 |work=ABS CBN News |date=Hulyo 22, 2022 |access-date=Hulyo 24, 2022}} * {{cite news |last1=Cruz |first1=Dana |url=https://entertainment.inquirer.net/460517/fpjs-ang-probinsyano-officially-ends-after-nearly-7-years |title='Opisyal nang nagwakas ang FPJ's Ang Probinsyano' pagkatapos ng halos 7 taon |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Agosto 13, 2022 |access-date=Agosto 13, 2022}} * {{cite news |last1=Dumaual |first1=Miguel |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/08/13/22/ang-probinsyano-ending-heres-who-lived-died-in-finale |title='Ang Probinsyano' ending: Narito kung sino ang nabuhay, namatay sa finale |work=ABS CBN News |date=Agosto 13, 2022 |access-date=Agosto 13, 2022}}</ref> ** Ang unang paglabas para sa koleksyon ng [[non-fungible token]] ng ''[[Idol Philippines]]'' ay magaganap bilang bahagi ng isang [[promosyon (marketing)|promosyon]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/08/10/22/idol-philippines-to-launch-own-nfts |title='Idol Philippines' para maglunsad ng sariling mga NFT |work=ABS CBN News |date=Agosto 10, 2022 |access-date=Agosto 30, 2022}}</ref> Ang kompetisyon sa pag-awit sa telebisyon ang naging unang programa sa telebisyon sa Pilipinas na naglunsad ng sarili nitong koleksyon ng NFT.<ref>{{cite news |title=Umikit ng kasaysayan ang 'Idol PH' ng ABS-CBN bilang unang programang Pilipino na naglunsad ng NFTS |url=https://mb.com.ph/2022/08/18/abs-cbns-idol-ph-makes-history-as-first-filipino-program-to-launch-nfts/ |access-date=28 Agosto 2022 |work=Manila Bulletin |date=18 Agosto 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Umikit ng kasaysayan ang 'Idol PH' bilang unang lokal na palabas na naglunsad ng mga NFT |url=https://manilastandard.net/showbitz/314252794/idol-ph-makes-history-as-first-local-show-to-launch-nfts.html |access-date=28 Agosto 2022 |work=Maynila Standard |date=18 Agosto 2022}}</ref> * [[Agosto 14]] – Nanalo ng mga pangunahing premyo ang ''The Baseball Player'' at ''Blue Room'' sa [[Cinemalaya Philippine Independent Film Festival]] 2022.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/artandculture/841559/the-baseball-player-blue-room-win-big-in-cinemalaya-2022/story/ |title='The Baseball Player,' 'Blue Room', nanalo nang malaki sa Cinemalaya 2022 |work=GMA News |date=Agosto 14, 2022 |access-date=Agosto 15, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/movies/the-baseball-player-blue-room-winners-cinemalaya-2022/ |title='The Baseball Player,' 'Blue Room', nanalo sa Cinemalaya 2022 |work=Rappler |date=Agosto 15, 2022 |access-date=Agosto 15, 2022}}</ref> * [[Agosto 18]] – Apat na pinta ni [[Fernando Amorsolo]], ang unang [[Pambansang Artista ng Pilipinas]], ang ipinagkaloob sa [[Pambansang Museo ng Pilipinas]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/08/22/22/4-amorsolo-paintings-donated-to-national-museum |title=4 Mga pinta ni Amorsolo na ipinagkaloob sa Pambansang Museo |work=ABS CBN News |date=Agosto 22, 2022 |access-date=Agosto 23, 2022}}</ref> * [[Agosto 19]] – Ang [[Kare-kare]] ay kasama sa 100 pinakamahusay na nilutong nilaga sa mundo ng TasteAtlas.<ref>{{cite news |last1=Viernes |first1=Franchesca |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/food/843228/kare-kare-among-taste-atlas-100-best-rated-stews/story/ |title=Kare-kare kabilang sa 100 nilagang may pinakamataas na rating sa Taste Atlas |work=GMA News |date=Agosto 30, 2022 |access-date=Agosto 31, 2022}}</ref> * [[Agosto 20]] – ''[[Kapuso Mo, Jessica Soho]]'' ang nanalo ng Top Media Publisher Award sa [[TikTok]] Awards Philippines 2022.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/hashtag/content/842200/kapuso-mo-jessica-soho-named-top-media-publisher-at-tiktok-awards-2022/story/ |title='Kapuso Mo, Jessica Soho' itinanghal na Top Media Publisher sa TikTok Awards 2022! |work=GMA News |date=Agosto 20, 2022 |access-date=Agosto 30, 2022}}</ref> * [[Agosto 26]] – ''[[The Broken Marriage Vow]]'', ang adaptasyon ng [[ABS-CBN]] ​​sa sikat na pandaigdigang drama ng [[BBC One]] na "[[Doctor Foster (serye sa TV)|Doctor Foster]]", ay nanalo ng kategoryang Best TV Format Adaptation (Scripted) in Asia sa ContentAsia Awards sa [[Bangkok]], Thailand.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/08/26/22/the-broken-marriage-vow-wins-best-tv-adaptation-at-contentasia-awards |title='The Broken Marriage Vow' ay nanalo ng best TV adaptation sa ContentAsia Awards |work=ABS CBN News |date=Agosto 26, 2022 |access-date=Agosto 27, 2022}}</ref> * [[Agosto 29]] – Inilabas ng Vogue Philippines ang unang isyu nito na nagtatampok kay Chloe Magno, isang modelong Pilipino-Amerikano mula sa Davao.<ref>{{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/843131/vogue-philippines-unveils-maiden-issue-featuring-filipino-american-model-chloe-magno/story/ |title=Inilabas ng Vogue Philippines ang unang isyu na nagtatampok sa modelong Pilipino-Amerikano na si Chloe Magno |work=GMA News |date=Agosto 29, 2022 |access-date=Agosto 30, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/08/29/22/vogue-philippines-unveils-first-cover-star |title=Inilabas ng Vogue Philippines ang unang bituin sa pabalat |work=ABS CBN News |date=Agosto 29, 2022 |access-date=Agosto 30, 2022}}</ref> ===Setyembre=== * [[Setyembre 5]] – Ang aktres ng ABS-CBN na si [[Belle Mariano]] ay pinangalanang isa sa mga nakatanggap ng Outstanding Asian Star Prize sa 2022 Seoul International Drama Awards.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/09/05/22/belle-mariano-named-outstanding-asian-star-at-seoul-awards |title=Belle Mariano ay pinangalanang Outstanding Asian Star sa Seoul International Drama Awards |work=ABS CBN News |date=Setyembre 5, 2022 |access-date=Setyembre 5, 2022}}</ref> Noong [[Setyembre 22]], sa wakas ay natanggap ni Mariano ang kanyang Outstanding Asian Star award sa Seoul International Drama Awards sa South Korea.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/09/22/22/belle-mariano-wins-in-seoul-international-drama-awards |title=Natanggap ni Belle Mariano ang Natatanging Bituing Asyano sa Seoul International Drama Awards |work=ABS CBN News |date=Setyembre 22, 2022 |access-date=Setyembre 22, 2022}}</ref> * [[Setyembre 8]] – Pinangalanan ang Pilipinas sa ika-29 na World Travel Awards bilang nangungunang destinasyon para sa beach at diving sa [[Asia]].<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/travel/844268/philippines-named-asia-s-leading-beach-and-dive-destination-by-the-world-travel-awards/story/ |title=Hinirang ng World Travel Awards ang Pilipinas bilang nangungunang destinasyon para sa beach at diving sa Asya |work=[[GMA News Online]] |date=Setyembre 9, 2022 |access-date=Setyembre 12, 2022}}</ref> * [[Setyembre 13]] – Ang patimpalak sa pagsulat ng kanta na "[[Himig Handog|Kapamilya Himig Handog]]" at ang kampanya sa panloob na komunikasyon na "Act As If You Have the Virus" ng ABS-CBN ang nanalo ng pinakamataas na premyo sa prestihiyosong 2022 Silver Quill Awards na ibinigay ng International Association of Business Communicators (IABC) Asia Pacific.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/09/13/22/abs-cbn-bags-2-silver-quill-awards-from-iabc-asia-pacific |title=Nakatanggap ang ABS-CBN ng 2 Silver Quill Awards mula sa IABC Asia Pacific |work=ABS CBN News |date=Setyembre 13, 2022 |access-date=Setyembre 16, 2022}}</ref> * [[Setyembre 18]] – Si Khimo Gumatay ng [[Makati]] ay naging pangalawang ''[[Idol Pilipinas]]'' grand champion.<ref>{{cite news |last1=Antonio |first1=Josiah |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/09/18/22/himokhimopine-gusea-wintitulo Nanalo si Gumatay sa 'Idol Philippines' season 2 |work=ABS CBN News |date=September 18, 2022 |access-date=September 18, 2022}}</ref> * [[Setyembre 20]]: ** Ang Museo ng Pag-asa ng Angat Buhay Foundation ay binuksan sa publiko.<ref>{{cite news |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/9/17/robredo-museo-ng-pag-asa-opening.html |title=Robredo's 'Museo ng Pag-asa' to open on Sept. 20 |work=CNN Philippines |date=September 17, 2022 |access-date 2022 | |archive-date=Setyembre 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220917133909/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/9/17/robredo-museo-ng-pag-asa-opening.html |refteurl-state |last1=Untalan |first1=Sherlyn |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/845190/robredo-museo-ng-pag-asa-to-open-on-tuesday/story/ |title=Robredo: Museo ng Pag-asa, bubuksan sa Martes |work=GMA News |date=Setyembre 17, 2022 |access-date=Setyembre 17, 2022}}</ref> ** Ang makatang Pilipino-South African na si Jim Pascual Agustin ay ginawaran ng 2022 Gaudy Boy Poetry Book Prize ng Singapore Unbound, isang press na nakabase sa New York, para sa kanyang akdang "Waking Up to the pattern Left by a Snail Overnight".<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/09/21/22/filipino-poets-manuscript-wins-ny-book-prize |title=Manuskripto ng Pilipino na may mga tula tungkol sa batas militar, nanalo ng premyong aklat sa NY |work=ABS CBN News |date=Setyembre 21, 2022 |access-date=Setyembre 22, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Viernes |first1=Franchesca |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/artandculture/845451/filipino-poet-awarded-ny-book-prize-for-manuscript-with-martial-law-pieces/story/ |title=Iginawad sa makatang Pilipino ang premyong aklat ng NY para sa manuskrito na may mga piyesa ng batas militar |work=GMA News |date=Setyembre 20, 2022 |access-date=Setyembre 22, 2022}}</ref> * [[Setyembre 25]]: ** Ang [[Museo Pambata]] ay muling binuksan sa publiko.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/09/15/22/museo-pambata-set-to-reopen-this-september |title=Museo Pambata nakatakdang muling buksan ngayong Setyembre |work=ABS CBN News |date=Setyembre 15, 2022 |access-date=Setyembre 16, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/life-and-style/arts-culture/museo-pambata-reopening-public-september-2022/ |title=Sa wakas! Muling magbubukas sa publiko ang Museo Pambata sa Setyembre |work=Rappler |date=Setyembre 14, 2022 |access-date=Setyembre 16, 2022}}</ref> ** Si [[Lea Salonga]] ay pinangalanang isa sa mga nakatanggap ng [[TIME100 Impact Awards]] ng [[Time]] magazine para sa taong 2022.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/09/27/22/lea-salonga-among-time-magazines-impact-awardees |title=Si Lea Salonga ay kabilang sa mga nakatanggap ng Impact award ng Time magazine |work=ABS CBN News |date=Setyembre 27, 2022 |access-date=Setyembre 27, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/846167/lea-salonga-voice-of-disney-princesses-among-time100-impact-awardees/story/ |title=Si Lea Salonga, 'Tinog ng mga Prinsesa ng Disney,' ay kabilang sa Mga Ginawaran ng TIME100 Impact |work=GMA News |date=Setyembre 27, 2022 |access-date=Setyembre 27, 2022}}</ref> * [[Setyembre 27]] – Ang [[Philippine International Convention Center]] (PICC) ay idineklarang isang pambansang kayamanang pangkultura.<ref>{{cite news |last1=Severo |first1=Jan Milo |url=https://www.philstar.com/lifestyle/arts-and-culture/2022/09/28/2212868/picc-declared-national-cultural-treasure |title=Idineklarang Pambansang Kayamanan ng Kultura ang PICC |work=The Philippine Star |date=Setyembre 28, 2022 |access-date=Setyembre 30, 2022}}</ref> * [[Setyembre 28]] – Ang [[Lumpiang Shanghai]] ay kasama sa Nangungunang 50 pinakamagagandang street snacks sa buong mundo ayon sa TasteAtlas.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/food/846328/tasteatlas-ranks-lumpiang-shanghai-as-the-world-s-2nd-best-street-food/story/ |title=Niraranggo ng TasteAtlas ang Lumpiang Shanghai bilang pangalawa sa pinakamahusay na street food sa mundo |work=GMA News |date=Setyembre 28, 2022 |access-date=Setyembre 28, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/life-and-style/food-drinks/lumpiang-shanghai-ranking-best-street-world-tasteatlas-2022/ |title=Ganito tayo kasaya! Ang Lumpiang Shanghai ay pangalawa sa Pinakamahusay na Pagkaing Kalye sa Mundo, ayon sa TasteAtlas |work=Rappler |date=Setyembre 28, 2022 |access-date=Setyembre 28, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/09/29/22/lumpiang-shanghai-in-tasteatlas-best-street-food-list |title=Ang Lumpiang Shanghai ay nasa listahan ng pinakamahusay na pagkaing kalye ng TasteAtlas |work=ABS CBN News |date=Setyembre 29, 2022 |access-date=Setyembre 30, 2022}}</ref> * [[Setyembre 29]]: ** Ang pinuno ng [[ABS-CBN News and Current Affairs|ABS-CBN News]] na si Regina "Ging" Reyes ay pinangalanang 2022 Southeast Asia Laureate para sa Women in News Editorial Leadership ng World Association of News Publishers para sa kanyang natatanging kontribusyon sa newsroom, integridad sa editoryal, at natatanging pamumuno.<ref>{{cite news |last1=Canoy |first1=Jeff |url=https://www.abs-cbn.com/news/09/29/22/abs-cbn-news-chief-is-2022-southeast-asia-laureate-for-women-in-news-editorial-leadership |title=Hinirang si Ging Reyes, pinuno ng ABS-CBN News, bilang 2022 Southeast Asia Laureate para sa WAN-IFRA Women in News Editorial Leadership |work=ABS CBN News |date=Setyembre 29, 2022 |access-date=Setyembre 30, 2022}}</ref> ** [[GMA News and Public Affairs]] Ang kampanyang "Dapat Totoo" ay nanalo ng parangal na Best in Audience Engagement sa Digital Media Awards Worldwide na inorganisa ng World Association of News Publishers.<ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/hashtag/content/846413/gma-s-dapat-totoo-campaign-wins-best-in-audience-engagement-at-digital-media-awards-worldwide/story/?just_in |title=Nanalo ang kampanyang 'Dapat Totoo' ng GMA ng Best in Audience Engagement sa Digital Media Awards Worldwide |work=GMA News |date=Setyembre 30, 2022 |access-date=Setyembre 30, 2022}}</ref> * [[Setyembre 30]] – 16 na palabas at personalidad ng ABS-CBN ang nominado bilang pambansang panalo ng Asian Academy Creative Awards.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/09/30/22/abs-cbn-gets-16-natl-wins-in-asian-academy-creative-awards |title=Nakuha ng ABS-CBN 16 na pambansang panalo sa Asian Academy Creative Awards |work=ABS CBN News |date=Setyembre 30, 2022 |access-date=Oktubre 1, 2022}}</ref> ===Oktubre=== * [[Oktubre 1]] – Nanalo si Joshua De Sequera ng 1st runner-up sa Manhunt International 2022 pageant sa Maynila.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/10/03/22/ph-bet-is-manhunt-international-2022-1st-runner-up |title=Pinakamahusay na taya ni Joshua De Sequera sa Manhunt International 2022 1st runner-up |work=ABS CBN News |date=Oktubre 3, 2022 |access-date=Oktubre 5, 2022}}</ref> * [[Oktubre 4]] – Ang Shangri-La Boracay at El Nido Resorts ay binoto bilang isa sa mga pinakamahusay sa mundo sa Conde Nast Traveler's Readers' Choice Awards para sa 2022.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/10/05/22/2-ph-resorts-voted-among-best-in-the-world |title=2 Mga resort sa Pilipinas, kabilang sa mga pinakamahusay sa mundo |work=ABS CBN News |date=Oktubre 5, 2022 |access-date=Oktubre 5, 2022}}</ref> * [[Oktubre 7]] – Ang likhang sining na [[Tumindig]], na nilikha ni Kevin Eric Raymundo, mas kilala bilang "[[Tarantadong Kalbo]]", ay kabilang sa siyam na proyektong Pilipino na kinilala sa Good Design Awards 2022.<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/life-and-style/arts-culture/filipino-cartoonist-tarantadong-kalbo-wins-international-award-for-tumindig/ |title=Nanalo ng internasyonal na parangal ang Pilipinong kartunistang si Tarantadong Kalbo para sa 'Tumindig' |work=Rappler |date=Oktubre 8, 2022 |access-date=Oktubre 9, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/10/08/22/tarantadong-kalbos-artwork-wins-good-design-award |title='Tumindig' na likhang sining ng Tarantadong Kalbo ay nanalo ng Good Design Award |work=ABS CBN News |date=Oktubre 8, 2022 |access-date=Oktubre 9, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mantaring |first1=Jelo Ritzhie |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/10/8/Tumindig-artwork-Filipino-projects-Good-Design-Awards-2022.html |title=Likhang sining ng Tumindig, 8 iba pang proyektong Pilipino ang nanalo ng mga internasyonal na parangal sa disenyo |work=CNN Philippines |date=Oktubre 8, 2022 |access-date=Oktubre 9, 2022 |archive-date=Oktubre 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221009122933/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/10/8/Tumindig-artwork-Filipino-projects-Good-Design-Awards-2022.html |url-status=dead }}</ref> * [[Oktubre 12]] – Si [[Precious Paula Nicole]] ang naging unang nagwagi ng ''[[Drag Race Philippines]]'' sa pagtatapos ng serye sa Okada Manila.<ref>{{cite news |last1=Antonio |first1=Josiah |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/10/12/22/precious-paula-nicole-is-the-1st-drag-race-ph-winner |title=Si Precious Paula Nicole ang unang nagwagi sa 'Drag Race Philippines' |work=ABS CBN News |date=Oktubre 12, 2022 |access-date=Oktubre 14, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Viernes |first1=Franchesca |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/847859/precious-paula-nicole-is-the-first-drag-race-philippines-superstar/story/ |title=Si Precious Paula Nicole ang unang superstar sa 'Drag Race Philippines' |work=GMA News |date=Oktubre 12, 2022 |access-date=Oktubre 14, 2022}}</ref> * [[Oktubre 14]]: ** Ang [[Chicken inasal]] ay nasa ika-5 pwesto sa 50 pwesto sa pinakabagong listahan ng mga pinakamasarap na putahe ng manok sa buong mundo ng Taste Atlas.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/10/15/22/inasal-na-manok-ranks-5th-in-taste-atlas-list-of-best-chicken-dishes |title='Inasal na manok' ay nasa ika-5 pwesto sa listahan ng mga pinakamasarap na putahe ng manok ng Taste Atlas |work=ABS CBN News |date=Oktubre 15, 2022 |access-date=Oktubre 19, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/life-and-style/food-drinks/chicken-inasal-ranking-worldwide-tasteatlas-2022/ |title=Oks manoks! Ang Chicken Inasal ay ika-5 sa Pinakamagandang Ulam na Manok sa Mundo, ayon sa TasteAtlas |work=Rappler |date=Oktubre 15, 2022 |access-date=Oktubre 19, 2022}}</ref> ** Nakapasok si [[Gabrielle Basiano]] sa Top 20 sa Miss Intercontinental 2022 sa [[Egypt]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/07/21/22/date-venue-for-miss-intercontinental-2022-announced |title=Inihayag ang huling petsa, lugar para sa Miss Intercontinental 2022 |work=ABS CBN News |date=Hulyo 21, 2022 |access-date=Agosto 5, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/10/15/22/gabrielle-basiano-ends-miss-intercontinental-journey |title=Tinapos ni Gabrielle Basiano ang paglalakbay sa Miss Intercontinental 2022 |work=ABS CBN News |date=Oktubre 15, 2022 |access-date=Oktubre 19, 2022}}</ref> * [[Oktubre 15]] – Nakapasok si Chelsea Fernandez sa Top 15 sa [[Miss Globe]] 2022 sa [[Tirana]], Albania.<ref>Mga Sitasyon para sa Miss Globe 2022<br>Nanalo si Fernandez sa Head-to-Head Challenge: * {{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/847763/philippines-chelsea-fernandez-wins-miss-globe-s-head-to-head-challenge/story/ |title=Nanalo si Chelsea Fernandez ng Pilipinas sa Head to Head Challenge ng Miss Globe |work=GMA News |date=Oktubre 12, 2022 |access-date=Oktubre 12, 2022}} * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/10/11/22/ph-bet-wins-miss-globe-2022-head-to-head-challenge |title=Panalo si Chelsea Fernandez sa hamon ng head-to-head sa Miss Globe 2022 |work=GMA News |date=Oktubre 11, 2022 |access-date=Oktubre 12, 2022}} Tagapagtanghal sa mismong patimpalak: * {{cite news |last1=Gabieta |first1=Joey |url=https://lifestyle.inquirer.net/411553/2-beauty-queens-from-samar-bag-major-bb-pilinas-titles/ |title=2 beauty queens mula sa Samar ang nanalo bilang major Bb. Mga titulo ng Pilipinas |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Agosto 1, 2022 |access-date=Agosto 5, 2022}} * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/10/16/22/chelsea-fernandez-ends-miss-globe-2022-journey |title=Tinapos ni Chelsea Fernandez ang paglalakbay sa Miss Globe 2022 |work=ABS CBN News |date=Oktubre 16, 2022 |access-date=Oktubre 19, 2022}}</ref> * [[Oktubre 19]] – Ang beauty queen-actress na si [[Pia Wurtzbach]] ang naging pinakamataas na kumikitang Instagram user mula sa Pilipinas noong 2021, ayon sa NetCredit.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/10/19/22/pia-wurtzbach-is-phs-biggest-instagram-earner-study |title=Sa Pilipinas, si Pia Wurtzbach ang pinakamalaking kumita sa Instagram noong 2021: pag-aaral |work=ABS CBN News |date=Oktubre 19, 2022 |access-date=Oktubre 19, 2022}}</ref> * [[Oktubre 25]] – Nakapasok si [[Roberta Tamondong]] sa Top 20 sa [[Miss Grand International]] [[Miss Grand International 2022|2022]] sa [[Bali]] at [[Jakarta]], Indonesia.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/08/05/22/miss-world-ph-congratulates-roberta-tamondong |title=Binabati ng Miss World PH si Roberta Tamondong sa panalo ng Bb. Pilipinas Grand International |work=ABS CBN News |date=Agosto 5, 2022 |access-date=Agosto 5, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/10/25/22/brazil-wins-miss-grand-international-2022-ph-in-top-20 |title=Si Isabella Menin ng Brazil ang nanalo bilang Miss Grand International 2022; Nakapasok ang Pilipinas sa Top 20 |work=ABS CBN News |date=Oktubre 25, 2022 |access-date=Oktubre 31, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/artandculture/849293/roberta-tamondong-finishes-in-the-top-20-of-miss-grand-international/story/ |title=Nakapasok si Roberta Tamondong sa Top 20 ng Miss Grand International |work=GMA News |date=Oktubre 25, 2022 |access-date=Oktubre 31, 2022}}</ref> Kalaunan ay hinirang siya ng organisasyon bilang ika-5 runner-up noong [[Oktubre 30]], kasunod ng pagbibitiw ni Yuvna Rinishta ng [[Mauritius]], tatlong araw pagkatapos ng gabi ng koronasyon.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/10/31/22/roberta-tamondong-appointed-5th-runner-up-of-miss-grand |title=Itinalaga si Roberta Tamondong bilang ika-5 runner-up ng Miss Grand International |work=ABS CBN News |date=Oktubre 31, 2022 |access-date=Oktubre 31, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/849812/roberta-tamondong-appointed-as-new-miss-grand-international-5th-runner-up/story/ |title=Itinalaga si Roberta Tamondong bilang bagong ika-5 runner-up ng Miss Grand International |work=GMA News |date=Oktubre 30, 2022 |access-date=Oktubre 31, 2022}}</ref> * [[Oktubre 30]] – MJ Ordillano Nanalo ng ika-4 na runner-up sa patimpalak na [[Mister International 2022]] sa Quezon City.<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/dominican-republic-manuel-franco-is-mister-international-2022/ |title=Si Manuel Franco ng Dominican Republic ang Mister International 2022 |work=Rappler |date=Oktubre 31, 2022 |access-date=Oktubre 31, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Adina |first1=Armin |url=https://entertainment.inquirer.net/470344/dominicam-republic-wins-mister-international-2022-ph-bet-finishes-fifth |title=Nanalo ang Dominican Republic sa Mister International 2022; Pumanglima ang taya ng PH |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Oktubre 30, 2022 |access-date=Oktubre 31, 2022}}</ref> ===Nobyembre=== * [[Nobyembre 4]] – Nanalo si [[Kylie Verzosa]] ng Best Actress para sa kanyang papel sa ''The Housemaid'' sa [[Distinctive International Arab Festivals Awards]] (DIAFA) 2022.<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/movies/kylie-verzosa-wins-best-actress-distinctive-international-arab-festivals-awards-2022/ |title=Nanalo si Kylie Verzosa ng Best Actress sa Distinctive International Arab Festivals Awards 2022 |work=Rappler |date=Nobyembre 6, 2022 |access-date=Nobyembre 6, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminite/850448/kylie-verzosa-wins-best-actress-for-the-housemaid-in-diafa-2022/story/ |title=Nanalo si Kylie Verzosa ng Best Actress para sa 'The Housemaid' sa DIAFA 2022 |work=GMA News |date=Nobyembre 5, 2022 |access-date=Nobyembre 6, 2022}}</ref> * [[Nobyembre 7]] – Inanunsyo ng [[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas Charities]] ang kanilang pag-atras sa prangkisa ng [[Miss Grand International]] (MGI).<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/binibining-pilipinas-withdraws-miss-grand-international-franchise/ |title=Umatras ang Binibining Pilipinas sa prangkisa ng Miss Grand International |work=[[Rappler]] |date=Nobyembre 7, 2022 |access-date=Nobyembre 8, 2022}}</ref> Sa [[Nobyembre 24]], inilunsad ng MGI at ALV Pageant Circle ang patimpalak na Miss Grand Philippines.<ref>{{cite news |last=Viernes |first=Franchesca |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/852548/alv-pageant-circle-launches-miss-grand-philippines/story/ |title=Inilunsad ng ALV Pageant Circle ang Miss Grand Philippines |work=[[GMA News Online]] |date=Nobyembre 24, 2022 |access-date=Nobyembre 25, 2022}}</ref> * [[Nobyembre 10]] – Pinangalanan ng Wanderlust Travel Magazine ang Palawan bilang "Pinakakanais-nais na Isla" sa mundo para sa 2022.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/11/10/22/palawan-voted-most-desirable-island-in-uk-awards |title=Ang Palawan ay binoto bilang 'pinaka-kanais-nais na isla' sa mga parangal sa paglalakbay ng magasin sa UK |work=ABS CBN News |date=Nobyembre 10, 2022 |access-date=Nobyembre 14, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/travel/851013/palawan-named-2022-most-desirable-island-by-uk-based-publication/story/ |title=Ang Palawan ay pinangalanang 'Pinaka-kanais-nais na Isla' noong 2022 ng publikasyong nakabase sa UK |work=GMA News |date=Nobyembre 10, 2022 |access-date=Nobyembre 14, 2022}}</ref> * [[Nobyembre 11]] – Aktor, mang-aawit, at Ang tagapagtanghal sa telebisyon na si [[Billy Crawford]] ay nanalo sa [[Danse avec les stars season 12|ikalabindalawa na season]] ng [[Danse avec les stars|ang bersyong Pranses]] ng serye ng kompetisyon na ''[[Dancing with the Stars]]''.<ref>{{cite news |title=Nanalo si Billy Crawford sa bersyong Pranses ng 'Dancing with the Stars' |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/11/12/22/billy-crawford-wins-french-version-of-dwts |access-date=Nobyembre 12, 2022 |work=ABS-CBN News |date=Nobyembre 12, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/celebrities/billy-crawford-wins-french-dancing-with-the-stars/ |title=Nanalo si Billy Crawford sa bersyong Pranses ng 'Dancing with the Stars' |work=Rappler |date=Nobyembre 12, 2022 |access-date=Nobyembre 14, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2022/11/12/Billy-Crawford-Dancing-with-the-Stars-France.html |title=Hinirang si Billy Crawford bilang grand winner ng 'Dancing with the Stars' France |work=CNN Philippines |date=Nobyembre 12, 2022 |access-date=Nobyembre 14, 2022 |archive-date=Nobyembre 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114061017/https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2022/11/12/Billy-Crawford-Dancing-with-the-Stars-France.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminite/851197/billy-crawford-wins-dancing-with-the-stars-france/story/ |title=Nanalo si Billy Crawford sa 'Dancing with the Stars' France |work=GMA News |date=Nobyembre 12, 2022 |access-date=Nobyembre 14, 2022}}</ref> * [[Nobyembre 17]] – [[Disney+]], isang serbisyo ng streaming na pagmamay-ari ng [[Disney Media and Entertainment Distribution]] (isang dibisyon ng [[The Walt Disney Company]]), ay inilunsad sa bansa.<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/movies/disney-plus-coming-philippines/ |title=Susmaryosep! Darating na ang Disney+ sa Pilipinas |work=Rappler |date=Oktubre 20, 2022 |access-date=Oktubre 31, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Afinidad-Bernardo |first1=Deni Rose |url=https://www.philstar.com/entertainment/2022/10/20/2218062/disney-philippines-shows-subscription-fees-everything-you-need-know |title=Disney+ sa Pilipinas: Mga palabas, bayarin sa subscription, lahat ng kailangan mong malaman |work=The Philippine Star |date=Oktubre 20, 2022 |access-date=Oktubre 31, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/10/20/22/disney-to-become-available-in-ph-starting-nov-17 |title=Magiging available ang Disney+ sa Pilipinas simula Nobyembre 17 |work=ABS CBN News |date=Oktubre 20, 2022 |access-date=Oktubre 31, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/hobbiesandactivities/851758/disney-plus-finally-launches-in-the-philippines/story/ |title=Sa wakas ay ilulunsad na ang Disney Plus sa Pilipinas |work=GMA News |date=Nobyembre 17, 2022 |access-date=Nobyembre 19, 2022}}</ref> * [[Nobyembre 29]] – Nakapasok si [[Jenny Ramp]] sa Top 20 ng [[Miss Earth]] [[Miss Earth 2022|2022]] sa gabi ng koronasyon nito sa Okada Manila.<ref>{{cite news |last=Adina |first=Armin |url=https://entertainment.inquirer.net/463514/jenny-ramp-excited-to-meet-fellow-miss-earth-delegates-in-the-philippines |title=Nasasabik si Jenny Ramp na makilala ang mga kapwa delegado ng Miss Earth sa Pilipinas |work=[[Inquirer.net]] |date=Setyembre 7, 2022 |access-date=Setyembre 30, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/amp/life/11/29/22/south-koreas-mina-sue-cho-is-miss-earth-2022-ph-finishes-in-top-20 |title=Si Mina Sue Choi ng South Korea ang itinanghal na Miss Earth 2022; Nakapasok ang Pilipinas sa Top 20 |work=[[ABS-CBN News]] |date=Nobyembre 29, 2022 |access-date=Nobyembre 30, 2022}}</ref> * [[Nobyembre 30]] – Nanalo si Meiji Cruz sa Miss CosmoWorld 2022 pageant sa [[Malaysia]].<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/12/01/22/ph-bet-meiji-cruz-wins-miss-cosmoworld-2022 |title=Pinasiyahan ng Pilipinas si Meiji Cruz na manalo bilang Miss CosmoWorld 2022 |work=ABS CBN News |date=Disyembre 1, 2022 |access-date=Disyembre 1, 2022}}</ref> ===Disyembre=== * [[Disyembre 1]] – Ang unang bahagi ng taunang [[Asian Television Awards]], para sa mga kategorya ng Libangan at Pagganap, ay ginaganap sa [[Aliw Theater]] sa Pasay.<ref>{{cite news |url=https://www.manilatimes.net/2022/12/03/news/filipino-stars-come-up-big-at-asian-tv-awards/1868793 |title=Mga bituing Pilipino ang nagwagi sa Asian TV Awards |work=[[The Manila Times]] |date=Disyembre 3, 2022 |access-date=Disyembre 5, 2022}}</ref> Ang pangalawa ay gaganapin sa [[Singapore]] isang linggo pagkatapos.<ref>{{cite news |url=https://www.manilatimes.net/2022/11/01/public-square/full-steam-ahead-for-27th-asian-television-awards-in-manila-singapore/1864481 |title=Buong sigla ang naghihintay para sa ika-27 Asian Television Awards sa Maynila, Singapore |work=[[The Manila Times]] |date=Nobyembre 1, 2022 |access-date=Nobyembre 27, 2022}}</ref> * [[Disyembre 2]] – Nanalo ang aktres na si [[Coleen Garcia]] ng Best Actress award sa 2022 El Grito International Fantastic Film Festival sa [[Venezuela]] para sa kanyang pagganap sa suspense-thriller na pelikulang ''Kaluskos''.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/12/03/22/coleen-garcia-wins-best-actress-in-venezuela-filmfest |title=Coleen Garcia, nanalo ng Best Actress sa Venezuela film festival |work=ABS CBN News |date=Disyembre 3, 2022 |access-date=Disyembre 8, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/movies/coleen-garcia-wins-best-actress-el-grito-international-film-festival-venezuela/ |title=Coleen Garcia, nanalo ng Best Actress sa International Film Festival sa Venezuela |work=Rappler |date=Disyembre 4, 2022 |access-date=Disyembre 8, 2022}}</ref> * [[Disyembre 8]] – Aktres [[Jodi Sta. Nanalo si Maria]] ng Best Actress sa 2022 [[Asian Academy Creative Awards]] para sa kanyang papel bilang Dr. Jill Illustre sa adaptasyon ng network ng seryeng drama sa Britanya na ''Doctor Foster'', na lokal na pinamagatang ''The Broken Marriage Vow''.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/12/08/22/jodi-wins-best-actress-at-asian-academy-creative-awards |title=Jodi Sta. Maria, nanalo ng pinakamahusay na aktres sa Asian Academy Creative Awards |work=ABS CBN News |date=Disyembre 8, 2022 |access-date=Disyembre 8, 2022}}</ref> * [[Disyembre 10]]: ** ''[[Maalaala Mo Kaya]]'', ang antolohiya ng drama na [[Asia]] na [[Listahan ng pinakamatagal na serye sa telebisyon sa Pilipinas|pinakamatagal na]] na ipinalabas noong 1991, ay ipalalabas ang huling episode nito.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/11/21/22/after-31-years-mmk-to-bid-farewell |title=Pagkatapos ng 31 taon, magpapaalam na ang 'MMK' |work=[[ABS-CBN News]] |date=Nobyembre 21, 2022 |access-date=Nobyembre 21, 2022}}</ref> ** Justine Felizarta ang nanalo ng titulong Unang runner-up sa Miss Tourism World 2022 pageant sa Vietnam.<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/12/11/22/justine-felizarta-is-miss-tourism-world-2022-first-runner-up |title=Si Justine Felizarta ang unang runner-up ng Miss Tourism World 2022 |work=ABS-CBN News |date=Disyembre 11, 2022 |access-date=Disyembre 11, 2022}}</ref> * [[Disyembre 12]] – Nanalo si Beatriz McLelland ng titulong unang runner-up sa Miss Eco Teen International 2022 sa Egypt.<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/philippines-bea-mclelland-miss-eco-teen-2022-1st-runner-up/ |title=Si Bea McLelland ng Pilipinas ang unang runner-up sa Miss Eco Teen 2022 |work=Rappler |date=Disyembre 12, 2022 |access-date=Disyembre 12, 2022}}</ref> * [[Disyembre 13]] – Nakapasok si [[Hannah Arnold (modelo)|Hannah Arnold]] sa top 15 sa patimpalak na [[Miss International 2022]] sa [[Tokyo]], Japan.<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/philippines-hannah-arnold-concludes-miss-international-journey-top-15/ |title=Tinapos ni Hannah Arnold ng Pilipinas ang paglalakbay ni Miss International sa Top 15 |work=Rappler |date=Disyembre 13, 2022 |access-date=Disyembre 13, 2022}}</ref> == Kamatayan == <gallery> F. SIONIL JOSE (2017).jpg|[[F. Sionil Jose]] File:Don Pepot at 3AAF.JPG|Don Pepot File:Justice-Antonio-Eduardo-B.-Nachura.jpg|Antonio Nachura File:Reyes-r.jpg|Regina Reyes Mandanas Susan Roces (cropped from poster).jpg|[[Susan Roces]] File:Director-pedrosa.jpg|Carmen Pedrosa File:Camarines Sur Rep. Rolando Andaya gives a statement to the media.jpg|Rolando Andaya Jr. File:Archbishop Angel Lagdameo.jpg|Angel Lagdameo Ramos Pentagon.jpg|[[Fidel V. Ramos]] Cherie Gil.jpg|[[Cherie Gil]] Talaksan:Kriekenbeek.jpg|Frederick Kriekenbeek Talaksan:Arthur Angara.jpg|Arthur Angara Talaksan:Jose_Maria_Sison_portrait.jpg|[[Jose Maria Sison]] </gallery> ===Enero=== * [[Enero 1]] – Merlin Magallona (ipinanganak 1935), dating dekano ng batas ng [[Pamantasan ng Pilipinas]]<ref>{{cite news |last1=Llaneta |first1=Celeste Ann |url=https://up.edu.ph/former-up-law-dean-and-international-law-luminary-merlin-magallona-passes-on/ |title=Pumanaw na ang dating dekano ng Batas ng UP at luminary ng batas internasyonal na si Merlin Magallona |work=Pamantasan ng Pilipinas | date=Enero 2, 2022 | access-date=Enero 4, 2022}}</ref> * [[Enero 2]] – [[Rudy Fernandez (triathlete)|Rudy Fernandez]] (ipinanganak 1949), triathlete<ref>{{cite news |url=https://imtnews.net/one-legged-ilonggo-triathlete-passes-away |title=One-legged Ilonggo triathlete pumanaw |work=Iloilo Metropolitan Times | petsa=Enero 3, 2022 |access-date=Enero 19, 2022}}</ref> * [[Enero 3]] – Sigfreid Barros-Sanchez (ipinanganak 1976), manunulat ng iskrip at direktor ng pelikula<ref>{{cite news |last1=Dumaual |first1=Mario |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/01/04/22/filmmaker-sigfreid-barros-sanchez-dies-at-46 |title=Pumanaw ang tagagawa ng pelikula na si Sigfreid Barros-Sanchez sa edad na 46 |work=ABS CBN News | petsa=Enero 4, 2022 |access-date=Enero 4, 2022}}</ref> * [[Enero 6]] – [[F. Sionil Jose]] (ipinanganak 1924), Pambansang Alagad ng Sinning sa Panatikan<ref>{{cite news |last1=Sarao |first1=Zacharian |url=https://newsinfo.inquirer.net/1537272/national-artist-for-literature-f-sionil-jose-dies-at-97 | title=National Artist for Literature F. Sionil Jose dies at 97 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Enero 7, 2022 |access-date=Enero 8, 2022}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.abs-cbn.com/life/01/06/22/f-sionil-jose-dies-at-97 |title=National Artist for Literature F. Sionil Jose dies at 97 |work=ABS CBN News |date=Enero 6, 2022 |access-date=Enero 7, 2022}}</ref> * [[Enero 21]] – Salvador "Mr. Romantiko" Royales (b. 1947), pinuno ng [[DZRH]] Drama Division<ref>{{cite news | url=https://www.dzrh.com.ph/post/salvador-royales-pillar-of-the-radio-drama-writes-30 | title=Salvador Royales, haligi ng drama sa radyo, nagsulat ng 30 |work=DZRH News | petsa=Enero 21, 2022 | access-date=Enero 21, 2022}}</ref> * [[Enero 23]]: ** [[Roberto Romulo]] (b. 1938), dating [[Secretary of Foreign Affairs (Philippines)|Secretary of Foreign Affairs]] (1992–1995)<ref>{{cite news |last1=Plaza |first1=Marane A. | url=https://www.philstar.com/lifestyle/on-the-radar/2022/01/24/2156060/roberto-bobby-romulo-passes-away-83 | title=Roberto 'Bobby' Romulo pumanaw sa edad na 83 |work=The Philippine Star | date=Enero 24, 2022 | access-date=Enero 24, 2022}}</ref> ** Romano Vasquez (ipinanganak noong 1971), dating aktor at mang-aawit<ref>{{cite news |last1=Pasajol |first1=Anne | url=https://entertainment.inquirer.net/434944/thats-entertainment-alum-romano-vasquez-passes-away-at-51 | title='That's Entertainment' alum na si Romano Vasquez pumanaw sa edad na 51 |newspaper=Philippine Daily Inquirer | petsa=Enero 24, 2022 | access-date=Enero 24, 2022}}</ref> * [[Enero 27]] — Valeriano Vito Jr. (b. 1975), dating bise alkalde at konsehal ng [[Majayjay|Majayjay, Laguna]]<ref>{{cite web|title = Dating bise alkalde ng Majayjay, Laguna Namatay si Wowie Vito|url = https://southluzon.politics.com.ph/2022/01/29/majayjay-mourns-death-of-former-vice-mayor-wowie-vito/|publisher = South Luzon|date = 29 January 2022|access-date = 7 Oktubre 2022}}</ref> * [[Enero 29]] — Gabino Ganggangan (b. 1962), alkalde ng [[Sadanga|Sadanga, Mountain Province]]<ref>{{cite news |last1=de Vera |first1=Sherwin |title=Sadanga Pumanaw na si Mayor Gabino Ganggangan |url=https://www.rappler.com/philippines/sadanga-mayor-gabino-ganggangan-death/ |access-date=Pebrero 1, 2022 |work=Rappler |date=Enero 30, 2022}}</ref> * [[Enero 30]] – Valerio Lopez (ipinanganak noong 1926), dating manlalaro ng basketball at coach<ref>{{cite news |last1=Ramos |first1=Gerry |title=Ang minamahal na 'Amang' ng Mapua ay inaalala nang may pagmamahal ng mga dating manlalaro |url=https://www.spin.ph/basketball/ncaa-men/mapua-s-beloved-amang-remembered-with-great-fondness-a793-20220207 |access-date=Pebrero 9, 2022 |work=spin.ph |date=Pebrero 9, 2022}}</ref> ===Pebrero=== * [[Pebrero 2]] – [[Rustica Carpio]] (ipinanganak 1930), aktres at mandudula<ref>{{cite news |last1=Gonzales |first1=Cathrine |title=Pumanaw ang beteranong aktres na si Rustica Carpio sa edad na 91 |url=https://entertainment.inquirer.net/436056/veteran-actress-rustica-carpio-dies-at-91 |access-date=Pebrero 2, 2022 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Pebrero 2, 2022}}</ref> * [[Pebrero 9]] – Johanna Uy (ipinanganak 1980), manlalaro ng underwater hockey<ref>{{cite news |title=Pumanaw ang dalawang beses na medalista sa SEA Games na si Johanna Uy |url=https://www.abs-cbn.com/sports/02/10/22/two-time-sea-games-medalist-johanna-uy-passes-away |access-date=Pebrero 10, 2022 |work=ABS-CBN News |date=Pebrero 10, 2022}}</ref> * [[Pebrero 15]] – [[Dong Puno]] (ipinanganak 1946), [[Presidential Communications Group|Press Secretary]] (2000–2001) at tagapagbalita<ref>{{cite news |title=Beteranong tagapagbalita na si Dong Puno ay namatay |url=https://www.rappler.com/philippines/veteran-broadcaster-dong-puno-dies/ |access-date=Pebrero 15, 2022 |work=Rappler |date=Pebrero 15, 2022}}</ref> * [[Pebrero 17]] – Florencio Flores, Jr. (b. 1949), alkalde ng [[Malaybalay|Malaybalay, Bukidnon]]<ref>{{cite news |last1=Sarao |first1=Zacharian |title=Malaybalay City Mayor Florencio Flores Jr. pumanaw |url=https://newsinfo.inquirer.net/1556idbalanon-may-may/1556328 |access-date=February 18, 2022 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=February 18, 2022}}</ref> * [[Pebrero 18]] - [[Ambalang Ausalin]] (ipinanganak 1943), manghahabi sa [[Lamitan|Lamitan, Basilan]]<ref>{{cite news |title=Ambalang Ausalin Filipino master weaver die at age of 78 |url=https://news.abs-cbn.com/life/02/18/22/manlilikha-ng-bayan-ambalang-ausalin-passes-away-78 |access-date=Pebrero 19, 2022 |work=ABS-CBN News |date=Pebrero 19, 2022 }}{{Dead link|date=Disyembre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Pebrero 21]]: ** Jomer "OG Kaybee" Galicia (b. 1988), rapper<ref>{{cite news|last1=Cerrezo |first1=Anna |title=Rapper patay sa pamamaril sa Muntinlupa |url=https://www.abs-cbn.com/news/02/22/22/rapper-patay-sa-mumarillupa-2 | 2022 |work=ABS-CBN News |date=February 22, 2022 |language=tl}}</ref> ** Eduardo Roy, Jr. (b. 1980), direktor ng pelikula<ref>{{cite news |last1=Apostol |first1=Pao |title=Eduardo Roy Jr., direktor ng mga pelikulang 'Pamilya Ordinaryo' at 'Fuccbois' pumanaw na |url=https://www.abs-cbn.com/2022/2/23/fresh-scoops/eduardo-roy-jr-direktor-ng-mga-pelikulang-pamil-198691 |access-date=February 24, 2022 |work=Push |date=February 23}}</ 202 *[[Pebrero 22]] – Charlie Cojuangco (b. 1963), kinatawan ng [[Tarlac's 1st congressional district]]<nowiki><ref></nowiki>{{cite news |title=Tarlac Rep. Charlie Cojuangco pumanaw |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/822646/tarliesses-co-away/tarliesses-co-away |access-date=February 22, 2022 |work=GMA News Online |date=February 22, 2022}}</ref> ===Marso=== * [[Marso 5]] – [[Luz Fernandez]] (isinilang noong 1935), aktres<ref>{{cite news|last1=Balboa |first1=Jen |title=Luz Fernandez, beteranong aktres ng 'Ora Engkantada', pumanaw |url=https://entertainment.inquirer.net/440211/luz-fernandez-veteran-actress-of-ora-engkantada-fame-passes-away |access-date=Marso 6, 2022 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Marso 6, 2022}}</ref> * [[Marso 7]] – Camar Umpa (isinilang noong 1949), edukador, unang chancellor ng [[Mindanao State University–Iligan Institute of Technology]], at dating pangulo ng [[Mindanao State University System]]<ref>{{cite web|url=https://web.msuiit.edu.ph/facts-and-history-2/|title=Mga Katotohanan at Kasaysayan ng MSU-IIT|publisher=MSU-IIT|date=Marso 21, 2020|access-date=Marso 7, 2022|archive-date=Mayo 17, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517230810/https://web.msuiit.edu.ph/facts-and-history-2/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.mindanews.com/press-release/2008/01/dr-muslim-is-the-new-msu-president/|title=Dr. Si Muslim ang bagong Pangulo ng MSU|work=MSU System|date=Enero 7, 2008|access-date=Marso 7, 2022}}</ref> * [[Marso 8]] – Kidlat de Guia (ipinanganak 1975/76), kilalang cinematographer, photographer at visual artist; anak ni [[Kidlat Tahimik]]<ref>{{cite news |url=https://newsinfo.inquirer.net/1566647/cinematographer-kidlat-de-guia-kidlat-tahimiks-son-dies-in-spain |title=Cinematographer Kidlat de Guia, Kidlat Tahimik's son, di[working] Kidlat Tahimik's |. |date=Marso 11, 2022 |access-date=Enero 3, 2023}}</ref> * [[Marso 13]] – [[Antonio Nachura]] (b. 1941), dating [[Listahan ng mga mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|Associate Justice ng Korte Suprema]]<ref>{{cite news |title=Namatay ang retiradong mahistrado na si Antonio Eduardo Nachura |url=https://www.rappler.com/philippines/retired-justice-antonio-eduardo-nachura-dies/ |access-date=Marso 13, 2022 |work=Rappler |date=Marso 13, 2022}}</ref> * [[Marso 16]] – David B. Tirol (ipinanganak 1933), dating gobernador ng [[Bohol]]<ref>{{cite news|url=https://newsinfo.inquirer.net/1569900/atty-david-belarmino-tirol-ex-assemblyman-bohol-governor-88|title=Atty. David Belarmino Tirol, dating assemblyman, gobernador ng Bohol; 88|author=Leo Udtohan|work=Inquirer Visayas|date=Marso 17, 2022|access-date=Marso 17, 2022}}</ref> * [[Marso 17]] – [[Bobby Nalzaro]] (b. 1963), broadcaster<ref>{{cite news|title=GMA nagluluksa sa pagpanaw ng Balitang Bisdak anchor na si Bobby Nalzaro |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/825392/gma-mourns-passing-of-balitang-bisdak-anchor-bobby-nalzaro/story/ |access-date=March 18, 2022 |work=GMA News |date=March 17, 2022}}</ref * [[Marso 22]] – [[Eva Castillo]] (b. 1969), mang-aawit<ref>{{cite balita|last1=Gabinete |first1=Jojo |url=https://www.pep.ph/news/local/164570/eva-castillo-dies-a734-20220323 |title=Si Eva Castillo, dating karibal ni Regine Velasquez, ay pumanaw sa edad na 52 |work=PEP.ph |date=Marso 23, 2022|access-date=Marso 25, 2022}}</ref> * [[Marso 25]] – [[Keith Martin (musikero)|Keith Martin]] (isinilang noong 1966), mang-aawit<ref>{{cite news|url=https://www.rappler.com/entertainment/celebrities/singer-keith-martins-cause-of-death-revealed/ |title=Inihayag ang sanhi ng pagkamatay ng mang-aawit na si Keith Martin |work=Rappler |date=Marso 30, 2022|access-date=Abril 1, 2022}}</ref> * [[Marso 29]] – [[Jun Lopito]] (ipinanganak 1958), gitarista<ref>{{cite news|last1=Singh |first1=Surej |url=https://www.nme.com/en_asia/news/music/filipino-rock-icon-jun-lopito-has-died-3193738 |title=Pumanaw na ang Filipino rock icon na si Jun Lopito |work=NME |date=Marso 30, 2022|access-date=Abril 1, 2022}}</ref> ===Abril=== * [[Abril 7]] – [[Carlos Salazar (aktor)|Carlos Salazar]] (b. 1930), aktor at mang-aawit<ref>{{cite news|last1=Dumaual |first1=Mario |title=Beteranong aktor-mang-aawit na si Carlos Salazar ay namatay sa edad na 90 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/04/07/22/veteran-actor-singer-carlos-salazar-dies-at-90 |access-date=April 8, 2022 |work=ABS-CBN News |date=April 7, 2022}}</ref> * [[Abril 12]] – Irineo Odoy (b. 1923), pioneer ng UP Ikot jeepney route<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/04/19/22/irineo-odoy-pioneer-of-up-ikot-has-passed-away |title=Pumanaw na si Irineo Odoy, tagapanguna ng ruta ng jeepney na 'UP Ikot' |work=ABS CBN News |date=Abril 19, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref> * [[Abril 15]] – Eric Suguitan (ipinanganak noong 1985), dating manlalaro ng basketball<ref>{{cite news|last1=Agcaoili |first1=Lance |title=Pumanaw na ang dating manlalaro ng PBA na si Eric Suguitan |url=https://sports.inquirer.net/458870/former-pba-player-eric-suguitan-passes-away/amp |access-date=Abril 17, 2022 |work=Inquirer |date=Abril 17, 2022}}</ref> * [[Abril 16]]: ** [[Boyet Sison]] (ipinanganak 1963), host sa TV at personalidad sa palakasan<ref>{{cite news|date=16 Abril 2022|url=https://www.philstar.com/sports/2022/04/16/2174622/philippine-sports-personality-boyet-sison-passes-away|title=Pumanaw ang personalidad sa palakasan ng Pilipinas na si Boyet Sison|last=Morales|first=Luisa|publisher=PhilStar.com}}</ref> ** [[Gloria Sevilla]] (ipinanganak 1932), aktres<ref>{{cite news|last1=Quartero |first1=Nestor |url=https://mb.com.ph/2022/04/17/queen-of-visayas-movies-gloria-sevilla-passes-away/ |title=Reyna ng Mga pelikulang Visayas Pumanaw si Gloria Sevilla |website=Manila Bulletin |date=Abril 17, 2022 |access-date=Abril 17, 2022}}</ref> * [[Abril 19]] – [[Jose Santiago "Chito" Sta. Romana]] (ipinanganak 1948), dating embahador ng Pilipinas sa [[Tsina]]<ref>{{cite news |title=Embahador ng Pilipinas sa Tsina Chito Sta. Namatay si Romana |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/4/19/Chito-Sta.-Romana-dies-.html |website=CNN Philippines |date=Abril 19, 2022 |access-date=Abril 19, 2022 |archive-date=Abril 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419025336/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/4/19/Chito-Sta.-Romana-dies-.html |url-status=dead }}</ref> * [[Abril 23]]: ** Florencio "Flor" Perez (ipinanganak 1957), UNTV C-News anchor at sportswriter<ref>{{Banggitin ang balita |last=Ramos |first=Gerry |date=Abril 24, 2022 |title=Ang beteranong tagapagbalita at manunulat ng isports na si Zaldy 'Flor' Perez ay sumulat ng 30 |work=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/veteran-broadcaster-sportswriter-flor-perez-writes-30-a793-20220424 |access-date=Abril 25, 2022}}</ref> ** Si Cris Albert, may-ari at CEO ng [[Fila|Fila Philippines]]<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/amp/life/04/25/22/cris-albert-ceo-and-owner-of-fila-ph-has-passed-away |title=Si Cris Albert, CEO at may-ari ng Fila Philippines, ay pumanaw na |work=ABS CBN News |date=Abril 25, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tunas |first1=Hermes Joy |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/829643/cris-albert-fila-philippines-ceo-and-owner-dies/story/?amp |title=Cris Albert, CEO at may-ari ng Fila Philippines, pumanaw |work=GMA News |date=Abril 25, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Rivas |first1=Ralf |url=https://www.rappler.com/business/fila-philippines-ceo-cris-albert-dies/ |title=CEO ng Fila Philippines na si Cris Albert pumanaw |work=Rappler |date=Abril 25, 2022 |access-date=Abril 28, 2022}}</ref> * [[Abril 29]] – [[Marisol Panotes]] (ipinanganak 1946), kinatawan ng [[Mga distrito ng Lehislatura ng Camarines Norte|Ika-2 distrito ng kongreso ng Camarines Norte]]<ref>{{cite news |title=Pumanaw si Kinatawan Marisol Panotes ng Camarines Norte |url=https://www.abs-cbn.com/news/04/29/22/camarines-norte-rep-marisol-panotes-passes-away |website=ABS-CBN News |date=Abril 29, 2022 |access-date=Abril 29, 2022}}</ref> ===Mayo=== * [[Mayo 5]] – [[Regina Reyes Mandanas]] (ipinanganak 1964), dating kinatawan ng [[Distrito ng kongreso ng Marinduque]] (2013–2016)<ref>{{Cite web |last1=Rita |first1=Joviland |title=Pumanaw na ang nominado sa Anakalusugan na si Regina Reyes Mandanas |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/830698/anakalusugan-nominee-regina-reyes-mandanas-passes-away/story/ |access-date=2022-05-05 |website=GMA News Online |date=Mayo 5, 2022 |language=en}}</ref> * [[Mayo 11]]: ** Felix Mariano "Fanny Serrano" Fausto Jr. (ipinanganak noong 1948), aktor at estilista<ref>{{Cite web |last1=Requintina |first1=Robert |title=Pumanaw na ang bantog na makeup artist at estilista na si Fanny Serrano |url=https://mb.com.ph/2022/05/11/stylist-fanny-serrano-passes-away-says-fashion-designer/ |website=Manila Bulletin |petsa=Mayo 11, 2022 |petsa-pag-access=Mayo 11, 2022 |language=en}}</ref> * [[Mayo 20]] – [[Susan Roces]], (ipinanganak 1941), aktres<ref>{{Cite web |last1=Requintina |first1=Robert |title=Movie queen Susan Roces passes away |url=https://mb.com.ph/2022/05/20/movie-queen-susan-roces-passes-away/ |website=Manila Bulletin |date=Mayo 20, 2022 |access-date=Mayo 20, 2022 |language=en}}</ref> * [[Mayo 29]] – James Cooper (ipinanganak 1949), hairstylist at makeup artist<ref>{{Cite web |last1=Requintina |first1=Robert |title=Pumanaw ang eksperto sa kagandahan na si James Cooper sa edad na 73 |url=https://mb.com.ph/2022/05/30/beauty-expert-james-cooper-passes-away-at-73/ |website=Manila Bulletin |date=Mayo 30, 2022 |access-date=Mayo 30, 2022 |language=en}}</ref> ===Hunyo=== * [[Hunyo 6]] – Nanay Bireng, lola ni [[Herlene Budol]]<ref>{{Cite web |title=Nagdadalamhati si Herlene ‘Hipon Girl’ Budol sa pagpanaw ng kanyang lola |url=https://entertainment.inquirer.net/451864/herlene-hipon-girl-budol-grieves-death-of-her-grandmother |website=Inquirer.net |date=Hunyo 6, 2022 |access-date=Hunyo 6, 2022 |language=en}}</ref> * [[Hunyo 8]] – [[Carmen Pedrosa]] (isinilang noong 1941), dating direktor ng [[Philippine Amusement and Gaming Corporation]]<ref>{{Cite web |title=Nagdadalamhati ang Palasyo sa pagpanaw ng direktor ng PAGCOR na si Carmen Pedrosa |url=https://www.abs-cbn.com/news/06/09/22/pagcor-director-carmen-pedrosa-passes-away |website=ABS-CBN News |date=Hunyo 9, 2022 |access-date=Hunyo 9, 2022 |language=en}}</ref> * [[Hunyo 9]] – [[Mark Shandii Bacolod]], (ipinanganak 1984), direktor, prodyuser at talent manager<ref>{{cite news |last=Bonoan |first=Reggee |title=Prodyuser-direktor na si Shandii Bacolod pumanaw na |url=https://bandera.inquirer.net/315649/producer-director-na-si-shandii-bacolod-pumanaw-na |work=Inquirer Bandera |date=Hunyo 11, 2022 |access-date=Hunyo 11, 2022}}</ref> * [[Hunyo 14]] – Alfred Lobo, (ipinanganak 1956), mamamahayag, makata, kolumnista at dating pangulo ng National Press Club<ref>{{cite news |last=Galvez |first=Daphne |title=Dating pangulo ng Nat'l Press Club, natagpuang patay sa condo sa Maynila |url=https://newsinfo.inquirer.net/1611362/ex-natl-press-club-president-found-dead-in-manila-condo |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Hunyo 15, 2022 |access-date=Hunyo 15, 2022}}</ref> * [[Hunyo 30]] – [[Rolando Andaya Jr.]] (ipinanganak 1969), dating kinatawan ng [[Camarines Sur]]<ref>{{cite news |last=Locus |first=Sundy |title=Pumanaw si Nonoy Andaya sa edad na 53 |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/836595/nonoy-andaya-passes-away-at-55/story/ |work=GMA News |date=June 30, 2022 |access-date=June 30, 2022}}</ref> ===Hulyo=== * [[Hulyo 8]] – [[Angel Lagdameo]] (b. 1940), [[Roman Catholic Archdiocese of Jaro|Arsobispo ng Jaro]]<ref>{{cite news |last=Burgos |first=Nestor Jr. |title=Ex-CBCP president Angel Lagdameo; 81 |url=https://newsinfo.inquirer.net/1624576/ex-cbcp-president-angel-lagdameo-81 |work=Inquirer |date=Hulyo 9, 2022 |access-date=Hulyo 9, 2022}}</ref> * [[Hulyo 11]]: ** Roberto Datahan (ipinanganak noong 1945), dating koronel at pinuno ng [[mga taong Eskaya]] sa [[Bohol]] si [[Philippine National Police|PNP]].<ref>{{cite news|url=https://www.philstar.com/lifestyle/travel-and-tourism/2008/05/11/61385/lifestyle|title=Eskaya: Ang hiyas ng Bohol|work=Philstar.com|date=Hulyo 11, 2022|access-date=Hulyo 11, 2022|author=Christine Dayrit}}</ref> ** Phillip Lazaro (ipinanganak noong 1971), komedyante at direktor<ref>{{cite news |last=Pasajol |first=Anne |title=Phillip Lazaro, komedyante at direktor, pumanaw |url=https://entertainment.inquirer.net/456453/phillip-lazaro-comedian-and-director-passes-away |work=Inquirer |date=Hulyo 11, 2022 |access-date=Hulyo 11, 2022}}</ref> * [[Hulyo 12]] – Rolando Atienza (ipinanganak noong 1944), dating tagapangulo ng [[Film Development Council of the Philippines]]<ref>{{cite news |title=Dating tagapangulo ng FDCP na si Rolando Atienza ay pumanaw |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/07/14/22/former-fdcp-chairperson-rolando-atienza-dies |work=ABS-CBN News |date=Hulyo 14, 2022 |access-date=Hulyo 15, 2022}}</ref> * [[Hulyo 17]] – Julius V. Benitez (ipinanganak 1977), edukador at matematiko, dating pangulo ng [[Mathematical Society of the Philippines]] sa [[Northern Mindanao|Region 10]], [[Soccsksargen|12]], at [[BARMM]]<ref>{{cite web|url=https://www.msuiit.edu.ph/faculty-staff/detail.php?s=264b11b2e8bd88d57756e6e46c36dc78|title=Nakikiramay ang komunidad ng MSU-IIT sa pamilya ni Dr. Julius V. Benitez |publisher=MSU-IIT|date=Hulyo 17, 2022|access-date=Hulyo 17, 2022}}</ref> * [[Hulyo 23]] – [[Boy Alano]] (b. 1941), aktor<ref>{{cite news |last=Sermino |first=Dondon |title=Boy Alano pumanaw na |url=https://www.abante.com.ph/boy-alano-pumanaw-na/ |work=Abante |date=July 2023 | |language=tl}}</ref> ** Caloy Alde (b. 1961), komedyante<ref>{{cite news |last=Bravo |first=Frances Karmel |title=Comedian Caloy "Ogag" Alde dead at 60 |url=https://www.pep.ph/news/local/167286/caloy-alde-passes-away-P0.2020 |date=Hulyo 24, 2022 |access-date=Hulyo 25, 2022}}</ref> * [[Hulyo 24]] – Rose Furigay (ipinanganak 1964), dating alkalde ng [[Lamitan]], [[Basilan]]<ref>{{cite news |last1=Mendoza |first1=John Eric |url=https://newsinfo.inquirer.net/1633495/ex-basilan-mayor-among-ateneo-gun-attack-victims |title=Dating alkalde ng Basilan kabilang sa mga biktima ng pag-atake gamit ang baril sa Ateneo |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Hulyo 24, 2022 |access-date=Hulyo 24, 2022}}</ref> * [[Hulyo 29]] – Edward Codilla (ipinanganak 1960), dating alkalde ng [[Ormoc]] (2013–16)<ref>{{cite news |last1=Gabieta |first1=Joey |last2=Dejon |first2=Robert |url=https://newsinfo.inquirer.net/1637382/former-ormoc-city-mayor-eduard-codilla-dies |title=Pumanaw na ang dating alkalde ng Ormoc City na si Eduard Codilla |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=Hulyo 29, 2022 |access-date=Hulyo 29, 2022}}</ref * [[Hulyo 31]] – [[Fidel V. Ramos]] (ipinanganak 1928), ika-12 Pangulo ng Pilipinas<ref>{{Cite web |last=Cueto |first=Francis Earl |date=2022-07-31 |title=Former president Fidel V. Ramos succumbs to Covid-19 |url=https://www.manilatimes.net/2022/07/31/news/former-president-fidel-v-ramos-succumbs-to-covid-19/1852907 |access-date=2022-07-31 |website=The Manila Times |language=en}}</ref> ===Agosto=== * [[Agosto 5]] – [[Cherie Gil]] (ipinanganak 1963), aktres<ref>{{cite news |last=Requintina |first=Robert |url=https://mb.com.ph/2022/08/05/cherie-gil-passes-away/ |title=Cherie Gil passes away |work=Manila Bulletin |date=Agosto 5, 2022 |access-date=Agosto 5, 2022}}</ref> * [[Agosto 10]] – [[Lydia de Vega]] (ipinanganak 1964), sprinter<ref>{{cite news |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/lydia-de-vega-57-passes-away/247416 |title=Lydia De Vega, 57, pumanaw |work=Tiebreaker Times |date=Agosto 10, 2022 |access-date=Agosto 10, 2022}}</ref> ** Dong Polistico (ipinanganak 1967), dating manlalaro ng basketball<ref>{{cite news |title=Dating kampeon ng PBA na si Dong Polistico pumanaw |url=https://mb.com.ph/2022/08/10/former-pba-champion-dong-polistico-passes-away/ |access-date=Agosto 12, 2022 |work=Manila Bulletin |date=Agosto 10, 2022}}</ref> * [[Agosto 11]] – Romeo Sulit (b. 1961), dating bise alkalde ng [[Lobo, Batangas]]<ref>{{cite news |last1=Ozaeta |first1=Tina Ganzon |url=https://www.rappler.com/philippines/luzon/former-lobo-batangas-vice-mayulit2/former-lobo-batangas-vice-mayulit2 |title=Ex-Batangas town vice mayor pinatay habang nagbibigay ng talumpati sa party |work=Rappler |date=August 12, 2022 |access-date=August 18, 2022 }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Agosto 13]] – Melvyn "Panginoon" Calderon (b. 1952), photojournalist at host<ref>{{cite news |url=https://www.rappler.com/philippines/melvyn-calderon-photojournalist-death/ |title=Photojournalist na si Melvyn Calderon, pumanaw sa edad na 70 |work=Rappler |date=Agosto 14, 2022 |access-date=Agosto 14, 2022}}</ref> * [[Agosto 17]] – Danilo "Totong" Federez (ipinanganak noong 1960), puppeteer<ref>{{cite news |last1=Roque |first1=Nika |title=Danilo 'Totong' Federez, ang puppeteer sa likod ni Arn-arn, pumanaw |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminite/841827/danilo-totong-federez-the-puppeteer-behind-arn-arn-passes-away/story/ |access-date=Agosto 17, 2022 |work=GMA News |date=August 17, 2022}}</ref> * [[Agosto 22]]: ** [[Benito Tiamzon]] (b. 1951), pinuno ng komunista ** [[Wilma Tiamzon]] (b. 1952), pinuno ng komunista * [[Agosto 23]] – Andrew Fernando (ipinanganak 1970), mang-aawit at tagapagtanghal sa entablado<ref>{{cite news |last1=Tariman |first1=Pablo |url=https://www.abs-cbn.com/life/09/01/22/filipino-baritone-andrew-fernando-dies-at-52 |title='Mamimiss siya nang husto': Pagtatapos ng seremonya para sa baritonong si Andrew Fernando |work=ABS CBN News |date=Setyembre 1, 2022 |access-date=Setyembre 1, 2022}}</ref> * [[Agosto 24]]: ** Si Clarissa "Ilsa" Reyes (ipinanganak 1970), Katolikong personalidad sa media at host<ref>{{cite news |title=Ilsa Reyes, Katolikong personalidad sa media, ay pumanaw |url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/ilsa-reyes-catholic-media-personality-passes-away/ |access-date=Agosto 24, 2022 |work=Balita ng CBCP |date=Agosto 24, 2022}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.abs-cbn.com/life/08/25/22/catholic-media-personality-ilsa-reyes-passes-away |title=Pumanaw na ang Katolikong personalidad sa media at ebanghelistang si Ilsa Reyes |access-date=Agosto 25, 2022 |work=Balita ng ABS-CBN | date=Agosto 25, 2022}}</ref> ** Rene Aranda (ipinanganak 1956), editoryal na kartunista<ref>{{cite news|url=https://www.philstar.com/headlines/2022/08/25/2204982/artist-rene-aranda-66/|title=Artist Rene Aranda, 66|last=Arcellana|first=Juaniyo|date=Agosto 25, 2022|access-date=Agosto 25, 2022|work=The Philippine Star}}</ref> ===Setyembre=== * [[Setyembre 2]] – Nelia Sancho (b. 1951), dating beauty queen at aktibista<ref>{{cite news|last1=Dumaual |first1=Mario |url=https://www.abs-cbn.com/news/09/02/22/ex-beauty-queen-activist-Beauty-away |title=Beauty-away | pumanaw na ang queen-turned-activist na si Nelia Sancho |work=ABS-CBN News |date=Setyembre 2, 2022 |access-date=Setyembre 2, 2022}}</ref> * [[Setyembre 10]] – [[Joseph Amangi Nacua]] (b. 1945), obispo ng [[Ilagan]] (2008–17)<ref>{{cite news|last1=Visaya |first1=Villamor Jr. |url=https://newsinfo.inquirer.net/1661947/bishop-emeritus-joseph-benedict-nacua-77-dies |title=Bishop Emeritus Joseph Benedict Nacua, 77, pumanaw |work=Inquirer |date=Setyembre 2, 2022|access-date=Setyembre 10, 2022}}</ref> * [[Setyembre 13]] – Victorio Dimagiba (ipinanganak 1948), dating pangalawang kalihim at host ng radyo sa [[Kagawaran ng Kalakalan at Industriya (Pilipinas)|Kalakalan at Industriya]]<ref>{{cite news|url=https://www.abs-cbn.com/news/09/14/22/ex-dti-usec-dzmm-co-host-vic-dimagiba-passes-away|title=Pumanaw ang dating pangalawang kalihim ng DTI, co-host ng DZMM na si Vic Dimagiba |work=ABS-CBN News |date=Setyembre 14, 2022|access-date=Setyembre 16, 2022}}</ref> * [[Setyembre 16]] – John Susi (ipinanganak 1965), dating tagapagbalita<ref>{{cite news|last1=de Leon |first1=Jovi |url=https://www.sunstar.com.ph/article/1940964/pampanga/local-news/john-susi-the-key-bids-farewell-at-57 |title=Si John Susi, ang 'susi', ay nagpaalam sa edad na 57 |work=SunStar |date=Setyembre 16, 2022 |access-date=Setyembre 16, 2022}}</ref> * [[Setyembre 21]]: ** Jose "Joe" Antonio (ipinanganak 1953), patnugot ng palakasan ng ''[[People's Journal]]''<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/sports/09/23/22/joe-antonio-respected-sports-editor-passes-away |title=Joe Antonio, respetadong editor ng palakasan ng People's Journal, pumanaw |work=ABS CBN News |date=Setyembre 23, 2022 |access-date=Setyembre 26, 2022}}</ref> ** Susan Henson (ipinanganak 1958), dating beauty queen at aktres<ref>{{cite news|last1=Gabinete |first1=Jojo |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/168703/susan-henson-life-after-showbiz-a734-20220927 |title=Pinakamahusay na aktres na si Susan Henson, naghirap matapos mawalan ng mga proyekto sa showbiz |work=pep.ph |language=tl |date=Setyembre 28, 2022 |access-date=Setyembre 29, 2022}}</ref> * [[Setyembre 23]]: ** Alberto Suansing (ipinanganak 1952), dating tagapangulo ng [[Tanggapan ng Transportasyon sa Lupa (Pilipinas)|Tanggapan ng Transportasyon sa Lupa]]<ref>Mga pagbanggit para sa pagpanaw ni Alberto Suansing: * {{cite news |last1=Sarao |first1=Zacarian |url=https://newsinfo.inquirer.net/1669714/ex-lto-chief-alberto-suansing-dies-at-70 |title=Dating hepe ng LTO na si Alberto Suansing ay namatay sa edad na 70 |work=Inquirer |date=Setyembre 24, 2022 |access-date=Setyembre 24, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/09/24/22/former-lto-chief-bert-suansing-passes-away |title=Pumanaw na ang dating hepe ng LTO na si Bert Suansing |work=ABS CBN News |date=Setyembre 24, 2022 |access-date=Setyembre 26, 2022 }} * {{cite news |url=https://www.cnnphilippines.com/news/2022/9/24/Alberto-Suansing-dies.html |title=Pumanaw na ang dating hepe ng LTO na si Alberto Suansing sa edad na 70 |work=CNN Philippines |date=Setyembre 24, 2022 |access-date=Setyembre 26, 2022 |archive-date=Setyembre 26, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926143314/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/9/24/Alberto-Suansing-dies.html |url-status=dead }} * {{cite news |last1=Untalan |first1=Sherylin |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/845916/former-lto-chief-suansing-passes-away-at-age-70/story/ |title=Pumanaw si Suansing, dating pinuno ng LTO, sa edad na 70 |work=GMA News |date=Setyembre 24, 2022 |access-date=Setyembre 26, 2022 }}</ref> ===Oktubre=== * [[Oktubre 3]]: ** [[Pagpatay kay Percy Lapid|Percival "Percy Lapid" Mabasa]] (ipinanganak 1959), tagapagbalita at kolumnista<ref>Mga pagbanggit para sa pagkamatay ni Percy Lapid: * {{cite news |url=https://www.manilatimes.net/2022/10/04/latest-stories/radio-commentator-percy-lapid-shot-dead/1860895/ |title=Binaril patay ang komentarista sa radyo na si Percy Lapid |work=[[The Manila Times]] |date=Oktubre 4, 2022 |access-date=Oktubre 4, 2022}} * {{cite news |url=https://tribune.net.ph/2022/10/04/broadcaster-percy-lapid-shot-dead/ |title=Binaril patay ang tagapagbalita na si Percy Lapid |work=[[Daily Tribune (Philippines)|Daily Tribune]] |date=Oktubre 4, 2022 |access-date=Oktubre 4, 2022}} * {{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/metro/846869/broadcaster-shot-dead-by-motorcycle-riding-assailants-in-las-pinas/story/ |title=Broadcaster Percy Lapid, patay sa pagbabarilin sa Las Piñas |work=[[=GMA20ctober]] | |access-date=Oktubre 4, 2022}} * {{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/10/04/22/beteranong-brodkaster-patay-sa-pamamaril-sa-las-pias |title=Beteranong brodkaster patay sa pamamaril sa Las Piñas |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 4, 2022 |access-date=October 4, 2022 |language=tl}} * {{cite news |url=https://hatawtabloid.com/2022/10/04/binangga-ng-suv-saka-pinagbabaril-riding-in-tandem-sa-las-pinas-beteranong-brodkaster-kolumnista-itinumba%EF%BF%BC/ |title=Beteranong brodkaster itinu, kombalumnis! |date=Oktubre 4, 2022 |access-date=Oktubre 10, 2022 |language=tl}} * {{cite news |url=https://www.rappler.com/philippines/broadcaster-percy-lapid-killed-in-las-pinas-2nd-under-marcos/ |title=Broadcaster na si Percy Lapid ay pinatay sa Las Piñas, pangalawa sa ilalim ni Marcos |work=[[Rappler]] |date=Oktubre 4, 2022 |access-date=Oktubre 9, 2022}}</ref> ** Narciso Amansec (ipinanganak noong 1962), dating Bise Alkalde ng [[Dipaculao]], Aurora<ref>{{cite news|url=https://newsinfo.inquirer.net/1674727/aurora-ex-board-member-two-others-slain-in-ambush/amp|title=Dating miyembro ng lupon ng Aurora, dalawa iba pa ang napatay sa pananambang|work=Inquirer.net|date=Oktubre 4, 2022|access-date=Oktubre 4, 2022}}</ref> ** [[Mon Legaspi]] (ipinanganak 1968), bassist para sa [[The Dawn (banda)|The Dawn]] at [[Wolfgang (banda)|Wolfgang]]<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/10/04/22/mon-legaspi-bassist-for-the-dawn-and-wolfgang-dies |title=Mon Legaspi, bassist para sa The Dawn at Wolfgang, namatay |work=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 4, 2022 |access-date=Oktubre 4, 2022 }}</ref> * [[Oktubre 7]] – Miguel "Bong" Abaigar Jr. (ipinanganak 1968), dating bise alkalde ng [[Calbiga]], Samar<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/10/07/22/dating-vice-mayor-sa-samar-patay-sa-pamamaril |title=Dating vice mayor sa Samar patay sa pamamaril |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 2022 |wika=tl}} </ref> * [[Oktubre 9]] – Ricardo "Ricky" Silvestre (b. 1957), alkalde ng [[Marilao]], Bulacan<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/10/09/22/marilao-mayor-dies-in-road-mishap |title=Marilao na kasawian | |trabaho=[[ABS-CBN News]] |date=Oktubre 9, 2022 |access-date=Oktubre 10, 2022 }}</ref> * [[Oktubre 16]] – Jachob "Coco" Rasuman, investment scammer<ref>{{cite news|last1=Cerezo |first1=Anna |url=https://www.abs-cbn.com/news/10/17/22/coco-rasuman-leader-of-pyramiding-scheme-dies-inside-Cobrauman |title of pyramiding-scheme-dies-inside-Corbuman NBP |work=ABS CBN News |date=Oktubre 17, 2022 |access-date=Oktubre 19, 2022}}</ref><ref>{{cite news|last1=Villanueva |first1=Ralph Edwin |url=https://www.philstar.com/nation/2022/10/18/2217446/pyramid-scam-brains-dies-bilibid |title=Utak ng mga manloloko sa piramide, namatay sa Bilibid |work=The Philippine Star |date=Oktubre 18, 2022 |access-date=Oktubre 19, 2022}}</ref> * [[Oktubre 27]] – Gregorio R. Vigilar (ipinanganak 1928), dating [[Kalihim ng mga Pagawaing Bayan at Lansangan|Kalihim]] ng [[Kagawaran ng mga Pagawaing Bayan at Lansangan|Mga Pagawaing Bayan at Lansangan]]<ref>{{cite news |url=https://www.dzrh.com.ph/post/ex-dpwh-chief-gregorio-vigilar-passes-away |title=Dating pinuno ng DPWH na si Gregorio Vigilar, pumanaw |work=[[DZRH]] Balita |date=Oktubre 28, 2022 |access-date=Oktubre 28, 2022}}</ref> * [[Oktubre 28]] – Ernida Agpi-Reynoso (b. 1945), dating alkalde ng [[Tayabas City, Quezon]]<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/news/10/28/22/mayor-ernida-reynoso-ng-tayabas-city-title=Reydabas-city-Reydabas-city-title= pumanaw na sa edad na 77 |work=[[ABS-CBN News]] |date=October 28, 2022 |access-date=October 31, 2022 |language=tl }}</ref> * [[Oktubre 31]] – [[Danny Javier]] (ipinanganak 1947), mang-aawit, kompositor at miyembro ng [[APO Hiking Society]]<ref>{{cite news |last1=Viernes |first1=Franchesca |title=Danny Javier of APO Hiking Society passes away |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/849905/danny-javier-of-apo-hiking-society-passes-away/story/?just_in |access-date=Oktubre 31, 2022 |work=GMA News |date=Oktubre 31, 2022}}</ref> ===Nobyembre=== * [[Nobyembre 11]] – Beth Day Romulo (ipinanganak 1924), manunulat at mamamahayag<ref>{{cite news |url=https://www.esquiremag.ph/life/beth-day-romulo-passes-a00203-20221111 |title=Manunulat at Mamamahayag Pumanaw na si Beth Day Romulo, Asawa ni Carlos P. Romulo |work=Esquire |date=Nobyembre 11, 2022 |access-date=Nobyembre 12, 2022}}</ref> * [[Nobyembre 16]] – [[Arthur Angara]] (ipinanganak 1937), pulitiko at dating alkalde ng [[Baler, Aurora]] (1992–2001, 2004–13)<ref>{{cite web|title = RIP Mayor Arthur Angara|url = https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=pfbid02YgjJBiSQqgZLDGSB2aZDwWtEVuodTsh5z6gqXeCXMSmp43gWr5K6BG5iLKyZdFFJl&id=100044240149036&eav=AfY0qFWZ-Umcwa_b_XGuQ65s9sayXEcDjQ_sPACqp2K8x6bBZb9XXa_39t1RvsmADOM&m_entstream_source=timeline&paipv=0|tagapaglathala = [[Senador ng Pilipinas|Senador]]. [[Sonny Angara]] sa Facebook|access-date = 20 Nobyembre 2022}}</ref> * [[Nobyembre 19]] – [[Flora Gasser]] (ipinanganak 1932), aktres<ref>{{cite news |url=https://tnt.abante.com.ph/2022/11/22/flora-gasser-pumanaw-na/showbiz/ |title=Flora Gasser pumanaw na |work=Abante |date=Nobyembre 22, 2022 |access-date=Nobyembre 22, 2022 |language=tl}}</ref> * [[Nobyembre 23]] – Betsy Westendorp-Brias (ipinanganak 1927), pintor at dating miyembro ng komite ehekutibo ng [[Binibining Pilipinas]]<ref>{{cite news |url=https://www.bworldonline.com/arts-and-leisure/2022/11/25/489365/spanish-painter-betsy-westendorp-94/ |title=Kastilang pintor na si Betsy Westendorp, 94 |work=Business World |date=Nobyembre 25, 2022 |access-date=Nobyembre 25, 2022}}</ref> * [[Nobyembre 27]]: ** [[Nila Aguillo]] (ipinanganak 1949), dating alkalde ng [[Cabuyao|Cabuyao, Laguna]] (2004–07) ** [[Rene Alviar|Rene M. Alviar]] (ipinanganak 1948), mamamahayag<ref>{{cite news|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1189660|title=Ang dating editor ng PNA na si Rene Alviar ay sumulat 30|una=Marita|huling=Moaje|petsa=Nobyembre 29, 2022|accessdate=Marso 7, 2024|website=PNA.gov.ph}}</ref><ref>{{cite news|url=https://manilastandard.net/?p=314283126|title=Sumulat ang dating editor ng Standard na si Rene Alviar noong 30|petsa=Nobyembre 29, 2022|accessdate=Marso 7, 2024|newspaper=Manila Standard}}</ref><ref>{{cite news|url=https://tutubi.ph/rene-alviar-tutubi-news-columnist-and-former-pna-editor-dies-at-74/|date=Nobyembre 28, 2022|accessdate=Marso 7, 2024|website=Tutubi.ph|title=Pumanaw na si Rene Alviar, kolumnista ng Tutubi News at dating editor ng PNA noong 74}}</ref> * [[Nobyembre 30]] – [[Calixto Cataquiz]] (b. 1948), dating alkalde ng [[San Pedro, Laguna]] (1986–98; 2007–13)<ref>{{cite news |url=https://southluzon.politics.com.ph/2022/12/02/san-pedro-mayor-art-mercado-mourns-death-of-former-city-mayor-calixto-cataquiz/ |title=San Pedro Mayor Art Mercado ay nagdadalamhati sa pagkamatay ng dating alkalde ng lungsod na si Calixto Cataquiz |2work=Policyto Cataquiz | |access-date=Disyembre 2, 2022}}</ref> ===Disyembre=== * [[Disyembre 1]] – [[Sylvia La Torre]] (ipinanganak 1933), mang-aawit at aktres<ref>{{cite news |title=Queen of Kundiman Sylvia La Torre passes away |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/12/02/22/queen-of-kundiman-sylvia-la-torre-passes-away |work=ABS-CBN News |date=Disyembre 2, 2022 |access-date=Disyembre 2, 2022}}</ref> * [[Disyembre 6]] – Richard "Ricky" Recto (ipinanganak 1962), dating bise gobernador ng [[Batangas]]<ref>{{cite web |title=Namatay ang dating Pangalawang Gobernador ng Batangas na si Ricky Recto |url=http://www.cnnphilippines.com/news/2022/12/6/Former-Batangas-Vice-Governor-Ricky-Recto-dies.html |publisher=CNN Philippines |access-date=Disyembre 6, 2022 |archive-date=Disyembre 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206084759/https://www.cnnphilippines.com/news/2022/12/6/Former-Batangas-Vice-Governor-Ricky-Recto-dies.html |url-status=dead }}</ref> * [[Disyembre 7]] – Hector Gomez (b. 1974), aktor<ref>{{cite web |last1=Gabinete |first1=Jojo |title='90s sexy actor Hector Gomez, pumanaw dahil sa cancer; anak na si Thor Gomez, sumabak na rin sa showbiz |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/170247/hector-gomez-dies-a734-20221211 |publisher=pep.ph |date=December 11, 2022 |access-date4}ref}</022 * [[Disyembre 9]] – [[:en:Jovit Baldivino|Jovit Baldivino]] (ipinanganak [[1993 sa Pilipinas|1993]]), mang-aawit<ref>{{cite web |last1=Bernardino |first1=Stephanie |title=Jovit Baldivino passes away, 29 |url=https://mb.com.ph/2022/12/09/jovit-baldivino-passes-away-29/ |publisher=Manila Bulletin |date=Disyembre 9, 2022 |access-date=Disyembre 9, 2022}}</ref> * [[Disyembre 11]] – Mercedes Gotianun (ipinanganak 1928), isa sa mga nagtatag ng [[Filinvest]]<ref>{{cite web |title=Pumanaw ang isa sa mga nagtatag ng Filinvest na si Mercedes Gotianun sa edad na 94 |url=https://www.abs-cbn.com/business/12/12/22/filinvest-co-founder-mercedes-gotianun-passes-away-at-94 |publisher=ABS-CBN News |date=Disyembre 12, 2022 |access-date=Disyembre 12, 2022}}</ref> * [[Disyembre 16]] – [[Jose Maria Sison]] (ipinanganak 1939), tagapagtatag at pinuno ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]]<ref>{{cite web |title=Self-Exiled Philippine Communist Leader Sison Dies at 83 |url=https://www.voanews.com/a/self-exiled-philippine-communist-leader-sison-dies-at-83-/6880568.html |agency=[[Reuters]] |publisher=[[Voice of America]] |date=Disyembre 17, 2022 |access-date=Enero 8, 2023}}</ref> ==Tingnan din== * [[Pilipinas]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas]] ==Mga panlabas na kawing== * {{cite web |title=New leaders, disasters: Major and most-read news in 2022 |url=https://news.abs-cbn.com/news/multimedia/infographic/12/15/22/2022-yearender-new-leaders-disasters-relaxed-covid-protocols-in-2022 |publisher=[[ABS-CBN News]] |date=2022-12-15 |access-date=2023-01-06}} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Paksa ng Asya|2022 sa}} {{Taon sa Pilipinas}} {{Stub|Taon}} [[Kategorya:2022 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Dekada 2020 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga taon ng ika-21 siglo sa Pilipinas]] 0l9zudecwincxbowhvzw2hhjrzb25d7 Ang Bakero at ang Manghahabing Babae 0 316219 2236386 2099073 2026-10-23T22:26:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236386 wikitext text/x-wiki Ang "'''Bakero at ang Manghahabing Babae'''" ay isang romantikong [[Tradisyong-pambayang Tsino|kwentong-pambayang Tsino]]. Ang kuwento ay nagsasabi tungkol sa pag-iibigan ni [[Zhinü]] ({{Lang|zh-hant|織女}}; ang babaeng [[Paghahabi|manghahabi]], na sumasagisag sa bituing [[Vega]]) at ni [[Niulang]] ({{Lang|zh-hant|牛郎}}; ang [[Bakero (pastol)|pastol]] ng baka, na sumasagisag sa bituin na [[Altair]]).<ref name="brown06-722">{{cite book|last1=Brown|first1=Ju|last2=Brown|first2=John|title=China, Japan, Korea: Culture and customs|url=https://archive.org/details/chinajapankoreac0000brow|year=2006|publisher=BookSurge|location=North Charleston|isbn=978-1-4196-4893-9|page=[https://archive.org/details/chinajapankoreac0000brow/page/72 72]}}</ref> Ang kanilang pag-ibig ay hindi pinahintulutan, at sa gayon sila ay pinalayas sa magkabilang panig ng makalangit na ilog (na sumasagisag sa [[Ariwanas]]).<ref>{{cite book|last=Lai|first=Sufen Sophia|title=Presence and presentation: Women in the Chinese literati tradition|url=https://archive.org/details/isbn_9780312210540|year=1999|publisher=St. Martin's Press|location=New York|isbn=978-0312210540|chapter=Father in Heaven, Mother in Hell: Gender politics in the creation and transformation of Mulian's mother|page=[https://archive.org/details/isbn_9780312210540/page/191 191]}}</ref> Minsan sa isang taon, sa ikapitong araw ng ikapitong [[Kalendaryong Intsik|lunar na buwan]], isang kawan ng mga [[dominiko]] ang bubuo ng tulay upang muling pagsamahin ang magkasintahan sa isang araw. Kahit na mayroong maraming mga pagkakaiba-iba ng kuwento,{{fact}} ang pinakaunang kilalang sanggunian sa sikat na alamat na ito ay nagmula sa isang tula mula sa [[Klasiko ng Panulaan]] mula sa mahigit 2600 taon na ang nakalilipas.<ref name="schomp09-892">{{cite book|last=Schomp|first=Virginia|title=The ancient Chinese|url=https://archive.org/details/ancientchinese0000scho|publisher=Marshall Cavendish Benchmark|year=2009|isbn=978-0761442165|location=New York|page=[https://archive.org/details/ancientchinese0000scho/page/89 89]}}</ref> Ang "Bakero at ang Manghahabing Babae" ay nagmula sa pagsamba ng mga tao sa natural na pangyayaring selestiyal, at kalaunan ay naging [[Qixi Festival|Pistang Qixi]] mula noong [[Dinastiyang Han]].<ref name="schomp09-702">{{cite book|last=Schomp|first=Virginia|title=The ancient Chinese|url=https://archive.org/details/ancientchinese0000scho|publisher=Marshall Cavendish Benchmark|year=2009|isbn=978-0761442165|location=New York|page=[https://archive.org/details/ancientchinese0000scho/page/70 70]}}</ref> Ipinagdiwang din ito bilang pistang [[Tanabata]] sa Hapon at pistang [[Chilseok]] sa Korea.<ref>{{Cite book|last1=Hearn|first1=Lafcadio|url=https://archive.org/details/romanceofmilkywa00hear|title=The romance of the Milky Way : and other studies & stories|last2=Rogers|first2=Bruce|date=1905|publisher=Boston : Houghton Mifflin|others=Wellesley College Library}}</ref> Noong sinaunang panahon, ang mga babae ay nakikiusap sa mga bituin ng Vega at Altair sa kalangitan sa panahon ng pagdiriwang, umaasa na magkaroon ng matalinong pag-iisip, magaling na kamay (sa pagbuburda at iba pang mga gawain sa bahay), at isang magandang pag-aasawa.<ref>{{Cite journal|title=Cultural discourse on Xue Susu, a courtesan in late Ming China|journal=International Journal of Asian Studies; Cambridge}}</ref> Ang kuwento ay pinili bilang isa sa Apat na Dakilang Kuwentong-pambayan ng Tsina ng "Kilusang Bayan" noong 1920s—ang iba ay ang [[Legend of the White Snake]], [[Ginang Meng Jiang|Lady Meng Jiang]], at [[Liang Shanbo at Zhu Yingtai]]—ngunit sinabi rin ni Idema (2012) na pinababayaan ng terminong ito ang mga pagkakaiba-iba at samakatuwid ang pagkakaiba-iba ng mga kuwento, dahil isang bersiyon lamang ang kinuha bilang tunay na bersiyon.<ref>{{cite journal|last=Idema|first=Wilt L.|author-link=Wilt Idema|title=Old Tales for New Times: Some Comments on the Cultural Translation of China's Four Great Folktales in the Twentieth Century|journal=Taiwan Journal of East Asian Studies|volume=9|issue=1|date=2012|url=http://www.eastasia.ntu.edu.tw/chinese/data/9-1/9-1-2/9-1-2.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103301/http://www.eastasia.ntu.edu.tw/chinese/data/9-1/9-1-2/9-1-2.pdf|archive-date=2014-10-06|page=26}}</ref> == Mga impluwensiya at pagkakaiiba-iba == Ang kuwento ay sikat sa ibang bahagi ng Asya, na may mga pagkakaiba-iba sa iba't ibang lokasyon. Sa Timog-silangang Asya, ang kuwento ay pinagsama sa isang [[Mga kuwentong Jataka|kuwento ng Jataka]] na nagdedetalye sa kuwento ni [[Manohara]],<ref>Cornell University (2013). [https://seap.einaudi.cornell.edu/sites/seap/files/SEAP%20Bulletin%202013-Web%20Version-LR.pdf Southeast Asia Program at Cornell University: Fall Bulletin 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129211849/http://seap.einaudi.cornell.edu/sites/seap/files/SEAP%20Bulletin%202013-Web%20Version-LR.pdf |date=2016-01-29 }}. Page 9. "It is generally accepted that the tale of Manora (Manohara) told in Southeast Asia has become conflated with the story of the cowherd and the celestial Weaver girl, popular in China, Korea, and Japan. This conflation of tales, in which Indian and Chinese concepts of sky nymphs cohere, suggests a consummate example of what historian Oliver Wolters refers to as “localization” in Southeast Asia.</ref> ang bunso sa pitong anak na babae ng Haring [[Kinnara]] na nakatira sa [[Bundok Kailash]] at umibig kay Prinsipe Sudhana.<ref>Jaini, Padmanabh S. (ed.) (2001). [https://books.google.com.au/books?id=ZlyDot9RyGcC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Collected Papers on Buddhist Studies] Page 297-330. {{ISBN|81-208-1776-1}}.</ref> Sa Korea, ang kuwento ay nakatuon kay Jingnyeo, isang manghahabi na babae na umibig kay Gyeonu, isang pastol. Sa Hapon, umiikot ang kwento sa pag-iibigan ng mga diyos, sina [[Orihime at Hikoboshi]]. Sa Vietnam, ang kwento ay kilala bilang ''[[:vi:Ngưu Lang Chức Nữ|Ngưu Lang Chức Nữ]]'' at umiikot sa kwento ni Chức Nữ, ang manghahabi, at Ngưu Lang, ang pastol ng mga kalabaw.<ref>Landes, A. ''[[iarchive:contesetlgende00landuoft/page/125/mode/1up|Contes et légendes annamites]]''. Saigon: Imprimerie Coloniale. 1886. p. 125 (footnote nr. 1).</ref> Ang bersiyong Biyetnames ay pinamagatang ''Ang Manghahabing Bibit at ang Lalaki ng Kalabaw''.<ref>Vuong, Lynette Dyer. ''Sky legends of Vietnam''. New York, NY: HarperCollins. 1993. pp. 54-80.{{ISBN|0-06-023000-2}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Uncategorized|date=Disyembre 2023}} omi289abz3rvakfxsww3bp9qxv4wxxa Tagagamit:Allyriana000 2 317584 2236660 2235794 2026-10-24T10:51:23Z Allyriana000 119761 2236660 wikitext text/x-wiki {{userboxtop|align=right|backgroundcolor=#cedff2|bordercolor=#4E78A0 solid 5px;|extra-css=border-radius: 8px; padding-bottom:3px; padding-top:5px;|textcolor=black|toptext='''Allyriana000'''}} {{User en}} {{User Wikipedian For|year=2022|month=05|day=13}} {{User contrib|17,480}} {{Userboxbottom}}Magandang araw Pilipinas! Ako si Allyriana, at ako ay mahilig sa pagsubaybay sa mga patimapalak pagandahan tulad ng Miss Universe, Miss World, Miss Earth, at Miss International. Nagsimula akong mag-edit sa English Wikipedia noong Abril 4, 2021, subalit nagsimula lamang ako sa Wikipedia Tagalog noong Mayo 13, 2022. Ako ay ipinanganak sa [[Lungsod Quezon]], kung saan ako lumaki. Ang aking mga hilig ay gumuhit ng mga ''portrait'' ng mga tao at ng mga estruktura, manood ng mga ''series'' tulad ng ''[[RuPaul's Drag Race]]'', The Crown, Money Heist, Jujutsu Kaisen, Demon Slayer at Grey's Anatomy, at kumanta. == Mga nagawang artikulo == === Talaan ng mga artikulo === Ang mga artikulong naka-'''''bold''''' ay ang mga artikulong '''tapos nang ilikha''' o may mga '''sapat na sanggunian''' na para sa mga nilalaman ng artikulo. Ang mga artikulong hindi naka-''bold'' ay ang mga artikulo kinakailangan pang dagdagan ng sapat na impormasyon at sanggunian. Lahat na ng mga artikulo mula sa Cycle 1 ang naka-''bold''. 270 sa 427 (62.5%) na artikulo ang tapos na. Ang mga artikulong may asterisk ay mga artikulong naka-arkibo na ang mga sanggunian. ==== Cycle 1: 21 Abril 2021 - 31 Disyembre 2022 <small>(53 artikulo + 10 artikulong Ingles)</small> ==== {{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 1 (619 na araw)}} {{col-begin}} {{col-2}} {| ! Abril 2021 |- | * '''Binibining Pilipinas 1997''' (21; sa Ingles) |- ! Hunyo 2021 |- | * '''Binibining Pilipinas 1996''' (2; sa Ingles) * '''Binibining Pilipinas 1995''' (6; sa Ingles) * '''Binibining Pilipinas 1994''' (8; sa Ingles) * '''Binibining Pilipinas 1993''' (28; sa Ingles) |- ! Setyembre 2021 |- | * '''Binibining Pilipinas 1964''' (20; sa Ingles) |- ! Oktubre 2021 |- | * '''Binibining Pilipinas 1992''' (18; sa Ingles) |- ! Nobyembre 2021 |- | * '''The Miss Globe 2021''' (6; sa Ingles) |- ! Disyembre 2021 |- | * '''Señorita Colombia 2021''' (28; sa Ingles) |- ! Abril 2022 |- | * '''Binibining Pilipinas 1991''' (23; sa Ingles) |- ! Hunyo 2022 |- | *'''[[Nadia Ferreira]]''' (10)* *'''[[Miss Universe Philippines]]''' (11)* |- ! Agosto 2022 |- | *'''[[Miss World 2023]]''' (2)* *'''[[Miss World 2018]]''' (3) *'''[[Miss World 2019]]''' (5) |- ! Setyembre 2022 |- | *'''[[Francisco Mañosa]]''' (1) *'''[[Andrea Meza]]''' (19) |- ! Oktubre 2022 |- | *'''[[Miss Universe 1952]]''' (4)* *'''[[Miss Universe 1953]]''' (6)* *'''[[Miss Universe 1954]]''' (7)* *'''[[Miss Universe 1955]]''' (10)* *'''[[Miss Universe 1956]]''' (10)* *'''[[Miss Universe 1957]]''' (11)* *'''[[Miss Universe 1958]]''' (12)* *'''[[Miss Universe 1959]]''' (24)* |- |} {{col-2}} {| |- ! Nobyembre 2022 |- | *'''[[Miss Universe 1960]]''' (5)* *'''[[Miss Universe 1961]]''' (6)* *'''[[Miss Universe 1962]]''' (7)* *'''[[Miss Universe 1963]]''' (8)* *'''[[Miss World 1951]]''' (8) *'''[[Miss Universe 1964]]''' (9)* *'''[[Miss Universe 1965]]''' (21)* *'''[[Miss Universe 1966]]''' (25)* *'''[[Miss Universe 1967]]''' (29) |- ! Disyembre 2022 |- | *'''[[Miss Universe 1968]]''' (5)* *'''[[Miss Universe 1969]]''' (8)* *'''[[Miss World 1952]]''' (8) *'''[[Miss World 1953]]''' (10) *'''[[Miss Universe 1970]]''' (11)* *'''[[Miss Universe 1971]]''' (11) *'''[[Miss Universe 1972]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1973]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1974]]''' (13) *'''[[Miss World 1954]]''' (22) *'''[[Miss World 1955]]''' (23) *'''[[Miss Universe 1975]]''' (23) *'''[[Miss Universe 1976]]''' (23) *'''[[Miss Universe 1977]]''' (24) *'''[[Miss Universe 2012]]''' (24) *'''[[Miss Universe 1978]]''' (25) *'''[[Miss Universe 1979]]''' (25) *'''[[Miss Universe 1980]]''' (27) *'''[[Miss Universe 1981]]''' (27) *'''[[Miss Universe 1982]]''' (28) *'''[[Miss Universe 1983]]''' (28) *'''[[Miss Universe 1984]]''' (28) *'''[[Miss Universe 1985]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1986]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1987]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1988]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1989]]''' (30) *'''[[Miss Universe 2011]]''' (30) *'''[[Miss Universe 1990]]''' (31) |} {{col-end}} {{hidden end}} ==== Cycle 2: 3 Enero 2023 - 12 Disyembre 2023 <small>(86 artikulo)</small> ==== {{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 2 (316 na araw)}} {{col-begin}} {{col-2}} {| |- ! Enero |- | *'''[[Miss Universe 1991]]''' (3) *'''[[Miss World 1956]]''' (4) *'''[[Marisol Malaret]]''' (4) *'''[[Miss Universe 2023]]''' (5) *'''[[Miss World 2003]]''' (5) *'''[[Fenty Beauty]]''' (5) *'''[[Miss Universe 1992]]''' (8) *'''[[Miss Universe 2010]]''' (8) *'''[[Miss World 2005]]''' (8) *'''[[Miss Universe 1993]]''' (9) *'''[[Miss Universe 1999]]''' (9) *'''[[Miss Universe 1994]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1995]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1996]]''' (12) *'''[[Miss Universe 2000]]''' (12) *'''[[Miss Universe 2001]]''' (12) *'''[[Miss Universe 1997]]''' (13) *'''[[Miss Universe 1998]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2002]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2003]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2004]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2005]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2006]]''' (13) *'''[[Miss Universe 2007]]''' (13) *'''[[R'Bonney Gabriel]]''' (15) *'''[[Mariam Habach]]''' (18) *'''[[Binibining Pilipinas 1964]]''' (23) *'''[[Binibining Pilipinas 1965]]''' (25) *'''[[Miss Universe 2008]]''' (25) *'''[[Miss World 1971]]''' (31) *'''[[Miss International 2023]]''' (31) |- ! Pebrero |- | *'''[[Binibining Pilipinas 1966]]''' (2) *'''[[Binibining Pilipinas 1967]]''' (2) *'''[[Anna Sueangam-iam]]''' (3) *'''[[Miss USA 1952]]''' (4) *'''[[Binibining Pilipinas 2023]]''' (6) *'''[[Miss World 1960]]''' (7) *'''[[Miss Universe Philippines 2023]]''' (18) *'''[[Julia Gama]]''' (22) *'''[[Binibining Pilipinas 1968]]''' (24) |- ! Marso |- | *'''[[Binibining Pilipinas 1969]]''' (4) *'''[[Miss World 1961]]''' (7) *'''[[Miss World 1962]]''' (22) *'''[[Miss World 1963]]''' (26) *'''[[Miss World 1967]]''' (30) |- ! Abril |- | *[[Miss World 2011]] (12) |} {{col-2}} *[[Miss World 2012]] (14) *[[Miss World 2013]] (14) *[[Miss World 2014]] (18) *[[Miss World 2015]] (20) *'''[[Binibining Pilipinas 2021]]''' (20) {| |- ! Mayo |- | *'''[[Kapuluang Mamanuca]]''' (1) *'''[[Miss World 1964]]''' (8) *'''[[Miss World 1976]]''' (10) *'''[[Miss World 1977]]''' (12) *'''[[Miss World 1978]]''' (12) |- ! Hunyo |- | *'''[[Miss Universe 2009]]''' (1) *'''[[Miss World 1965]]''' (1) *'''[[Miss World 1979]]''' (1) *'''[[Miss World 1966]]''' (3) *'''[[Miss World 1968]]''' (3) *'''[[Miss World 1969]]''' (3) *'''[[Miss World 1970]]''' (3) *'''[[Miss World 1972]]''' (3) *'''[[Miss World 1980]]''' (5) *'''[[Miss World 1973]]''' (6) *'''[[Miss World 1974]]''' (6) *'''[[Miss World 1981]]''' (6) *'''[[Miss World 1982]]''' (6) *'''[[Miss World 1983]]''' (7) *'''[[Miss World 1984]]''' (7) *'''[[Miss Universe Philippines 2024]]''' (10) *'''[[Miss World 1985]]''' (13) *[[Auckland]] (17) *'''[[Miss World 1986]]''' (26) |- ! Hulyo |- | *'''[[Zozibini Tunzi]]''' (6)* *'''[[Miss World 1987]]''' (16) *'''[[Miss World 1988]]''' (31) |- ! Agosto |- | *'''[[Miss World 1989]]''' (1) *'''[[Miss World 2017]]''' (10) *'''[[Miss International 1960]]''' (10)* |- ! Setyembre |- | *'''[[Lalela Mswane]]''' (7) *'''[[Miss World 1990]]''' (19) |- ! Nobyembre |- | *'''[[Sheynnis Palacios]]''' (19) *'''[[Miss Universe 2024]]''' (19) |- ! Disyembre |- | *'''[[Miss International 2019]]''' (1) *'''[[Miss International 2024]]''' (12) |} {{col-end}} {{hidden end}} '''Cycle 3: 8 Enero 2024 - 30 Disyembre 2024 <small>(95 artikulo + 2 artikulong Ingles)</small>'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 3 (357 araw)}} {{col-begin}} {{col-2}} {| |- ! Enero |- | *'''[[Miss World 1991]]''' (8) *'''[[Miss World 1992]]''' (13) *'''[[Miss World 1993]]''' (14) *'''[[Miss World 1975]]''' (14) *'''[[Demi-Leigh Tebow]]''' (17) *[[Iris Mittenaere]] (17) *[[Charlie Puth]] (18) *[[Gabriela Isler]] (18) *'''[[Miss World 1994]]''' (27) *'''[[Miss World 1995]]''' (27) *'''[[Miss World 1996]]''' (28) |- ! Pebrero |- | *'''[[Miss World 1997]]''' (10) |- ! Marso |- | *'''[[Miss World 1998]]''' (2)* *'''[[Miss World 1999]]''' (3) *'''[[Miss World 2000]]''' (3) *[[Miss Earth 2024]] (3) *[[Arkitekturang bernakular]] (4) *'''[[Miss World 2025]]''' (6) *'''[[Miss World 2001]]''' (8) *[[Karolina Bielawska]] (10) *[[Krystyna Pyszková]] (13) *'''[[Miss World 2002]]''' (15) *[[Nguyễn Huỳnh Kim Duyên]] (17) *[[Talaan ng mga bansa sa Miss Universe]] (17) *[[Shopee]] (21) |- ! Abril |- | *[[Ella Mai]] (3) *'''[[Binibining Pilipinas 2024]]''' (5) *'''[[Miss World 2004]]''' (8) *'''[[Miss World 2006]]''' (9) *'''[[Miss World 2007]]''' (10) *'''[[Miss World 2008]]''' (13) *[[Miss World 2016]] (20) *[[Tahanang Pilipino]] (24) |- ! Mayo |- | *[[Lacoste]] (6) *[[Adrastea (buwan)|Adrastea]] (6) *[[66391 Moshup]] (6) *[[3015 Candy]] (7) *[[3031 Houston]] (7) *[[Loewe (tatak ng moda)|Loewe]] (8) *[[Drita Ziri]] (9) *[[Bretman Rock]] (9) *[[Miss International 2018]] (10) *[[Chelsea Anne Manalo]] (23) *'''[[Miss Universe Philippines 2025]]''' (23) *[[Kim Kardashian]] (23) |- ! Hunyo |- | *'''Miss World Philippines 2024''' (4; sa Ingles) *'''[[Noelia Voigt]]''' (17) *'''Miss Universe Thailand 2024''' (19; sa Ingles) |} {{col-2}} {| *[[Binibining Pilipinas 2009]] (26) *[[Binibining Pilipinas 2019]] (27) *'''[[Angelica Lopez]]''' (30) |- ! Hulyo |- | *[[Miss Earth 2003]] (5) *[[Miss Supranational 2024]] (6) *'''[[Myrna Esguerra]]''' (8) *[[Alice Guo]] (16) *[[Krishnah Gravidez]] (20) *[[Pinoy Big Brother: Gen 11]] (21) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 10001–11000]]''' (21) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 11001–12000]]''' (21) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 12001–13000]]''' (21) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 13001–14000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 14001–15000]]''' (23) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 15001–16000]]''' (23) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 16001–17000]]''' (24) *[[EJ Obiena]] (26) |- ! Agosto |- | *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 17001–18000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 18001–19000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 19001–20000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 20001–21000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 21001–22000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 22001–23000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 23001–24000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 24001–25000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 25001–26000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 26001–27000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 27001–28000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 28001–29000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 29001–30000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 30001–31000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 31001–32000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 32001–33000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 33001–34000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 34001–35000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 35001–36000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 36001–37000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 37001–38000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 38001–39000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 39001–40000]]''' (13) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 40001–41000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 41001–42000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 42001–43000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 43001–44000]]''' (22) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 44001–45000]]''' (22) |- ! Oktubre |- | *'''[[Miss International 1961]]''' (15) |- ! Nobyembre |- | *'''[[Miss Universe 2025]]''' (21) *'''[[Victoria Kjær Theilvig]]''' (21) |- ! Disyembre |- | *[[Miss International 1962]] (30) |}{{col-end}} {{hidden end}}'''Cycle 4: 8 Enero 2025 - 21 Nobyembre 2025 <small>(119 artikulo + 5 artikulong Ingles)</small>'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 4 (317 araw)}} {{col-begin}} {{col-2}} {| |- ! Enero 2025 |- | *'''Miss USA 2025''' (8; sa Ingles) *[[Miss Universe Philippines 2021]] (27) *[[Miss Universe Thailand]] (31) |- ! Pebrero 2025 |- | *[[Yllana Aduana]] (3) *[[Maison Schiaparelli]] (8) *[[Miss Grand International 2024]] (14) *[[CJ Opiaza]] (14) *'''[[Miss International 2025]]''' (21) *'''Miss Universe 2026''' (28; sa Ingles) |- ! Marso 2025 |- | *'''[[Miss Supranational 2025]]''' (3) *[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition]] (9) *[[Sabrina Carpenter]] (21) *'''[[Aiah]]''' (23) *'''[[Colet (mang-aawit)|Colet]]''' (23) *'''Binibining Pilipinas 2025''' (24; sa Ingles) |- ! Abril 2025 |- | *[[Miss International 1963]] (11) *[[Miss International 1964]] (11) *[[Miss International 1965]] (12) *[[Miss International 1967]] (13) *[[Miss International 1968]] (14) *[[Miss International 1969]] (14) *[[Miss International 1970]] (16) *[[Miss International 1971]] (17) *[[Miss International 1979]] (17) *[[Aurora Pijuan]] (17) *[[Miss International 1972]] (18) *[[Miss International 1973]] (21) *[[Miss International 1974]] (29) *[[Miss International 1975]] (29) *[[Miss International 1976]] (29) *[[Miss International 1977]] (29) *[[Miss International 1978]] (29) *[[Miss International 1980]] (30) |- ! Mayo 2025 |- | *[[Binibining Pilipinas 2025]] (1) *[[Miss International 1981]] (1) *[[Miss International 1982]] (2) *[[Miss International 1983]] (5) *[[Miss International 1984]] (5) *[[Miss International 1985]] (5) *[[Miss International 1986]] (5) *[[Papa Leon XIV]] (9) *'''Miss World 2026''' (9; sa Ingles) *[[Miss International 1987]] (11) *[[Miss International 1988]] (12) *[[Miss International 1989]] (12) *[[Miss International 1990]] (19) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 45001–46000]]''' (23) *[[Miss International 1991]] (26) *[[Miss International 1992]] (28) *[[Miss International 1993]] (29) *[[Miss International 1994]] (29) *[[Miss International 1995]] (29) *[[Miss International 1996]] (29) *[[Miss International 1997]] (29) *[[Miss International 1998]] (29) *[[Miss International 1999]] (29) *[[Miss International 2000]] (31) *[[Miss International 2001]] (31) |- ! Hunyo 2025 |- | *[[Miss International 2002]] (3) *[[Miss International 2003]] (4) *[[Miss International 2004]] (7) *[[Miss International 2005]] (7) *[[Miss International 2006]] (7) *[[Miss International 2007]] (7) *[[Miss International 2008]] (7) *[[Miss International 2009]] (8) |} {{col-2}} {| *[[Miss International 2010]] (8) *[[Miss International 2011]] (9) *[[Miss International 2012]] (9) *[[Miss International 2013]] (10) *[[Miss International 2014]] (11) *[[Miss International 2015]] (11) *[[Miss International 2016]] (11) *[[Miss International 2017]] (11) *[[Miss Earth 2004]] (11) *[[Miss Earth 2005]] (11) *[[Miss Earth 2025]] (11) *[[Miss Earth 2006]] (16) *[[Miss Earth 2007]] (16) *[[Katrina Johnson]] (16) *[[Miss Earth 2008]] (18) *[[Miss Earth 2009]] (18) *[[Miss Earth 2010]] (19) *[[Miss Earth 2011]] (22) *[[Miss Earth 2012]] (22) *[[Miss Earth 2013]] (22) *[[Miss Earth 2014]] (22) *[[Miss Earth 2015]] (22) *[[Miss Earth 2016]] (23) *[[Miss Earth 2017]] (23) *[[Miss Earth 2018]] (23) *[[Miss Earth 2019]] (23) *[[Miss Earth 2020]] (23) *[[Miss Earth 2021]] (23) *[[Miss Supranational 2013]] (23) *[[Miss Supranational 2022]] (27) |- ! Hulyo 2025 |- | *''[[This Is For]]'' (8) *'''[[Miss World 2026]]''' (10) *[[3034 Climenhaga]] (31) |- ! Agosto 2025 |- | *[[Miss Universe Thailand 2025]] (23) *[[Praveenar Singh]] (23) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 46001–47000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 47001–48000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 48001–49000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 49001–50000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 50001–51000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 51001–52000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 52001–53000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 53001–54000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 54001–55000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 55001–56000]]''' (31) |- ! Setyembre 2025 |- | *[[Pagpatay kay Iryna Zarutska]] (9) *Kirk Bondad (25; sa Ingles) *[[Curlee at Sarah Discaya]] (27) *[[Miss Universe Philippines 2026]] (27) |- ! Oktubre 2025 |- | *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 56001–57000]]''' (6) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 57001–58000]]''' (6) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 58001–59000]]''' (6) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 59001–60000]]''' (6) *'''[[Miss Grand International 2025]]''' (12) *[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0]] (17) *'''[[Emma Tiglao]]''' (18) *[[Sirikit]] (26) |- ! Nobyembre 2025 |- | *[[Fátima Bosch]] (21) |- |} {{col-end}} {{hidden end}}'''Cycle 5: 21 Pebrero 2026 - kasalukuyan <small>(70 artikulo + 2 artikulong Ingles)</small>'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center |title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 5}} {{col-begin}} {{col-2}} {| |- ! Pebrero |- | *The Miss Globe 2022 (21; sa Ingles) |- ! Marso |- | *[[Binibining Pilipinas 1970]] (9) *[[Binibining Pilipinas 1971]] (13) *'''Binibining Pilipinas 2026''' (23; sa Ingles) |- ! Hulyo |- | *[[Miss Universe 2026]] (21) *'''[[Pop Mart]]''' (22) *'''[[Miss Supranational 2026]]''' (26) *[[Miss World 2027]] (28) *'''[[Emilio Daez]]''' (28) |- ! Agosto |- | *[[Katrina Llegado]] (1) *'''[[Bo's Coffee]]''' (6) *[[Mingyu]] (9) *[[Bea Millan-Windorski]] (10) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 60001–61000]]''' (10) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 61001–62000]]''' (10) *[[Asia Rose Simpson]] (12) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 62001–63000]]''' (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 63001–64000]]''' (16) *[[Lindol sa Kumamoto ng 2026]] (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 64001–65000]]''' (17) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 65001–66000]]''' (19) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 66001–67000]]''' (20) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 67001–68000]]''' (20) *'''[[Miss Grand International 2026]]''' (22) *'''[[Ralph de Leon]]''' (23) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 68001–69000]]''' (24) *[[Jackie Loughery]] (25) *[[Anton Vinzon]] (26) *[[Miss Universe Philippines 2027]] (30) *[[Mga Batas ng mga Indya]] (30) |- ! Setyembre |- | *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 69001–70000]]''' (1) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 70001–71000]]''' (2) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 71001–72000]]''' (3) *[[Drag Race Philippines]] (4) *[[MGI All Stars]] (5) *[[Joheirry Mola]] (6) *[[Valeria Ayos]] (9) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 72001–73000]]''' (12) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 73001–74000]]''' (14) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 74001–75000]]''' (15) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 75001–76000]]''' (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 76001–77000]]''' (16) *'''[[Miss USA 1953]]''' (25) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 77001–78000]]''' (29) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 78001–79000]]''' (29) |} {{col-2}} {| |- ! Oktubre |- | *'''[[Morgan Romano]]''' (1) *'''[[Catalina Duque]]''' (2) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 79001–80000]]''' (2) *[[Natálie Puškinová]] (3) *[[Joy Barcoma]] (4) *'''[[Pickup Coffee]]''' (4) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 80001–81000]]''' (4) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 81001–82000]]''' (4) *[[Wanderléia Rodrigues]] (5) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 82001–83000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 83001–84000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 84001–85000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 85001–86000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 86001–87000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 87001–88000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 88001–89000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 89001–90000]]''' (8) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 90001–91000]]''' (9) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 91001–92000]]''' (9) *'''[[Jihan Dimack]]''' (10) *[[San Juan, Puerto Rico]] (12) *[[Comme des Garçons]] (13) *[[Miss International 2026]] (14) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 92001–93000]]''' (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 93001–94000]]''' (16) *'''[[Talaan ng mga planetang menor: 94001–95000]]''' (16) *'''[[Heath Jornales]]''' (16) *'''[[Anthony Constantino]]''' (18) *'''[[Esmiringhoy]]''' (24) |} |- {{col-end}} {{hidden end}} 4uu0jytyj446qjhog1udomzgy832058 Kapeyna 0 319960 2236613 2228586 2026-10-24T08:44:05Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236613 wikitext text/x-wiki {{infobox drug | verifiedrevid = | drug_name = | image = Caffeine structure.svg | alt = 2D structure of caffeine | image2 = Caffeine molecule ball from xtal (1).png | alt2 = 3D structure of caffeine <!--Clinical data--> |pronounce = | tradename = | Drugs.com ={{Drugs.com|monograph|caffeine-caffeine-and-sodium-benzoate-injection-caffeine-citrate}} | MedlinePlus = | pregnancy_AU = A | legal_AU = Unscheduled | legal_CA = Unscheduled | legal_DE = Unscheduled | legal_NZ = Unscheduled | legal_UK = GSL | legal_US = Unscheduled | legal_status = In general: Legal for [[recreational drug use|recreational use]] in most countries | dependency_liability = [[Physical dependence|Physical]]: low–moderate<ref name="Nestler caffeine dependence-addiction">{{cite book |vauthors=Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE |veditors=Sydor A, Brown RY | title = Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience | year = 2009 | publisher = McGraw-Hill Medical | location = New York | isbn = 978-0-07-148127-4 | pages = 375 | edition = 2nd | chapter = Chapter 15: Reinforcement and Addictive Disorders | quote= Long-term caffeine use can lead to mild physical dependence. A withdrawal syndrome characterized by drowsiness, irritability, and headache typically lasts no longer than a day. True compulsive use of caffeine has not been documented.}}</ref><ref name="DSM-5 definitions + addiction-dependence distinction + Caffeine use disorder">{{cite web|author=American Psychiatric Association |title=Substance-Related and Addictive Disorders |url=http://www.dsm5.org/documents/substance%20use%20disorder%20fact%20sheet.pdf |publisher=American Psychiatric Publishing |access-date=10 July 2015 |pages=1–2 |date=2013 |quote=Substance use disorder in DSM-5 combines the DSM-IV categories of substance abuse and substance dependence into a single disorder measured on a continuum from mild to severe.&nbsp;... Additionally, the diagnosis of dependence caused much confusion. Most people link dependence with "addiction" when in fact dependence can be a normal body response to a substance.&nbsp;... DSM-5 will not include caffeine use disorder, although research shows that as little as two to three cups of coffee can trigger a withdrawal effect marked by tiredness or sleepiness. There is sufficient evidence to support this as a condition, however it is not yet clear to what extent it is a clinically significant disorder. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150815050402/http://www.dsm5.org/Documents/Substance%20Use%20Disorder%20Fact%20Sheet.pdf |archive-date=15 August 2015 }}</ref><ref name="CRC Press">{{cite book | title = Introduction to Pharmacology | edition = third | date = 2007 | publisher = CRC Press | location = Abingdon | isbn = 978-1-4200-4742-4 | pages = 222–223 | url = https://books.google.com/books?id=qfrLBQAAQBAJ&pg=PA222 | access-date = 25 August 2017 | archive-date = 14 January 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230114181610/https://books.google.com/books?id=qfrLBQAAQBAJ&pg=PA222 | url-status = live }}</ref><br /> [[Psychological dependence|Psychological]]: low<ref name="pmid15448977" /> | addiction_liability = None<ref name="Nestler caffeine dependence-addiction" /><ref name="DSM-5 definitions + addiction-dependence distinction + Caffeine use disorder" />–low<ref name="CRC Press"/> | routes_of_administration = [[Oral route|By mouth]], [[Insufflation (medicine)|insufflation]], [[coffee enema|enema]], [[Suppository|rectal]], [[intravenous]] | class = [[Stimulant]]<br>[[Adenosinergic]]<br>[[Eugeroic]]<br>[[Parasympathomimetic]]<br>[[Cholinesterase inhibitor]]<br> [[Phosphodiesterase inhibitor]]<br>[[Diuretic]] | ATC_prefix = N06B | ATC_suffix = C01 | ATC_supplemental = {{ATC|D11|AX26}}, {{ATC|V04|CG30}} <!--Pharmacokinetic data--> | onset = 45 minutes–1 hour<ref name = "Poleszak 2015"/><ref>{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Committee on Military Nutrition Research |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK223808/ |title=Pharmacology of Caffeine |date=2001 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |chapter=2, Pharmacology of Caffeine |access-date=15 December 2022 |archive-date=28 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928043240/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK223808/ |url-status=live }}</ref> | bioavailability = 99%<ref name = "Poleszak 2015"/> | protein_bound = 25–36%<ref name="Drugbank-Caffeine" /> | metabolism = Primary: [[CYP1A2]]<ref name="Drugbank-Caffeine" /><br />Minor: [[CYP2E1]],<ref name="Drugbank-Caffeine" /> [[CYP3A4]],<ref name="Drugbank-Caffeine" /><br />[[CYP2C8]],<ref name="Drugbank-Caffeine" /> [[CYP2C9]]<ref name="Drugbank-Caffeine" /> | elimination_half-life = Adults: 3–7&nbsp;hours<ref name="Drugbank-Caffeine">{{cite web | title=Caffeine | url=http://www.drugbank.ca/drugs/DB00201#pharmacology | website=DrugBank | publisher=University of Alberta | access-date=8 August 2014 | date=16 September 2013 | archive-date=4 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150504124733/http://www.drugbank.ca/drugs/DB00201#pharmacology | url-status=live }}</ref><br />Infants (full term): 8&nbsp;hours<ref name="Drugbank-Caffeine" /><br />Infants (premature): 100&nbsp;hours<ref name="Drugbank-Caffeine" /> | excretion = Urine (100%) | duration_of_action = 3–4 hours<ref name="Poleszak 2015">{{cite journal | vauthors = Poleszak E, Szopa A, Wyska E, Kukuła-Koch W, Serefko A, Wośko S, Bogatko K, Wróbel A, Wlaź P | title = Caffeine augments the antidepressant-like activity of mianserin and agomelatine in forced swim and tail suspension tests in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 68 | issue = 1 | pages = 56–61 | date = February 2016 | pmid = 26721352 | doi = 10.1016/j.pharep.2015.06.138 | s2cid = 19471083 }}</ref> | metabolites = [[Paraxanthine]] (84%)<br />[[Theobromine]] (12%)<br />[[Theophylline]] (4%) <!--Identifiers--> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|??}} | CAS_number = 58-08-2 | PubChem = 2519 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB00201 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 2424 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 3G6A5W338E | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D00528 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 27732 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 113 | PDB_ligand = CFF | IUPHAR_ligand = 407 | synonyms = Guaranine<!--Pubchem--><br />Methyltheobromine<!--Pubchem--><br />1,3,7-Trimethylxanthine<!--Pubchem--><br />7-methyltheophylline<ref>{{cite web |title=Caffeine |url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2424.html |website=ChemSpider |access-date=16 November 2021 |archive-date=14 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514141609/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2424.html |url-status=live }}</ref> Theine <!--Chemical data--> | IUPAC_name = 1,3,7-Trimethyl-3,7-dihydro-1''H''-purine-2,6-dione |C=8 |H=10 |N=4 |O=2 | smiles = CN1C=NC2=C1C(=O)N(C(=O)N2C)C | StdInChI_Ref = | StdInChI = 1S/C8H10N4O2/c1-10-4-9-6-5(10)7(13)12(3)8(14)11(6)2/h4H,1-3H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = RYYVLZVUVIJVGH-UHFFFAOYSA-N <!--Chemical data--> | density = 1.23<!--Reference: <ref>{{cite web|url=http://www.ilo.org/legacy/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc04/icsc0405.htm |title=Caffeine |publisher=International Occupational Safety and Health Information Centre (CIS)}}</ref>--> | solubility = <!--This field will append "&nbsp;mg/mL (20&nbsp;°C)" to the end of any value--> | melting_point = 235 | melting_high = 238 <!--Ref:Pubchem--> | melting_notes = (anhydrous)<ref name="Pubchem properties">{{cite web|title=Caffeine|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?q=all&cid=2519#x27|website=Pubchem Compound|publisher=NCBI|access-date=16 October 2014|quote=<br />'''Boiling Point'''<br />178&nbsp;°C (sublimes)<br />'''Melting Point'''<br />238 DEG C (ANHYD)}}</ref><ref name="ChemSpider">{{cite web|title=Caffeine|url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2424.html|website=ChemSpider|publisher=Royal Society of Chemistry|access-date=16 October 2014|quote=Experimental Melting Point:<br />234–236 °C Alfa Aesar<br />237 °C Oxford University Chemical Safety Data<br />238 °C LKT Labs [C0221]<br />237&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 14937<br />238&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 17008, 17229, 22105, 27892, 27893, 27894, 27895<br />235.25&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 27892, 27893, 27894, 27895<br />236&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 27892, 27893, 27894, 27895<br />235&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 6603<br />234–236&nbsp;°C Alfa Aesar A10431, 39214<br />Experimental Boiling Point:<br />178 °C (Sublimes) Alfa Aesar<br />178 °C (Sublimes) Alfa Aesar 39214|archive-date=14 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514141609/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2424.html|url-status=live}}</ref> | boiling_point = <!--178 Ref:Pubchem--> | boiling_notes = <!--([[sublimation (chemistry)|sublimes]])--> }} Ang '''kapeyna''' ay isang [[Gitnang sistemang nerbyos]] (CNS) stimulant ng [[Xanthine|isang klase ng methylxanthine]].<ref name="pmid1356551">{{Cite journal |vauthors=Nehlig A, Daval JL, Debry G |year=1992 |title=Caffeine and the central nervous system: mechanisms of action, biochemical, metabolic and psychostimulant effects |url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_may-august-1992_17_2/page/139 |journal=Brain Research. Brain Research Reviews |volume=17 |issue=2 |pages=139–170 |doi=10.1016/0165-0173(92)90012-B |pmid=1356551}}</ref> Ito ay ginagamit bilang cognitive enhancer, pagpapataas ng positibo at tungkulin ng pagpasigla.<ref name="caffeine & theanine">{{Cite journal |vauthors=Camfield DA, Stough C, Farrimond J, Scholey AB |date=August 2014 |title=Acute effects of tea constituents L-theanine, caffeine, and epigallocatechin gallate on cognitive function and mood: a systematic review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_nutrition-reviews_2014-08_72_8/page/507 |journal=Nutrition Reviews |volume=72 |issue=8 |pages=507–522 |doi=10.1111/nure.12120 |pmid=24946991}}</ref><ref name="Continuum">{{Cite journal |vauthors=Wood S, Sage JR, Shuman T, Anagnostaras SG |date=January 2014 |title=Psychostimulants and cognition: a continuum of behavioral and cognitive activation |journal=Pharmacological Reviews |volume=66 |issue=1 |pages=193–221 |doi=10.1124/pr.112.007054 |pmc=3880463 |pmid=24344115}}</ref> Ang kapeyna ay kumikilos sa pamamagitan ng pagharang sa pagbubuklod ng [[adenosine]] sa adenosine A <sub>1</sub> receptor, na naipapahusay sa pagpapalabas ng neurotransmitter na [[asetilkolina]] .<ref>{{Cite journal |vauthors=Carter AJ, O'Connor WT, Carter MJ, Ungerstedt U |date=May 1995 |title=Caffeine enhances acetylcholine release in the hippocampus in vivo by a selective interaction with adenosine A1 receptors |url=https://archive.org/details/journal-of-pharmacology-and-experimental-therapeutics_1995_273_1-2/page/637 |journal=The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics |volume=273 |issue=2 |pages=637–642 |pmid=7752065}}</ref> Pinapataas din ng kapeyna ang mga antas ng ''cyclic AMP'' sa pamamagitan ng ''nonselective inhibition'' ng phosphodiesterase.<ref>{{Cite journal |vauthors=Faudone G, Arifi S, Merk D |date=June 2021 |title=The Medicinal Chemistry of Caffeine |journal=Journal of Medicinal Chemistry |volume=64 |issue=11 |pages=7156–7178 |doi=10.1021/acs.jmedchem.1c00261 |pmid=34019396}}</ref> Ang kapeyna ay isang mapait, maputi mala-kristal na purine, isang methylxanthine [[alkaloid]], at may kemikal na kaugnayan sa [[adenine]] at [[guanine]] [[Nukleyobase|base]] ng [[DNA|deoxyribonucleic acid]] (DNA) at [[RNA|ribonucleic acid]] (RNA). Ito ay matatagpuan sa mga buto, prutas, mani, o dahon ng ilang halaman na katutubo sa Afrika, Silangang Asya at Timog Amerika, at tumutulong upang maprotektahan ang mga ito laban sa mga herbivore at mula sa kompetisyon sa pamamagitan ng pagpigil sa pagtubo ng mga kalapit na buto, pati na rin ang paghikayat sa pagkonsumo ng mga piling hayop tulad ng Pukyutan.<ref name="pmid23471406">{{Cite journal |vauthors=Wright GA, Baker DD, Palmer MJ, Stabler D, Mustard JA, Power EF, Borland AM, Stevenson PC |date=March 2013 |title=Caffeine in floral nectar enhances a pollinator's memory of reward |url=https://archive.org/details/sim_science_2013-03-08_339_6124/page/1202 |journal=Science |volume=339 |issue=6124 |pages=1202–4 |bibcode=2013Sci...339.1202W |doi=10.1126/science.1228806 |pmc=4521368 |pmid=23471406}}</ref> Ang mas popular na pinagmulan na panghinakas na sangkap ng kapeyna ay ang butil ng kape, ang buto ng halaman ng ''[[Coffea]]'' . Ang mga tao ay maaaring uminom ng mga [[inumin]]g naglalaman ng kapeyna upang mapawi o maiwasan ang pangaantok at upang mapabuti ang pagganap ng pag-iisip. Upang gawin ang mga inuming ito, ang kapeyna ay kinukuha sa pamamagitan ng pagtarik ng mga produkto ng halaman sa tubig, isang prosesong tinatawag na [[inpusyon]] . Ang mga inuming ma merong kapeyna, tulad ng [[kape]], [[tsaa]], at [[Kola|cola]], ay maraming konsyumo nito sa buong mundo at mataas ng - kailangang mg paggamit nito sa lipunan. Noong 2020, halos 10 milyong tonelada ng butilng kape ang nakonsumo sa buong mundo.<ref>{{Cite web |title=Global coffee consumption, 2020/21 |url=https://www.statista.com/statistics/292595/global-coffee-consumption/ |website=Statista}}</ref> Ang kapeyna ay ang pinakalawak na ginagamit na psychoactive na gamot sa mundo.<ref name="abc.net">{{Cite news |year=1997 |title=What's your poison: caffeine |publisher=Australian Broadcasting Corporation |url=http://www.abc.net.au/quantum/poison/caffeine/caffeine.htm |url-status=dead |access-date=15 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726194701/http://www.abc.net.au/quantum/poison/caffeine/caffeine.htm |archive-date=26 Hulyo 2009}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Jamieson |first=Ross W. |date=2001 |title=The Essence of Commodification: Caffeine Dependencies in the Early Modern World |url=https://www.jstor.org/stable/3790189 |journal=Journal of Social History |volume=35 |issue=2 |pages=269–294 |issn=0022-4529}}</ref> Hindi tulad ng karamihan sa iba pang mga ''psychoactive substance'', ang kapeyna ay nananatiling hindi kinokontrol at legal sa halos lahat ng bahagi ng mundo. Ang kapeyna ay isa ring panlabas na linya dahil ang paggamit nito ay nakikita bilang katanggap-tanggap sa lipunan sa karamihan ng mga kultura at kahit na hinihikayat sa iba, lalo na sa [[Mundong Kanluranin|Kultura ng lipunang Kanluran]]. Ang kapeyna ay maaaring magkaroon ng parehong positibo at negatibong epekto sa kalusugan. Nagagamot at napipigilan nito ang napaaga na mga karamdaman sa paghinga ng sanggol na ''bronchopulmonary dysplasia'' ng pagbata at apnea ng prematurity. Ang kapeyna citrate ay nasa Listahan ng WHO Model List of Essential Medicines . Maaari itong magbigay ng katamtamang proteksiyon na epekto laban sa ilang sakit,<ref>{{Cite journal |vauthors=Cano-Marquina A, Tarín JJ, Cano A |date=May 2013 |title=The impact of coffee on health |journal=Maturitas |volume=75 |issue=1 |pages=7–21 |doi=10.1016/j.maturitas.2013.02.002 |pmid=23465359}}</ref> kabilang ang [[Karamdamang Parkinson]].<ref name="Qi 2014">{{Cite journal |vauthors=Qi H, Li S |date=April 2014 |title=Dose-response meta-analysis on coffee, tea and caffeine consumption with risk of Parkinson's disease |journal=Geriatrics & Gerontology International |volume=14 |issue=2 |pages=430–9 |doi=10.1111/ggi.12123 |pmid=23879665}}</ref> Ang ilang mga tao ay nakakaranas ng pagkagambala sa pagtulog o pagkabalisa kung kumakain sila ng kapeyna,<ref>{{Cite journal |vauthors=O'Callaghan F, Muurlink O, Reid N |date=7 December 2018 |title=Effects of caffeine on sleep quality and daytime functioning |journal=Risk Management and Healthcare Policy |volume=11 |pages=263–271 |doi=10.2147/RMHP.S156404 |pmc=6292246 |pmid=30573997}}</ref> ngunit ang iba ay nagpapakita ng kaunting simptomas. Ang katibayan nito ng isang panganib sa pagsasanggol ay hindi maliwanag; inirerekomenda rin ng ilang awtoridad na limitahan ng mga buntis na kababaihan ang kapeyna sa katumbas ng dalawang tasa ng kape bawat araw o mas kaunti.<ref name="Jah2015">{{Cite journal |vauthors=Jahanfar S, Jaafar SH |date=June 2015 |title=Effects of restricted caffeine intake by mother on fetal, neonatal and pregnancy outcomes |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=6 |pages=CD006965 |doi=10.1002/14651858.CD006965.pub4 |pmid=26058966}}</ref><ref name="ACOG policy 462 caffeine">{{Cite journal |last=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=August 2010 |title=ACOG CommitteeOpinion No. 462: Moderate caffeine consumption during pregnancy |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2010-08_116_2/page/467 |journal=Obstetrics and Gynecology |volume=116 |issue=2 Pt 1 |pages=467–8 |doi=10.1097/AOG.0b013e3181eeb2a1 |pmid=20664420}}</ref> Ang kapeyna ay maaaring makagawa ng banayad na anyo ng pag-asa sa droga&nbsp;– nauugnay sa mga sintomas ng paghulog tulad ng pagkaantok, sakit ng ulo, at pagkamayamutin&nbsp;– kapag ang isang indibidwal ay huminto sa paggamit ng kapeyna pagkatapos ng paulit-ulit na pang-araw-araw na paggamit.<ref name="pmid15448977">{{Cite journal |vauthors=Juliano LM, Griffiths RR |date=October 2004 |title=A critical review of caffeine withdrawal: empirical validation of symptoms and signs, incidence, severity, and associated features |url=https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_2004-10_176_1/page/1 |journal=Psychopharmacology |volume=176 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1007/s00213-004-2000-x |pmid=15448977 |quote=Results: Of 49 symptom categories identified, the following 10 fulfilled validity criteria: headache, fatigue, decreased energy/ activeness, decreased alertness, drowsiness, decreased contentedness, depressed mood, difficulty concentrating, irritability, and foggy/not clearheaded. In addition, flu-like symptoms, nausea/vomiting, and muscle pain/stiffness were judged likely to represent valid symptom categories. In experimental studies, the incidence of headache was 50% and the incidence of clinically significant distress or functional impairment was 13%. Typically, onset of symptoms occurred 12–24 h after abstinence, with peak intensity at 20–51 h, and for a duration of 2–9 days.}}</ref> Áng pagparaya sa mga awtonomic na epekto ng tumaas na presyon ng dugo at tibok ng puso, at pagtaas ng paglabas ng ihi, ay nabubuo sa talamak na paggamit (ibig sabihin, ang mga sintomas na ito ay hindi gaanong binibigkas o hindi nangyayari pagkatapos ng pare-parehong paggamit).<ref>{{Cite journal |vauthors=Robertson D, Wade D, Workman R, Woosley RL, Oates JA |date=April 1981 |title=Tolerance to the humoral and hemodynamic effects of caffeine in man |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1981-04_67_4/page/1111 |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=67 |issue=4 |pages=1111–7 |doi=10.1172/JCI110124 |pmc=370671 |pmid=7009653}}</ref> Ang kapeyna ay sinuri ng US Food and Drug Administration bilang pangkalahatang kinikilala bilang ligtas na gamitin na gamot. Iniulat ng European Food Safety Authority na hanggang 400&nbsp;mg ng kapeyna bawat araw (sa paligid ng 5.7&nbsp;mg/kg ng body mass bawat araw) ay hindi nagpapataas ng mga nagaalala para sakaligtasan at sa mga hindi buntis na nasa hustong gulang, habang umiinom ng hanggang 200&nbsp;Ang mg bawat araw para sa mga buntis at nagpapasusong kababaihan ay hindi naglalabas ng mga alalahanin sa kaligtasan para sa fetus o mga sanggol na pinapasuso.<ref>{{Cite journal |date=2015 |title=Scientific Opinion on the safety of caffeine |url=https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2903/j.efsa.2015.4102 |url-status=dead |journal=EFSA Journal |language=en |volume=13 |issue=5 |pages=4102 |doi=10.2903/j.efsa.2015.4102 |issn=1831-4732 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715130203/https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2903/j.efsa.2015.4102 |archive-date=15 July 2021 |access-date=15 July 2021}}</ref> Ang isang tasa ng kape ay naglalaman ng 80–175&nbsp;mg ng kapeyna, depende sa kung anong "butil" (binhi) ang ginagamit, kung paano ito iniihaw (mas kaunting kapeyna ang mga ''dark roast''), at kung paano ito inihahanda (hal., ''drip'', ''percolation'', o [[espresso]] ). Kaya nangangailangan ito ng humigit-kumulang 50–100 ordinaryong tasa ng kape upang maabot ang nakakalason na dosis. Gayunpaman, ang purong powdered kapeyna, na available bilang dietary supplement, ay maaaring nakamamatay sa laki ng kutsara. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kape]] [[Kategorya:Alkaloid]] df4fdk03hrjomh3qt27g6m8s2iv590u Busseto 0 320039 2236441 2042402 2026-10-24T03:35:56Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236441 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Busseto|official_name=Comune di Busseto|native_name=|image_skyline=Rocca Pallavicino.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Ang Rocca Pallavicino sa Busseto|image_shield=Busseto-Stemma.png|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|59|N|10|03|E|type:city(6890)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Emilia-Romaña]]|province=[[Lalawigan ng Parma|Parma]] (PR)|frazioni=Contrada della Chiesa, Frescarolo, Madonna Prati, [[Le Roncole]], Samboseto, San Rocco, Sant'Andrea, Semoriva, Spigarolo|mayor_party=|mayor=Maria Giovanna Gambazza|area_footnotes=|area_total_km2=76|population_footnotes=<ref name=pop>[http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index02.html ISTAT] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160303184737/http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index02.html |date=March 3, 2016 }}</ref>|population_demonym=Bussetani|elevation_footnotes=|elevation_m=|saint=|day=|postal_code=43011|area_code=0524|website={{official website|http://www.comune.busseto.pr.it}}|footnotes=}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Busseto''' ([[Diyalektong Parmigiano|Bussetano]]: {{Lang|egl|Büsé}}; [[Diyalektong Parmigiano|Parmigiano]]: {{Lang|egl|Busèjj}}) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa sa [[Lalawigan ng Parma]], rehiyon ng [[Emilia-Romaña]], [[Italya]] na may populasyon na humigit-kumulang 7,100. Ang kasaysayan nito ay may napakasinaunang mga ugat na itinayo noong ika-10 siglo, at sa loob ng halos limang daang taon ito ang kabisera ng [[Stato Pallavicino]], na kalaunan ay naging bahagi ng [[Dukado ng Parma at Plasencia|Dukado ng Parma]].<ref>Emilio Seletti "La città di Busseto, capitale un tempo dello stato Pallavicino" 1883 pp 219</ref> Ang unang nakasulat na mga mapagkukunan na ang pangalang "Busseto" ay nasa anyo ng "Buxetum", na mula pa noong unang bahagi ng ikalabindalawang siglo. Ito ay pinaniniwalaan na ang pangalan ng bayan ay nagmula sa "buxus" (nangangahulugang boxwood) o, sa ibang anyo, bilang "busetum" (isang looban para sa mga baka). Ang "Rocca", ang [[portipikasyon|kuta]], ay itinayo sa panahon ni Adalberto Pallavicini, tagapagtatag ng pamilya, noong ikalabing isang siglo. Sa unang kalahati ng ikalabintatlong siglo, ito ay ganap na itinayong muli at napapaligiran ng isang moat at isang drawbridge na nag-uugnay dito sa parisukat. Sa paglipas ng panahon, gayunpaman, ito ay nawasak at muling itinayo nang maraming beses at pagkatapos ay nawala ang drawbridge at bahagi ng mga pader. Noong 1857 ito ay muling itinayong halos ganap sa neo-Gotiko na estilo ng arkitektong si Pier Luigi Montecchini. Ang kasalukuyang Rocca ay napanatili ang orihinal na panatilihin at ang pangunahing tore. Ang La Rocca, kung saan matatagpuan ang Teatro Verdi, ito na ngayon ang Palasyong Munisipal, ang luklukan o munisipyo ng munisipalidad ng Busseto. == Kinakapatid na lungsod == * {{Flagicon|France}} [[Carry-le-Rouet]], [[Bouches-du-Rhône]], [[Pransiya]] Lungsod ng Pagkakaibigan: [[Sarasota]], [[Florida]], [[Estados Unidos]] == Tingnan din == * [[San Bartolomeo, Busseto]] * [[Sant'Ignazio, Busseto]] * [[Santa Maria degli Angeli, Busseto|Santa Maria degli Angeli]] == Mga sanggunian == '''Mga Tala'''{{Reflist}}'''Mga pinagmumulan''' * Associazione Amici di Verdi (ed.) (1997), ''Con Verdi nella sua terra'', Busseto. (sa Ingles) * Associazione Amici di Verdi (unk. ), ''Con Verdi sa Casa Barezzi'', Busseto. (Sa English, French, at German) * Mordacci, Alessandra (2001), (trans. Studio Dott. Annita Brindani), ''Isang Itinerary ng Kasaysayan at Sining sa mga Lugar ng Verdi'', Busseto: Busseto Tourist Office. (Sa Ingles) == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20060113232600/http://www.bussetolive.com/busseto/index.asp Website ng Busseto Tourist Office] * [https://web.archive.org/web/20060608111656/http://www.giuseppeverdi.it/Inglese/page.asp?IDCategoria=165&IDSezione=730&ID=19871 Verdi site na may mga larawan ng mga lokasyon ng Busseto, sa English] * Na- Archived ang [https://web.archive.org/web/20210228002218/https://amicidiverdi.it/ website ng Amici di Verdi] * [http://www.international-giuseppe-verdi-foundation.org website ng international-giuseppe-verdi-foundation (sa German, Italian, English, French, at Dutch)]{{Dead link|date=Oktubre 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20140221194819/http://www.giuseppeverdi.it/visInglese/page.asp?IDCategoria=3653&IDSezione=25006&ID=471061 Museo Nazionale Giuseppe Verdi] na matatagpuan malapit sa Busseto {{Province of Parma}} hli3mc8me63os7nn51vcxjxv4bjm461 Kaibuturan ng isang planeta 0 324369 2236583 2221265 2026-10-24T08:01:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236583 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Terrestial_Planets_internal_en.jpg|thumb|480px| Ang panloob na istruktra ng mga planetang panloob ng sistemang Solar.]] [[Talaksan:Gas_Giant_Interiors.jpg|thumb|480px| Ang panloob na istruktura ng mga planetang panlabas ng sistemang Solar.]] Ang '''kaibuturan ng isang planeta''' ay ang panloob na nilalaman ng isang [[planeta]].<ref name="sci.1112328">{{Cite journal |last=Solomon |first=S.C. |date=2007 |title=Hot News on Mercury's core |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-05-04_316_5825/page/n57 |journal=Science |volume=316 |issue=5825 |pages=702–3 |doi=10.1126/science.1142328 |pmid=17478710}}</ref> Maaaring ganap na solido o likido o pinaghalong solido o likidong mga salansan ang kaibuturan, tulad ng sa Daigdig.<ref name="Williams and Nimmo 2004">{{Cite journal |last=Williams |first=Jean-Pierre |last2=Nimmo |first2=Francis |date=2004 |title=Thermal evolution of the Martian core: Implications for an early dynamo |url=https://archive.org/details/sim_geology_2004-02_32_2/page/n1 |journal=Geology |volume=32 |issue=2 |pages=97–100 |bibcode=2004Geo....32...97W |doi=10.1130/g19975.1}}</ref> [[Dambuhalang gas|Ang mga higanteng gas]] naman ay mayroon ding mga kaibuturan, bagama't ang komposisyon ng mga ito ay pinagtatalunan pa rin. Ilan sa mga hinuha ay mala-bato o bakal o di kaya yelo o likidong metal na [[idrohino]].<ref name="Pollack, et al. 1977">{{Cite journal |last=Pollack |first=James B. |last2=Grossman |first2=Allen S. |last3=Moore |first3=Ronald |last4=Graboske |first4=Harold C. Jr. |date=1977 |title=A Calculation of Saturn's Gravitational Contraction History |url=https://archive.org/details/icarus_1977-01_30_1/page/111 |journal=Icarus |publisher=Academic Press, Inc |volume=30 |issue=1 |pages=111–128 |bibcode=1977Icar...30..111P |doi=10.1016/0019-1035(77)90126-9}}</ref><ref name="Fortney and Hubbard 2003">{{Cite journal |last=Fortney |first=Jonathan J. |last2=Hubbard |first2=William B. |date=2003 |title=Phase separation in giant planets: inhomogeneous evolution of Saturn |journal=Icarus |volume=164 |issue=1 |pages=228–243 |arxiv=astro-ph/0305031 |bibcode=2003Icar..164..228F |doi=10.1016/s0019-1035(03)00130-1}}</ref><ref name="Stevenson 1982">{{Cite journal |last=Stevenson |first=D. J. |date=1982 |title=Formation of the Giant Planets |url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1982_30_8/page/755 |journal=Planet. Space Sci. |publisher=Pergamon Press Ltd. |volume=30 |issue=8 |pages=755–764 |bibcode=1982P&SS...30..755S |doi=10.1016/0032-0633(82)90108-8}}</ref> Hamon ang pag-aaral sa kaibuturan ng mga planeta dahil imposible silang puntahan sa pamamagitan ng pagbabarena at sa kasalukuyan ay walang mga direktang muwestra mula sa isang planeta na nakuha at naaral. Samakatuwid, naaaral ang kanilang indirektang katangian sa pamamagitan ng mag di-direktang kaparaanan tulad ng [[sismolohiya]] at [[heopisika]]. == Pagkakatuklas == === Kaibuturan ng daigdig === Noong 1797, kinakalkula ni [[Henry Cavendish]] na ang average na densidad ng mundo na 5.48 beses na mas mataas kumpara sa densidad ng tubig (na kalaunan ay pinino sa 5.53), na posible lamang mangyari kung may taglay ang Daigdig na bagay sa looban nito na lubhang mabigat kumpara sa mga ordinaryong bato nito sa ibabaw.<ref name="Cavendish 1798">{{Cite journal |last=Cavendish |first=H. |date=1798 |title=Experiments to determine the density of Earth |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume=88 |pages=469–479 |doi=10.1098/rstl.1798.0022 |doi-access=free}}</ref> Kasunod ng pagkakatuklas ng [[bulalakaw]] na bakal, iminungkahi noong 1898 na ang pangkalahatang komposisyon ng Daigdig (''bulk composition'') ay maaaring kapareho ng komposisyon ng mga naturang bulalakaw bagaman nakabaon sa loob ng planeta ang kalakhan ng mga bakal na ito na di karaniwang mahahanap sa ibabaw ng planeta.<ref name="Wiechert 1897">{{Cite journal |last=Wiechert |first=E. |date=1897 |title=Uber die Massenverteilung im Inneren der Erde |trans-title=About the mass distribution inside the Earth |url=https://www.digizeitschriften.de/dms/img/?PID=GDZPPN002497891 |journal=Nachrichten der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, Mathematische-physikalische Klasse |language=de |volume=1897 |issue=3 |pages=221–243}}</ref> Kamakalawa, natuklasan ni Richard Dixon Oldham na may bahagi sa loob ng daigdig na hindi dinaraanan ng [[alon ng P]] (''P-waves''), isang uri ng [[alon ng lindol]] na nakararaan lamang sa mga solidong bagay, at dahil dito, natuklasan na may likidong bahagi pala ang loob ng mundo: ang [[panlabas na kaibuturan]] (''outer core'').<ref name="Oldham 1906">{{Cite journal |last=Oldham |first=R. D. |date=1 February 1906 |title=The Constitution of the Interior of the Earth, as Revealed by Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1513152 |journal=Quarterly Journal of the Geological Society |volume=62 |issue=1–4 |pages=456–475 |doi=10.1144/GSL.JGS.1906.062.01-04.21}}</ref> Noong dekada 1930 naman natuklasan ng sismologong si [[Inge Lehmann]] ang [[panloob na kaibuturan]] (''inner core''). Pagsapit ng 1936, natukoy na ang kapal at laki ng panlabas na kaibuturan at ang solidong panloob na kaibuturan.<ref name="Transdyne Corporation">{{Cite journal |last=Transdyne Corporation |date=2009 |title=Richard D. Oldham's Discovery of the Earth's Core |url=http://nuclearplanet.com/Earth%20Core%20Discovery.html |publisher=Transdyne Corporation}}</ref> === Kaibuturan ng buwan === Tulad ng sinagawa sa Daigdig, natukoy ang panloob na istruktura ng Buwan sa pamamagitan ng mga [[seismograpo]] na iniwan ng mga [[astronaut]] sa buwan bilang bahagi ng misyong Apollo ng Estados Unidos noong dekada 1970.<ref>{{Cite journal |last=Nakamura |first=Yosio |last2=Latham |first2=Gary |last3=Lammlein |first3=David |last4=Ewing |first4=Maurice |last5=Duennebier |first5=Frederick |last6=Dorman |first6=James |date=July 1974 |title=Deep lunar interior inferred from recent seismic data |url=https://archive.org/details/geophysical-research-letters_1974-07_1_3/page/137 |journal=Geophysical Research Letters |volume=1 |issue=3 |pages=137–140 |bibcode=1974GeoRL...1..137N |doi=10.1029/gl001i003p00137 |issn=0094-8276}}</ref> Ang kaibuturan ng Buwan ay may laking radius na 300&nbsp;km.<ref>{{Cite journal |last=Bussey |first=Ben |last2=Gillis |first2=Jeffrey J. |last3=Peterson |first3=Chris |last4=Hawke |first4=B. Ray |last5=Tompkins |first5=Stephanie |last6=McCallum |first6=I. Stewart |last7=Shearer |first7=Charles K. |last8=Neal |first8=Clive R. |last9=Righter |first9=Kevin |date=2006-01-01 |title=The Constitution and Structure of the Lunar Interior |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |volume=60 |issue=1 |pages=221–364 |bibcode=2006RvMG...60..221W |doi=10.2138/rmg.2006.60.3 |issn=1529-6466}}</ref> Mayroon din itong panlabas na tunaw na bahagi na bumubuo sa 60% ng volume ng kaibuturan nito at solidong panloob na bahagi.<ref>{{Cite journal |last=Weber |first=R. C. |last2=Lin |first2=P.-Y. |last3=Garnero |first3=E. J. |last4=Williams |first4=Q. |last5=Lognonne |first5=P. |date=2011-01-21 |title=Seismic Detection of the Lunar Core |url=https://zenodo.org/record/1230912 |journal=Science |volume=331 |issue=6015 |pages=309–312 |bibcode=2011Sci...331..309W |doi=10.1126/science.1199375 |issn=0036-8075 |pmid=21212323}}</ref> === Kaibuturan ng mga mabatong planeta === Ang mga kaibuturan ng mga [[Mga planetang terestrial|mabatong planeta]] ay unang naisalarawan sa pamamagitan ng pagsusuri ng mga datos mula sa mga sasakyang pangkalawakan, tulad ng Mariner 10&nbsp;ng NASA na lumipad sa [[Merkuryo (planeta)|Merkuryo]] at [[Venus|Benus]], na dumaan sa mga naturang planeta.<ref>{{Citation |title=Mariner 10 mission highlights : Venus mosaic P-14461 |date=1987 |publisher=National Aeronautics and Space Administration, Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology |oclc=18035258}}</ref> Hindi tulad sa daigdig (at kamakailan, sa planetang [[Marte]]), wala pang nailalagay na mga sesismograpo sa ibabaw ng mga planetang ito na maaaring makasukat sa mga lindol ng alon na dumadaloy sa interyor ng mga ito, kung kaya't sa pamamagitan ng pagsuri iba pang uri ng datos maaaring mahinuha ang katangian ng kanilang interyor. Isa na rito ay ang pagsukat sa [[masa]] at laki ng planeta upang matantya ang bultong densidad nito tulad ng ginawa ni Cavendish. Dahil ang [[moment ng inertia]] ay limitado at direktang nakaugnay sa pangkalahatang densidad nito, ang pagsukat sa kantidad na ito ng mga sasakyang pangkalawakan ay makapagbibigay ng maaasahang tantya sa katangian at komposisyon ng planetang iniikutan nito.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Solomon |first=Sean C. |date=June 1979 |title=Formation, history and energetics of cores in the terrestrial planets |url=https://archive.org/details/physics-of-the-earth-and-planetary-interiors_1979-06_19_2/page/168 |journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors |volume=19 |issue=2 |pages=168–182 |bibcode=1979PEPI...19..168S |doi=10.1016/0031-9201(79)90081-5 |issn=0031-9201}}</ref> Dagdag pa rito, ang pagsukat sa [[magnetikong batawan]] (''magnetic field'') ng mga planetang ito at mga kalkulasyon gamit ng [[batas ng konserbasyon ng enerhiya]] ay maaaring magbigay-linaw sa hangganan ng mga posibleng komposisyon at pagkakasalansan ng looban ng mga planetang ito mula nang sila ay mabuo.<ref>{{Cite journal |last=Solomon |first=Sean C. |date=August 1976 |title=Some aspects of core formation in Mercury |url=https://archive.org/details/icarus_1976-08_28_4/page/509 |journal=Icarus |volume=28 |issue=4 |pages=509–521 |bibcode=1976Icar...28..509S |doi=10.1016/0019-1035(76)90124-X |hdl-access=free}}</ref> == Pagkakabuo == === Pagtitipon-tipon (''accretion'') === Ang mga sistemang planetaryo ay nabubuo mula sa patag na dalipay ng alikabok at gaas na mabilis na nagtitipon-tipon bilang mga [[planetesimal]] na may lapad-diametrong 10&nbsp;km sa loob ng ilang libong taon.<ref name="Wood, Walter and Jonathan 2006">{{Cite journal |last=Wood |first=Bernard J. |last2=Walter |first2=Michael J. |last3=Jonathan |first3=Wade |date=June 2006 |title=Accretion of the Earth and segregation of its core |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-06-15_441_7095/page/824 |journal=Nature |volume=441 |issue=7095 |pages=825–833 |bibcode=2006Natur.441..825W |doi=10.1038/nature04763 |pmid=16778882}}</ref> === Pagkakasalansan ng interyor (''Differentiation'') === Matapos maipon bilang bilog na mga entidad, nagsisimulang maghiwa-hiwalay ang looban ng isang bagong-buong planeta ayon sa katangian ng mga materyales na bumubuo rito. Maraming mga salik na kumukontrol sa ganap na paghihiwalay ng isang bakal na kaibuturan mula sa iba pang mga sangkap na bumubuo sa interyor ng isang planeta, kasama na ang [[kristalisasyon]] ng [[mineral]] na perovskite. Sa yugtong binubuo pa ng karagatang [[magma]] ang bulto ng isang planeta, ang kristalisasyon na perovskite, na isang proseso ng [[oksihenasyon]], ay maaaring mag-udyok at magtulak sa proseso ng produksyon at paghihiwalay ng bakal mula sa orihinal na tunaw na silicate. === Pagpipisan ng mga kaibuturan === Ang kolisyon sa pagitan ng mga bagay na kasinlaki ng mga planeta sa maagang kasaysayan ng sistemang solar ay nagkaroon ng mahalagang epekto sa pagkakabuo at paglaki ng mga planeta at kanilang mga kaibuturan. ==== Sistema ng Daigdig at Buwan ==== Ayon sa [[ipotesis ng higanteng pag-uumpugan]] (''giant impact hypothesis''), nagkaroon ng kolisyon sa pagitan ng Daigdig at planetang [[Theia (planeta)|Theia]] sa maagang bahagi ng pagkakabuo nito.<ref name="Halliday and N. 2000">{{Cite journal |last=Halliday |last2=N. |first2=Alex |date=February 2000 |title=Terrestrial accretion rates and the origin of the Moon |url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_2000-02-28_176_1/page/16 |journal=Earth and Planetary Science Letters |publisher=Science |volume=176 |issue=1 |pages=17–30 |bibcode=2000E&PSL.176...17H |doi=10.1016/s0012-821x(99)00317-9}}</ref> Noong nangyari ito, mayorya diumano ng bakal mula sa Theia ang nahalo at nasama sa kaibuturan ng mundo.<ref name="Seti Institute 2012">{{Cite journal |date=2012 |title=A new Model for the Origin of the Moon |url=http://www.seti.org/node/1458 |publisher=SETI Institute |access-date=2023-07-11 |archive-date=2012-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121121040559/http://www.seti.org/node/1458 |url-status=dead }}</ref> === Mga tendensya ng mga kaibuturan sa Sistemang Solar === ==== Mga panloob na mabatong planeta ==== Lahat ng mga mabatong planeta, maging ang Buwan, ay may kaibuturang pangunahing binubuo ng bakal, bagaman ang kaibuturan ng Benus at Daigdig ay binubuo ng pinaghalong bakal at nikel habang ang kaibuturan naman ng Marte ay binubuo ng pinaghalong bakal at [[asupre]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Stevenson |first=David J. |date=2001-07-12 |title=Mars' core and magnetism |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-07-12_412_6843/page/214 |journal=Nature |volume=412 |issue=6843 |pages=214–219 |bibcode=2001Natur.412..214S |doi=10.1038/35084155 |issn=1476-4687 |pmid=11449282}}</ref> Habang lumalayo ang isang planeta mula sa Araw, ang laki ng kaibuturan nito relatibo sa buong radius ng planeta nito ay bumababa.<ref name=":1"/> Ang dahilan ng tendensiyang ito'y maaaring bunga ng ugnayan ng inisyal na init ng isang planeta at bilis ng pagkakasalansan nito, na mas mabilis mangyari kapag mas maliit ang isang planeta, kung kaya ang kaibuturan ng Merkuryo ay relatibong malaki kumpara sa kaibuturan ng iba pang mga mabatong planeta.<ref name=":1" /> Ang Benus, Marte, at maging ang buwan, ay halos walang magnetikong batawan. Sa kaso ng Benus, maaaring dahil ito sa kawalan ng likidong salansan sa interyor nito na dapat sana'y nakikipag-interaksyon sa solidong kaibuturan nito. Bagama't may likido at solidong bahagi ang kaibuturan ng Marte, sa di pa tukoy na eksaktong dahilan ay maaaring hindi pareho ng sa Daigdig ang katangian ng interaksyon ng dalawang bahaging ito sa isa't isa.<ref name=":3" /> ==== Mga panlabas na higanteng gas at yelo ==== Ang pinakatinatanggap na paliwanag sa katangian ng kaibuturan ng mga panlabas na planeta ng sistemang solar ay binubuo ang mga ito ng maliliit na kaibuturang yari sa bato na pinalilibtan ng salansan ng yelo; sa kaso ng Hupiter at Saturno naman ay maaaring may nakapalibot pang malaking rehiyon ng likidong metalikong idriheno at [[elyo]]. Gayunman, napakahirap aralin at ilarawan ang katangian ng mga salansang ito dahil napakataas na presyon ng interyor ng mga planetang ito ang kinakailangang gayahin ng mga laboratoryo upang masukat nang direkta.<ref>{{Cite journal |last=Castelvecchi |first=Davide |date=2017-01-26 |title=Physicists doubt bold report of metallic hydrogen |url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-02-02_542_7639/page/17 |journal=Nature |volume=542 |issue=7639 |pages=17 |bibcode=2017Natur.542...17C |doi=10.1038/nature.2017.21379 |issn=0028-0836 |pmid=28150796 |doi-access=free}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Estruktura ng Daigdig]] [[Kategorya:Mga planeta]] [[Kategorya:Astronomiya]] [[Kategorya:Pamplanetang heolohiya]] bkord6lbas6dt70d3iwbbj4dxi4z82j Biyolohikal na kasarian 0 324482 2236590 2228870 2026-10-24T08:11:03Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236590 wikitext text/x-wiki {{Short description|Katangian na nagpapasiya sa sekswal na gampaning pamparami ng isang indibidwal}} {{About|natatanging katangian ng mga organismong nagpaparami nang sekswal|kilos o gawain|Gawaing seksuwal ng tao|ibang mga gamit ng salitang ''kasarian''|Kasarian (paglilinaw)|ibang mga gamit ng salitang ''seks''|Seks (paglilinaw)}} {{pp-semi-indef}} {{pp-move-indef}} Ang '''biyolohikal na kasarian''' o '''seks''' ([[Ingles]]: ''sex'') ay ang [[Phenotypic na katangian|katangian]] na tumutukoy kung ang isang [[Organismo|organismong]] [[Reproduksiyong seksuwal|nagpaparami nang sekswal]] ay gumagawa ng [[Gameto|mga gametong]] [[lalaki]] o [[babae]].<ref name="Stevenson">{{cite book| vauthors = Stevenson A, Waite M |title=Concise Oxford English Dictionary: Book & CD-ROM Set|publisher=[[OUP Oxford]]|isbn=978-0-19-960110-3|year=2011|page=1302|access-date=March 23, 2018|url=https://books.google.com/books?id=4XycAQAAQBAJ&pg=PA1320|quote=Sex: Either of the two main categories (male and female) into which humans and most other living things are divided on the basis of their reproductive functions. The fact of belonging to one of these categories. The group of all members of either sex.|archive-date=11 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311123653/https://books.google.com/books?id=4XycAQAAQBAJ&pg=PA1320|url-status=live}}</ref><ref name="Purves">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=kS-h84pMJw4C&pg=PA736|title=Life: The Science of Biology|vauthors=Purves WK, Sadava DE, [[Gordon Orians|Orians GH]], Heller HC|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]]|year=2000|isbn=978-0-7167-3873-2|page=736|quote=A single body can function as both male and female. Sexual reproduction requires both male and female haploid gametes. In most species, these gametes are produced by individuals that are either male or female. Species that have male and female members are called dioecious (from the Greek for 'two houses'). In some species, a single individual may possess both female and male reproductive systems. Such species are called monoecious ("one house") or hermaphroditic.|access-date=March 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626184052/https://books.google.com/books?id=kS-h84pMJw4C&pg=PA736|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}</ref> Ang mga organismong lalaki ay gumagawa ng maliliit na gametong nakagagalaw (''spermatozoa'', [[Ang tamud|tamod o ''sperm'']], [[Bulo (bulaklak)|bulo o ''pollen'']]), habang ang mga babaeng organismo ay gumagawa ng mga gametong mas malaki at hindi nakagagalaw ([[Ovum|''ova'']], madalas tinatawag na itlog o ''egg cell'' sa Ingles).<ref name="Royle-2012">{{Cite book| vauthors = Royle NJ, Smiseth PT, Kölliker M |url=https://books.google.com/books?id=K-EUDAAAQBAJ&q=Sex+differences+in+parental+care&pg=PR5|title=The Evolution of Parental Care|date=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969257-6| veditors = Kokko H, Jennions M |editor-link1 = Hanna Kokko|pages=103|language=en|quote=The answer is that there is an agreement by convention: individuals producing the smaller of the two gamete types{{snd}}sperm or pollen{{snd}}are males, and those producing larger gametes{{snd}}eggs or ovules{{snd}}are females.}}</ref> Ang mga organismong gumagawa ng parehong uri ng gameto ay tinatawag na [[Hermaphrodite|mga ''hermaphrodite'']].<ref name="Purves"/><ref name="Avise-2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jqiR8C0lEckC&q=Hermaphrodite|title=Hermaphroditism: A Primer on the Biology, Ecology, and Evolution of Dual Sexuality|vauthors=Avise JC|date=2011|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-52715-6|pages=1–7|language=en|author-link=John Avise|access-date=18 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011041118/https://books.google.com/books?id=jqiR8C0lEckC&newbks=0&printsec=frontcover&q=Hermaphrodite&hl=en|archive-date=11 October 2020|url-status=live}}</ref> Sa pagpaparaming sekswal, ang mga gametong lalaki at babae ay nagsasama upang bumuo ng [[Sigoto|mga sigoto o ''zygote'']], na nagiging mga [[Anak|supling]] na nagmamana ng mga katangian mula sa bawat magulang. Ang mga lalaki at babae ng isang ''species'' ay maaaring may mga pisikal na pagkakatulad (monomorpismong sekswal o ''sexual monomorphism'') o mga pagkakaiba ([[Sekswal na dimorphism|dimorpismong sekswal o ''sexual'' ''dimorphism'']]) na sumasalamin sa iba't ibang puwersang pamparami sa kani-kanilang kasarian. [[Pagpili ng katalik|Ang pagpili ng katalik]] at [[Seksuwal na pagpili|pagpiling sekswal o ''sexual selection'']] ay maaaring mapabilis ng ebolusyon ng mga pagkakaibang pisikal sa pagitan ng mga kasarian. Ang mga terminong ''lalaki'' at ''babae'' ay karaniwang hindi nalalapat sa mga ''species'' na walang pagkakaibang sekswal kung saan ang mga indibidwal ay [[Glossary ng botanical terms|isomorpiko o ''isomorphic'']] (magkapareho ng itsura o magkamukha) at ang mga gametes ay [[Isogamy|isogamo o ''isogamous'']] (hindi matukoy sa laki at hugis), tulad ng [[Chlorophyta|berdeng alga]] na ''[[Ulva lactuca]]''. Ang ilang mga uri ng pagkakaiba sa paggamit o ''functional differences'' sa pagitan ng mga gameto, tulad ng sa [[Mating sa fungi|''fungi'']],<ref name="Mooretal">{{cite book|title=21st Century guidebook to fungi|vauthors=Moore D, Robson JD, Trinci AP|date=2020|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-74568-0|edition=2|pages=211–228}}</ref> ay maaaring tukuyin bilang [[Uri ng pagsasama|mga uri ng pagtatalik o ''mating types'']].<ref name="Kumar-20192">{{Cite encyclopedia|title=Anisogamy|encyclopedia=Encyclopedia of Animal Cognition and Behavior|publisher=Springer International Publishing|place=Cham|date=2019|pages=1–5|doi=10.1007/978-3-319-47829-6_340-1|isbn=978-3-319-47829-6 |quote=Anisogamy can be defined as a mode of sexual reproduction in which fusing gametes, formed by participating parents, are dissimilar in size.|vauthors=Kumar R, Meena M, Swapnil P|veditors=Vonk J, Shackelford T|editor-link2=Todd K. Shackelford}}</ref> Ang kasarian ng isang buhay na organismo ay tinutukoy ng mga ''gene'' nito. Karamihan sa [[Mamalya|mga mamalya]] ay may [[XY sistema ng pagpapasiya ng kasarian|sistemang pampasiya-kasariang XY o ''XY sex-determination system'']], kung saan ang mga mamalyang lalaki ay kadalasang nagdadala ng mga kulaylawas o ''chromosome'' na X at [[Kromosomang Y|Y]] (XY), at ang mga mamalyang babae ay karaniwang nagdadala ng dalawang [[kromosomang X]] (XX). Kabilang sa iba pang mga [[Sistema ng pagpapasiya ng kasarian|sistemang pampasiya-kasariang]] kromosomal sa mga hayop ang [[ZW sistema ng pagpapasiya ng kasarian|sistemang ZW]] sa mga ibon, at ang [[X0 sistema ng pagpapasiya ng kasarian|sistemang X0]] sa mga insekto. Kasama sa iba't ibang [[Pagpapasiya ng kasarian sa kapaligiran|sistemang pangkapaligiran]] ang [[Pagpapasiya ng kasarian na umaasa sa temperatura|pagpasiya ng kasarian batay sa temperatura]] sa mga reptilya at mga krustaseo o ''crustacean''.<ref name="Hake2021">{{Cite web|vauthors=Hake L, O'Connor C|title=Genetic Mechanisms of Sex Determination {{!}} Learn Science at Scitable|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/genetic-mechanisms-of-sex-determination-314/|access-date=2021-04-13|website=www.nature.com|language=en|archive-date=19 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819121941/http://www.nature.com/scitable/topicpage/genetic-mechanisms-of-sex-determination-314|url-status=live}}</ref> == Pagpaparaming sekswal == {{Pangunahin|Pagpaparaming sekswal}} {{Further|Isogamya|Anisogamya}} [[Talaksan:Sexual_cycle.svg|left|thumb| Ang siklo ng buhay ng mga organismong nagpaparami nang sekswal ay umiikot sa mga yugtong haploide o ''haploid'' at diploide o ''diploid'']] Ang pagpaparaming sekswal ay isang proseso na eksklusibo sa [[Eukaryota|mga eukaryota]] kung saan ang mga organismo ay gumagawa ng mga supling na nagtataglay ng isang seleksyon ng mga katangiang ''genetic'' mula bawat magulang. Ang mga katangiang ''genetic'' ay nakapaloob sa [[DNA|''deoxyribonucleic acid'']] (DNA) ng [[Kulaylawas|mga kromosoma]]. Ang mga selula o ''cells'' ng mga eukaryota ay may isang pangkat ng magkapares na mga [[Mga homologous chromosome|kromosomang homologo]], isa mula sa bawat magulang, at ang yugtong doble-kromosoma o ''double-chromosome'' na ito ay tinatawag na "[[Diploid|diploide o ''diploid'']]". Sa pagpaparaming sekswal, ang mga diploideng organismo ay gumagawa ng inispesyalisang mga ''sex cell'' na [[Haploid|haploide o ''haploid'']] na tinatawag na mga [[gameto]] sa pamamagitan ng [[Meiosis|''meiosis'']],<ref>Alberts et al. (2002), "V. 20. Meiosis", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26840/ V. 20. Meiosis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125115052/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26840/ |date=25 January 2017 }}</ref> na sa bawat isa ay may iisang pangkat ng mga chromosome. Ang ''meiosis'' ay kinasasangkutan ng isang yugto ng [[Genetic recombination|''genetic recombination'']] sa pamamagitan ng ''[[chromosomal crossover]]'', kung saan ang mga rehiyon ng DNA ay nagpapalitan sa pagitan ng pinagtugmang pares ng mga kromosoma, upang bumuo ng mga bagong kromosomang may bago at natatanging kumbinasyon ng mga ''gene'' ng mga magulang sa bawat isa. Pagkatapos, ang mga kromosoma ay pinaghihiwalay sa mga solong pangkat sa loob ng mga gameto. Sa gayon, ang bawat gameto sa mga supling ay may kalahati ng ''genetic material'' ng ina at kalahati ng ama.<ref>Alberts et al. (2002), U.S. National Institutes of Health, "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3678 V. 20. The Benefits of Sex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522095113/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3678 |date=22 May 2009 }}".</ref> Ang kumbinasyon ng ''chromosomal crossover'' at [[Pagpupunla|pagpupunla o ''fertilization'']], na pinagsasama-sama ang dalawang solong pangkat ng mga ''chromosome'' upang makagawa ng bagong diploide na [[sigoto]], ay nagreresulta sa mga bagong organismong naglalaman ng iba't ibang pangkat ng mga katangiang ''genetic'' ng bawat magulang. Sa [[Hayop|mga hayop]], ang yugtong haploide ay nangyayari lamang sa mga gameto, ang mga selulang haploide na dumadaan sa espesyalisasyon upang magsama para bumuo ng isang sigoto na bubuo sa isang bagong diploideng organismo. Sa [[Halaman|mga halaman]], ang diploide na organismo ay gumagawa ng mga [[Spore|sporang]] haploide sa pamamagitan ng ''meiosis'' na may kakayahang sumailalim sa paulit-ulit na [[Mitosis|paghahati ng selula]] upang makabuo ng mga [[Organismong multiselular|multiselular]] na organismong haploide. Sa alinmang kaso, ang mga gameto ay maaaring magkatulad sa panlabas na anyo ([[Isogamy|isogamya]]) tulad ng sa berdeng alga na ''[[Ulva]]'' o maaaring magkaiba sa laki at iba pang aspeto ([[Anisogamy|anisogamya]]).<ref>Gilbert (2000), [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10031 "1.2. Multicellularity: Evolution of Differentiation". 1.2.Mul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308143406/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10031/ |date=8 March 2021 }}, NIH.</ref> Ang pagkakaiba ng laki ay pinakamalaki sa [[Oogamy|oogamya]], isang uri ng anisogamya kung saan ang isang maliit at [[Motile|nakagagalaw]] na gameto ay sumasama sa isang gametong mas malaki at hindi nakagagalaw.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wzZGQOmcjqAC&q=a%20dictionary%20of%20plant%20sciences%20oogamy&pg=PA350|title=A Dictionary of Plant Sciences|vauthors=Allaby M|date=2012|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-960057-1|page=350|language=en|author-link=Michael Allaby}}</ref> Ayon sa konbensyon, ang mas malaking gameto (tinatawag na [[Ovum|''ovum'']], itlog, o ''egg cell'') ay itinuturing na babae, habang ang mas maliit na gameto (tinatawag na ''spermatozoon'', tamod, o ''sperm cell'') ay itinuturing na lalaki. Ang isang indibidwal na eksklusibong gumagawa ng malalaking gameto ay babae, at ang isang eksklusibong gumagawa ng maliliit na gameto ay lalaki.<ref>{{cite news |last1=Gee |first1=Henry |title=Size and the single sex cell |url=https://www.nature.com/news/1999/991122/full/news991125-4.html |access-date=4 June 2018 |work=Nature |date=22 November 1999 |ref=10.1038/news991125-4 |archive-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011062235/http://www.nature.com/news/1999/991122/full/news991125-4.html |url-status=live }}</ref> Ang isang indibidwal na gumagawa ng parehong uri ng gameto ay isang [[Hermaphrodite|''hermaphrodite'']]. Sa ilang mga kaso, ang mga ''hermaphrodite'' ay nagagawang [[Pagpapabunga sa sarili|makipagtalik sa sarili]] at nakakagawa ng mga supling nang mag-isa, nang hindi nangangailangan ng kapareha o asawa. === Mga hayop === [[Talaksan:Hoverflies_mating_midair.jpg|left|thumb| [[Hoverfly|Mga ''hoverfly'']] na nakikipagtalik]] Karamihan sa mga hayop na nagpaparami nang sekswal ay gumugugol ng kanilang buhay bilang diploide, at ang yugtong haploide stage ay natitira sa mga gametong ''single-cell'' o iisa ang selula.<ref>Alberts et al. (2002), "3. Mendelian genetics in eukaryotic life cycles", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21836 3. Mendelian/eukaryotic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402185423/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21836/ |date=2 April 2017 }}.</ref> Ang mga gameto ng mga hayop ay may mga anyong panlalaki at pambabae—tamod ([[Spermatozoa|''spermatozoa'']]) at mga itlog (''egg cell''). Ang mga gameto na ito ay nagsasama-sama upang bumuo ng mga bilig o ''embryo'' na lumalaki bilang mga bagong organismo. Ang gametong lalaki, ang tamod o [[Spermatozoa|''spermatozoon'']] (ginagawa sa mga vertebrates sa loob ng [[Bayag|bayag o ''testes'']]), ay isang maliit na selula na naglalaman ng isang mahabang ''[[flagellum]]'' (isang mala-buntot na [[organulo]]) na nagtutulak dito.<ref>Alberts et al. (2002), "V.20. Sperm", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3729 V.20. Sperm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629222617/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3729 |date=29 June 2009 }}.</ref> Ang tamod ay lubhang nabawasang mga selula, na nagkukulang sa maraming bahaging panselula na kinakailangan para sa paglaking embriyoniko. Ang mga ito ay iniespesyalisa para sa paggalaw, naghahanap ng isang ''egg cell'', at nagsasanib rito sa isang proseso na tinatawag na [[pagpupunla]]. Ang mga gametong babae ay mga ''egg cell''. Sa mga bertebrado o ''vertebrate'', ang mga ito ay ginagawa sa loob ng mga [[Bahay-itlog|bahay-itlog o ''ovary'']]. Ang mga ito ay malaki at hindi kumikibo na mga selula na naglalaman ng mga sustansya at mga selular na sangkap na kinakailangan para sa pagbuo ng ''embryo''.<ref>Alberts et al. (2002), "V.20. Eggs", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3718 V.20. Eggs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629074430/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3718 |date=29 June 2009 }}.</ref> Ang mga ''egg cell'' ay madalas na nauugnay sa iba pang mga selula na sumusuporta sa pagbuo ng embryo, na bumubuo sa isang [[itlog]]. Sa mga mamalya, ang napunlang ''embryo'' ay lumalaki naman sa loob ng babae at direktang tumatanggap ng nutrisyon mula sa ina nito. Ang mga hayop ay madalas nakagagalaw at naghahanap ng kapareha o asawa sa kabaligtarang kasarian para sa [[Pagtatambalan|pakikipagtalik]]. Ang mga hayop na nakatira sa tubig ay maaaring makipagtalik gamit [[Panlabas na pagpapabunga|ang panlabas na pagpupunla]], kung saan ang mga itlog at tamod ay inilalabas sa at nagsasama-sama sa loob ng nakapalibot na tubig.<ref>Alberts et al. (2002), "V.20. Fertilization", U.S. NIH, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3738 V.20. Fertilization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219005819/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mboc4.section.3738 |date=19 December 2008 }}.</ref> Karamihan sa mga hayop na nakatira sa labas ng tubig, gayunpaman, ay gumagamit ng [[Panloob na pagpapabunga|panloob na pagpupunla]], kung saan direktang inililipat ang tamod sa loob ng babae upang maiwasan ang pagkatuyo ng mga gameto. Sa karamihan ng mga ibon, ang pagdumi at pagpaparami ay parehong ginagawa sa pamamagitan ng iisang butas sa likuran na tinatawag na ''[[cloaca]]''—ang lalaki at babaeng ibon ay nagdidikitian ng ''cloaca'' upang ilipat ang tamod, isang proseso na tinatawag na "''cloacal kissing''".<ref>{{cite web |title=Avian Reproduction |url=http://people.eku.edu/ritchisong/avianreproduction.html |publisher=Eastern Kentucky University |last=Ritchison |first=G. |access-date=3 April 2008 |archive-date=12 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412231002/http://people.eku.edu/ritchisong/avianreproduction.html |url-status=live }}</ref> Sa marami sa iba pang mga hayop panlupa, ang mga lalaki ay gumagamit ng mga espesyal [[Kasangkapang pangkasarian|na organong pangkasarian]] upang tulungan ang paglipat ng tamod—ang mga organong pangkasariang panlalaki na ito ay tinatawag na [[Intromittent organ|mga organong ''intromittent'']]. Sa mga tao at iba pang mga mamalya, ang organong panlalaki na ito ay kilala bilang [[Titi|titi o ''penis'']], na pumapasok sa pambabaeng ''reproductive tract'' (tinatawag na [[Kaluban|kaluban o ''vagina'']]) upang makamit [[Inseminasyon|ang inseminasyon]]—isang proseso na tinatawag na [[Pagtatalik|pakikipagtalik]]. Ang titi ay naglalaman ng isang tubo kung saan [[Semilya|ang semilya]] (isang likido na naglalaman ng tamod) ay naglalakbay. Sa mga babaeng mamalya, ang kaluban ay kumokonekta sa [[Bahay-bata|bahay-bata o ''uterus'']], isang organong direktang sumusuporta sa pagbuo ng isang napunlang ''embryo'' sa loob nito (isang proseso na tinatawag na [[Pagbubuntis|pagbubuntis o ''gestation'']]). Dahil sa kanilang kakayahang makagalaw, [[Seksuwalidad ng hayop|ang pag-uugaling sekswal ng mga hayop]] ay maaaring magsangkot ng sapilitang pakikipagtalik o panggagahasa. [[Traumatic insemination|Ang tromatikong inseminasyon]], halimbawa, ay ginagamit ng ilang ''species'' ng insekto upang inseminahin ang mga babae sa pamamagitan ng isang sugat sa lukab ng tiyan—isang prosesong nakakasira sa kalusugan ng babae. === Mga halaman === [[Talaksan:Mature_flower_diagram.svg|left|thumb| Ang mga bulaklak ang naglalaman ng mga organong sekswal ng mga halamang namumulaklak, kadalasang naglalaman ng mga bahaging panlalaki at pambabae.]] Tulad ng mga hayop, [[Embryophyte|ang mga halamang panlupa]] ay may mga espesyalisadong gametong lalaki at babae.<ref>{{cite book | vauthors = Gilbert SF | date = 2000 | chapter = Gamete Production in Angiosperms | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10129/ | title = Developmental Biology | edition = 6th | location = Sunderland (MA) | publisher = Sinauer Associates | isbn = 978-0-87893-243-6 | access-date = 17 April 2021 | archive-date = 21 April 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210421143911/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10129/ | url-status = live }}</ref><ref name="Dusenbery-2009">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QCrimQJu1RAC&q=living+at+micro+scale+reproduction&pg=PA308|title=Living at Micro Scale: The Unexpected Physics of Being Small|vauthors=Dusenbery DB|date=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-03116-6|pages=308–326|language=en|author-link=David B. Dusenbery}}{{Dead link|date=Oktubre 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa [[Spermatophyta|mga halamang may buto]], ang mga gametong lalaki ay ginawa ng mga pinaliit na lalaking ''[[Gametophytes|gametophyte]]'' na nakapaloob sa matitigas na balat at bumubuo [[Bulo (bulaklak)|ng bulo o ''pollen'']]. Ang mga gametong babae ng mga halamang may buto ay nasa loob ng [[Ovule|mga ''ovule'']]. Kapag napapunla na, ang mga ito ay bumubuo ng [[Buto ng halaman|mga buto]] na, tulad ng mga itlog, ay naglalaman ng mga sustansyang kinakailangan para sa paunang pag-unlad ng halamang ''embryonic''. {{multiple image | total_width = 220 | image1 = Pinus nigra cone.jpg | image2 = Pine cones, immature male.jpg | footer = Ang mga ''cone'' na babae (kaliwa) at lalaki (kanan) ang naglalaman ng mga organong pangkasarian ng mga pino at iba pang mga konipero. }} Ang [[Bulaklak|mga bulaklak]] ng [[Halamang namumulaklak|mga halamang namumulaklak]] ay naglalaman ng kanilang mga organong sekswal. Ang mga bulaklak ay kadalasang ''hermaphroditic'' o naglalaman ng parehong panlalaki at pambabae na organong sekswal. Ang mga bahaging pambabae, sa gitna ng isang bulaklak, ay [[Pistils|ang mga ''pistil'']], na binubuo ng isang ''[[carpel]]'', isang [[Estilo (botany)|estilo]], at isang [[Stigma (botany)|''stigma'']] sa bawat yunit. Dalawa o higit pa sa mga yunit-pamparami na ito ay maaaring pagsamahin upang makabuo ng isang tambalang [[Pistil|''pistil'']] kung saan ang pinagsanib na mga ''carpel'' ay bumubuo ng isang [[Obaryo (botany)|obaryo]]. Sa loob ng mga ''carpel'' ay may [[Mga ovule|mga ''ovule'']] na nagiging mga buto pagkatapos ng pagpupunla. Ang mga bahaging panlalaki ng bulaklak ay ang [[Stamen|mga ''stamen'']]. Ang mga ito ay binubuo ng mahahabang ''filament'' na nakaayos sa pagitan ng ''pistil'' at mga talulot o ''petal'' na gumagawa ng bulo o ''pollen'' sa mga ''[[Glossary ng botanical terms|anther]]'' sa kanilang mga dulo. Kapag dumapo ang butil ng bulo sa ''stigma'' sa ibabaw ng istilo ng ''carpel'', tumutubo ito upang makabuo ng [[Tubong polen|tubo ng bulo o ''pollen tube'']] na lumalaki pababa sa pamamagitan ng mga limaymay o ''tissue'' ng istilo patungo sa ''carpel'', kung saan naghahatid ito ng mga nukleo ng gametong lalaki upang pagpunlain ang isang ''ovule'' na sa kalaunan ay bubuo sa isang buto. Ang ilang mga halamang ''hermaphroditic'' ay nakakapaglihi sa sarili o ''self-fertile'', ngunit ang mga halaman ay nag-''evolve'' ng iba't ibang mga mekanismo ng [[Hindi pagkakatugma sa sarili|hindi pagkakatugma sa sarili o ''self-incompatibility'']] upang maiwasan ang pagpupunla sa sarili o ''self-fertilization'', na kinasasangkutan ng [[Sequential hermaphroditism|''sequential hermaphroditism'']], sistemang pangkilalang molekular o ''molecular recognition system'', at mekanismong morpolohikal o ''morphological mechanism'' gaya ng [[Heterostyly|''heterostyly'']].<ref name="Judd">{{cite book |first1=Walter S.|last1=Judd|first2=Christopher S.|last2=Campbell |first3=Elizabeth A. |last3=Kellogg |first4=Peter F. |last4=Stevens |first5=Michael J. |last5=Donoghue |title=Plant systematics, a phylogenetic approach |edition=2 |date=2002 |publisher=Sinauer Associates Inc. |location=Sunderland MA |isbn=0-87893-403-0 }}</ref>{{rp|73, 74}} Sa [[Pino|mga pino]] at iba pang [[Pinophyta|konipero]], ang mga organong pangkasarian ay ginawa sa loob ng [[Koniperong kono|mga ''cone'']] na may mga anyong panlalaki at pambabae. Ang mga ''cone'' na lalaki ay mas maliit kaysa sa mga ''cone'' na babae at gumagawa ng bulo o ''pollen'' na dinadala ng hangin papunta sa mga ''cone'' na babae. Ang mas malaking mga ''cone'' na babae ay mahahaba ang buhay, karaniwang mas matibay, at naglalaman ng mga ''ovule'' sa loob ng mga ito na nagiging mga buto pagkatapos ng pagpupunla. Dahil [[Spermatophyta|ang mga halamang may buto]] ay hindi nakagagalaw, umaasa sila sa mga pamamaraang pasibo o ''passive'' para sa pagdala ng mga butil ng bulo o ''pollen'' sa ibang halaman. Marami sa kanila, kabilang ang mga konipero at damo, ay gumagawa ng magaan na pollen na dinadala ng hangin sa mga kalapit na halaman. Ang ilang halamang namumulaklak ay may mas mabigat at mas malagkit na bulo na inispesyalisa upang magamit ang transportasyon ng mga insekto o mas malalaking mga hayop gaya ng [[Trochilidae|mga ''hummingbird'']] at mga [[paniki]] na maaaring maakit sa mga bulaklak na naglalaman ng mga gantimpala tulad ng nektar at bulo. Ang mga hayop na ito ay nagdadala ng bulo habang lumilipat sila sa iba pang mga bulaklak, na naglalaman din ng mga organong pamparaming babae na nagreresulta sa [[Pambubulo|polinasyon]]. === Mga kolatkolat o ''fungi'' === [[Talaksan:Shiitake_mushroom.jpg|thumb|Ang mga kabute o ''mushroom'' ay binubuo bilang bahagi ng pagpaparaming sekswal ng mga fungi]] Karamihan sa [[Kolatkolat|mga kolatkolat o ''fungi'']] ay nagpaparami nang sekswal at may parehong yugtong haploide at diploide sa kanilang mga siklo ng buhay. Ang mga ''fungus'' na ito ay karaniwang [[Isogamy|isogamo]], walang espesyalisasyon ng lalaki at babae: ang mga haploide na ''fungi'' ay lumalaki sa pakikipag-ugnayan sa isa't isa at pagkatapos ay pinagsasanib ang kanilang mga selula. Sa ilan sa mga kasong ito, ang pagsasanib ay asimetriko, at ang selula na nagdo-''donate'' lamang ng nukleo (at hindi kasama ang iba pang materiyal na selular) ay maaaring ituring na "lalaki".<ref>{{cite book |author=Nick Lane |title=Power, Sex, Suicide: Mitochondria and the Meaning of Life |url=https://archive.org/details/powersexsuicidem0000lane |url-access=registration |pages=[https://archive.org/details/powersexsuicidem0000lane/page/236 236–237] |isbn=978-0-19-280481-5 |year=2005 |publisher=Oxford University Press}}</ref> Ang mga ''fungus'' ay maaari ring magkaroon ng mas kumplikadong ''allelic mating system'', na may ibang mga kasarian na hindi tumpak na mailalarawan bilang lalaki, babae, o ''hermaphroditic''.<ref name="Watkinson Boddy Money 2015 p. 115">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=x8qcBAAAQBAJ&pg=PA115|title=The Fungi|vauthors=Watkinson SC, [[Lynne Boddy|Boddy L]], Money N|publisher=Elsevier Science|year=2015|isbn=978-0-12-382035-8|page=115|access-date=Peb 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226085333/https://books.google.com/books?id=x8qcBAAAQBAJ&pg=PA115|archive-date=26 Pebrero 2020|url-status=live}}</ref> Ang ilang ''fungi'', kabilang ang [[lebadura ng panadero]] o ''baker's yeast'', ay may [[Uri ng pagsasama|mga uri ng pagtatalik]] na lumilikha ng dualidad na katulad ng mga gampaning panlalaki at pambabae. Ang lebadura na may parehong uri ng pagtatalik ay hindi magsasanib sa isa't isa upang bumuo ng mga selulang diploide, tanging sa mga lebadura na nagdadala ng ibang uri ng pagtatalik lamang.<ref>{{cite book |author=Matthew P. Scott |author2=Paul Matsudaira |author3=Harvey Lodish |author4=James Darnell |author5=Lawrence Zipursky |author6=Chris A. Kaiser |author7=Arnold Berk |author8=Monty Krieger |year=2000 |title=Molecular Cell Biology |edition=Fourth |publisher=WH Freeman and Co |isbn=978-0-7167-4366-8 |url=https://archive.org/details/molecularcellbio00harv }}[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mcb.section.3752 14.1. Cell-Type Specification and Mating-Type Conversion in Yeast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090701170903/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=mcb.section.3752 |date=1 Hulyo 2009 }}</ref> Maraming ''species'' ng [[Dikarya|mas matataas na kolatkolat o ''higher fungi'']] ay gumagawa ng [[Kabute|kabute o ''mushroom'']] bilang bahagi ng kanilang [[Kolatkolat|pagpaparaming sekswal]]. Sa loob ng kabute, ang mga selulang diploide ay nabubuo at kalaunan ay nahahati sa mga [[Spore|sporang]] haploide. Ang tangkad ng kabute ay nakakatulong sa [[Biological dispersal|pagpapakalat]] ng mga anak na ito na ginawa sa pamamaraang sekswal.{{citation needed|date=Hulyo 2023}} == Mga sistemang sekswal == {{Main|Sistemang sekswal}} Ang isang [[Sistemang sekswal|sistemang sekswal]] ay isang pamamahagi ng mga tungkuling panlalaki at pambabae sa mga organismo sa isang ''species''.<ref name="Leonard-2013">{{Cite journal|last=Leonard|first=J. L.|date=2013-08-22|title=Williams' Paradox and the Role of Phenotypic Plasticity in Sexual Systems|url=https://archive.org/details/sim_integrative-and-comparative-biology_2013-10_53_4/page/671|journal=Integrative and Comparative Biology|volume=53|issue=4|pages=671–688|doi=10.1093/icb/ict088|pmid=23970358|issn=1540-7063|doi-access=free}}</ref> === Mga hayop === Humigit-kumulang 95% ng mga ''species'' ng [[hayop]] ay may hiwalay na lalaki at babaeng mga indibidwal, at sinasabing ''[[gonochoric]]''. Halos 5% ng mga ''species'' ng hayop ay ''hermaphroditic''.<ref name="Leonard-2013"/> Ang mababang porsyento na ito ay dahil sa napakalaking bilang ng mga ''species'' ng [[Insekto|mga insekto]], kung saan walang ''hermaphroditism''.<ref name="Bachtrog-2014">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Bachtrog D, Mank JE, Peichel CL, Kirkpatrick M, Otto SP, Ashman TL, Hahn MW, Kitano J, Mayrose I, Ming R, Perrin N, Ross L, Valenzuela N, Vamosi JC|date=July 2014|title=Sex determination: why so many ways of doing it?|journal=PLOS Biology|volume=12|issue=7|pages=e1001899|doi=10.1371/journal.pbio.1001899|pmc=4077654|pmid=24983465}}</ref> Halos 99% ng [[Bertebrado|mga bertebrado]] ay ''gonochoric'', at ang natitirang 1% na ''hermaphroditic'' ay halos puro isda.<ref>{{Cite journal|vauthors=Kuwamura T, Sunobe T, Sakai Y, Kadota T, Sawada K|date=2020-07-01|title=Hermaphroditism in fishes: an annotated list of species, phylogeny, and mating system|journal=Ichthyological Research|language=en|volume=67|issue=3|pages=341–360|doi=10.1007/s10228-020-00754-6|issn=1616-3915|doi-access=free|s2cid=218527927}}</ref> === Mga halaman === Ang karamihan ng mga halaman ay [[Glossary ng botanical terms|''bisexual'']],<ref name="Kliman-2016">{{cite book |last=Kliman |first=Richard |url=https://books.google.com/books?id=_r4OCAAAQBAJ |title=Encyclopedia of Evolutionary Biology |date=2016 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-800426-5 |volume=2 |location= |pages=212–224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506205920/https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Evolutionary_Biology/_r4OCAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0&kptab=overview |archive-date=6 May 2021 |url-status=bot: unknown |access-date=14 April 2021 }}</ref>{{Rp|page=212}} maaring ''hermaphrodite'' (na parehong may ''stamen'' at ''pistil'' sa iisang bulaklak) o ''[[Monoecious (botany)|monoecious]]''.<ref name="Sabath-2016">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Sabath N, Goldberg EE, Glick L, Einhorn M, Ashman TL, Ming R, Otto SP, Vamosi JC, Mayrose I|date=February 2016|title=Dioecy does not consistently accelerate or slow lineage diversification across multiple genera of angiosperms|journal=The New Phytologist|volume=209|issue=3|pages=1290–300|doi=10.1111/nph.13696|pmid=26467174}}</ref><ref name="Beentje">{{cite book|title=The Kew plant glossary|vauthors=[[Henk Jaap Beentje|Beentje H]]|date=2016|publisher=Kew Publishing|isbn=978-1-84246-604-9|edition=2|location=Royal Botanic Gardens, Kew}}</ref> Sa [[Dioecy|''dioecious'']] na mga ''species'', ang lalaki at babae ay nasa magkahiwalay na halaman.<ref>{{Cite journal|last1=Leite Montalvão|first1=Ana Paula|last2=Kersten|first2=Birgit|last3=Fladung|first3=Matthias|last4=Müller|first4=Niels Andreas|date=2021|title=The Diversity and Dynamics of Sex Determination in Dioecious Plants|journal=Frontiers in Plant Science|language=English|volume=11|page=580488|doi=10.3389/fpls.2020.580488|issn=1664-462X|pmc=7843427|pmid=33519840|doi-access=free}}</ref> Halos 5% ng mga halamang namumulaklak ay ''dioecious'', na nagreresulta mula sa halos 5,000 malayang pinagmulan.<ref name="Renner">{{cite journal|last=Renner|first=Susanne S.|date=2014|title=The relative and absolute frequencies of angiosperm sexual systems: dioecy, monoecy, gynodioecy, and an updated online database|journal=American Journal of Botany|volume=101|issue=10|pages=1588–1596|doi=10.3732/ajb.1400196|pmid=25326608|doi-access=free}}</ref> Ang ''dioecy'' ay karaniwan sa ''[[Gymnosperm|gymnosperms]]'', kung saan halos 65% ng mga ''species'' ay ''dioecious'', ngunit karamihan sa [[Pinophyta|mga konipero]] ay ''monoecious''.<ref name="Walas">{{cite journal|vauthors=Walas Ł, Mandryk W, Thomas PA, Tyrała-Wierucka Ż, Iszkuło G|date=2018|title=Sexual systems in gymnosperms: A review|url=http://eprints.keele.ac.uk/4961/1/29052018_1-s2.0-S1439179117304498-main.pdf|journal=Basic and Applied Ecology|volume=31|pages=1–9|doi=10.1016/j.baae.2018.05.009|s2cid=90740232|access-date=7 June 2021|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127084144/https://eprints.keele.ac.uk/4961/1/29052018_1-s2.0-S1439179117304498-main.pdf|url-status=live}}</ref> == Ebolusyon ng sex == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:212px;max-width:212px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:102px;max-width:102px"><div class="thumbimage" style="height:234px;overflow:hidden">[[File:Anisogamy.svg|alt=|236x236px]]</img></div><div class="thumbcaption"> Iba't ibang anyo ng [[Anisogamy|anisogamya]]:<br />A) anisogamya ng mga selulang nakagagalaw,<br />B) oogamya (itlog o ''egg cell'' at tamod o ''sperm cell''),<br />C) anisogamya ng mga selulang hindi nakagagalaw (itlog o ''egg cell'' at ''spermatia''). </div></div><div class="tsingle" style="width:106px;max-width:106px"><div class="thumbimage" style="height:234px;overflow:hidden">[[File:Isogamy.svg|alt=|234x234px]]</img></div><div class="thumbcaption">Iba't ibang anyo ng isogamya:<br />A) isogamya ng [[Motile cell|mga selulang nakagagalaw]],<br />B) isogamya ng mga selulang hindi nakagagalaw,<br />C) pagsasama o ''conjugation''.</div></div></div></div></div> Karaniwang tinatanggap na ang [[isogamya]] ay ninuno ng [[anisogamya]]<ref name="Kumaretal">{{Cite book |last=Kumar |first=Awasthi & Ashok |url=https://books.google.com/books?id=r0h1DwAAQBAJ&q=isogamy+generally+accepted&pg=PA363 |title=Textbook of Algae |publisher=Vikas Publishing House |isbn=978-93-259-9022-7 |page=363 |language=en}}</ref> at ang anisogamya [[Ebolusyong komberhente|ay malayang umusbong nang ilang beses]] sa iba't ibang grupo ng mga eukaryota, kabilang ang mga protista, mga ''algae'', mga halaman, at mga hayop.<ref name="Bachtrog-2014"/> Ang [[Anisogamy|ebolusyon ng anisogamya]] ay magkasingkahulugan sa [[Lalaki|pinagmulan ng lalaki]] at sa [[Babae|pinagmulan ng babae]].<ref name="Lehtonen-2016">{{Cite journal |author-link2=Hanna Kokko |author-link3=Geoff Parker |vauthors=Lehtonen J, Kokko H, Parker GA |date=October 2016 |title=What do isogamous organisms teach us about sex and the two sexes? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=371 |issue=1706 |doi=10.1098/rstb.2015.0532 |pmc=5031617 |pmid=27619696}}</ref> Ito rin ang [[Sekswal na dimorphism|unang hakbang patungo sa dimorpismong sekswal]]<ref name="Togashi-2012">{{Cite journal |last=Togashi |first=Tatsuya |last2=Bartelt |first2=John L. |last3=Yoshimura |first3=Jin |last4=Tainaka |first4=Kei-ichi |last5=Cox |first5=Paul Alan |author-link5=Paul Alan Cox |date=2012-08-21 |title=Evolutionary trajectories explain the diversified evolution of isogamy and anisogamy in marine green algae |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-08-21_109_34/page/13692 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=109 |issue=34 |pages=13692–13697 |bibcode=2012PNAS..10913692T |doi=10.1073/pnas.1203495109 |issn=0027-8424 |pmc=3427103 |pmid=22869736 |doi-access=free}}</ref> at nakaimpluwensya sa ebolusyon ng iba't ibang pagkakaibang pangkasarian. Gayunpaman, ang ebolusyon ng anisogamya ay walang iniwang ebidensyang posil o ''fossil evidence''<ref name="Pitnick-2008">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=kctYNbO1fE0C&q=isogamy+in+multicellular+organisms&pg=PA44 |title=Sperm Biology: An Evolutionary Perspective |vauthors=Pitnick SS, Hosken DJ, Birkhead TR |date=2008 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-091987-4 |pages=43–44 |language=en |author-link3=Tim Birkhead}}</ref> at hanggang 2006 ay wala pang ebidensyang ''genetic'' para sa [[Uri ng pagsasama|ebolusyonaryong ugnayan sa pagitan ng mga kasarian at mga uri ng pagtatalik]].<ref name="Sawada-2014">{{Cite book |last1=Sawada |first1=Hitoshi |url=https://books.google.com/books?id=Adm6BQAAQBAJ&q=origin+of+male+and+female |title=Sexual Reproduction in Animals and Plants |last2=Inoue |first2=Naokazu |last3=Iwano |first3=Megumi |date=2014|publisher=Springer |isbn=978-4-431-54589-7 |pages=215–216 |language=en}}</ref> Hindi malinaw kung ang anisogamya ay unang humantong sa [[Hermaphrodite|ebolusyon ng ''hermaphroditism'']] o sa [[Gonochorism|ebolusyon ng ''gonochorism'']].<ref name="Kliman-2016" />{{Rp|page=213}} Pero isang 1.2 bilyong taong gulang na posil mula sa ''[[Bangiomorpha pubescens]]'' ang nagbigay ng pinakamatandang tala ng posil para sa pagiiba ng mga uring reproduktibo na panlalaki at pambabae at ipinakita na ang mga kasarian ay maagang nag-''evolve'' sa mga eukaryota.<ref name="Hörandl-2020">{{Cite journal |last1=Hörandl |first1=Elvira |last2=Hadacek |first2=Franz |date=2020-08-15 |title=Oxygen, life forms, and the evolution of sexes in multicellular eukaryotes |journal=Heredity |language=en |volume=125 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1038/s41437-020-0317-9 |pmid=32415185 |pmc=7413252 |issn=1365-2540}}</ref> Ang orihinal na anyo ng kasarian ay [[Panlabas na pagpapabunga|panlabas na pagpupunla]]. Ang [[Panloob na pagpapabunga|panloob na pagpupunla]], o kasarian gaya ng alam natin, ay nag-''evolve'' nang maglaon<ref>{{Cite web |date=2014-10-19 |title=Armored Fish Pioneered Sex As You Know It |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/141019-fossil-fish-evolution-sex-fertilization |access-date=2023-07-10 |website=Animals |language=en |archive-date=2021-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302234743/https://www.nationalgeographic.com/animals/article/141019-fossil-fish-evolution-sex-fertilization |url-status=dead}}</ref> at nangibabaw sa mga bertebrado pagkatapos ng kanilang [[Vertebrate land invasion|paglitaw sa lupa]].<ref>{{Cite web|date=2018-07-17|title=43.2A: External and Internal Fertilization|url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/43%3A_Animal_Reproduction_and_Development/43.2%3A_Fertilization/43.2A%3A_External_and_Internal_Fertilization|access-date=2020-11-09|website=Biology LibreTexts|language=en|archive-date=24 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524084927/https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_General_Biology_(Boundless)/43%3A_Animal_Reproduction_and_Development/43.2%3A_Fertilization/43.2A%3A_External_and_Internal_Fertilization|url-status=live}}</ref> == Mga sistemang pampasiya-kasarian == [[Talaksan:Evolsex-dia2a.svg|left|thumb|Tinutulungan ng kasarian (''sex'') ang pagkalat ng mga kapaki-pakinabang na katangian sa pamamagitan ng rekombinasyon. Inihahambing ng mga ''diagram'' ang ebolusyon ng dalas ng allele sa isang sekswal na populasyon (itaas) at isang asekswal na populasyon (ibaba). Ang ''vertical axis'' ay nagpapakita ng dalas o ''frequency'' at ang ''horizontal axis'' ay nagpapakita ng panahon. Ang mga ''allele'' na a/A at b/B ay nangyayari nang ''random''. Ang mga kapaki-pakinabang na mga ''allele'' na A at B, na malayang umusbong, ay maaaring pagsamahin nang mabilisan sa pamamagitan ng pagpaparaming sekswal sa pinakakapaki-pakinabang na kumbinasyong AB. Ang pagpaparaming asekswal ay umaabot nang mas matagal upang makamit ang kumbinasyong ito dahil maaari lamang itong makabuo ng AB kung ang A ay lumitaw sa isang indibidwal na mayroon nang B o kabaligtaran.]] Ang biyolohikal na sanhi sa isang organismo na maging isang kasarian o iba pa ay tinatawag na ''pagpapasiya ng kasarian'' o ''sex-determination'' sa Ingles. Ang sanhing ito ay maaaring ''genetic'', pangkapaligiran o ''environmental'', ''[[haplodiploidy]]'', o maraming mga salik.<ref name="Bachtrog-2014"/> Sa loob ng mga hayop at iba pang mga organismo na may mga ''genetic'' na sistemang pampasiya-kasarian, ang salik pantukoy ay maaaring ang pagkakaroon ng isang [[Sex chromosome|kromosomang pangkasarian]]. Sa mga halamang dimorpiko ang sekswalidad, tulad ng ''Ginkgo biloba'',<ref name="Judd"/>{{rp|203}} ang ''liverwort'' na ''[[Marchantia polymorpha]]'' o ang ''dioecious'' na ''species'' sa genus ng mga halamang namumulaklak na ''[[Silene]]'', ang kasarian ay maaari ring mapasiya sa pamamagitan ng mga kormosomang pangkasarian.<ref name="Tanurdzic">{{cite journal | vauthors = Tanurdzic M, Banks JA | title = Sex-determining mechanisms in land plants | journal = The Plant Cell | volume = 16 Suppl | pages = S61–S71 | date = 2004 | issue = Suppl | pmid = 15084718 | pmc = 2643385 | doi = 10.1105/tpc.016667 }}</ref> Ang mga sistemang hindi ''genetic'' ay maaaring gumamit ng mga pahiwatig sa kapaligiran o ''environmental cues'', tulad ng [[Pagpapasiya ng kasarian na umaasa sa temperatura|temperatura]] sa panahon ng maagang pag-unlad ng [[buwaya|mga buwaya]], upang mapasiya ang kasarian ng mga supling.<ref name="Warner">{{cite journal | vauthors = Warner DA, Shine R | title = The adaptive significance of temperature-dependent sex determination in a reptile | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-01-31_451_7178/page/566 | journal = Nature | volume = 451 | issue = 7178 | pages = 566–568 | date = January 2008 | pmid = 18204437 | doi = 10.1038/nature06519 | bibcode = 2008Natur.451..566W | s2cid = 967516 }}</ref> [[Sistema ng pagpapasiya ng kasarian|Ang pagpapasiya ng kasarian]] ay madalas naiiba sa [[Sekswal na pagkakaiba|pagiiba ng kasarian]]. Ang pagpapasiya ng kasarian ay ang pagtatalaga para sa yugto ng paglaki patungo sa pagiging lalaki o babae habang ang pagiiba ng kasarian ay ang landas patungo sa pagbuo ng [[Penotipo|''phenotype'']] (ang panlabas o pisikal na anyo ng isang organismo).<ref>{{Cite book| vauthors = Beukeboom LW, Perrin N |url=https://books.google.com/books?id=7yrnAwAAQBAJ&q=the+evolution+of+sex+determination|title=The Evolution of Sex Determination |date=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-965714-8|pages=16|language=en}}</ref> === ''Genetic'' === ==== XY na pagpapasiya ng kasarian ==== [[Talaksan:Drosophila_XY_sex-determination.svg|thumb|Tulad ng mga tao at karamihan sa iba pang mga mamalya, ang karaniwang langaw ng prutas ay may [[Sistemang pampasiya-kasariang XY|sistemang pampasiya-kasariang XY o ''XY sex-determination system'']].]] Ang mga tao at karamihan sa iba pang [[Mamalya|mga mamalya]] ay may [[Sistemang pampasiya-kasariang XY|sistemang pampasiya-kasariang XY o ''XY sex-determination system'']]: ang [[kromosomang Y]] ay nagdadala ng mga salik na responsable sa pag-''trigger'' sa pagiging lalaki. Ibig sabihin nito na ang XY na pagpapasiya ng kasarian ay madalas nakabatay sa pagkakaroon o kawalan ng [[kromosomang Y]]. Ang [[Gameto|gametong]] lalaki ang tumutukoy sa kasarian ng supling.<ref name="pmid18581056">{{cite journal|vauthors=Wallis MC, Waters PD, Graves JA|date=Oktubre 2008|title=Sex determination in mammals – before and after the evolution of SRY|url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2008-10_65_20/page/3182|journal=Cellular and Molecular Life Sciences|volume=65|issue=20|pages=3182–95|doi=10.1007/s00018-008-8109-z|pmid=18581056|s2cid=31675679}}</ref> Sa sistemang ito, ang mga mamalyang XX ay karaniwang babae at ang mga XY ay karaniwang lalaki.<ref name="Bachtrog-2014"/> Gayunpaman, ang mga indibidwal na may [[Sindromang Klinefelter|XXY]] o [[XYY syndrome|XYY]] ay mga lalaki, habang ang mga indibidwal na may [[Turner syndrome|X]] at [[Triple X syndrome|XXX]] ay mga babae.<ref name="Hake2021"/> Hindi katulad ng ibang mga mamalya, ang [[Platypus|''platypus'']], isang mamalyang [[Monotreme|monotrema o ''monotreme'']], ay may sampung kromosomang pangkasarian; ang mga babae ay may sampung kromosomang X, at ang mga lalaki ay may limang kromosomang X at limang kromosomang Y. Ang lahat ng mga itlog o ''egg cell'' ng mga ''platypus'' ay mayroong limang kromosomang X, samantalang ang mga tamod o ''sperm cell'' nila ay maaaring magkaroon ng limang kromosomang X o limang kromosomang Y.<ref>{{Cite book |last=Pierce |first=Benjamin A. |title=Genetics: a conceptual approach |url=https://archive.org/details/geneticsconceptu0000pier_o0e2 |date=2012 |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-1-4292-3250-0 |edition=4th |location=New York |pages=[https://archive.org/details/geneticsconceptu0000pier_o0e2/page/73 73]–74 |oclc=703739906}}</ref> Ang XY na pagpapasiya ng kasarian ay matatagpuan rin sa iba pang mga organismo, kabilang ang mga insekto tulad ng [[Drosophila melanogaster|karaniwang langaw ng prutas (''common fruit fly'')]],<ref name="pmid21047257">{{cite journal|vauthors=Kaiser VB, Bachtrog D|year=2010|title=Evolution of sex chromosomes in insects|journal=Annual Review of Genetics|volume=44|pages=91–112|doi=10.1146/annurev-genet-102209-163600|pmc=4105922|pmid=21047257}}</ref> at ilang mga halaman.<ref name="dellaporta_1993">{{cite journal | vauthors = Dellaporta SL, Calderon-Urrea A | title = Sex determination in flowering plants | url = https://archive.org/details/sim_plant-cell_1993-10_5_10/page/1241 | journal = The Plant Cell | volume = 5 | issue = 10 | pages = 1241–1251 | date = October 1993 | pmid = 8281039 | pmc = 160357 | doi = 10.1105/tpc.5.10.1241 | jstor = 3869777 }}</ref> Sa ilang mga kaso, ang bilang ng mga kromosomang X ang siyang tumutukoy sa kasarian ng supling sa halip na pagkakaroon ng isang kromosomang Y.<ref name="Hake2021"/> Sa mga langaw ng prutas, ang mga indibidwal na may XY ay lalaki at ang mga indibidwal na may XX ay babae; gayunpaman, ang mga indibidwal na may XXY o XXX ay maaari ring maging babae, at ang mga indibidwal na may X ay maaaring maging mga lalaki.<ref>{{Cite book| vauthors = Fusco G, Minelli A |author-link2=Alessandro Minelli (biologist) |url=https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ|title=The Biology of Reproduction|year=2019|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-49985-9|pages=306–308 }}</ref> ==== ZW na pagpapasiya ng kasarian ==== Sa mga ibon, na mayroong [[Sistemang pampasiya-kasariang ZW|sistemang pampasiya-kasariang ZW o ''ZW sex-determination system'']], ang kromosomang W ang nagdadala ng mga salik na responsable para sa pagiging babae, at ang kusang pagusbong ay ang pagiging lalaki.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith CA, Katz M, Sinclair AH | title = DMRT1 is upregulated in the gonads during female-to-male sex reversal in ZW chicken embryos | journal = Biology of Reproduction | volume = 68 | issue = 2 | pages = 560–570 | date = Pebrero 2003 | pmid = 12533420 | doi = 10.1095/biolreprod.102.007294 | doi-access = free }}</ref> Sa kasong ito, ang mga indibidwal na ZZ ay lalaki at ang mga ZW ay babae. Ang babaeng [[Gameto|gameto]] ang tumutukoy sa kasarian ng mga supling. Ang sistemang ito ay ginagamit ng mga ibon, ilang mga isda, at ilang mga [[Crustacea|krustaseo o ''crustacean'']].<ref name="Hake2021"/> Ang karamihan ng [[Lepidoptera|mga paruparo (''butterfly'') at mga gamugamo (''moth'')]] ay mayroon ding sistemang pampasiya-kasariang ZW. Ang mga babae ay maaaring magkaroon ng Z, ZZW, at kahit ZZWW.<ref>{{Cite book| vauthors = Majerus ME | author-link = Michael Majerus |url= https://books.google.com/books?id=vDHOYPQ2mmYC&q=ZW+sex+determination|title=Sex Wars: Genes, Bacteria, and Biased Sex Ratios|date=2003|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-00981-0|page=59|language=en}}</ref> ==== X0 na pagpapasiya ng kasarian ==== Sa [[Sistemang pampasiya-kasariang X0|sistemang pampasiya-kasariang X0 o ''X0 sex-determination system'']], ang mga lalaki ay may isang kromosomang X (X0) habang ang mga babae ay may dalawa (XX). Ang lahat ng iba pang mga kromosoma sa mga organismong diploide na ito ay naka-pares, ngunit ang mga organismo ay maaaring magmana ng isa o dalawang kromosomang X. Ang sistemang ito ay matatagpuan sa karamihan ng [[Arachnida|mga araknid]], mga insekto tulad ng [[Isdang pilak (kulisap)|isdang pilak o ''silverfish'']] ([[Apterygota]]), [[tutubi]] ([[Paleoptera]]) at [[tipaklong]] ([[Exopterygota]]), at ilang mga nematoda, krustaseo, at gastropoda.<ref name="Evolution">{{cite book|title=Evolution of sex determining mechanisms|vauthors=Bull JJ|year=1983|isbn=0-8053-0400-2|page=17|author-link=James J. Bull}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Thiriot-Quiévreux C|date=2003|title=Advances in chromosomal studies of gastropod molluscs.|journal=Journal of Molluscan Studies|volume=69|issue=3|pages=187–202|doi=10.1093/mollus/69.3.187|doi-access=free}}</ref> Sa [[Gryllus|mga kuliglig sa bukid]], halimbawa, ang mga insekto na may iisang kromosomang X ay nagiging lalaki, habang ang mga may dalawa ay nagiging babae.<ref>{{cite journal |title=Karyotypes of two American field crickets: Gryllus rubens and Gryllus sp. (Orthoptera: Gryllidae) | vauthors = Yoshimura A |journal=Entomological Science |volume=8 |issue=3 |pages=219–222 |year=2005 |doi=10.1111/j.1479-8298.2005.00118.x| s2cid = 84908090 }}</ref> Sa ''nematode'' na ''[[Caenorhabditis elegans]]'', karamihan ng mga uuod ay mga ''hermaphrodite'' na nakakapaglihi sa sarili o ''self-fertilizing'' at may ''karyotype'' na XX, ngunit ang mga paminsan-minsang abnormalidad sa pagmana ng mga kromosoma ay maaaring magbunga ng mga indibidwal na may iisang X chromosome lamang—ang mga X0 na indibidwal na ito ay mga lalaking nakapaglilihi (at kalahati ng kanilang mga supling ay mga lalaki).<ref>{{cite book|title=''C. elegans'' II|vauthors=[[Barbara J. Meyer|Meyer BJ]]|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|year=1997|isbn=978-0-87969-532-3|veditors=Riddle DL, Blumenthal T, Meyer BJ, Priess JR|chapter=Sex Determination and X Chromosome Dosage Compensation: Sexual Dimorphism|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20094/|access-date=17 Abril 2021|archive-date=6 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506154914/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK20094/|url-status=live}}</ref> ==== Z0 na pagpapasiya ng kasarian ==== Sa [[Sistemang pampasiya-kasariang Z0|sistemang pampasiya-kasariang Z0 o ''Z0 sex-determination system'']], ang mga lalaki ay may dalawang kromosomang Z samantalang ang mga babae ay may isa. Ang sistemang ito ay matatagpuan sa ilang mga ''species'' ng gamugamo o ''moth''.<ref>{{cite book|url={{GBurl|id=5w8FgSGuH34C|q=ZO+sex-determination+system+moth|p=461}}|title=Handbuch Der Zoologie / Handbook of Zoology|publisher=Walter de Gruyter|year=1925|isbn=978-3-11-016210-3|access-date=29 Setyembre 2020|via=Google Books}}</ref> === Pangkapaligiran === Para sa maraming mga ''species'', ang kasarian (''sex'') ay hindi pinapasiya ng mga minanang katangian, ngunit sa halip ay pinapasiya ng pangkapaligirang mga salik tulad ng temperaturang naranasan sa panahon ng pagusbong o mamaya sa buhay. Sa [[pako]] na ''[[Ceratopteris]]'' at iba pang [[Glossary ng botanical terms|''homosporous'']] na ''species'' ng mga pako, ang likas na kasarian ay ''hermaphrodite'', ngunit ang mga indibidwal na tumutubo sa lupa na dati nang sumuporta ng mga ''hermaphrodite'' ay naiimpluwensyahan ng [[Pheromone|''pheromone'']] na[[Antheridiogen|''antheridiogen'']] na maging lalaki.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tanurdzic M, Banks JA |year=2004 |title=Sex-determining mechanisms in land plants |journal=The Plant Cell |volume=16 Suppl |issue=Suppl |pages=S61–S71 |doi=10.1105/tpc.016667 |pmc=2643385 |pmid=15084718}}</ref> Ang [[Bonelliidae|mga ''larva'' ng ''bonelliidae'']] ay magiging lalaki lamang kapag nakatagpo sila ng isang babae.<ref name="Bachtrog-2014"/> ==== ''Sequential hermaphroditism'' ==== [[Talaksan:Ocellaris_clownfish.JPG|thumb| [[clownfish|Ang mga ''clownfish'']] ay nagsisimula bilang mga lalaki; ang pinakamalaking isda sa isang pangkat ay nagiging babae]] Ang ilang mga ''species'' ay maaaring magbago ng kasarian sa kabuuan ng kanilang buhay, isang ''phenomenon'' na tinatawag na ''[[sequential hermaphroditism]]''.<ref name="Fusco-2019">{{Cite book| vauthors = Fusco G, Minelli A |author-link2=Alessandro Minelli (biologist) |url={{GBurl|id=AKGsDwAAQBAJ|q=sequential+hermaphroditism+in+plants}}|title=The Biology of Reproduction |date=2019|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-49985-9|pages=124|language=en}}</ref> Ang mga isdang ''[[teleost]]'' ay ang tanging [[Angkan (ebolusyon)|angkang]] bertebrado kung saan nangyayari ang ''sequential hermaphroditism''. Sa [[clownfish|mga ''clownfish'']], ang mas maliliit na isda ay mga lalaki, at ang nangingibabaw at pinakamalaking isda sa isang grupo ay nagiging babae; kapag ang isang dominanteng babae ay nawala, ang kanyang kapareha o asawang lalaki ay nagbabago ng kasarian (nagiging babae). Sa maraming mga [[Wrasse|''wrasse'']] ang kabaligtaran ang totoo—ang isda ay babae sa una at nagiging lalaki kapag umabot sila sa isang tiyak na sukat.<ref>{{cite journal|author-link4=Neil Gemmell|vauthors=Todd EV, Liu H, Muncaster S, Gemmell NJ|date=2016|title=Bending Genders: The Biology of Natural Sex Change in Fish|journal=Sexual Development|language=english|volume=10|issue=5–6|pages=223–2241|doi=10.1159/000449297|pmid=27820936|s2cid=41652893|doi-access=free}}</ref> Ang ''sequential hermaphroditism'' ay nangyayari rin sa mga halaman tulad ng ''[[Arisaema triphyllum]]''. ==== Pagpapasiya ng kasaria na nakadepende sa temperatura ==== Maraming [[Reptilya|mga reptilya]], kabilang ang lahat ng [[Buwaya|mga buwaya]] at karamihan ng mga pagong, ay may pagpapasiya ng kasaria na nakadepende sa temperatura. Sa mga ''species'' na ito, ang temperaturang naranasan ng mga ''embryo'' sa panahon ng kanilang pag-usbong ang nagpapasiya sa kanilang kasarian.<ref name="Bachtrog-2014"/> Sa ilang [[Pagong (Testudines)|mga pagong]], halimbawa, ang mga lalaki ay nabubuo sa mas mababang temperatura kaysa sa mga babae; ngunit ang mga babaeng ''[[Macrochelys temminckii|Macroclemys]]'' naman ay nabubuo sa mga temperaturang mas mababa sa 22 °C o higit sa 28 °C, habang ang mga lalaki ay nabubuo sa pagitan ng mga temperaturang iyon.<ref>{{Cite journal |author-link=Scott F. Gilbert |vauthors=Gilbert SF |date=2000 |title=Environmental Sex Determination |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9989/ |url-status=live |journal=Developmental Biology. 6th Edition |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612123300/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9989/ |archive-date=12 Hunyo 2021 |access-date=19 Mayo 2021}}</ref> ==== ''Haplodiploidy'' ==== Ang ilang mga insekto, kabilang ang [[Pukyutan|mga pukyutan o ''honey bees'']] at [[Langgam|mga langgam]], ay gumagamit ng [[Haplodiploidy|sistemang pampasiya-kasariang haplodiploide]].<ref>{{cite journal|author-link=Brian Charlesworth|vauthors=Charlesworth B|date=Agosto 2003|title=Sex determination in the honeybee|url=https://archive.org/details/cell_2003-08-22_114_4/page/n28|journal=Cell|volume=114|issue=4|pages=397–398|doi=10.1016/S0092-8674(03)00610-X|pmid=12941267|doi-access=free}}</ref> Ang mga diploide na bubuyog at langgam sa pangkalahatan ay babae, at ang mga haploideng indibidwal (na nabubuo mula sa mga itlog na hindi napunla) ay mga lalaki. Ang sistemang pampasiya-kasarian na ito ay nagreresulta sa mataas na ''bias'' sa [[ratio ng kasarian|mga ''ratio'' ng kasarian]], dahil ang kasarian ng mga supling ay pinapasiya ng pagpupunla ([[Arrhenotoky|''arrhenotoky'']] o [[Pseudo-arrhenotoky|''pseudo-arrhenotoky'']] ang nagreresulta sa mga lalaki) sa halip na ng ''assortment'' ng mga kromosoma habang nagaganap ang ''meiosis''.<ref>{{cite journal |vauthors=de la Filia A, Bain S, Ross L |title=Haplodiploidy and the reproductive ecology of Arthropods|journal=Current Opinion in Insect Science|date=Hunyo 2015|volume=9|pages=36–43|doi=10.1016/j.cois.2015.04.018|pmid=32846706|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/20137629/1_s2.0_S221457451500084X_main.pdf |hdl=20.500.11820/b540f12f-846d-4a5a-9120-7b2c45615be6 |s2cid=83988416 |hdl-access=free |access-date=25 Hunyo 2021|archive-date=25 Hunyo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625230005/https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/20137629/1_s2.0_S221457451500084X_main.pdf|url-status=live}}</ref> == Rasyo ng kasarian == [[File:Sex ratio total population 2020.svg|thumb|300x300px|Mapang nagpapahiwatig ng kasarian ng mga tao sa bawat bansa.<ref>Datos mula sa [[CIA World Factbook]][https://web.archive.org/web/20070607060922/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html]. Pinagsama-sama ang mapa noong 2021, datos mula sa 2020.</ref> {|width="100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" style="background:transparent" |- |valign="top"| {{Legend|#E66771|Mga bansang mas marami '''ang mga lalaki''' kaysa mga babae.}} {{Legend|#7CFC00|Mga bansang may '''parehong''' bilang ng mga lalaki at mga babae (tinutuos na ang rasyo ay may 3 [[significant figure]], ibig sabihin, 1.00 lalaki sa 1.00 babae).}} {{Legend|#318CE7|Mga bansang may marami '''ang mga babae''' kaysa mga lalaki.}} {{Legend|Grey|Walang datos}} |} ]] Ang isang [[Rasyo ng kasarian|rasyo ng kasarian o ''sex ratio'']] ay ang [[rasyo]] ng [[Lalaki|kalalakihan]] at [[Babae|kababaihan]] sa isang [[populasyon]]. Gaya ng paliwanag ng [[prinsipyo ni Fisher]], dahil sa mga kadahilanang ebolusyonaryo, ito ay kadalasang halos 1:1 sa mga ''species'' na nagpaparami nang [[Pagpaparaming sekswal|sekswal]].<ref name="Fisher">{{cite book|last=Fisher|first=R. A.|date=1930|title=The Genetical Theory of Natural Selection|url=https://archive.org/details/geneticaltheoryo031631mbp/page/n163/mode/1up|location=Oxford|publisher=Clarendon Press|pages=141–143|via=[[Internet Archive]]}}</ref><ref name="Hamilton">{{cite journal|last=Hamilton|first=W. D. |author-link=W. D. Hamilton|date=1967|title=Extraordinary Sex Ratios: A Sex-ratio Theory for Sex Linkage and Inbreeding Has New Implications in Cytogenetics and Entomology|url=https://www.jstor.org/stable/1721222|url-access=registration|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=156|issue=3774|pages=477–488 |doi=10.1126/science.156.3774.477|pmid=6021675|bibcode=1967Sci...156..477H|jstor=1721222}}</ref> Gayunpaman, maraming mga ''species'' ang lumilihis sa pantay na ''sex ratio'', mapa paminsan-minsan o permanente. Halimbawa nito ang ilang mga ''species'' na ''[[parthenogenic]]'', mga organismong paminsan-minsang nakikipagtalik tulad ng mga ''aphid'', ilang mga [[Eusocial na putakti o wasp|''eusocial'' na putakti o ''wasp'']], [[Bubuyog|mga bubuyog]], [[Langgam|mga langgam]], at [[Anay|mga anay o ''termite'']].<ref>{{cite journal | last1 = Kobayashi| first1 = Kazuya | last2 = Hasegawa | first2 = Eisuke | last3 = Yamamoto | first3 = Yuuka | last4 = Kazutaka | first4 = Kawatsu | last5 = Vargo | first5 = Edward L. | last6 = Yoshimura | first6 = Jin | last7 = Matsuura | first7 = Kenji | year = 2013 | title = Sex ratio biases in termites provide evidence for kin selection | journal = Nat Commun | volume = 4| pages = 2048 | doi = 10.1038/ncomms3048 | pmid = 23807025 | bibcode = 2013NatCo...4.2048K| doi-access = free }}</ref> Ang [[Rasyo ng kasarian ng mga tao|rasyo ng kasarian ng mga tao o ''human sex ratio'']] ay partikular na kinaiintersan ng mga antropologo at mga demograpo. Sa mga lipunang pantao, ang mga ''sex ratio'' sa pagpanganak ay maaring lubhang mapilipit ng mga salik tulad ng edad ng ina sa pagpapanganak<ref name="cdc">{{cite web|title=Trend Analysis of the sex Ratio at Birth in the United States|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr53/nvsr53_20.pdf|publisher=U.S. Department of Health and Human Services, National Center for Health Statistics}}</ref> at ng paglalaglag batay sa kasarian o ''sex-selective abortion'' at pagpatay ng mga sanggol o ''infanticide''. Ang pagkahantad sa mga ''pesticide'' at iba pang mga pangkapaligirang ''contaminant'' ay maari ring mga makahulugang salik na nakaapekto rito.<ref>Davis, Devra Lee; Gottlieb, Michelle and Stampnitzky, Julie; "Reduced Ratio of Male to Female Births in Several Industrial Countries" in ''[[Journal of the American Medical Association]]''; April 1, 1998, volume 279(13); pp. 1018-1023</ref> Noong 2014, ang kabuuang rasyo ng kasarian ng daigdig sa pagpanganak ay tinatayang nasa 107 lalaki sa 100 babae (1,000 lalaki kada 934 babae).<ref>{{cite web|title=CIA Fact Book| url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613003045/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html|url-status=dead|archive-date=Hunyo 13, 2007|publisher=The Central Intelligence Agency of the United States}}</ref> == Mga pagkakaibang pangkasarian == {{See also|Mga pagkakaibang pangkasarian sa medisina|Mga pagkakaibang pangkasarian sa katalinuhan|Ang ''neuroscience'' ng mga pagkakaibang pangkasarian|Mga pagkakaibang pangkasarian sa pisyolohiya ng tao}} Ang [[Anisogamy|anisogamya]] ay ang pangunahing pagkakaiba ng lalaki at babae.<ref name="Whitfield-2004">{{cite journal|vauthors=Whitfield J|date=June 2004|title=Everything you always wanted to know about sexes|journal=PLOS Biology|volume=2|issue=6|pages=e183|doi=10.1371/journal.pbio.0020183|pmc=423151|pmid=15208728|quote=One thing biologists do agree on is that males and females count as different sexes. And they also agree that the main difference between the two is gamete size: males make lots of small gametes—sperm in animals, pollen in plants—and females produce a few big eggs.}}</ref><ref>{{Cite book| vauthors = Pierce BA |url={{GBurl|id=z4pXRaZAkdkC|q=Gamete+size}}|title=Genetics: A Conceptual Approach|date=2012|publisher=W.H. Freeman|isbn=978-1-4292-3252-4|pages=74|language=en}}</ref> Sinabi ni [[Richard Dawkins]] na posibleng bigyang-kahulugan ang lahat ng pagkakaiba sa pagitan ng mga kasarian bilang nagmumula dito.<ref>{{Cite book|last=Dawkins|first=Richard|url={{GBurl|id=ekonDAAAQBAJ|q=the+selfish+gene+battle+of+the+sexes+2016}}|title=The Selfish Gene|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-878860-7|pages=183–184|language=en|quote=However, there is one fundamental feature of the sexes which can be used to label males as males, and females as females, throughout animals and plants. This is that the sex cells or 'gametes' of males are much smaller and more numerous than the gametes of females. This is true whether we are dealing with animals or plants. One group of individuals has large sex cells, and it is convenient to use the word female for them. The other group, which it is convenient to call male, has small sex cells. The difference is especially pronounced in reptiles and in birds, where a single egg cell is big enough and nutritious enough to feed a developing baby for. Even in humans, where the egg is microscopic, it is still many times larger than the sperm. As we shall see, it is possible to interpret all the other differences between the sexes as stemming from this one basic difference.|author-link=Richard Dawkins}}</ref> Kasama sa [[Mga pagkakaibang pangkasarian sa mga tao|mga pagkakaibang pangkasarian sa mga tao]] ang karaniwang mas malaking sukat at mas maraming buhok sa katawan ng mga lalaki, at ang mas malalaking mga suso, mas malalawak na mga balakang, at mas mataas na porsyento ng [[taba]] sa katawan ng mga babae. Sa ibang mga ''species'', maaaring may mga pagkakaiba sa kulay, laki, o iba pang mga tampok nila, at maaaring napakatingkad ng mga ito na ang mga magkaibang kasarian ay maaaring mapagkamalang dalawang ''taxa'' na ganap na magkaiba.<ref name="CogBeh">{{Cite encyclopedia|last1=Mori|first1=Emiliano|title=Sexual Dimorphism|date=2017|url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007%2F978-3-319-47829-6_433-1|encyclopedia=Encyclopedia of Animal Cognition and Behavior|pages=1–7|editor-last=Vonk|editor-first=Jennifer|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-319-47829-6_433-1|isbn=978-3-319-47829-6|access-date=2021-06-05|last2=Mazza|first2=Giuseppe|last3=Lovari|first3=Sandro|editor2-last=Shackelford|editor2-first=Todd}}</ref> === Dimorpismong sekswal === [[Talaksan:Male_and_female_pheasant.jpg|thumb| [[Karaniwang mangangalakal|Ang mga karaniwang mangangalakal o ''common pheasants'']] ay [[Sekswal na dimorphism|sekswal na dimorpiko]], parehong sa laki at sa itsura.]] Sa maraming mga hayop at ilang mga halaman, ang mga indibidwal ng mga kasariang lalaki at babae ay naiiba sa laki at hitsura, isang ''phenomenon'' na tinatawag na [[Dimorpismong sekswal|dimorpismong sekswal o ''sexual dimorphism'']].<ref name="Choe-2019">{{cite book|title=Encyclopedia of Animal Behavior|vauthors=Choe J|date=2019|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-813252-4|veditors=Cox R|volume=2|pages=7–11|language=en|chapter=Body Size and Sexual Dimorphism|chapter-url={{GBurl|id=O5lnDwAAQBAJ|pg=RA1-PA7}}}}</ref> Ang dimorpismong sekswal sa mga hayop ay kadalasang inuugnay sa [[Pagpiling sekswal|pagpiling sekswal o ''sexual selection'']]—ang kumpetisyon sa pakikipagtalik sa pagitan ng mga indibidwal ng isang kasarian ''vis-à-vis'' sa kabaligtarang kasarian.<ref name="CogBeh"/> Sa maraming mga kaso, ang mga lalaki sa isang ''species'' ay mas malaki kaysa sa mga babae. Ang mga ''species'' na mamalyang may matinding dimorpismong sekswal sa laki ay may posibilidad na magkaroon ng sistemang pantalik na may mataas na kaso ng [[Polygyny|''polygyny'']] (ang pagkakaroon ng maraming asawang babae ng isang lalaki)—marahil ay dahil sa pagpili para sa tagumpay sa [[Intraspecific na kumpetisyon|pakikipagkumpitensya]] sa ibang mga lalaki—gaya ng sa mga [[Elepanteng-dagat|elepanteng-dagat o ''elephant seal'']]. Ipinakikita ng iba pang mga halimbawa na ang kagustuhan ng mga babae ang nagtutulak ng dimorpismong sekswal, tulad ng sa kaso ng [[Langaw ang mata ng tangkay|''stalk-eyed'' na langaw]].<ref>{{cite journal| vauthors = Wilkinson GS, Reillo PR |date=22 January 1994|title=Female choice response to artificial selection on an exaggerated male trait in a stalk-eyed fly|url=http://www.indiana.edu/~curtweb/L567/readings/Wilkinson_%26_Reillo_1994.pdf|journal=Proceedings of the Royal Society B|volume=225|issue=1342|pages=1–6|bibcode=1994RSPSB.255....1W|citeseerx=10.1.1.574.2822|doi=10.1098/rspb.1994.0001|s2cid=5769457|archive-url=https://web.archive.org/web/20060910164858/http://www.indiana.edu/~curtweb/L567/readings/Wilkinson_%26_Reillo_1994.pdf|archive-date=September 10, 2006}}</ref> Ang mga babae ang mas malaking kasarian sa karamihan ng mga hayop.<ref name="Choe-2019"/> Halimbawa, ang mga babaeng gagamba na ''[[southern black widow]]'' ay karaniwang dalawang beses ang haba kaysa sa mga lalaki.<ref>{{cite book | vauthors = Drees BM, Jackman J | date = 1999 | publisher = Gulf Publishing Company | location = Houston, Texas | chapter = Southern black widow spider | title = Field Guide to Texas Insects | chapter-url=http://insects.tamu.edu/fieldguide/cimg368.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030831114452/http://insects.tamu.edu/fieldguide/cimg368.html|archive-date=31 August 2003|access-date=8 August 2012| via = Extension Entomology, Insects.tamu.edu, Texas A&M University }}</ref> Ang pagkakaiba sa laki na ito ay maaaring iugnay sa laki ng paggugol na kinakailangan sa paggawa ng mga itlog o ''egg cell'' na nangangailangan ng higit na nutrisyon kaysa sa paggawa ng tamod o ''sperm'': ang mas malalaking mga babae ay nakakagawa ng mas maraming mga itlog.<ref>{{cite journal |title=Is fecundity the ultimate cause of female-biased size dimorphism in a dragon lizard? |vauthors=Stuart-Smith J, Swain R, Stuart-Smith R, Wapstra E |journal=Journal of Zoology |volume=273 |issue=3 |year=2007 |pages=266–272 |doi=10.1111/j.1469-7998.2007.00324.x }}</ref><ref name="Choe-2019"/> Ang dimorphismong sekswal ay maaaring maging matindi, kung saan ang mga lalaki, tulad ng sa ilang ''[[anglerfish]]'', ay nabubuhay bilang mga [[Parasitismo|parasitiko]] sa mga babae. Ang ilang mga ''species'' ng halaman ay nagpapakita rin ng dimorpismo kung saan ang mga babae ay mas malaki kaysa sa mga lalaki, tulad ng sa ''genus'' ng lumot na ''[[Dicranum]]''<ref>{{cite book | vauthors = Shaw AJ |year=2000 |chapter=Population ecology, population genetics, and microevolution |pages=[https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse/page/379 379]–380 | veditors = Shaw AJ, Goffinet B |title=Bryophyte Biology | url = https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66097-6}}</ref> at ang ''genus'' ng ''liverwort'' na ''[[Sphaerocarpos]]''.<ref name="Schuster 1984">{{cite book | vauthors = Schuster RM |year=1984 |chapter=Comparative Anatomy and Morphology of the Hepaticae |title=New Manual of Bryology |location=Nichinan, Miyazaki, Japan |publisher=The Hattori botanical Laboratory |volume=2 |page=891}}</ref> Mayroong ilang ebidensya na, sa mga ''genera'' na ito, ang dimorpismo ay maaaring nakatali sa isang kromosomang pangkasarian,<ref name="Schuster 1984"/><ref name="Crum & Anderson">{{cite book | vauthors = Crum HA, Anderson LE |year=1980 |title=Mosses of Eastern North America |volume=1 |page=196 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-04516-2}}</ref> o sa pagbibigay-senyas na kemikal mula sa mga babae.<ref>{{cite journal | vauthors = Briggs DA |year=1965 |title=Experimental taxonomy of some British species of genus ''Dicranum'' |journal=New Phytologist |volume=64 |pages=366–386 |doi=10.1111/j.1469-8137.1965.tb07546.x |issue=3|doi-access=free }}</ref> Sa mga ibon, ang mga lalaki ay kadalasang may mas [[Pangkulay ng hayop|makulay]] na anyo at maaaring may mga tampok (tulad ng mahabang buntot ng mga lalaking paboreal o ''peacock'') na tila naglalagay sa kanila sa isang kawalan (hal. ang maliliwanag na kulay ay tila ginagawang mas litaw ang isang ibon sa mga mandaragit o ''predator''). Ang isang iminungkahing paliwanag para rito ay ang [[prinsipyo ng kapansanan]].<ref>{{cite book |author-link=Amotz Zahavi | vauthors = Zahavi A, Zahavi A |year=1997 |title=The handicap principle: a missing piece of Darwin's puzzle |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-510035-8 |url=https://archive.org/details/handicapprincipl0000zeha }}</ref> Ang ''hypothesis'' na ito ay nangangatwiran na, sa pamamagitan ng pagpapakita na maaari siyang mabuhay kahit na mayroon siyang gayong mga kapansanan, inaanunsyo ng lalaki ang kanyang [[Fitness (biology)|''genetic fitness'']] sa mga babae—mga katangiang mapakikinabangan din ng mga anak nilang babae, na hindi mabibigatan ng gayong mga kapansanan, hindi lamang dahil walang gayong gayong kapansanan ang mga babae, kundi dahil kaya silang protektahan ng kanilang ama kahit pa mayroong siyang gayong kapansanan. === Mga katangiang sekswal === Ang mga [[katangiang sekswal]] ay mga katangiang pisikal ng isang organismo (madalas ng isang organismong [[Dimorpismong sekswal|sekswal na dimorpiko]]) na nagpapahiwatig ng o nagmula sa mga bayolohikal na salik sekswal. Sakop nito pareho ang mga [[pangunahing katangiang sekswal]], tulad ng [[Gonad|mga ''gonad'']], at ang mga [[pangalawang katangiang sekswal]], tulad ng buhok sa ari. === Mga pagkakaibang pangkasarian sa pag-uugali === Ang mga kasarian sa iba't ibang uri ng mga ''species'' na ''gonochoric'' ay karaniwang naiiba sa pag-uugali. Sa karamihan ng mga ''species'' ng hayop, ang mga babae ay namumuhunan nang higit sa pangangalagang pangmagulang,<ref>{{Cite book|last=Kliman|first=Richard|url={{GBurl|id=_r4OCAAAQBAJ|pg=RA1}}|title=Encyclopedia of Evolutionary Biology|year=2016|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-800426-5|editor-last=Herridge |editor-first=Elizabeth J|volume=2|pages=453–454|language=en|editor-last2=Murray |editor-first2=Rosalind L|editor-last3=Gwynne |editor-first3=Darryl T|editor-last4=Bussiere |editor-first4=Luc}}</ref> bagaman sa ilang mga ''species'', tulad ng ilang [[Coucal|mga ''coucal'']], ang mga lalaki ang namumuhunan ng higit na [[Pag-aalaga ng magulang|pangangalagang pangmagulang]].<ref>{{Cite journal|last1=Henshaw|first1=Jonathan M.|last2=Fromhage|first2=Lutz|last3=Jones|first3=Adam G.|date=2019-08-28|title=Sex roles and the evolution of parental care specialization|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=286|issue=1909|pages=20191312|doi=10.1098/rspb.2019.1312|pmc=6732396|pmid=31455191}}</ref> Ang mga babae ay madalas ding maging mas mapili kung kanino sila makikipagtalik o mag-aasawa,<ref>{{Cite web|title=Sexual Selection {{!}} Learn Science at Scitable|url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/sexual-selection-13255240/|access-date=2021-07-25|website=www.nature.com|archive-date=9 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009163133/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/sexual-selection-13255240/|url-status=live}}</ref> gaya ng sa karamihan sa mga ''species'' ng ibon.<ref>{{Cite book|last1=Reboreda|first1=Juan Carlos|url={{GBurl|id=ItmUDwAAQBAJ|q=behavioral+ecology+choosy+female|p=75}}|title=Behavioral Ecology of Neotropical Birds|last2=Fiorini|first2=Vanina Dafne|last3=Tuero|first3=Diego Tomás|date=2019|publisher=Springer|isbn=978-3-030-14280-3|pages=75|language=en}}</ref> Ang mga lalaki ay madalas mas mapagkumpitensya para sa pakikipagtalik o pag-aasawa kaysa sa mga babae.<ref name="Lehtonen-2016"/> == Tingnan din == * [[Uri ng pagsasama]] * [[Panunuri ng kasarian (sex)]] * [[Paglalaan ng kasarian (sex)]] * [[Pagkakaiba ng seks at gender]] * [[Pagtatalaga ng kasarian (sex)]] * [[Kasangkapang pangkasarian|Organong pangkasarian]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Karagdagang pagbabasa == {{refbegin|30em}} * {{cite book|vauthors=Arnqvist G, Rowe L|year=2005|title=Sexual conflict|url=https://archive.org/details/sexualconflict0000arnq|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-12217-5}} * {{cite book|vauthors=[[Bruce Alberts|Alberts B]], [[Alexander D. Johnson|Johnson A]], [[Julian Lewis (biologist)|Lewis J]], [[Martin Raff|Raff M]], Roberts K, [[Peter Walter|Walter P]]|title=Molecular Biology of the Cell|url=https://archive.org/details/molecularbiology0004albe|edition=4|year=2002|isbn=978-0-8153-3218-3|publisher=Garland Science|location=New York}} * {{cite book|vauthors=Ellis H|year=1933|title=Psychology of Sex|url=https://archive.org/details/b2044249x|location=London|publisher=W. Heinemann Medical Books}} ''N.B''.: One of many books by this pioneering authority on aspects of human sexuality. * {{cite book|title=Developmental Biology|edition=6|vauthors=[[Scott F. Gilbert|Gilbert SF]]|publisher=Sinauer Associates, Inc.|year=2000|isbn=978-0-87893-243-6|url=https://archive.org/details/developmentalbio00gilb}} * {{cite book|vauthors=[[John Maynard Smith|Maynard-Smith J]]|title=The Evolution of Sex|url=https://archive.org/details/evolutionofsex0000mayn|url-access=registration|publisher=Cambridge University Press|year=1978|isbn=978-0-521-29302-0}} {{refend}} == Mga panlabas na link == * [http://www.gfmer.ch/Books/Reproductive_health/Human_sexual_differentiation.html Human Sexual Differentiation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209011913/http://www.gfmer.ch/Books/Reproductive_health/Human_sexual_differentiation.html|date=9 February 2010}} likha ni P.C. Sizonenko {{Sex}} {{Sex (biology)}} {{Authority control}} [[Kategorya:Prosesong pambiyolohiya]] [[Kategorya:Kasarian]] 8q8yto3n139rg6zti9n06vorj99ngu1 Prehistorya ng Pilipinas 0 325449 2236579 2228090 2026-10-24T07:53:12Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236579 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Oktubre 2023}} {{cleanup|date=Oktubre 2023|reason=Kailangang ayusin ang balarila, pagkakasulat, at pagsasalin ng banyagang salita tulad ng artifact.}} }} {{History of the Philippines}} Ang '''prehistorya ng Pilipinas''' ay sumasaklaw sa mga pangyayari bago ang [[Nakatalang kasaysayan|nakasulat na kasaysayan]] ng kung ano ngayon ang [[Pilipinas]]. Ang kasalukuyang demarcation sa pagitan ng panahong ito at ng [[Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|maagang kasaysayan ng Pilipinas]] ay Abril 21, 900, na katumbas sa Proleptic Gregorian calendar para sa petsa na nakasaad sa [[Inskripsiyon sa Binatbat na Tanso ng Laguna]]- ang pinakaunang kilala na nakaligtas na nakasulat na talaan na nagmula sa Pilipinas. Sa panahong ito nakita ang napakalawak na pagbabago na humawak sa kapuluan mula [[Panahon ng Bato]] kultura sa 50000 BC sa paglitaw ng binuo thalassocratic mga sibilisasyon noong ikaapat na siglo, na nagpatuloy sa unti-unting pagpapalawak ng kalakalan hanggang 900 at ang unang nakaligtas na nakasulat na mga talaan. == Pleistoseno == [[Talaksan:Remains_of_a_Rhinoceros_philippinensis_found_in_Rizal,_Kalinga_dated_c._709,000_years_ago.jpg|thumb|Butchered labi ng isang ''Rhinoceros philippinensis (mga ibon na may mga bulate)'' natagpuan sa [[Rizal, Kalinga]]. Katibayan ng maagang [[Hominini|mga hominins]] sa Pilipinas Mga 709,000 taon na ang nakalilipas.]] === Nananatili ang mga artifact ng Kalinga at fossil fauna === Isang pag-aaral sa 2018 na pinangunahan ni Thomas Ingicco,<ref>{{Cite web |last=Ingicco |first=Thomas |date=May 4, 2018 |title=Ancient humans settled the Philippines 700,000 years ago |url=https://natureecoevocommunity.nature.com/users/107516-thomas-ingicco/posts/32797-ancient-humans-settled-the-philippines-700-000-years-ago |website=natureecoevocommunity.nature.com |access-date=Oktubre 20, 2023 |archive-date=Hunyo 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602223617/https://natureecoevocommunity.nature.com/posts/32797-ancient-humans-settled-the-philippines-700-000-years-ago |url-status=dead }}</ref> na pinag-aralan ang rhino ay nananatiling nahukay sa isang site ng Kalinga gamit ang ilang mga diskarte sa pakikipag-date,<ref name="PHL 700K PREHISTORY2">{{Cite news |date=May 4, 2018 |title=Earliest humans arrived in PH 700,000 years ago |language=en |volume=33 |work=Philippine Daily Inquirer |issue=145 |url=https://newsinfo.inquirer.net/987551/earliest-humans-arrived-in-ph-700000-years-ago/ |access-date=May 4, 2018}}</ref> ang pag-alis ng mga unang species ng Homo sa maagang Chibanian (tapos na [[Pleistoseno]]), sa pagitan ng 631,000 at 777,000 taon na ang nakalilipas.<ref>{{Cite journal |last=T. Ingicco |last2=G. D. van den Bergh |last3=C. Jago-on |last4=J.-J. Bahain |last5=M. G. Chacón |last6=N. Amano |last7=H. Forestier |last8=C. King |last9=K. Manalo |last10=S. Nomade |last11=A. Pereira |year=2018 |title=Earliest known hominin activity in the Philippines by 709 thousand years ago |url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=6441&context=smhpapers |journal=Nature |volume=557 |issue=7704 |pages=233–237 |bibcode=2018Natur.557..233I |doi=10.1038/s41586-018-0072-8 |pmid=29720661 |access-date=2023-10-20 |archive-date=2021-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301002927/https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=6441&context=smhpapers |url-status=dead }}</ref> ==== Paglalarawan ng sitio ==== Ang natuklasan sa lugar ay isang' halos kumpletong, disarticulated ' rhinoceros skeleton, ng mga nauubos na uri ''Rhinoceros philippinensis (mga ibon na may mga bulate)''. Ipinakita nito ang mga tagaytay na naiwan ng mga tool na ginawa habang tinatanggal ang laman, at mga espesyal na tool na idinisenyo upang alisin ang utak ng buto. Ang lugar ay nagbigay ng mahigit na 400 buto, kasali na ang ilang dosenang mga kasangkapan na pinutol at pinutol, na 49 sa mga ito ay mga flakes na gaya ng kutsilyo na may dalawang martilyo.<ref name="PHL 700K PREHISTORY3">{{Cite news |date=May 4, 2018 |title=Earliest humans arrived in PH 700,000 years ago |language=en |volume=33 |work=Philippine Daily Inquirer |issue=145 |url=https://newsinfo.inquirer.net/987551/earliest-humans-arrived-in-ph-700000-years-ago/ |access-date=May 4, 2018}}</ref> Gayundin, kabilang sa mga nahanap ay ang iba pang mga labi ng kalansay, na kinabibilangan ng brown deer,<ref>{{Cite news |last=Hood |first=Marlowe |date=May 3, 2018 |title=Early humans arrived in the Philippines 700,000 years ago — study |publisher=GMA News Online |agency=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/scitech/science/652059/early-humans-arrived-in-the-philippines-700-000-years-ago-study/story/ |access-date=4 October 2021}}</ref> subaybayan ang mga butiki, pagong ng tubig-tabang at stegodonts.<ref name="PHL 700K PREHISTORY3" /> ==== Mga Hominins ==== Habang ang pinakamaagang nakumpirma na katibayan ng isang hominin ay nagmula sa isang 67,000 taong gulang na buto ng paa mula sa Sierra Madre na natuklasan noong 2007,<ref name="Mijares20102">{{Cite journal |last=Mijares |first=A. S. |last2=Détroit |first2=F. |last3=Piper |first3=P. |last4=Grün |first4=R. |last5=Bellwood |first5=P. |last6=Aubert |first6=M. |last7=Champion |first7=G. |last8=Cuevas |first8=N. |last9=De Leon |first9=A. |last10=Dizon |first10=E. |year=2010 |title=New evidence for a 67,000-year-old human presence at Callao Cave, Luzon, Philippines |journal=Journal of Human Evolution |volume=59 |issue=1 |pages=123–132 |doi=10.1016/j.jhevol.2010.04.008 |pmid=20569967}}</ref> ang mga nahanap na iyon ay walang direktang bakas ng mga kumakatay ng mga hayop. Sa kabilang dako, posible na ang mga manggagawang hayop ay sa panahong iyon ay nagbago na sa isang natatanging subespesyang ito.<ref name="PHL 700K PREHISTORY4">{{Cite news |date=May 4, 2018 |title=Earliest humans arrived in PH 700,000 years ago |language=en |volume=33 |work=Philippine Daily Inquirer |issue=145 |url=https://newsinfo.inquirer.net/987551/earliest-humans-arrived-in-ph-700000-years-ago/ |access-date=May 4, 2018}}</ref> === Callao Man (c. 67,000 taon na ang nakakaraan) === Ang pinakalumang kilalang hominin na natitira sa Pilipinas ay ang fossil na natuklasan noong 2007 sa Callao Caves sa [[Cagayan]]. Ang 67,000 taong gulang na natagpuan ay nauna pa sa 47,000 taong gulang [[Taong Tabon]], na hanggang noon ang pinakalumang kilala na hanay ng mga labi ng tao sa kapuluan. Ang paghahanap ay binubuo ng isang solong 61 milimetro metatarsal na napetsahan gamit pag-aalis ng serye ng uranium. Sa simula ay naisip na posibleng isa ito sa pinakalumang ''Homo sapiens'' nananatili sa [[Asya-Pasipiko]].<ref>{{Cite web |last=Valmero |first=Anna |date=August 5, 2010 |title=Callao man could be 'oldest' human in Asia Pacific, says Filipino archaeologist |url=http://ph.yfittopostblog.com/2010/08/05/callao-man-could-be-‘oldest’-human-in-asia-pacific-says-filipino-archaeologist/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120713201301/http://ph.yfittopostblog.com/2010/08/05/callao-man-could-be-%E2%80%98oldest%E2%80%99-human-in-asia-pacific-says-filipino-archaeologist/ |archive-date=July 13, 2012 |access-date=August 5, 2010 |publisher=Yahoo! Southeast Asia, [[loqal.ph]]}}</ref><ref>Severino, Howie G. (August 1, 2010).</ref><ref>Morella, Cecil.</ref><ref>{{Cite news |last=Barney |first=Henderson |date=August 3, 2010 |title=Archaeologists unearth 67,000-year-old human bone in Philippines |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/philippines/7924538/Archaeologists-unearth-67000-year-old-human-bone-in-Philippines.html}}</ref> === ''Homo luzonensis (C. 50,000 - 67,000 taon na ang nakakaraan)'' === [[Talaksan:LuzonensisMolars.jpg|thumb|Limang ngipin na iniuugnay sa ''Homo luzonensis''.]] Sa parehong stratigraphic layer kung saan natuklasan ang ikatlong metatarsal, ang patuloy na pagtuklas ay nagsiwalat ng 12 fossil na buto (7 postcanine maxillary teeth, 2 manual phalanges, 2 pedal phalanges, 1 femoral shaft) mula sa tatlong hominin na indibidwal. Ang mga labi na ito at ang Callao Man ay nakilala na kabilang sa isang bagong uri ng hominins, ''[[Homo luzonensis]]''.<ref>{{Cite journal |last=Détroit |first=Florent |last2=Mijares |first2=Armand Salvador |last3=Corny |first3=Julien |last4=Daver |first4=Guillaume |last5=Zanolli |first5=Clément |last6=Dizon |first6=Eusebio |last7=Robles |first7=Emil |last8=Grün |first8=Rainer |last9=Piper |first9=Philip J. |year=2019 |title=A new species of Homo from the Late Pleistocene of the Philippines |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02296712/file/Detroit_%26_al_2019_Nature_postprint.pdf |journal=Nature |volume=568 |issue=7751 |pages=181–186 |bibcode=2019Natur.568..181D |doi=10.1038/s41586-019-1067-9 |pmid=30971845}}</ref><ref>{{Cite news |last=Greshko |first=Michael |last2=Wei-Haas |first2=Maya |date=April 10, 2019 |title=New species of ancient human discovered in the Philippines |work=National Geographic |url=https://www.nationalgeographic.com/science/2019/04/new-species-ancient-human-discovered-luzon-philippines-homo-luzonensis/ |access-date=October 24, 2020 |archive-date=Abril 10, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410173110/https://www.nationalgeographic.com/science/2019/04/new-species-ancient-human-discovered-luzon-philippines-homo-luzonensis/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rincon |first=Paul |date=April 10, 2019 |title=New human species found in Philippines |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-47873072 |access-date=October 24, 2020}}</ref> == Panahon ng bato (c. 50,000 – c. 500 BC) == Ang unang katibayan ng sistematikong paggamit ng teknolohiya ng panahon ng bato sa Pilipinas ay tinatayang 50,000 BC,<ref name="Jocano 2001 1082">{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> at ang yugto na ito sa pag-unlad ng mga lipunan ng proto-Philippine ay itinuturing na nagtatapos sa pagtaas ng mga kasangkapan sa metal noong mga 500 BC, bagaman may mga kasangkapan sa bato na ginagamit pa rin sa nakalipas na petsa.<ref>{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> [[Mga Pilipino|Pilipino]] antropologo F. Landa Jocano tumutukoy sa pinakamaagang kapansin-pansin na yugto sa pag-unlad ng mga lipunan ng proto-Philippine bilang ang ''Yugto Ng Pagbuo''.<ref>{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> Tinukoy din niya ang mga kasangkapan sa bato at paggawa ng seramik bilang dalawang pangunahing industriya na tinukoy ang pang-ekonomiyang aktibidad ng panahon, at na humubog sa mga paraan kung saan ang mga unang Pilipino ay umangkop sa kanilang kapaligiran sa panahong ito.<ref name="Jocano 2001 1082" /> Sa pamamagitan ng tungkol sa 30,000 BC, ang [[mga Negrito]], na naging mga ninuno ng mga katutubong Pilipino ngayon (tulad ng [[Mga Aeta|Aeta]]), marahil ay naninirahan sa kapuluan. Walang katibayan na nakaligtas na magpapakita ng mga detalye ng sinaunang buhay ng Pilipino tulad ng kanilang mga pananim, kultura, at arkitektura. Binanggit ng istoryador na si William Henry Scott na ang anumang teorya na naglalarawan ng gayong mga detalye para sa panahon ay dapat na purong hipotesis, at sa gayon ay matapat na ipinakita bilang gayon.<ref name="scott1984p1382">{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}</ref> === Tabon Man (c. 24,000 o 22,000 BC) === Fossilized na mga fragment ng isang [[bungo]] at ang panga ng tatlong indibidwal ay natuklasan noong Mayo 28, 1962 ni Dr. Robert B. Fox, isang Amerikanong antropologo ng [[Pambansang Museo ng Pilipinas|Pambansang Museo]].<ref>{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}; {{Harvard citation no brackets|Zaide|1999}}, citing {{Harvard citation no brackets|Jocano|1975}}.</ref> Ang mga fragment na ito ay sama-sama na tinatawag na "[[Taong Tabon]]" pagkatapos ng lugar kung saan sila ay natagpuan sa kanlurang baybayin ng [[Palawan]]. Ang [[Kuwebang Tabon]] tila isang uri ng isang [[Panahon ng Bato]] pabrika, na parehong natapos mga tool sa flake ng bato at ang mga basura ng core flakes ay natagpuan sa apat na hiwalay na antas sa pangunahing silid. Ang uling na naiwan mula sa tatlong pagtitipon ng mga apoy sa pagluluto ay nagkaroon Carbon-14 na may petsa na humigit-kumulang 7,000, 20,000, at 22,000 BC.<ref name="Scott1984pp14-15">{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}.</ref> Ang mga labi na ito ay ang pinakaluma modernong tao mga labi na natagpuan sa mga isla, at naging U / Th-napetsahan sa 47,000 ± 11-10,000 taon na ang nakalilipas.<ref name="Detroit2004">{{Cite journal |last=Détroit |first=Florent |last2=Dizon |first2=Eusebio |last3=Falguères |first3=Christophe |last4=Hameau |first4=Sébastien |last5=Ronquillo |first5=Wilfredo |last6=Sémah |first6=François |date=2004 |title=Upper Pleistocene ''Homo sapiens'' from the Tabon cave (Palawan, The Philippines): description and dating of new discoveries |url=http://fdetroit.free.fr/IMG/pdf/Detroit_etal_04_Tabon2.pdf |journal=Human Palaeontology and Prehistory |volume=3 |issue=2004 |pages=705–712 |doi=10.1016/j.crpv.2004.06.004}}</ref> (Sa loob [[Mindanao]], ang pagkakaroon at kahalagahan ng mga sinaunang kasangkapan na ito ay napansin ng sikat [[José Rizal|Si José Rizal]] kanyang sarili, dahil sa kanyang pagkakakilala sa [[Espanya|Espanyol]] at [[Alemanya|Aleman]] mga siyentipikong arkeologo noong 1880s, habang nasa Europa.){{Fact|date=July 2010}} Ang tabon Cave ay pinangalanang "tabon bird" (Tabon scrubfowl, ''Megapodius cumingii''), na nagdeposito ng makapal na matigas na mga layer ng guano noong panahon na ang kuweba ay hindi pa tinatahanan, na nagresulta sa isang tulad-semento na sahig na gawa sa dumi ng ibon kung saan tatlong sumunod na grupo ng mga tagagawa ng kasangkapan ang nanirahan. Ipinakikita na halos kalahati ng 3,000 mga ispesimen na nakuha mula sa kuweba ay mga itinapon na mga core ng isang materyal na kailangang ilipat mula sa ilang distansya. Ang mga fossil ng tabon man ay itinuturing na nagmula sa ikatlong grupo ng mga naninirahan na naninirahan sa kuweba sa pagitan ng 22,000 at 20,000 BC. Ang isang mas naunang antas ng kuweba ay nasa ibaba ng antas na naglalaman ng mga pagpupulong ng apoy sa pagluluto na dapat itong kumatawan Mataas Na Pleistoseno mga petsa mula 45 o 50 libong taon na ang nakalilipas.<ref name="Scott1984pp14-15">{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}.</ref> Ang mga pisikal na antropologo na sumuri sa tabon Man skullcap ay sumang-ayon na ito ay kabilang sa isang modernong tao (''Homo sapiens''), na nakikilala mula sa kalagitnaan ng Pleistoseno ''[[Homo erectus]]'' mga uri. Ipinakikita nito na si tabon Man ay ''Pre-Mongoloid'' (''Mongoloid'' ang pagiging term na antropologo ay nalalapat sa stock ng lahi na pumasok sa Timog Silangang Asya sa panahon ng [[Holoseno|Holocene]] at sinakop ang mga naunang tao upang makabuo ng mga modernong Malay, Indonesian, Filipino, at "Pacific" na mga tao). Dalawang eksperto ang nagbigay ng opinyon na ang mandible ay "Australian" sa pisikal na uri, at na ang mga sukat ng skullcap ay halos katulad ng [[mga Ainu]] o [[Tasmania|Mga taga-Tasmania]]. Walang maaaring tapusin tungkol sa pisikal na hitsura ng tabon man mula sa nakuhang mga fragment ng bungo maliban na hindi siya isang Negrito.<ref>{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}</ref> Ang kaugalian ng Paglilibing Ng Jar, na mula sa [[Sri Lanka]], sa Kapatagan ng mga garapon, sa loob [[Laos]], sa [[Hapon]], ay ginagampanan din sa Tabon caves. Ang isang kamangha-manghang halimbawa ng pangalawang burial jar ay pag-aari ng National Museum, isang ''Pambansang Kayamanan'', na may takip ng banga na may dalawang pigura, ang isa ay ang namatay, ang mga kamay ay nakasalubong, ang mga kamay ay kumakapit sa mga balikat, ang isa naman ay isang steersman, na parehong nakaupo sa isang ''proa'', na ang mast lamang ang nawawala sa piraso. Pangalawang libing ay isinagawa sa lahat ng mga isla ng Pilipinas sa panahong ito, na may mga buto na muling inilibing, ang ilan sa mga banga ng libingan. Pitumpu ' t walong mga sasakyang pang-lupa ang nakuha mula sa Manunggul cave, [[Palawan]], partikular para sa libing. Ang mga labi ng tao sa kuweba ay mula sa malalaking at maliliit na indibiduwal. Ang huli ay angkop sa mga Negrito ng Pilipinas na kabilang sa mga unang naninirahan sa kapuluan,<ref>{{Cite journal |last=Florent Détroit |last2=Julien Corny |last3=Eusebio Dizon |last4=Armand Mijares |date=1 June 2013 |year=2013 |title="Small Size" in the Philippine Human Fossil Record: Is it Meaningful for a Better Understanding of the Evolutionary History of the Negritos? |url=https://digitalcommons.wayne.edu/humbiol/vol85/iss1/3 |journal=Human Biology |volume=85 |issue=1 |pages=45–66 |doi=10.3378/027.085.0303 |pmid=24297220}}</ref> mga inapo ng unang paglipat ng tao mula sa [[Aprika]] sa pamamagitan ng ruta sa baybayin sa kahabaan ng Timog Asya hanggang sa ngayon ay nalunod na mga lupain ng Sundaland at [[Sahul]]. === Balobok Archaeological Site (6810-3190 BC) === Ang lugar ay isa sa mga unang lugar ng paninirahan ng tao sa rehiyon. Ang site mismo ay bahagi ng isang malaking sistema ng karst na may mga layer ng mga shell at iba pang mga mineral na ginawa ng mga unang tao. Ang higit pang paghukay ay humantong sa pagtuklas ng sinaunang mga artifact tulad ng mga kasangkapan sa flake, mga bato na pinulot, mga piraso ng mga kagamitan sa lupa, mga kasangkapan sa buto at ilang mga labi ng hayop. Ang mga labi at mga artifact na ito ay pinanggalingan ng C-14 na mga 8,810 hanggang 5,190 taon na ang nakalilipas, na ginagawang isa sa mga pinakamahalagang arkeolohikal na lugar sa rehiyon. Ang site ay idineklara bilang isang mahalagang ari-arian ng kultura noong 2017 ng pambansang pamahalaan.<ref>{{Cite web |date=November 26, 2013 |title=Travel Guide: Tawi-Tawi |url=http://www.traveling-up.com/travel-guide-tawi-tawi/}}</ref> === Mga paglipat ng Neolitiko Austronesian === [[Talaksan:Chronological_dispersal_of_Austronesian_people_across_the_Pacific.svg|thumb|Paglipat ng [[Mga Austronesyo|Mga Austronesian na tao]] at ang kanilang [[Mga wikang Austronesyo|mga wika]].]] [[Talaksan:Taiwanese_aboriginese_deerhunt1.png|left|thumb|248x248px|[[Usa|Mga Deer]]- pangangaso Taiwanese aborigines]] Ang kasalukuyang pang-agham na pagkakaisa ng pag-areglo ng Pilipinas ay ang [[Mga Austronesyo|Hipotesis sa labas ng Taiwan (OOT)]] (tinatawag din na [[Mga Austronesyo|Pagpapalawak ng mga Austronesyo]]). Ito ay unang iminungkahi ni Si Peter Bellwood at orihinal na batay sa kalakhan sa linggwistika, hewing napakalapit sa Robert Blustang modelo ng kasaysayan ng [[Mga wikang Austronesyo|Pamilya ng wika ng Austronesian]]. Mula noon ay pinalakas ito ng mga pag-aaral sa henetiko at arkeolohiya na malawak na sumasang-ayon sa timeline ng pagpapalawak ng Austronesian.<ref name="Melton">{{Cite journal |last=Melton |first=Terry |last2=Clifford |first2=Stephanie |last3=Martinson |first3=Jeremy |last4=Batzer |first4=Mark |last5=Stoneking |first5=Mark |date=December 1998 |title=Genetic Evidence for the Proto-Austronesian Homeland in Asia: mtDNA and Nuclear DNA Variation in Taiwanese Aboriginal Tribes |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1998-12_63_6/page/1806 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=63 |issue=6 |pages=1807–1823 |doi=10.1086/302131 |pmc=1377653 |pmid=9837834}}</ref><ref name="Spriggs">{{cite journal |last1=Spriggs |first1=Matthew |title=Archaeology and the Austronesian expansion: where are we now? |url=https://archive.org/details/sim_antiquity_2011-06_85_328/page/510 |journal=Antiquity |date=May 2011 |volume=85 |issue=328 |pages=510–528 |doi=10.1017/S0003598X00067910|s2cid=162491927 }}</ref> Ang modernong modelo ng pagpapalawak ng Austronesian ay nagpapahiwatig na sa pagitan ng 4500 BC at 4000 BC, ang mga pag-unlad sa teknolohiyang pang-agrikultura sa Patag Ng Yunnan sa loob [[Tsina]] lumikha ng mga panggigipit na nag-udyok sa ilang mga tao na lumipat sa [[Taiwan]]. Ang mga taong ito ay mayroon na o nagsimulang bumuo ng isang natatanging wika ng kanilang sarili, na tinukoy ngayon bilang Proto-Austronesian. Noong mga 3000 BC, ang mga grupong ito ay nagsimulang mag-iba sa tatlong o apat na magkakaibang mga subkulturang. Noong 2500 hanggang 1500 BC, isa sa mga grupong ito (ang ninuno [[Mga wikang Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]]- mga nagsasalita) ay nagsimulang lumipat sa timog sa pamamagitan ng dagat patungo sa Pilipinas, pagkatapos ay higit pa sa [[Kapuluang Mariana]] sa pamamagitan ng 1500 BC, at ang natitirang bahagi ng [[Maritimong Timog-silangang Asya|Isla Timog Silangang Asya]], Isla Ng Melanesia, at sa wakas hanggang sa [[Polynesia|Polinesya]] at [[Madagascar]].<ref name="mijares2006">{{Cite journal |last=Mijares |first=Armand Salvador B. |year=2006 |title=The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association |issue=26 |pages=72–78 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707050814/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |archive-date=July 7, 2014}}</ref> Bago ang pagpapalawak mula sa Taiwan, ang kamakailang ebidensiya sa arkeolohiya, lengguwistiko at henetiko ay nag-uugnay sa mga nagsasalita ng Austronesian sa isla ng Timog-Silangang Asya sa mga kultura tulad ng Hemudu, [[Kabihasnang Liangzhu|Liangzhu]] at Dapenkeng sa loob Neolitiko Tsina.<ref>{{Cite journal |last=Sagart |first=Laurent |date=January 2008 |title=The expansion of Setaria farmers in East Asia |url=https://www.academia.edu/3077307 |journal=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Li |first=H |last2=Huang |first2=Y |last3=Mustavich |first3=LF |display-authors=etal |date=November 2007 |title=Y chromosomes of prehistoric people along the Yangtze River. |journal=Hum. Genet. |volume=122 |issue=3–4 |pages=383–8 |doi=10.1007/s00439-007-0407-2 |pmid=17657509 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ko |first=Albert&nbsp;Min-Shan |last2=Chen |first2=Chung-Yu |last3=Fu |first3=Qiaomei |last4=Delfin |first4=Frederick |last5=Li |first5=Mingkun |last6=Chiu |first6=Hung-Lin |last7=Stoneking |first7=Mark |last8=Ko |first8=Ying-Chin |year=2014 |title=Early Austronesians: Into and Out Of Taiwan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2014-03-06_94_3/page/425|journal=The American Journal of Human Genetics |volume=94 |issue=3 |pages=426–436 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.02.003 |pmc=3951936 |pmid=24607387}}</ref> Historyador William Henry Scott ay napansin na, batay sa leksikostatistikal pagsusuri na kinasasangkutan ng pitong milyong pares ng salita linguist Isidore Dyen inaalok noong 1962, dalawang alternatibong mga senaryo na nagpapaliwanag sa pinagmulan at pagkalat ng mga wikang Austronesian: (a) na nagmula sila sa ilang Isla ng Pasipiko at kumalat patungo sa Kanluran sa Asya, o (B) na nagmula sila sa Taiwan at kumalat patungo sa timog.<ref>{{Harvard citation no brackets|Scott|1984}}.</ref> Batay sa kasunod na pag-aaral ng pangalawang kahalili, napagpasyahan ni Scott na ang puno ng wika ng Pilipinas ay maaaring ipinakilala ng mga nagsasalita ng Austronesian noong 5000 BC, marahil mula sa hilaga, kasama ang kanilang mga inapo na lumalawak sa buong kapuluan ng Pilipinas at higit pa sa mga sumunod na millennia, sumisipsip o pinapalitan ang mga kalat-kalat na populasyon Sa loob ng mga milenyo na iyon, ang iba pang mga nagsasalita ng Austronesian ay pumasok sa Pilipinas sa sapat na bilang upang mag-iwan ng isang marka sa wika ngunit hindi upang palitan ang mga itinatag na wika. Ipinagmumungkahi ni Scott na kung tama ang senaryo na ito lahat ng kasalukuyang wika ng Pilipinas (maliban sa Mga wika ng Sama–Bajaw, na marahil ay may higit na mga nagsasalita sa labas ng Pilipinas kaysa sa loob) ay ginawa sa loob ng kapuluan, wala sa kanila ang ipinakilala sa pamamagitan ng hiwalay na paglipat, at lahat ng mga ito ay may higit na pagkakapareho sa bawat isa kaysa sa mga wika sa labas ng Pilipinas. Sa panahong Neolitiko na ito, isang ruta ng kalakalan na unang nilikha ng mga katutubo ng Pilipinas at [[Taiwan]] ay itinatag. Ang ruta, na kilala bilang ang Maritime Jade Road, ay isa sa pinakamalawak na mga network ng kalakalan na nakabatay sa dagat ng isang solong materyal na heolohikal sa sinaunang mundo mula 2000 BCE-1000 CE, mas matanda kaysa sa [[Daan ng Sutla]].<ref name="auto">Tsang, Cheng-hwa (2000), "Recent advances in the Iron Age archaeology of Taiwan", Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association, 20: 153–158, doi:10.7152/bippa.v20i0.11751</ref><ref>Turton, M. (2021). </ref><ref>Everington, K. (2017). </ref><ref>Bellwood, P., H. Hung, H., Lizuka, Y. (2011). </ref> Ang Jade ay minahan sa Taiwan at pangunahing naproseso sa Pilipinas, kung saan ang ruta ng kalakalan ay umabot sa maraming lugar sa Timog-Silangang Asya tulad ng Vietnam, Thailand, Malaysia, at Indonesia. Isang "jade ang kultura " ay umunlad sa panahong ito, gaya ng pinaniniwalaan ng sampu-sampung libong magagandang gawa na mga artifact ng jade na natagpuan sa isang lugar sa [[Batangas]] lalawigan.{{Sfn|Scott|1984}} Mga artifact ng Jade natagpuan na may petsa na 2000&nbsp;BC,{{Sfn|Scott|1984}}<ref>{{Citation |last=Ness |first=Immanuel |title=The Global Prehistory of Human Migration |url=https://books.google.com/books?id=2HMTBwAAQBAJ |page=[https://books.google.com/books?id=2HMTBwAAQBAJ&dq=jade+%222000+bce%22&pg=PA289 289] |year=2014 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-97059-1}}</ref> gamit ang lingling-o jade items na ginawa sa Luzon na ginawa gamit ang mga hilaw na materyales na nagmula sa Taiwan.<ref>{{Cite journal |last=Hsiao-Chun |first=Hung |date=December 11, 2007 |title=Ancient jades map 3,000 years of prehistoric exchange in Southeast Asia |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-12-11_104_50/page/19745 |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=104 |issue=50 |pages=19745–19750 |doi=10.1073/pnas.0707304104 |pmc=2148369 |pmid=18048347 |doi-access=free}}</ref> Sa mapayapang panahong ito bago ang kolonyal, wala ni isang libingan na pinag-aralan ng mga iskolar ang nagbigay ng anumang patunay sa osteolohiya para sa marahas na kamatayan. Walang mga kaso ng mga libing ng masa ang naitala din, na nagpapahiwatig ng mapayapang kalagayan ng mga isla. Ang mga libingan na may marahas na katibayan ay natagpuan lamang mula sa mga libingan na nagsimula noong ika-15 siglo, malamang dahil sa mga bagong kultura ng pagpapalawak na ipinadala mula sa India at Tsina. Nang dumating ang mga Espanyol noong ika-16 na siglo, naitala nila ang ilang mga pangkat na tulad ng giyera, na ang mga kultura ay naiimpluwensyahan na ng na-import na mga kultura ng pagpapalawak ng India at Tsino noong ika-15 siglo.<ref>Junker, L. L. (1999). </ref> Sa pamamagitan ng 1000&nbsp;BC, ang mga naninirahan sa kapuluan ay nabuo sa apat na uri ng mga pangkat ng lipunan: mga tribo ng mangangaso, mga lipunan ng mandirigma, highland mga plutocratias, at mga prinsipe ng daungan.<ref name="Legarda, Benito, Jr. 2001 40">{{Cite journal |last=Legarda, Benito Jr. |year=2001 |title=Cultural Landmarks and their Interactions with Economic Factors in the Second Millennium in the Philippines |journal=Kinaadman (Wisdom) A Journal of the Southern Philippines |volume=23 |page=40}}</ref> Ang mga Austronesian na nanirahan sa Pilipinas ay pinaghalong mga dating grupo tulad ng [[Mga Negrito]] na nakarating sa mga isla sa pamamagitan ng ngayon sunken Sundaland ang landmass. Ipinakita ng mga pag-aaral sa henetika na ang mga modernong katutubong Pilipino ay may iba ' t ibang antas ng mga ninuno ng Negrito bilang karagdagan sa karamihan ng mga ninuno ng Austronesian.<ref name="Lipson2014">{{Cite journal |last=Lipson |first=Mark |last2=Loh |first2=Po-Ru |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Moorjani |first4=Priya |last5=Ko |first5=Ying-Chin |last6=Stoneking |first6=Mark |last7=Berger |first7=Bonnie |last8=Reich |first8=David |date=2014 |title=Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia |url=https://www.biorxiv.org/content/biorxiv/early/2014/05/27/005603.full.pdf |journal=Nature Communications |volume=5 |issue=1 |pages=4689 |bibcode=2014NatCo...5E4689L |doi=10.1038/ncomms5689 |pmc=4143916 |pmid=25137359}}</ref><ref name="Spriggs" /> ==== Mga pag-aaral sa genetiko ==== Isang 2002 Unibersidad Ng Medikal Ng Tsina ipinahiwatig ng pag-aaral na ang ilang mga Pilipino ay nagbahagi ng genetic chromosome na matatagpuan sa Mga Asyano, gaya ng mga aborigine ng Taiwan, Indonesian, Thai, at Tsino.<ref>{{Cite journal |vauthors=Chang JG, Ko YC, Lee JC, Chang SJ, Liu TC, Shih MC, Peng CT |year=2002 |title=Molecular analysis of mutations and polymorphisms of the Lewis secretor type alpha(1,2)-fucosyltransferase gene reveals that Taiwanese aborigines are of Austronesian derivation |journal=J. Hum. Genet. |volume=47 |issue=2 |pages=60–5 |doi=10.1007/s100380200001 |pmid=11916003 |doi-access=free}}</ref> Isang pag-aaral sa henetika noong 2008 ni [[Unibersidad ng Leeds]] at inilathala sa ''Molekular na Biyolohiya at Ebolusyon'', ay nagpakita na mitokondriyal na DNA ang mga linya ng lahi ay umuunlad sa loob ng Island Southeast Asia (ISEA) mula nang dumating ang mga modernong tao humigit-kumulang 50,000 taon na ang nakalilipas. Ang mga may-akda ay naghinuha na ito ay katibayan na ang mga Austronesiano ay nagbago sa loob ng isla ng Timog-Silangang Asya at hindi nagmula sa Taiwan (ang "out-of-Sundaland" hypothesis). Ang mga pagkalat ng populasyon ay naganap nang sabay na tumaas ang antas ng dagat, na nagresulta sa mga paglipat mula sa Mga Isla ng Pilipinas patungo sa Taiwan sa loob ng huling 10,000 taon.<ref>{{Cite web |last=Martin Richards |title=Climate Change and Postglacial Human Dispersals in Southeast Asia |url=http://phys.org/news130761648.html |access-date=April 10, 2014 |publisher=Oxford Journals}}</ref> Isang pag-aaral noong 2013 sa genetika at pinagmulan ng Mga taong Polynesian suportado ang [[Mga Austronesyo|''Sa labas ng Taiwan'']] scenario ng Austronesian expansion mula sa Taiwan, sa paligid ng 2200 BC, pag-aayos ng [[Batanes]] at [[Luzon|Hilagang Luzon]] mula sa [[Taiwan]]. Mula roon, mabilis silang kumalat pababa sa iba pang mga isla ng Pilipinas at [[Timog-silangang Asya]].<ref name="mijares20062">{{Cite journal |last=Mijares |first=Armand Salvador B. |year=2006 |title=The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association |issue=26 |pages=72–78 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707050814/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |archive-date=July 7, 2014}}</ref> Ang populasyon na ito ay na-assimilate sa umiiral na mga Negrito na nagreresulta sa modernong [[mga pangkat etniko sa Pilipinas]] na nagpapakita ng iba ' t ibang mga ratio ng pagsasama ng henetiko sa pagitan ng mga grupo ng Austronesian at Negrito.<ref name="Lipson20142">{{Cite journal |last=Lipson |first=Mark |last2=Loh |first2=Po-Ru |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Moorjani |first4=Priya |last5=Ko |first5=Ying-Chin |last6=Stoneking |first6=Mark |last7=Berger |first7=Bonnie |last8=Reich |first8=David |date=2014 |title=Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia |url=https://www.biorxiv.org/content/biorxiv/early/2014/05/27/005603.full.pdf |journal=Nature Communications |volume=5 |issue=1 |pages=4689 |bibcode=2014NatCo...5E4689L |doi=10.1038/ncomms5689 |pmc=4143916 |pmid=25137359}}</ref> Gayunman, isang pag-aaral noong 2014 na inilathala ng ''Kalikasan'' paggamit buong pagkakasunud-sunod ng genome sa halip na ang pagkakasunud-sunod lamang ng mtDNA ang nagpapatunay sa hilaga-hanggang-timog na pagkalat ng mga Austronesian na mga tao sa "out-of-Taiwan" na hipotesis. Itinuro pa ng mga mananaliksik na, habang ang mga tao ay naninirahan sa Sundaland nang hindi bababa sa 40,000 taon, ang mga Austronesian ay kamakailang dumating. Ang mga resulta ng pag-aaral noong 2008 ay nabigo na isaalang-alang ang pagsasama sa mas sinaunang ngunit hindi nauugnay [[Mga Negrito|Negrito]] at Papuan mga populasyon.<ref name="Rochmyaningsih2">{{Cite news |last=Rochmyaningsih |first=Dyna |date=28 October 2014 |title='Out of Sundaland' Assumption Disproved |work=Jakarta Globe |url=https://jakartaglobe.id/news/sundaland-assumption-disproved/ |url-status=dead |access-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225125953/https://jakartaglobe.id/news/sundaland-assumption-disproved/ |archive-date=25 December 2018}}</ref><ref name="Lipson20143">{{Cite journal |last=Lipson |first=Mark |last2=Loh |first2=Po-Ru |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Moorjani |first4=Priya |last5=Ko |first5=Ying-Chin |last6=Stoneking |first6=Mark |last7=Berger |first7=Bonnie |last8=Reich |first8=David |date=2014 |title=Reconstructing Austronesian population history in Island Southeast Asia |url=https://www.biorxiv.org/content/biorxiv/early/2014/05/27/005603.full.pdf |journal=Nature Communications |volume=5 |issue=1 |pages=4689 |bibcode=2014NatCo...5E4689L |doi=10.1038/ncomms5689 |pmc=4143916 |pmid=25137359}}</ref> Ang isang 2021 genetic na pag-aaral, na sumuri sa mga kinatawan ng 115 katutubong komunidad, ay nakakita ng katibayan ng hindi bababa sa limang independiyenteng alon ng maagang paglipat ng tao. Ang mga grupo ng Negrito, na nahahati sa pagitan ng mga nasa Luzon at ng mga nasa Mindanao, ay maaaring nagmula sa isang solong alon at naghiwalay pagkatapos, o sa pamamagitan ng dalawang hiwalay na alon. Malamang na nangyari ito pagkaraan ng 46,000 taon na ang nakalilipas. Ang isa pang paglipat ng mga Negrito ay pumasok sa Mindanao pagkaraan ng 25,000 taon na ang nakalilipas. Dalawang maagang alon ng Silangang Asya ang napansin, ang isa ay pinakamalakas na napatunayan sa mga [[Lumad|Manobo]] mga taong nakatira sa inland Mindanao, at ang iba pa sa [[Badjao|Sama-Bajau]] at mga kaugnay na tao ng Sulu archipelago, Zamboanga Peninsula, at Palawan. Ang paghahalo na matatagpuan sa mga Sama ay nagpapahiwatig ng isang relasyon sa Lua at Mga tao ng Mlabri ng mainland Southeast Asia, at sumasalamin sa isang katulad na genetic signal na matatagpuan sa kanlurang Indonesia. Nangyari ang mga ito pagkatapos ng 15,000 taon na ang nakalilipas at 12,000 taon na ang nakalilipas ayon sa pagkakabanggit, sa mga panahong ang huling panahon ng glacial ay darating sa isang dulo. Ang mga austronesiano, mula sa Timog Tsina o Taiwan, ay natagpuan na dumating sa hindi bababa sa dalawang magkakaibang alon. Ang una, na naganap marahil sa pagitan ng 10,000 at 7,000 taon na ang nakalilipas, ay nagdala ng mga ninuno ng mga katutubong grupo na ngayon ay nakatira sa paligid ng [[Kabundukan ng Cordillera|Cordillera Central]] saklaw ng bundok. Nang maglaon, ang mga paglipat ay nagdala ng iba pang mga grupo ng Austronesian, kasama ang agrikultura, at ang mga wika ng mga kamakailang migrante ng Austronesian ay epektibong pinalitan ang mga umiiral na populasyon. Sa lahat ng kaso, ang mga bagong imigrante ay waring naghahalo sa ilang antas sa umiiral na mga populasyon. Ang pagsasama ng Timog-Silangang Asya sa mga network ng kalakalan sa Karagatang India Mga 2,000 taon na ang nakalilipas ay nagpapakita din ng ilang epekto, na may mga genetic signal ng Timog Asya na naroroon sa loob ng ilang mga komunidad ng Sama-Bajau..<ref name="Larena2">{{Cite journal |last=Larena |first=Maximilian |last2=Sanchez-Quinto |first2=Federico |last3=Sjödin |first3=Per |last4=McKenna |first4=James |last5=Ebeo |first5=Carlo |last6=Reyes |first6=Rebecca |last7=Casel |first7=Ophelia |last8=Huang |first8=Jin-Yuan |last9=Hagada |first9=Kim Pullupul |last10=Guilay |first10=Dennis |last11=Reyes |first11=Jennelyn |date=2021-03-30 |title=Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=118 |issue=13 |pages=e2026132118 |bibcode=2021PNAS..11826132L |doi=10.1073/pnas.2026132118 |issn=0027-8424 |pmc=8020671 |pmid=33753512 |doi-access=free}}</ref> == Maagang panahon ng Metal (c. 500 BC-c. 1 AD) == Bagaman may ilang katibayan na ang mga unang Austronesian na migrante ay may mga kasangkapan na tanso o tanso,<ref>{{Cite web |last=Thiel |first=Barbara |title=Excavations at Musang Cave, Northeast Luzon, Philippines |url=http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/16964/AP-v28n1-61-81.pdf?sequence=1}}</ref> ang pinakamaagang mga kasangkapan na metal sa Pilipinas ay karaniwang sinasabing unang ginamit noong mga 500 BC, at ang bagong teknolohiyang ito ay magkasama sa mga makabuluhang pagbabago sa pamumuhay ng mga unang Pilipino. Ang mga bagong kasangkapan ay nagdala ng isang mas matatag na paraan ng pamumuhay, at lumikha ng mas maraming mga pagkakataon para sa mga komunidad na lumago, kapwa sa mga tuntunin ng laki at pag-unlad ng kultura.<ref name="Jocano 2001 1192">{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> Kung saan ang mga pamayanan ay dating binubuo ng maliliit na pangkat ng mga kamag - anak na nakatira sa mga kamping, ang mas malalaking nayon ay naganap-karaniwang nakabase malapit sa tubig, na ginagawang mas madali ang paglalakbay at pangangalakal. Ang nagreresultang kadalian ng pakikipag-ugnay sa pagitan ng mga komunidad ay nangangahulugan na nagsimula silang magbahagi ng mga katulad na katangian ng kultura, isang bagay na hindi pa posible nang ang mga komunidad ay binubuo lamang ng maliliit na grupo ng kamag-anak. Tinutukoy ni Jocano ang panahon sa pagitan ng 500 BC at 1 AD bilang ang ''yugto ng incipient,'' na sa kauna-unahang pagkakataon sa talaan ng artifact, nakikita ang pagkakaroon ng mga artifact na katulad sa disenyo mula sa site hanggang sa site sa buong kapuluan. Kasabay ng paggamit ng mga kasangkapan na metal, ang panahong ito ay nakakita rin ng makabuluhang pagpapabuti sa teknolohiya ng aluminyo.<ref name="Jocano 2001 1193">{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> == Proto-makasaysayang panahon == === Pakikipagkalakalan sa kulturang Sa Huynh === Ang Kultura ng Sa Huynh sa kung ano ngayon ang gitnang at Timog Vietnam ay nagkaroon ng malawak na kalakalan sa kapuluan ng Pilipinas sa panahon ng taas nito sa pagitan ng 1000 BC at 200 AD.<ref name="Solheim19692">{{Cite journal |last=Solheim |first=William |date=1969 |title=Prehistoric Archaeology in Eastern Mainland Southeast Asia and the Philippines |journal=Asian Perspectives |volume=3 |pages=97–108}}</ref> Ang Sa Huynh beads ay gawa sa salamin, carnelian, Agata, [[olibin]], zircon, [[ginto]] at garnet; karamihan sa mga materyales na ito ay hindi lokal sa rehiyon, at malamang na na-import. [[Dinastiyang Han]]- estilo mga salamin na tanso natagpuan din sa mga lugar ng Sa Huynh. Sa kabaligtaran, ang mga alahas sa tainga na ginawa ni Sa Huynh ay natagpuan sa mga arkeolohikal na lugar sa Gitnang Thailand, [[Taiwan]] (Orkidyas Island), at sa [[Pilipinas]], sa [[Palawan]] [[Kuwebang Tabon|Mga Lubong Ng Tabon]].<ref>{{Cite journal |last=Solheim |first=William |date=1969 |title=Prehistoric Archaeology in Eastern Mainland Southeast Asia and the Philippines |journal=Asian Perspectives |volume=3 |pages=97–108}}</ref> sa loob Ang Kalanay Cave ay isang maliit na kuweba na matatagpuan sa [[Masbate_(pulo)|isla ng Masbate]] sa gitnang [[Pilipinas]]. Ang kuweba ay matatagpuan partikular sa hilagang-kanlurang baybayin ng isla sa loob ng munisipalidad ng [[Aroroy]]. Ang mga artifact na nakuha mula sa site ay katulad ng mga natagpuan sa [[Timog-silangang Asya]] at Timog [[Vietnam]]. Ang site ay isa sa "Sa Huynh- Kalanay " pottery complex na may pagkakatulad sa Vietnam. Ang uri ng mga seramikang natagpuan sa lugar ay may petsa na 400bc-1500 AD.<ref name="Solheim19693">{{Cite journal |last=Solheim |first=William |date=1969 |title=Prehistoric Archaeology in Eastern Mainland Southeast Asia and the Philippines |journal=Asian Perspectives |volume=3 |pages=97–108}}</ref><ref name="Miksic 2003">{{cite book|author1-link=John N. Miksic |last=Miksic |first=John N. |title=Earthenware in Southeast Asia: Proceedings of the Singapore Symposium on Premodern Southeast Asian Earthenwares. |location=Singapore |publisher=Singapore University Press, National University of Singapore|date=2003}}</ref> === Thalassocrasyas at internasyonal na kalakalan (200 AD pasulong) === ==== Ang paglitaw ng ''Barangay'' lungsod-estado at kalakalan (200-500) ==== Ang Maritime Southeast Asia ay nagsimula na isama sa mas malawak na mga network ng kalakalan sa unang mga siglo ng unang milenyo, na ang kalakalan sa pagitan ng Tsina at rehiyon ay naging regular sa ika-5 siglo. Ang mga Fragmented na grupo ng etniko ay nagtatag ng maraming mga lungsod-estado na nabuo sa pamamagitan ng pag-aangkop ng ilang maliliit na yunit ng pulitika na kilala bilang ''[[barangay]]'' bawat isa ay pinamumunuan ng isang ''Datu'' o pinuno (ginagamit pa rin sa mga di-Hispanic na grupo ng etniko na Pilipino) at may pananagutan sa isang hari, na pinamagatang [[Raha]]. Kahit na ang mga nakakalat na barangay, sa pamamagitan ng pag-unlad ng inter-island at internasyonal na kalakalan, ay naging mas homogenous sa kultura noong ika-4 na siglo. Hindu-[[Budismo|Budista]] ang kultura at relihiyon ay umunlad sa mga maharlika sa panahong ito. Marami sa mga ''barangay'' ay, sa iba ' t ibang lawak, sa ilalim ng ''de jure'' jurisprudence ng isa sa maraming mga kalapit na emperyo, kasama ng mga ito ang [[Mga Malay|Malay]] [[Srivijaya]], [[Java (pulo)|Mga taga-Java]] [[Majapahit]], Brunei, Melaka mga imperyo, bagaman ''de facto'' ay nagtatag ng kanilang sariling independiyenteng sistema ng pamamahala. Mga link sa kalakalan sa [[Sumatra]], [[Borneo]], [[Thailand]], [[Java (pulo)|Java]], [[Tsina]], [[Indiya]], [[Tangway ng Arabia|Arabia]], [[Hapon]] at ang [[Kaharian ng Ryukyu]] umunlad sa panahong ito. A thalassocracy sa gayon ay lumitaw batay sa internasyonal na kalakalan. Ang bawat barangay ay binubuo ng mga 100 pamilya. Malaki ang ilang barangay, tulad ng ''Zubu'' (Cebu), Butuan, ''Maktan'' (Mactan), ''Mandani'' (Mandaue), ''Lalan'' (Liloan), ''Irong-Irong'' (Iloilo), ''Bigan'' (Vigan), at ''Selurong'' (Manila). Ang bawat isa sa malalaking barangay na ito ay may populasyon na mahigit na 2,000. Noong unang panahon, ang mga bagay na pinahahalagahan ng mga tao ay kinabibilangan ng mga banga, na isang simbolo ng kayamanan sa buong Timog Asya, at kalaunan ay metal, asin at tabako. Bilang kapalit, ang mga tao ay nagtitinda ng mga balahibo, sungay ng rhino, mga panga ng hornbill, beeswax, pugad ng mga ibon, resina, rattan.<sup id="fn_2_back">2</sup> Ang hinugpong bakal ay ginawa at naproseso sa Pilipinas at na-export Sa Taiwan.<ref name="auto2">Tsang, Cheng-hwa (2000), "Recent advances in the Iron Age archaeology of Taiwan", Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association, 20: 153–158, doi:10.7152/bippa.v20i0.11751</ref> Sa panahon sa pagitan ng ika-7 siglo hanggang sa simula ng ika-15 siglo, maraming maunlad na sentro ng kalakalan ang lumitaw, kabilang ang kaharian ng [[Namayan]] na umusbong sa tabi ng Manila Bay,<ref>{{Cite web |title=About Pasay – History: Kingdom of Namayan |url=http://www.pasay.gov.ph/About%20Pasay/History.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120235633/http://www.pasay.gov.ph/About%20Pasay/History.html <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=January 20, 2008 |access-date=February 5, 2008 |website=Pasay city government website |publisher=City Government of Pasay}}</ref> [[Cebu]], [[Iloilo]],<ref>Remains of ancient barangays in many parts of Iloilo testify to the antiquity and richness of these pre-colonial settlements.</ref> [[Butuan]], ang kaharian ng Sanfotsi matatagpuan sa [[Pangasinan]], ang mga kaharian ng Zabag at Wak-Wak na matatagpuan sa [[Pampanga]] at [[Aparri]] (na nag-espesyalisado sa kalakalan sa [[Hapon]] at ang [[Kaharian ng Ryukyu]] sa loob [[Prepektura ng Okinawa|Okinawa]]). === Panimula ng metal === Ang pagpapakilala ng metal sa Pilipinas at ang mga nagresultang pagbabago ay hindi sumunod sa karaniwang pattern. Mga tala ni Robert Fox, ''"May, halimbawa, walang tunay na katibayan ng isang "[[Panahong Bronse]]" o "[[Panahon ng Tanso]]"sa kapuluan, isang pag-unlad na naganap sa maraming lugar sa daigdig. Ang paglipat, gaya ng ipinakita ng kamakailang paghukay, ay mula sa mga kasangkapan sa bato tungo sa mga kasangkapan sa bakal."'' Ang pinakaunang paggamit ng metal sa Pilipinas ay ang paggamit ng tanso para sa ornamentasyon, hindi mga kasangkapan. Kahit na ang mga kasangkapan na tanso at tanso ay naging karaniwan, kadalasang ginagamit ang mga ito nang magkasama sa mga kasangkapan na bato. Ang Metal lamang ang naging nangingibabaw na materyal para sa mga kasangkapan sa huli ng panahong ito, na humantong sa isang bagong yugto sa pag-unlad ng kultura. Ang mga kasangkapan na tanso mula sa maagang panahon ng metal ng Pilipinas ay natagpuan sa iba' t ibang mga site, ngunit hindi sila laganap. Ito ay naiugnay sa kakulangan ng isang lokal na mapagkukunan ng lata, na kapag pinagsama sa tanso ay gumagawa ng tanso. Ang kakulangan na ito ay humantong sa karamihan ng mga antropologo na maghinuha na ang mga bagay na tanso ay na-import at na ang mga lugar ng pag-aalsa ng tanso na natagpuan sa Pilipinas, sa Palawan, ay para sa muling pag-aalsa at muling pag-aalsa. === Panimula ng bakal === Ang mga natuklasan sa Iron Age sa Pilipinas ay tumutukoy din sa pagkakaroon ng kalakalan sa pagitan ng [[Tamil Nadu]] at ang mga pulo ng Pilipinas noong ika-siyam at ikasampung siglo B. C.<ref name="tamilculturewaterloo.org3">{{Cite web |title=Tamil Cultural Association – Tamil Language |url=http://www.tamilculturewaterloo.org/tamillanguage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102155905/http://www.tamilculturewaterloo.org/tamillanguage.htm |archive-date=January 2, 2008 |website=tamilculturewaterloo.org}}</ref> Nang ipakilala ang bakal sa Pilipinas, ito ang naging paboritong materyales para sa mga kasangkapan at sa kalakhan ay natapos ang paggamit ng mga kasangkapan sa bato. Kung ang bakal ay na-import o minahan nang lokal ay pinagtatalunan pa rin ng mga iskolar. Iniisip ni Beyer na ito ay minahan sa lokal, ngunit ang iba ay tumuturo sa kakulangan ng mga artifact ng pag-aalsa ng bakal at naghinuha na ang mga kasangkapan sa bakal ay malamang na na-import.<ref>{{Harvard citation no brackets|Jocano|2001}}</ref> Ang mga metalsmith mula sa panahong ito ay nakabuo na ng isang krudo na bersyon ng mga modernong proseso ng metalurhiko, kapansin-pansin ang pagtigas ng malambot na bakal sa pamamagitan ng carburization.<ref>{{Harvard citation no brackets|Dizon|1983}}</ref> == Tingnan din == * ''[[Kasaysayan ng Pilipinas]]'' * [[Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|Kasaysayan ng Pilipinas (panahon bago ang kolonyal 900-1565)]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|Kasaysayan ng Pilipinas (panahon ng Espanya 1565-1898)]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)|Kasaysayan ng Pilipinas (panahon ng Amerikano 1898-1946)]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1946–1965)|Kasaysayan ng Pilipinas (Ikatlong Republika 1946-65)]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1965–1986)|Kasaysayan ng Pilipinas (panahon ni Marcos 1965-86)]] == Mga tala == {{Reflist}} == Mga sanggunian == * {{Citation |last=Bellwood |first=Peter |title=Prehistory of the Indo-Malaysian Archipelago (revised edition) |year=1997 |place=Honolulu, Hawaii |publisher=University of Hawai’i Press |author-link=Peter Bellwood}}. * {{Citation |last=Dizon |first=Eusebio |title=The Metal Age in the Philippines: An Archeometallurgical Investigation |year=1983 |place=Manila |publisher=National Museum of the Filipino People |author-link=Eusebio Dizon}}. * {{Citation |last=Fox |first=Robert Bradford |title=Archaeology and the Philippines |date=March 1968 |work=Esso Gilangan |author-link=Robert Bradford Fox}}. * {{Citation |last=Jocano |first=F. Landa |title=Philippine Prehistory: An Anthropological Overview of the Beginnings of Filipino Society and Culture |url=https://books.google.com/books?id=xwriGAAACAAJ |year=1975 |publisher=Philippine Center for Advanced Studies, University of the Philippines System |author-link=F. Landa Jocano}} * {{Citation |last=Jocano |first=F. Landa |title=Filipino Prehistory: Rediscovering Precolonial Heritage |year=2001 |place=Quezon City |publisher=Punlad Research House, Inc. |isbn=978-971-622-006-3 |author-link=F. Landa Jocano}}. * {{Citation |last=Scott |first=William Henry |title=Prehispanic Source Materials for the study of Philippine History |url=https://books.google.com/books?id=bR2XAQAACAAJ |year=1984 |publisher=New Day Publishers |isbn=978-971-10-0226-8 |access-date=August 5, 2008 |author-link=William Henry Scott (historian)}}. * {{Citation |last=Solheim |first=Wilhelm G., II |title=Archaeology and Culture in Southeast Asia: Unraveling the Nusantao |pages=316 |year=2006 |place=Diliman, Quezon City |publisher=University of the Philippines Press |isbn=978-971-542-508-7 |author-link=Wilhelm Solheim}}. * {{Citation |last=Zaide |first=Sonia M. |title=The Philippines: A Unique Nation |url=https://books.google.com/books?id=B6ZtAQAACAAJ |year=1999 |edition=Second |publisher=All-Nations Publishing |isbn=978-971-642-071-5}} == Karagdagang pagbabasa == * {{Citation |last=Regalado |first=Felix B |title=History of Panay |url=https://books.google.com/books?id=IhVbAAAAIAAJ |year=1973 |editor-last=Grimo |editor-first=Eliza B. |publisher=Central Philippine University |last2=Franco |first2=Quintin B.}} * {{Citation |last=Scott |first=William Henry |title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society |year=1994 |place=Quezon City |publisher=Ateneo de Manila University Press |isbn=978-971-550-135-4 |author-link=William Henry Scott (historian)}}. * {{Citation |last=Scott |first=William Henry |title=Looking for the Prehispanic Filipino |year=1992 |place=Quezon City |publisher=New Day Publishers |isbn=978-971-10-0524-5 |author-link=William Henry Scott (historian)}}. [[Kategorya:Prehistorya ng Pilipinas]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] plaebl0l3ja6z5bxr6sgnsxwzpa4ztj DWPE 0 331162 2236580 2172389 2026-10-24T07:54:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236580 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Radyo Pilipinas Tuguegarao | callsign = DWPE | logo = RP-RadyoPubliko-logo.png | logo_size = | city = [[Tuguegarao]] | area = Hilagang [[Lambak ng Cagayan]] at mga karatig na lugar | branding = Radyo Pilipinas | airdate = 1978 | frequency = 729 kHz | format = [[News radio|News]], [[:en:Public affairs programming|Public Affairs]], [[Talk radio|Talk]], [[:en:Government Radio|Government Radio]] | language = [[Ilocano language|Ilocano]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 10,000 watts | callsign_meaning = '''P'''hilippin'''E''' | network = Radyo Pilipinas | owner = [[Philippine Broadcasting Service|Presidential Broadcast Service]] | website = [http://www.radyopilipinas.ph/ PBS] | webcast = }} Ang '''DWPE''' (729 [[:en:AM broadcasting|AM]]) '''Radyo Pilipinas''' ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Philippine Broadcasting Service|Presidential Broadcast Service]]. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa [[Kagawaran ng Agrikultura|Department of Agriculture]] Nursery Compound, Brgy. San Gabriel, [[Tuguegarao]], at ang transmiter nito ay matatagpuan sa Cagayan State University Carig Campus, [[Tuguegarao]].<ref>[https://agris.fao.org/agris-search/search.do?recordID=PH2017000322 Radio: an effective medium for timely provision of agricultural information in the rural communities]</ref><ref>[https://www.dti.gov.ph/archives/news-archives/r2-ncbcs-join-celebration-of-the-establishment-of-1000th-negosyo-center/ R2 NCBCs join celebration of the establishment of 1000th Negosyo Center]</ref><ref>[https://www.nnc.gov.ph/index.php/regional-offices/luzon/region-ii-cagayan-valley/261-rnc-cagayan-valley-to-utilize-local-media-for-nutrition-month-celebration.html RNC Cagayan Valley to utilize Local Media for Nutrition Month Celebration]</ref><ref>[https://www.philippinesnews.net/news/258849387/dost-installs-10-pst-digital-clocks-in-cagval DOST installs 10 PST digital clocks in CagVal] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://criss103.blogspot.com/2014/02/dar-cagayan-valley-resumes-radio-program.html DAR-Cagayan Valley resumes radio program]</ref><ref>[https://www.nnc.gov.ph/index.php/regional-offices/luzon/region-ii-cagayan-valley/2318-nsoa-the-pilot-of-the-airwaves.html NSOA: THE PILOT OF THE AIRWAVES]</ref><ref>{{Cite web |url=https://ati.da.gov.ph/ati-main/news/06262020-1316/rcef-extension-continues-cagayan-valley-harmonization-info-dissemination-efforts |title=RCEF Extension Continues in Cagayan Valley with Harmonization, Info Dissemination Efforts |access-date=November 26, 2020 |archive-date=September 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929084324/https://ati.da.gov.ph/ati-main/news/06262020-1316/rcef-extension-continues-cagayan-valley-harmonization-info-dissemination-efforts |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Tuguegarao Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Cagayan]] 7d3ew33yfv62lmimjaajp8ehgeuo0h1 DWSK 0 331732 2236587 2206305 2026-10-24T08:04:20Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236587 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = K-Lite Baguio | callsign = DWSK | logo = 96.7 K-Lite Baguio Logo.jpg | logo_size = 283px | city = [[Baguio]] | area = [[Benguet]], [[La Union]] at mga karatig na lugar | branding = 96.7 K-Lite | airdate = 1990 | callsign_meaning = | frequency = 96.7 MHz | format = [[:en:Adult Top 40|Adult Top 40]] | language = [[English language|English]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = 20 kW | class = | affiliations = [[Voice of America]] {{small|(VOA1)}} | network = K-Lite | owner = [[Beta Broadcasting System]] | webcast = [http://klite967fm.caster.fm/ Listen Live] | website = [http://klite967.com klite967.com] }} Ang '''DWSK''' (96.7 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''96.7 K-Lite''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Beta Broadcasting System. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa #3 Upper Market, Camp Allen, [[Baguio]].<ref>{{cite web |date=August 19, 2017 |title=K-Lite Baguio Presents Food Crawl 2017 |url=https://pilipinaspopcorn.com/radio-station-baguio-city-k-lite-967-fm-food-crawl-details |website=Pilipinas Pop Corn |access-date=Disyembre 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208121054/https://pilipinaspopcorn.com/radio-station-baguio-city-k-lite-967-fm-food-crawl-details/ |archive-date=Disyembre 8, 2024 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=More women’s month activities |url=https://www.baguio.gov.ph/content/more-women%E2%80%99s-month-activities |website=Baguio Government }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |date=September 18, 2017 |title=Disc jockey crowned as Ms. Baguio 2017 |url=https://www.sunstar.com.ph/article/164840/Business/Disc-jockey-crowned-as-Ms-Baguio-2017 |website=Sun Star}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Baguio Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Benguet]] kg07epujyks2ctveuf3p55uft1t5y0v DXNO 0 332249 2236610 2173535 2026-10-24T08:36:19Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236610 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Radyo Komunidad | callsign = DXNO | logo = | city = [[Isabela, Basilan|Isabela]] | area = [[Basilan]] | branding = Radyo Komunidad | airdate = April 25, 2011 | frequency = 97.5 MHz | format = [[Community radio]] | language = [[Chavacano]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 1,000 watts | erp = | class = | callsign_meaning = '''N'''utriskwela Radi'''O''' | network = Nutriskwela Community Radio | owner = [[Pambansang Sanggunian sa Nutrisyon]] | website = [https://www.nnc.gov.ph/phase-2/komunidad Website] }} Ang '''DXNO''' (97.5 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''97.5 Radyo Komunidad''', ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Pambansang Sanggunian sa Nutrisyon]] sa ilalim ng Nutriskwela Community Radio. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa 3rd Floor, Tan Bldg., Valderosa St., [[Isabela, Basilan]].<ref>{{Cite web |url=https://waccglobal.org/community-radio-highlights-struggles-of-the-urban-poor-in-the-philippines/ |title=Community Radio Highlights Struggles of the Urban Poor in the Philippines |access-date=2024-12-26 |archive-date=2024-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210144310/https://waccglobal.org/community-radio-highlights-struggles-of-the-urban-poor-in-the-philippines/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190403035110/https://pia.gov.ph/news/articles/1020411 Basilan radio anchors tackle gender-sensitive reporting]. Archived from [https://pia.gov.ph/news/articles/1020411 original].</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.philippinesnews.net/news/266119544/isabela-city-i-connect-youth-uses-radio-program-for-advocacy-efforts |title=Isabela City i-connect youth uses radio program for advocacy efforts |access-date=2024-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121032815/https://www.philippinesnews.net/news/266119544/isabela-city-i-connect-youth-uses-radio-program-for-advocacy-efforts |archive-date=2025-01-21 |url-status=dead}}</ref><ref>[https://reliefweb.int/report/philippines/cho-partners-bionet-immunization-campaign-isabela-city CHO partners with BIONet for immunization campaign in Isabela City]</ref><ref>[https://radioonlinenow.com/2016/10/03/dxno-fm-97-5-radyo-komunidad-isabel-city-basilan-live-streaming/ DXNO FM 97.5 Radyo Komunidad Isabel City, Basilan LIVE STREAMING]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.isabelacity.gov.ph/2021/09/27/news/%F0%9D%90%87%F0%9D%90%80%F0%9D%90%8F%F0%9D%90%88%F0%9D%90%8D%F0%9D%90%85%F0%9D%90%8E%F0%9D%90%91%F0%9D%90%8C%F0%9D%90%80%F0%9D%90%93%F0%9D%90%88%F0%9D%90%8E%F0%9D%90%8D-%F0%9D%90%8D%F0%9D%90%86/ |title=𝐇𝐀𝐏𝐈𝐍𝐅𝐎𝐑𝐌𝐀𝐓𝐈𝐎𝐍 𝐍𝐆 𝐁𝐀𝐑𝐀𝐍𝐆𝐀𝐘 𝐌𝐄𝐍𝐙𝐈 |access-date=2024-12-26 |archive-date=2023-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927144117/https://www.isabelacity.gov.ph/2021/09/27/news/%F0%9D%90%87%F0%9D%90%80%F0%9D%90%8F%F0%9D%90%88%F0%9D%90%8D%F0%9D%90%85%F0%9D%90%8E%F0%9D%90%91%F0%9D%90%8C%F0%9D%90%80%F0%9D%90%93%F0%9D%90%88%F0%9D%90%8E%F0%9D%90%8D-%F0%9D%90%8D%F0%9D%90%86/ |url-status=dead }}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Zamboanga City Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Basilan]] 08i37wfickwxo0d9pfue3ovyxuxxbvd Pulo ng Likas 0 335606 2236376 2236357 2026-10-23T14:02:40Z Myrabert015 156576 2236376 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands | disputed = yes | name = Pulo ng Likas | other_names = West York Island ''(Ingles)''<br/>Likas Island ''(Ingles na Filipino)''<br/>Pulo ng Likas ''(Filipino)''<br/>đảo Bến Lạc ''(Biyetnames)''<br/>西月島 / 西月岛 Xīyuè Dǎo ''(Intsik)'' | island_type = [[Pulo]] | image_name = West York Island.png | image_caption = Pulo ng Likas |pushpin_map = Spratly Islands relief | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{coord|11|05|N|115|0|E|display=inline,title|name=Pulo ng West York}} | archipelago = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | country = {{PHL}} | country_admin_divisions_title = [[Mga Rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | country_admin_divisions = [[Mimaropa|IV-B - MIMAROPA]] | country_admin_divisions_title_1 = [[Mga Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]] | country_admin_divisions_1 = [[Palawan]] | country_admin_divisions_title_2 = [[Bayan]] | country_admin_divisions_2 = [[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]] | country1 = {{CHN}} | country2 = {{PHL}} | country3 = {{TWN}} | country4 = {{VNM}} | additional_info = {{maplink|frane-align=center|frame=yes|plain=yes|center|thumb|type=shape|stroke-width=1|stroke-color=#000000|zoom=14}} }} Ang '''Pulo ng Likas''','''<ref>{{Cite book |last1=Elleman |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=CnDlcP6L8iEC&q=West+York+Island+likas+Spratly+Islands&pg=PA162 |title=Beijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia |last2=Kotkin |first2=Stephen |last3=Schofield |first3=Clive |date=2015-05-18 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-2766-7 |language=en}}</ref>''' na kilala rin bilang '''Likas Island''' (literal na kahulugan: "Pulo ng Kalikasan"; Ingles: '''West York Island''';<ref>{{Cite book |last=Dzurek |first=Daniel J. |url=https://books.google.com/books?id=o5P4U4UlucMC&q=West+York+Island+Spratly+Islands&pg=PA10 |title=The Spratly Islands Dispute: Who's on First? |date=1996 |publisher=IBRU |isbn=978-1-897643-23-5 |language=en}}</ref> Mandarin Chinese: 西月島/西月岛; pinyin: ''Xīyuè Dǎo''; Vietnamese: ''đảo Bến Lạc''), at iba’t ibang pangalan, ay may lawak na 18.6 ektarya (46 acre). Ito ang ikatlong pinakamalaki sa mga likas na pulo ng [[Kapuluan ng Kalayaan]],<ref>{{Cite book |last=Hanson |first=Arthur J. |url=https://books.google.com/books?id=HO9m_mlVyLEC&q=West+York+Island+likas+Spratly+Islands&pg=RA1-PA31 |title=Environmental Considerations in Foreign-donor-supported Projects: Some Experiences in Indonesia |date=1981 |publisher=East-West Center |isbn=978-0-86638-023-2 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buchholz |first=Hanns Jürgen |url=https://books.google.com/books?id=2KZEEuaS6RIC&q=West+York+Island+likas+Spratly+Islands&pg=PA45 |title=Law of the Sea Zones in the Pacific Ocean |date=1987 |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=978-9971-988-73-9 |language=en}}</ref> at ang ikalawang pinakamalaki (kasunod ng [[Pulo ng Pag-asa]]) sa mga inookupa at pinamamahalaan ng [[Pilipinas]]. May lapad itong 530 yarda (485 m), habang 330 yarda (302 m) naman ang haba, at may pinakamataas na bahaging umaabot sa 30 talampakan (9 m). Ang pulo ay pinamamahalaan ng Pilipinas bilang bahagi ng bayan ng [[Kalayaan, Palawan]]; ito ay matatagpuan 47 milya (76 km) hilagang-silangan ng [[Pulo ng Pag-asa]] (''Thitu Island''), na siyang kinaroroonan ng poblacion ng bayan ng Kalayaan ayon sa depinisyon ng Pilipinas. May nakatalagang mga sundalong Pilipino sa pulo. Inaangkin din ang pulo ng [[Tsina|Republika ng Bayan ng Tsina]] (Tsina), [[Taiwan|Republika ng Tsina]] (Taiwan), at [[Vietnam]]. ==Silipin din== * [[Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Kalayaan, Palawan]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Kapuluan ng Kalayaan}} [[Kaurian:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kaurian:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] 4iyy3nuixtc78n86r2cabpb2jevxzbu Zeng Fanyi 0 337855 2236608 2208537 2026-10-24T08:30:27Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236608 wikitext text/x-wiki {{short description|Tsinong henetiko}} {{Use mdy dates|date=June 2013}} {{family name hatnote|[[Zeng (alpabeto)|Zeng]]|lang=Chinese}} Si '''Zeng Fanyi''' ({{zh|c=曾凡一|p=Zéng Fányī}}; ipinanganak noong Enero 1968) ay isang Tsinong [[stem cell]] [[siyentipiko]] at propesor sa paaralang medikal ng [[Shanghai Jiao Tong University]] (SJTU). ==Talambuhay== Si Zeng ay ipinanganak sa [[Shanghai]] noong 1968 na may mga ninuno sa lalawigan ng [[Shunde]], [[Guangdong]]. Ang ama ni Zeng na si {{ill|Zeng Yitao|zh|曾溢滔}} ay isang [[henetiko]] at akademiko ng [[Akademya ng Inhinyeriya ng Tsina]]. Parehong mga estudyante ni [[Tan Jiazhen]] ang mga Zeng,<ref>(《科学中国人》) ''Scientific Chinese'', '''11''', 2006: [http://www.gotoread.com/vo/2878/page303290.html A Family of Artists] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120215235248/http://www.gotoread.com/vo/2878/page303290.html |date=February 15, 2012 }}</ref> na siyang tagapagtatag ng modernong henetika sa Tsina.{{cn|date=October 2020}} Nakuha ni Zeng Fanyi ang kanyang Batsilyer sa Agham mula sa [[University of California, San Diego]] (UCSD), at [[Doctor of Medicine|M.D.]] at Ph.D. mula sa [[University of Pennsylvania]] (UPenn) [[Paaralan ng Medisina ng Unibersidad ng Pennsylvania|Paaralang Medikal]] at sa [[Paaralan ng Sining at Agham ng Unibersidad ng Pennsylvania]], ayon sa pagkasunod sunod. Nagsagawa rin si Zeng ng [[pananaliksik na postdoctoral]] sa Unibersidad ng Pennsylvania. Sumali si Zeng sa Shanghai Jiao Tong University School of Medicine (Basic Medicine Division) noong Oktubre 2007. Sa kasalukuyan, siya ang [[bise-presidente]] ng Shanghai Institute of Medical Genetics sa SJTU., kung saan ang kanyang amang si Zeng Yitao ay [[direktor-heneral]]. Si Zeng Fanyi rin ang Pangalawang Pangulo ng [[Shanghai Stem Cell Institute]]. ==Pananaliksik== Ang pananaliksik ni Zeng ay pangunahing nakatuon sa medikal na henetika at [[developmental biology]]. Noong Hulyo 2009, si Zeng, ang kanyang mga kasamahan sa trabaho, at ang kanyang pangkat ng kooperatiba ay naglathala ng isang papel sa ''[[Kalikasan (journal)|Kalikasan]]'', na nagpapakita sa unang pagkakataon na ang isang buong katawan ng [[mammalia]] ay maaaring mabuo mula sa [[induced pluripotent stem cell]]s (iPSCs). Gumamit sila ng mga [[mouse]] [[embryo]] at lumikha ng mga iPSC sa pamamagitan ng paglalapat ng parehong pamamaraan gaya ng pangkat ni [[Shinya Yamanaka]]. Dagdag pa rito, lumikha sila ng mga [[Polyploidy|tetraploid]] na embryo sa pamamagitan ng pagsasama ng dalawang maagang yugto ng [[fertilizer]]. Labindalawang daga ang nag-[[mating|mate]] at nagkaanak, na hindi nagpakita ng anumang pisikal na kakulangan..<ref>{{Cite journal|last=Cyranoski|first=David|date=July 2009|title=Mice made from induced stem cells|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-07-30_460_7255/page/560|journal=Nature|language=en|volume=460|issue=7255|pages=560|doi=10.1038/460560a|pmid=19641564|issn=0028-0836|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zhao|first1=Xiao-yang|last2=Li|first2=Wei|last3=Lv|first3=Zhuo|last4=Liu|first4=Lei|last5=Tong|first5=Man|last6=Hai|first6=Tang|last7=Hao|first7=Jie|last8=Guo|first8=Chang-long|last9=Ma|first9=Qing-wen|last10=Wang|first10=Liu|last11=Zeng|first11=Fanyi|date=September 2009|title=iPS cells produce viable mice through tetraploid complementation|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-09-03_461_7260/page/86|journal=Nature|language=en|volume=461|issue=7260|pages=86–90|doi=10.1038/nature08267|pmid=19672241|bibcode=2009Natur.461...86Z|s2cid=205217762|issn=0028-0836}}</ref> ==Tingnan din== * [[Timeline ng mga kababaihan sa agham]] ==Mga Sanggunian== <references/> {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Zeng, Fanyi}} [[Kategorya:Mga kapanganakan noong 1968]] [[Kategorya:Mga buhay na tao]] [[Kategorya:Mga henetiko ng Tsina]] [[Kategorya:Mga alumni ng Unibersidad ng California, San Diego]] [[Kategorya:Mga alumni ng University of Pennsylvania School of Arts and Sciences]] [[Kategorya:Mga babaeng biologist na Tsino]] [[Kategorya:Mga babaeng geneticist]] [[Kategorya:Mga babaeng siyentipikong Tsino noong ika-20 siglo]] [[Kategorya:Mga babaeng siyentipikong Tsino noong ika-21 siglo]] [[Kategorya:Mga kawani ng akademiko ng Shanghai Jiao Tong University]] [[Kategorya:Mga biyologo mula sa Shanghai]] [[Kategorya:Mga alumni ng Perelman School of Medicine sa University of Pennsylvania]] [[Kategorya:Mga tagapagturo mula sa Shanghai]] iqssuq6ayjx30qx61b4k0elzrumg5aq Dekada 1910 0 337870 2236658 2203691 2026-10-24T10:13:11Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236658 wikitext text/x-wiki <imagemap>File:1910s montage.png|Mula kaliwa, paikot nang pakanan: ang '''Ford Model T''' ay ipinakilala noong 1908 at naging laganap noong dekada 1910; ang '''paglubog''' ng RMS ''[[Titanic]]'' noong 1912 ay nagdulot ng pagkamatay ng halos 1,500 katao at umani ng pandaigdigan at makasaysayang atensyon; KONTEKSTO: lahat ng mga pangyayaring nasa ibaba ay bahagi ng '''[[Unang Digmaang Pandaigdig]]''' <small>(1914–1918)</small>; isang bantay ng Hukbong Pranses sa kanyang himpilan ng pagmamasid noong 1917; mga sundalong Ruso na naghihintay sa pag-atake ng mga Aleman; isang pangkat ng rasyon ng Maharlikang Yunit ng mga Riple ng Irlanda sa isang trintserang komunikasyon noong '''Labanan ng Somme'''; si [[Vladimir Lenin]] na nagsasalita sa isang pulutong sa gitna ng '''[[Rebolusyong Ruso]]''' na nagsimula noong 1917; at ang pandemya ng '''[[Pandemyang trangkaso ng 1918| pandemya ng trankasong Espanyola]]''' noong 1918 na pumatay ng sampu-sampung milyong tao sa buong mundo.|335px|thumb rect 1 1 199 155 [[Ford Model T]] rect 203 1 497 187 [[RMS Titanic|Paglubog ng ''Titanic'']] rect 201 188 497 207 [[Unang Digmaang Pandaigdig]] rect 1 159 199 297 [[Pandemyang trangkaso ng 1918]] rect 203 208 341 365 [[Kalurang Prente (Unang Digmaang Pandaigdig)]] rect 346 207 497 367 [[Silangang Prente (Unang DIgmaang Pandaigdig)]] rect 1 302 197 488 [[Rebolusyong Ruso]] rect 203 370 497 488 [[Labanan ng Somme]] </imagemap> {{Decadebox|191}} Ang '''dekada 1910''' (binibigkas na "labinsiyam na sampu", kadalasang pinaikli bilang '''d. 1910''' o '''dekada '10''' na kadalasang binibigkas bilang '''dekada Diyes''') ay ang dekadang nagsimula noong Enero 1, 1910, at nagtapos noong Disyembre 31, 1919. Ang dekada 1910 ay kumakatawan sa rurok ng militarismo sa [[Europa]] na nagsimula noong ikalawang kalahati ng ika-19 na dantaon. Ang mga konserbatibong pamumuhay sa unang kalahati ng dekada, pati na rin ang pamana ng mga alyansang militar, ay tuluyang nabago dahil sa pagpaslang noong Hunyo 28, 1914 kay Arkiduke [[Arkiduke Franz Ferdinand ng Austriya|Franz Ferdinand]], ang tagapagmana ng trono ng [[Austria|Austriya]]-[[Unggriya|Unggaro]]. Ang kanyang pagkamatay ang nagpasimula ng sunod-sunod na pangyayari na, sa loob ng 33 araw, ay humantong sa pagsiklab ng [[Unang Digmaang Pandaigdig]] sa Europa noong Agosto 1, 1914. Tumagal ang digmaan hanggang sa ideklara ang tigil-putukan noong Nobyembre 11, 1918, na nagbunsod sa kontrobersiyal at hindi balanseng [[Tratado sa Versalles (1919)|Kasunduan sa]] [[Tratado sa Versalles (1919)|Versalles]] na nilagdaan noong Hunyo 28, 1919. Ang pagtatapos ng digmaan ay nagdulot ng pagbitiw ng iba't ibang monarkiya at pagbagsak ng apat sa mga huling modernong imperyo: [[Imperyong Ruso|Rusya]], [[Imperyong Aleman|Alemanya]], [[Imperyong Otomano|Turkiyang Otomano]], at [[Austria-Unggriya|Austriya-Unggaro]]. Nahati ang Austria-Unggriya sa Austriya, Unggaro, timog [[Polonya]], [[Czechoslovakia|Tsekoslobakya]], at [[Yugoslavia|Yugoslabya]], at nagkaroon din ng pag-iisa ang [[Rumanya]] kasama ang [[Transylvania]] at Bessarabia. Gayunman, ang mga estadong ito (maliban marahil sa Yugoslabya) ay nagkaroon ng malalaking minoryang Aleman at Unggaro, na nagdulot ng mga problemang lilitaw sa mga susunod na dekada. Ang [[henosidyong Armenyo]] noong at kaagad matapos ang Unang Digmaang Pandaigdig. Ito ay kinatampukan ng mga masaker at sapilitang pagpapatapon na kinasangkutan ng mga martsa sa ilalim ng mga kondisyong sadyang idinisenyo upang humantong sa kamatayan ng mga ipinatapon, kung saan ang kabuuang bilang ng mga namatay na Armenyo ay karaniwang tinatayang nasa pagitan ng isa hanggang isa't kalahating milyon.<ref>Dictionary of Genocide, by Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs, Greenwood Publishing Group, 2008, {{ISBN|0-313-34642-9}}, p. 19 (sa Ingles)</ref><ref>Intolerance: a general survey, by Lise Noël, Arnold Bennett, 1994, {{ISBN|0773511873}}, p. 101 (sa Ingles)</ref><ref>Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society, by Richard T. Schaefer, 2008, p. 90 (sa Ingles)</ref> Ang dekada ay panahon din ng mga rebolusyon sa maraming bansa. Ang Rebolusyong [[Portugal|Portuges]] ng 1910 noong Oktubre 5, 1910 ay nagtapos sa walong siglong [[monarkiya]]. Sinundan ito ng [[Rebolusyong Mehikano]] noong Nobyembre 1910, na nagpatalsik kay Porfirio Díaz at nauwi sa marahas na digmaang sibil hanggang kalagitnaan ng 1920. Sa Rusya, ang pakikilahok nito sa Unang Digmaang Pandaigdig ay nagdulot ng pagbagsak ng lipunan, politika, at ekonomiya, na humantong sa [[Rebolusyong Ruso]] at pagkakatatag ng [[Unyong Sobyetiko|Republikang Sosyalistang Pederatibo ng mga Sobyet ng Rusya]] sa pamumuno ng Partidong [[Bolshevik]]. Ang rebolusyong ito ay sinundan ng [[Digmaang Sibil sa Rusya]] na tumagal hanggang 1922. Sa Tsina naman, natapos ang mahigit 2,000 taong pamumuno ng imperyo sa pamamagitan ng [[Rebolusyong Xinhai]], na nagbunsod sa pagtatatag ng republika at kalaunan ay ang panahong tinatawag na Panahong ''Warlord'' o mga Pinuno ng Armadong Paksyon. Noong dekada 1910, sumailalim ang [[Pilipinas]] sa isang malalim na transpormasyon sa ilalim ng [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)|kolonyalismong Amerikano]]. Bagama't itinuturing itong panahon ng paghahanda para sa pagsasarili, ang dekadang ito ay nabahiran din ng tensyon dahil sa patuloy na marahas na pagsupil ng mga Amerikano sa mga natitirang rebolusyonaryong puwersa.<ref>{{Cite web |date=2026-04-08 |title=A century of war against the Filipino people: A brief history of counter-insurgency in the Philippines (Part 1) {{!}} International Coalition for Human Rights in the Philippines |url=https://ichrp.net/a-century-of-war-against-the-filipino-people-a-brief-history-of-counter-insurgency-in-the-philippines-part-1/ |access-date=2026-04-19 |language=en-US}}</ref> Tumagal hanggang 1914 ang mga puwersang [[Muslim]] sa katimugang Pilipinas sa pakikipaglaban sa mga Amerikano.<ref>{{Cite web |title=FRONTLINE/WORLD . Philippines - Islands Under Siege . A Conflicted Land: Rebellions, Wars and Insurgencies in the Philippines - 1898-1933: America's Colony {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/frontlineworld/stories/philippines/tl01.html |access-date=2026-04-19 |website=www.pbs.org}}</ref> Sa kabila ng mga operasyong militar ng [[Estados Unidos]] sa Pilipinas, itinuloy ng kolonyal na gobyerno ang modernisasyon sa pamahalaan. Ang pinakatampok na pangyayari sa pulitika ay ang pagsasabatas ng [[Batas Jones (1916)|Batas Jones]] noong 1916.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Jones Act |encyclopedia=Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Jones-Act-United-States-1916 |language=en}}</ref> Sa ilalim ni [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas|Gobernador-Heneral]] [[Francis Burton Harrison]], pinalakas ang polisiya ng "Pagsasa-Pilipino," kung saan dahan-dahang pinalitan ng [[mga Pilipino]] ang mga Amerikanong opisyal. Naitatag ang isang lehislaturang kontrolado ng mga lokal, kabilang ang kauna-unahang [[Senado ng Pilipinas]], at pormal na ipinangako ang kalayaan ng bansa sa sandaling magkaroon na ito ng matatag na gobyerno. [[Talaksan:PGH Pediment.JPG|left|thumb|Nabuksan ang Ospital Heneral ng Pilipinas noong 1910.]] Sa kabila ng pakikipaglaban ng kalayaan ng Pilipinas, isang malakas na bagyo noong Nobyembre 1912 ang naganap na humagupit sa [[Tacloban]] at mga karatig na lalawigan sa [[Kabisayaan]] na naiulat na nag-iwan ng tinatayang 15,000 patay.<ref>{{Cite web |last=Blogger |date=2013-11-20 |title=Typhoon Yolanda Linked to Philippine Storm in 1912 15,000 Perished Went Viral |url=https://attracttour.com/2013/11/typhoon-yolanda-linked-to-philippine-storm-in-1912-15000-perished-went-viral/ |access-date=2026-04-19 |website=AttractTour |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106121729/https://attracttour.com/2013/11/typhoon-yolanda-linked-to-philippine-storm-in-1912-15000-perished-went-viral/ |archive-date=2026-01-06 |url-status=dead}}</ref> Ikinukumpara ang bagyo na ito sa [[Super Bagyong Yolanda]] na naganap pagkatapos 101 taon noong Nobyembre 2013.<ref>{{Cite web |last=Mullen |first=Jethro |date=2013-11-21 |title=In Tacloban’s history, little compares with terror of Typhoon Haiyan |url=https://www.cnn.com/2013/11/21/world/asia/philippines-typhoon-history |access-date=2026-04-19 |website=CNN |language=en}}</ref> Sa [[Maynila]], nabuksan ang [[Ospital Heneral ng Pilipinas]] noong 1910 at ang [[Manila Hotel]] (o Otel ng Maynila) noong 1912. Naitatag din sa Maynila ang [[Pamantasang De La Salle|Kolehiyong De La Salle]] noong 1911 sa [[Paco, Maynila|Paco]]. Naitatag naman ni [[Felix Manalo]] ang [[Iglesia ni Cristo]] noong 1913 at naparehistro noong Hulyo 1914. Sa larangan ng kultura sa mundo, maraming tugtugin noong panahong ito ang may temang pang-''ballroom'' o bulwagang sayawan, at maraming restoran ang may sahig para sa sayawan. Sa [[Estados Unidos]], nagsimula ang pagbabawal sa [[alak]] noong Enero 16, 1919, sa pamamagitan ng ika-18 Susog sa Konstitusyon. Ilan sa mga pinakasikat na aklat ng dekadang ito ang ''The Inside of the Cup'', ''Seventeen'', ''Mr. Britling Sees It Through'', at ''The Four Horsemen of the Apocalypse''. [[Talaksan:Honorata "Atang" dela Rama National Artist.jpg|thumb|Itinuring na unang artistang Pilipina si Atang de la Rama nang gumanap siya sa unang buong tampok na pelikula na pinamagatang ''Dalagang Bukid'' noong 1919.]] Sa Pilipinas, sina [[Atang dela Rama|Atang de la Rama]] at [[Katy de la Cruz]] ay nagtatanghal ng ''vaudeville'' na naging lokal na bersyong [[bodabil]] noong dekada 1920.<ref>{{Cite web |title=bódabíl |url=https://philippineculturaleducation.com.ph/bodabil/ |access-date=2026-04-19 |website=CulturEd: Philippine Cultural Education Online |language=en}}</ref> Noong 2019, gumanap si Atang de la Rama sa [[Talaan ng mga pelikulang Pilipino bago ang 1940|unang buong tampok na pelikulang Pilipino]] na pinamagatang ''[[Dalagang Bukid (pelikula)|Dalagang Bukid]]'',<ref>{{Cite web |title=Dalágang Búkid |url=https://philippineculturaleducation.com.ph/dalagang-bukid-2/ |access-date=2026-04-19 |website=CulturEd: Philippine Cultural Education Online |language=en}}</ref> kaya, kinilala si Atang bilang unang [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas|artistang Pilipina]].<ref>{{Cite web |date=2014-07-11 |title=Did you know: Atang de la Rama |url=https://newsinfo.inquirer.net/618671/did-you-know-atang-de-la-rama |access-date=2026-04-19 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Sa kabuuan, lumaki ang populasyon ng mundo mula 1.75 bilyon tungo sa 1.87 bilyon noong dekada 1910, na may humigit-kumulang 640 milyong kapanganakan at 500 milyong pagkamatay. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ika-20 siglo]] [[Kategorya:Dekada 2010]] 7m85gksiharzyizjj7xwa83y3dy34vy Annie Curtis 0 337890 2236641 2203727 2026-10-24T09:39:53Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236641 wikitext text/x-wiki {{short description|Irenong immunologista}} {{Infobox scientist | name = Annie Curtis | field = [[Imunolohiya]] | alma_mater = {{Plainlist| * [[Kolehiyo ng Trinidad sa Dublin]] * [[Unibersidad ng Pennsylvania]]}} | workplaces = {{Plainlist| * [[Royal College of Surgeons sa Irlanda]]}} | awards = [[L'Oréal-UNESCO Awards for Women in Science|L'Oréal-UNESCO Award For Women in Science]] (2017) | website = {{URL|https://www.curtisclocklab.com/}} }} Si '''Annie Curtis''' ay isang Irish [[imunolohista]] sa [[Royal College of Surgeons sa Ireland]] na ang karera ay sumasaklaw sa akademya, sektor publiko at industriya. Pinag-aaralan niya kung paano magagamit ang kapangyarihan ng [[orasan ng katawan]] para makontrol ang mga nagpapaalab na sakit. == Edukasyon == Natapos ni Curtis ang kanyang B.A. sa henetika sa [[Trinity College, Dublin|Trinity College Dublin]] (1994–1998) at nagsagawa ng kanyang PhD sa laboratoryo ni Prof. Garret FitzGerald sa [[Parmakolohiya]] (2001 – 2006) sa [[Pamantasan ng Pennsylvania]].<ref name="auto">{{Cite web|url=http://pi.rcsi.ie/pi/anniecurtis/cv.asp|title=RCSI - Research Database|website=pi.rcsi.ie|access-date=2018-02-26|archive-date=27 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227035231/http://pi.rcsi.ie/pi/anniecurtis/cv.asp|url-status=dead}}</ref> Dito niya nalaman ang tungkol sa mga orasan ng katawan at natuklasan kung paano kinokontrol ng orasan ang [[tungkulin ng puso at ugat]].<ref>{{Cite journal|last1=Curtis|first1=Anne M.|last2=Cheng|first2=Yan|last3=Kapoor|first3=Shiv|last4=Reilly|first4=Dermot|last5=Price|first5=Tom S.|last6=FitzGerald|first6=Garret A.|date=2007-02-27|title=Circadian variation of blood pressure and the vascular response to asynchronous stress|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-02-27_104_9/page/3450|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=104|issue=9|pages=3450–3455|doi=10.1073/pnas.0611680104|pmid=17360665|pmc=1802007|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.siliconrepublic.com/innovation/body-clock-immune-system|title=How can we improve the immune system? By watching the clock|last=O’Connell|first=Claire|date=2017-05-12|work=Silicon Republic|access-date=2018-02-26|language=en-GB}}</ref> == Karera == Si Curtis ay na-recruit sa [[GlaxoSmithKline]] sa Philadelphia bilang isang punong siyentipiko pagkatapos niyang makumpleto ang kanyang PhD, kung saan pinamunuan niya ang isang maliit na pangkat ng pananaliksik na nagsasaliksik ng mga [[biomarker]] para sa panganib sa cardiovascular sa pagitan ng 2006–2008.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.rcsi.ie/index.jsp?p=256&n=726&a=7950|title=Annie Curtis, PhD - Royal College Surgeons in Ireland|website=www.rcsi.ie|access-date=2018-08-07}}</ref> Noong 2008, siya ay na-recruit bilang Scientific Programme Manager para sa [[Science Foundation Ireland]] (SFI) hanggang 2010 nang siya ay naging Medical Advisor para sa Mga Imunoterapitiko sa [[Bristol-Myers Squib]].<ref name=":0" /> Noong 2011, sumali siya sa laboratoryo ni [[Luke O'Neill (propesor)|Luke O'Neill]] sa biochemistry sa Trinity College Dublin.<ref name=":0" /> Noong 2014, ginawaran siya ng SFI Starting Investigator Research Grant upang magtatag ng isang grupo na nag-aaral ng epekto ng mga orasan sa immune system.<ref name="auto" /> Sumali si Curtis sa [[Royal College of Surgeons sa Irlanda]] bilang isang research lecturer sa Molecular and Cellular Therapeutics noong Agosto 2016.<ref name="auto" /><ref>{{Cite news|url=https://www.siliconrepublic.com/innovation/rcsi-anne-curtis-loreal-unesco-fellowships-for-women-in-science|title=RCSI scientist wins esteemed L'Oréal award for immunology expertise|last=Hunt|first=Gordon|date=2017-05-08|work=Silicon Republic|access-date=2018-02-26|language=en-GB}}</ref> Ang kanyang trabaho ay humantong sa pag-unawa sa mga mekanismo na nagdudulot ng mga malalang sakit na nagpapaalab tulad ng [[multiple sclerosis]] na nauugnay sa pagkagambala ng orasan ng katawan.<ref>{{Cite journal|last1=Sutton|first1=Caroline E.|last2=Finlay|first2=Conor M.|last3=Raverdeau|first3=Mathilde|last4=Early|first4=James O.|last5=DeCourcey|first5=Joseph|last6=Zaslona|first6=Zbigniew|last7=O'Neill|first7=Luke A. J.|last8=Mills|first8=Kingston H. G.|last9=Curtis|first9=Annie M.|date=2017-12-12|title=Loss of the molecular clock in myeloid cells exacerbates T cell-mediated CNS autoimmune disease|url= |journal=Nature Communications|language=En|volume=8|issue=1|pages=1923|doi=10.1038/s41467-017-02111-0|pmid=29234010|pmc=5727202|issn=2041-1723}}</ref> == Mga Publikasyon == * Curtis, Anne M.; Seo, Sang-beom; Westgate, Elizabeth J.; Rudic, Radu Daniel; Smyth, Emer M.; Chakravarti, Debabrata.; FitzGerald, Garret A.; McNamara, Peter., <u>"HAT-dependent chromatin remodeling and the vascular clock"</u>, ''American Society for Biochemistry and Molecular Biology'' 2003 * Rudic, R Daniel; McNamara, Peter; Curtis, Anne-Maria; Boston, Raymond C.; Panda, Satchidananda; Hogenesch, John B.; FitzGerald, Garret A., <u>"BMAL1 and CLOCK, two essential components of the circadian clock, are involved in glucose homeostasis"</u>, ''PLoS Biology'' 2004; 11: e377 * Curtis, Anne M.; Cheng, Yan; Kapoor, Shiv; Reilly, Dermot; Price, Tom S.; FitzGerald, Garret A., <u>"Circadian variation of blood pressure and the vascular response to asynchronous stress"</u>, ''National Academy of Sciences'' 2007; 104; 3450-3455 * FitzGerald, G.A.; Curtis, A.M., <u>"Central and peripheral clocks in cardiovascular and metabolic function"</u>, ''Annals of Medicine'' 2006; 38: 552-559 * Tannahill, G.M.; Curtis, A.M.; Adamik J., Palsson-McDermott, E.M.; McGettrick, A.F.; Goel G.; Frezza, C.; Bernard, N.J.; Kelly, B.; Foley, N.H.; Zheng, L.; Gardet, A.; Tong, Z.; Jany, S.S.; Corr, S.C.; Haneklaus, M.; Caffrey, B.E.; Pierce, K.; Walmsley, S.; Beasley, F.C.; Cummins, E.; Nizet, V.; Whyte, M.; Taylor, C.T.; Lin, H.; Masters S.L.; Gottlieb E.; Kelly V.P.; Clish C.; Auron P.E.; Xavier R.J.; O'Neill L.A.J., <u>"Succinate is an inflammatory signal that induces IL-1β through HIF-1α"</u>, ''Nature'', 2013; 496, 238. * Curtis, Anne M.; Bellet, Marina M.; Sassone-Corsi, Paolo; O'Neill, Luke A.J., <u>"Circadian clock proteins and immunity"</u>, ''Immunity'' 2014; 40: 178-186 * Palsson-McDermott, Eva M.; Curtis, Anne M.; Goel, Gautam; Lauterbach, Mario A.R.; Sheedy, Frederick J.;Gleeson, Laura E.; van den Bosch, Mirjam W.M.; Quinn, Susan R.; Domingo-Fernandez, Raquel; Johnston, Daniel G.W.; Jiang, Jian-kang; Israelsen, William J.; Keane, Joseph; Thomas, Craig; Clish, Clary; Vander Heiden, Matthew; Xavier, Ramnik J.; O'Neill, Luke A.J., <u>"Pyruvate kinase M2 regulates Hif-1α activity and IL-1β induction and is a critical determinant of the warburg effect in LPS-activated macrophages"</u>, ''Cell Metabolism'' 2015; 21: 65-80 * Curtis A.M., Early, J.O.; <u>"Immunometabolism: Is it under the eye of the clock?"</u>, ''Seminars in immunology'' 2016; 28: 478-490<ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?hl=en&user=SPEZJ5wAAAAJ&view_op=list_works|title=Annie Curtis - Google Scholar Citations|website=scholar.google.com|access-date=2018-08-07}}</ref> == Mga Parangal == 2017: L'Oréal-UNESCO For Women in Science UK & Ireland Fellowships 2017 Fellowship, L'Oréal-UNESCO<ref>{{Cite web|url=https://www.womeninscience.co.uk/past-and-present-fellows/Dr-Annie-Curtis|title=Dr Annie Curtis|website=www.womeninscience.co.uk|language=en|access-date=2018-02-26}}</ref> 2012: Winner, Roche Medal, Researcher of the Year, Trinity Biomedical Science Institute, [[Roche Pharmaceuticals]]<ref>{{Cite web|url=http://www.tcd.ie/news_events/articles/inaugural-biomedical-sciences-institute-postdoctoral-research-day-highlights-leading-research/2425|title=Inaugural Biomedical Sciences Institute Postdoctoral Research Day Highlights Leading Research|last=Dublin|first=Trinity News and Events, Trinity College|website=www.tcd.ie|language=en|access-date=2018-02-26}}</ref> 2006: Arteriosclerosis, Thrombosis and Vascular Biology (ATVB) Junior Investigator Award for Women 2006, [[Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology|ATVB]] == Mga Sanggunian == <references /> {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Curtis, Annie}} [[Kategorya:Nawawalang taon ng kapanganakan (mga nabubuhay na tao)]] [[Kategorya:Mga nabubuhay na tao]] [[Kategorya:Mga babaeng siyentipikong Irish]] [[Kategorya:Mga immunologist na Irish]] [[Kategorya:Mga Alumni ng Trinity College Dublin]] [[Kategorya:Mga alumni ng Unibersidad ng Pennsylvania]] [[Kategorya:Mga babaeng immunologist]] [[Kategorya:Nawawalang lugar ng kapanganakan (mga taong nabubuhay)]] sjh8y4fqzogtnd4qrnm88m5vtvablky Pangangalaga sa sarili 0 338848 2236586 2216859 2026-10-24T08:04:19Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236586 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa -->{{Infobox interventions|Name=Self-care|Image=Walking for Health in Epsom-5Aug2009 (3).jpg|Caption=Isa ang regular na paglalakad sa mga gawain na nagpapabuti sa kalusugan ng isang tao.|ICD10=|ICD9unlinked=|MeshID=D012648|OPS301=|OtherCodes=}} {{For|pagtingin ng isang tao sa sarili|Pagpapahalaga sa sarili}} '''Pangangalagà sa saríli''' ang proseso ng pagkakaroon ng mga pag-uugali upang masiguro ang kaayusan ng sariling [[kalusugan]] at aktibong labanan ang [[sakit]] habang nagaganap ito. Kadalasang nagsasagawa ang mga indibiduwal ng pangangalaga sa sarili sa pamamagitan ng [[pagpili ng kakainin]], [[Ehersisyong pangkatawan|pag-eehersisyo]], [[Tulog|pagtulog]], at [[Hygiene|pagpapanatili ng kalinisan]]. Bagamat karaniwang isinasagawa nang mag-isa ang pangangalaga sa sarili, malaki ang gampanin ng [[pamayanan]] sa pagsiguro sa tuloy-tuloy at matagumpay na pangangalaga. Mahalaga ang pang-araw-araw na pangangalaga sa sarili kung hindi nakakaranas ang isang indibiduwal ng kahit anong sakit o karamdaman. Gayunpaman, itinuturing na kinakailangan ito kung sakaling nagkasakit ito. Ilan sa mga pangkahalatang benepisyo ng pangangalaga sa sarili ang [[pag-iwas sa sakit]], mas maayos na [[Kalusugang pang-isipan|kalusugang pangkaisipan]], at mas maayos na [[kalidad ng pamumuhay]]. Nakadepende ang pangangalaga sa sarili sa indibiduwal. Tinitingnan ito bilang isang bahagyang solusyon sa pandaigdigang pagtaas ng mga gastuhin sa [[pangangalagang pangkalusugan]]. == Sakit == [[File:NSF_Sleep_Duration_Recommendations_Chart.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:NSF_Sleep_Duration_Recommendations_Chart.jpg|alt=|thumb|Isa ang [[Tulog|pagtulog]] nang angkop na oras para sa edad sa mga mabibisang pangangalaga sa sarili.]] Kinakailangan ng isang tao na may [[pangmatagalang sakit]] tulad ng [[diyabetes]] at [[altapresyon]] ng mga pag-uugali na makakapagkontrol sa sakit, makakapagpababa sa mga [[sintomas]], at makakapagpaayos ng buhay kagaya ng [[Pagsunod ng pasyente|pagsunod sa medikasyon]] at pagmomonitor sa mga sintomas. Ganito rin madalas ang gawain para sa mga may mga pangmabilisang sakit tulad ng [[impeksiyon]], ngunit tipikal na isinasagawa ito sa isang maikling panahon.<ref>{{Cite journal |last1=Rodrigues |first1=Cecília |last2=Mendonça |first2=Denisa |last3=Martins |first3=Maria Manuela |date=2018-07-03 |title=Basic self-care in older acute medical in-patients: a retrospective cohort study |trans-title=Panimulang pangangalagang sa sarili sa mga matatandang pasyenteng may pangmabilisang sakit: retrospektibong cohort na pag-aaral |journal=Porto Biomedical Journal |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.1016/j.pbj.0000000000000001 |issn=2444-8664 |pmc=6726298 |pmid=31595230 |article-number=e1}}</ref> Gayunpaman, kinakailangan pa rin ng rutinang pangangalaga sa sarili kagaya ng angkop na [[tulog]] para sa kahit anong sakit, gaano man kaikli o kahaba ito.<ref name=":43">{{Cite journal |last1=Kecklund |first1=G. |last2=Axelsson |first2=John |date=2016 |title=Health consequences of shift work and insufficient sleep |trans-title=Mga kahihinatnan sa kalusugan ng pagtatrabahong naka-shift at di-sapat na tulog |journal=BMJ |language=en |volume=355 |doi=10.1136/bmj.i5210 |pmid=27803010 |article-number=i5210 |s2cid=206912413}}</ref> Para sa karamihan ng mga tao na may pangmatagalang sakit, mas madalas na ibang tao tulad ng isang propesyonal ang siyang nagsasagawa ng pangangalaga, hindi sarili. Tinatayang nasa 10 oras lamang kada taon ng pananatili sa tagapangalaga ang haba ng pangangalaga sa sarili na isinasagawa ng mga taong may pangmatagalang sakit.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal |last1=Riegel |first1=Barbara |last2=Moser |first2=Debra K. |last3=Buck |first3=Harleah G. |last4=Dickson |first4=Victoria Vaughan |last5=Dunbar |first5=Sandra B. |last6=Lee |first6=Christopher S. |last7=Lennie |first7=Terry A. |last8=Lindenfeld |first8=Joann |last9=Mitchell |first9=Judith E. |last10=Treat-Jacobson |first10=Diane J. |last11=Webber |first11=David E. |year=2017 |title=Self-Care for the Prevention and Management of Cardiovascular Disease and Stroke |trans-title=Pangangalaga sa Sarili para sa Pag-iwas at Pamamahala sa mga Sakit sa Puso at Stroke |journal=Journal of the American Heart Association |language=en |volume=6 |issue=9 |doi=10.1161/JAHA.117.006997 |pmc=5634314 |pmid=28860232 |article-number=e006997}}</ref> Karaniwang iniuugnay ang pangangalaga sa sarili sa mga taong may pangmatagalang sakit sa mga may kaunting sintomas, kaunting pagpapaospital, mas maayos na kalidad ng pamumuhay, at mas mahabang buhay sa pangkalahatan kumpara sa mga taong hindi o bihirang mag-aalaga ng sarili.<ref>{{Cite journal |last1=De Maria |first1=Maddalena |last2=Ferro |first2=Federico |last3=Vellone |first3=Ercole |last4=Ausili |first4=Davide |last5=Luciani |first5=Michela |last6=Matarese |first6=Maria |date=May 2022 |title=Self-care of patients with multiple chronic conditions and their caregivers during the COVID-19 pandemic: A qualitative descriptive study |trans-title=Pangangalaga sa sarili ng mga pasyenteng may maraming kondisyong pangmatagalan at sa mga tagapangalaga nila noong kasagsagan ng pandemya ng COVID-19: kuwalitatibong deskriptibong pag-aaral |journal=Journal of Advanced Nursing |language=en |volume=78 |issue=5 |pages=1431–1447 |doi=10.1111/jan.15115 |issn=0309-2402 |pmid=34846083 |doi-access=free}}</ref> == Salik == [[File:Daily_pills.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Daily_pills.jpg|alt=Plastic box with separate, labeled compartments for each day of the week|thumb|Mahalaga ang pagsunod sa iskedyul ng pag-inom ng gamot.]] Maraming mga salik na nakakaapekto sa pangangalaga sa sarili.<ref>{{Cite journal |last1=Riegel |first1=Barbara |last2=Dunbar |first2=Sandra B. |last3=Fitzsimons |first3=Donna |last4=Freedland |first4=Kenneth E. |last5=Lee |first5=Christopher S. |last6=Middleton |first6=Sandy |last7=Stromberg |first7=Anna |last8=Vellone |first8=Ercole |last9=Webber |first9=David E. |last10=Jaarsma |first10=Tiny |year=2021 |title=Self-care research: Where are we now? Where are we going? |trans-title=Pananaliksik sa pangangalaga sa sarili: Saan na tayo? Saan na tayo papunta? |journal=International Journal of Nursing Studies |language=en |volume=116 |doi=10.1016/j.ijnurstu.2019.103402 |pmc=7035984 |pmid=31630807 |article-number=103402}}</ref> Magugrupo ito bilang personal at panlabas.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Riegel |first1=Barbara |last2=Dickson |first2=Victoria Vaughan |last3=Faulkner |first3=Kenneth M. |year=2016 |title=The Situation-Specific Theory of Heart Failure Self-Care |trans-title=Ang Espesipiko sa Sitwasyon na Teorya ng Pangangalaga sa Sarili sa Pagpalya ng Puso |journal=Journal of Cardiovascular Nursing |language=en |volume=31 |issue=3 |pages=226–235 |doi=10.1097/JCN.0000000000000244 |pmid=25774844 |s2cid=25743183}}</ref> Ilan sa mga personal na salik ang kawalan ng [[Motibasyon|gana]] na maaaring dulot ng [[Bagabag (sikolohiya)|stress]], [[pagkabalisa]], o [[problema sa pag-iisip]], kultura kabilang na ang mga tradisyonal na [[gampaning pangkasarian]] at relasyon sa pamilya, at [[Pagpapahalaga sa sarili|kumpiyansa sa sarili]] na nakakaapekto sa [[estado ng pag-iisip]] ng isang tao.<ref name=":5" /> Kabilang rin dito ang suporta mula sa iba, kakayahan sa isip at katawan, at access sa pangangalaga.<ref name=":5" /> Samantala, kabilang sa mga panlabas na salik ang [[Kalidad ng pamumuhay|sitwasyon ng pamumuhay]], kapaligiran, at lapit mula sa mga pangkalusugang pasilidad tulad halimbawa ng [[klinika]], [[parmasiya]], o [[ospital]].<ref name=":5" /> Hinuhulma ang pangangalaga sa sarili ng mga itinuturing na tamang paraan ng pamumuhay ng lokal na [[pamayanan]]. Malaki ang gampanin ng mga [[panlipunang pantukoy ng kalusugan]] sa mga gawaing ito.<ref>{{Cite journal |last1=Baah |first1=Foster Osei |last2=Teitelman |first2=Anne M. |last3=Riegel |first3=Barbara |year=2019 |title=Marginalization: Conceptualizing patient vulnerabilities in the framework of social determinants of health-An integrative review |trans-title=Marginalisasyon: Pagkokonsepto sa mga kahinaan ng pasyente sa framework ng mga panlipunang pantukoy ng kalusugan - isang integradong rebyu |journal=Nursing Inquiry |language=en |volume=26 |issue=1 |doi=10.1111/nin.12268 |pmc=6342665 |pmid=30488635 |article-number=e12268}}</ref> Mahalaga rin ang mga personal na salik tulad ng gana o [[Damdamin|emosyon]] ng isang tao sa magiging ugali niya pagdating sa pangangalaga sa kanyang sarili. Karaniwang tinutukoy ang gana o motibasyon bilang ang pangunahing salik upang gawin ang mga ito.<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Riegel |first1=Barbara |last2=Jaarsma |first2=Tiny |last3=Strömberg |first3=Anna |date=2012 |title=A Middle-Range Theory of Self-Care of Chronic Illness |trans-title=Isang Gitnang Saklaw na Teorya ng Pangangalaga sa Sarili sa mga may Pangmatagalang Sakit |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-81836 |journal=Advances in Nursing Science |language=en |volume=35 |issue=3 |pages=194–204 |doi=10.1097/ANS.0b013e318261b1ba |issn=0161-9268 |pmid=22739426 |s2cid=1029333}}</ref> Madalas itong tinatambalan ng pagtatalaga ng isang layunin tulad halimbawa ng [[Pagpapapayat|kagustuhang pumayat]].<ref name=":8" /> Mas malaki ang tiyansa na ang isang taong may [[depresyon]] ay hindi madalas kumain ng mga prutas at gulay, bihirang [[Ehersisyong pangkatawan|mag-ehersisyo]], o hindi [[Pagsunod sa medikasyon|nakakasunod sa medikasyon]].<ref>{{Cite journal |last1=Gonzalez |first1=J.S. |last2=Safren |first2=S.A. |last3=Cagliero |first3=E. |date=2007 |title=Depression, self-care, and medication adherence in type 2 diabetes |url=https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2007-09_30_9/page/2222 |trans-title=Depresyon, pangangalaga sa sarili, at pagsunod sa medikasyon sa mga may type 2 na diyabetes |journal=Diabetes Care |language=en |volume=30 |issue=9 |pages=2222–2227 |doi=10.2337/dc07-0158 |pmc=4440862 |pmid=17536067}}</ref> Maaari ding hindi maalagaan ng isang tao na may problema sa isip tulad ng matinding [[pagkalimot]] ang kanyang sarili dahil sa sitwasyon niya na posibleng makaapekto sa regular na pag-inom ng gamot.<ref name=":8" /> == Sanggunian == {{Reflist}} {{Health care}}{{Authority control}} [[Kategorya:Pangangalagang pangkalusugan]] [[Kategorya:Sarili]] prc9gg8dbssdxb895ey8qtcxgvbintv Miss Universe 2026 0 338862 2236535 2236036 2026-10-24T06:20:57Z Allyriana000 119761 2236535 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | date = 24 Nobyembre 2026 | venue = José Miguel Agrelot Coliseum, San Juan, Puerto Rico | broadcaster = {{Hlist|[[Roku]]|[[Telemundo]]|[[TV Azteca]]}} | debuts = {{Hlist|Kolektibidad ng San Martin|Malawi|Republika ng Konggo|Timog Sudan|Uganda}} | returns= {{Hlist|Albanya|Alemanya|Austrya|Hamayka|Hordan|Kamerun|Kenya|Litwanya|Lupangyelo|Maldibas|Maruekos|Mongolya|Montenegro|Réunion|Sierra Leone|Suriname|Tunisya|Usbekistan}} | before = [[Miss Universe 2025|2025]] |withdrawals={{Hlist|Biyetnam|Indonesya|Laos|Malaysia|Singapura|Taylandiya}}}} Ang '''Miss Universe 2026''' ang magiging ika-75 edisyon ng [[Miss Universe]] pageant, na nakatakdang gaganapin sa José Miguel Agrelot Coliseum sa [[San Juan, Puerto Rico]], sa 24 Nobyembre 2026.<ref name=":1" /> Kokoronahan ni [[Fátima Bosch]] ng Mehiko ang kaniyang papalit sa pagtatapos ng kaganapan. Papangunahan ni [[Miss Universe 1993]] Dayanara Torres ang kompetisyon.<ref>{{cite news|title=VIDEO: Dayanara Torres confirma que será parte de Miss Universe 2026 en Puerto Rico|trans-title=VIDEO: Dayanara Torres confirms she will be part of Miss Universe 2026 in Puerto Rico|url=https://www.elvocero.com/escenario/video-dayanara-torres-confirma-que-ser-la-animadora-de-miss-universe-2026-en-puerto-rico/article_94b5f92c-14ed-487b-9d9b-afbc0bc1842d.html|url-status=live|website=El Vocero|language=es|date=18 Oktubre 2026|access-date=21 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261019052640/https://www.elvocero.com/escenario/video-dayanara-torres-confirma-que-ser-la-animadora-de-miss-universe-2026-en-puerto-rico/article_94b5f92c-14ed-487b-9d9b-afbc0bc1842d.html#google_vignette|archive-date=19 Oktubre 2026}}</ref> == Kaligiran == === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === [[Talaksan:Coliseum_of_Puerto_Rico_(03).jpg|thumb|José Miguel Agrelot Coliseum, ang lokasyon ng Miss Universe 2026]] Noong 23 Setyembre 2025, inanunsyo ng [[Miss Universe|Miss Universe Organization]] na gaganapin ang edisyong ito sa Puerto Rico sa ikaapat na pagkakataon, pagkatapos ng [[Miss Universe 1972|1972]], [[Miss Universe 2001|2001]], at [[Miss Universe 2002|2002.]]<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=24 Setyembre 2025 |title=Puerto Rico to host 75th Miss Universe pageant next year |url=https://entertainment.inquirer.net/630357/puerto-rico-to-host-75th-miss-universe-pageant-next-year |access-date=21 Hulyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cosulich |first=Bianca |date=23 Setyembre 2025 |title=Miss Universo en Puerto Rico: lo que debes saber del aniversario 75 |trans-title=Miss Universe in Puerto Rico: What you need to know about the 75th anniversary |url=https://marieclaire.com.mx/miss-universo-2026-puerto-rico/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923204633/https://marieclaire.com.mx/miss-universo-2026-puerto-rico/ |archive-date=23 Setyembre 2025 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=Marie Claire |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ramos Rosado |first=Víctor |date=23 Setyembre 2025 |title=Miss Universe 2026 se celebrará en Puerto Rico |language=es |trans-title=Miss Universe 2026 will be held in Puerto Rico |work=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-2026-se-celebrara-en-puerto-rico/ |url-status=live |access-date=21 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928045010/https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-2026-se-celebrara-en-puerto-rico/ |archive-date=28 Setyembre 2025}}</ref> Kinumpirma ni Jennifer González-Colón, ang Gobernador ng Puerto Rico, ang pagpili at inanunsyo na sumang-ayon ang kaniyang administrasyon na maglaan ng kabuuang {{US$|9 million}} sa pampublikong pondo upang pondohan ang pangunguna nito ng kompetisyon, na pangangasiwaan ng Puerto Rico Tourism Company at Discover Puerto Rico.<ref>{{Cite web |date=24 Setyembre 2025 |title=Puerto Rico To Host Miss Universe 2026 In A Celebration Of Latino Pride |url=https://belatina.com/puerto-rico-miss-universe-2026-celebration-latino-pride/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307001204/https://belatina.com/puerto-rico-miss-universe-2026-celebration-latino-pride/ |archive-date=7 Marso 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=BeLatina |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muchacho |first=Enrique |date=21 Nobyembre 2025 |title=Economic and Tourism opportunity with Miss Universe 2026 |url=https://www.wjournalpr.com/top-stories/economic-and-tourism-opportunity-with-miss-universe-2026/article_45866058-ed3b-4e24-9a40-926a73a8ea9f.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251121221746/https://www.wjournalpr.com/top-stories/economic-and-tourism-opportunity-with-miss-universe-2026/article_45866058-ed3b-4e24-9a40-926a73a8ea9f.html |archive-date=21 Nobyembre 2025 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=WJournal |language=en}}</ref> Itinalaga ng mga tagapag-ayos ang José Miguel Agrelot Coliseum sa San Juan, Puerto Rico, bilang ang lokasyon ng kompetisyon, na nakatakdang gaganapin sa Nobyembre 2026.<ref>{{cite news |date=23 Setyembre 2025 |title=Miss Universe 2026 se llevará a cabo en Puerto Rico |language=es |trans-title=Miss Universe 2026 will be held in Puerto Rico |website=Metro Puerto Rico |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2025/09/23/miss-universe-2026-se-llevara-a-cabo-en-puerto-rico/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923202932/https://www.metro.pr/entretenimiento/2025/09/23/miss-universe-2026-se-llevara-a-cabo-en-puerto-rico/ |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref><ref>{{cite web |last=Valdez |first=Cynthia |date=23 Setyembre 2025 |title=Miss Universe 2026: Puerto Rico será la sede de la 75a edición del certamen en su aniversario de diamante |trans-title=Miss Universe 2026: Puerto Rico will host the 75th edition of the pageant on its diamond anniversary |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20250923857526/miss-universe-2026-sede-puerto-rico-75-edicion/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923201347/https://www.hola.com/us-es/celebrities/20250923857526/miss-universe-2026-sede-puerto-rico-75-edicion/ |archive-date=23 Setyembre 2025 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=¡Hola! |language=es}}</ref><ref>{{cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=24 Setyembre 2025 |title=Puerto Rico to host 75th Miss Universe pageant next year |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/630357/puerto-rico-to-host-75th-miss-universe-pageant-next-year |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517042411/https://entertainment.inquirer.net/630357/puerto-rico-to-host-75th-miss-universe-pageant-next-year |archive-date=17 Mayo 2026}}</ref> Noong 18 Disyembre, ipinatigil ni Willianette Robles Cancel, ang direktor ehekutibo ng Puerto Rico Tourism Company, ang mga pagbabayad nito sa Miss Universe at nanawagan ng isang pagpupulong sa pagitan ng kanilang mga delegasyon upang talakayin ang "ilang nakabinbing isyu at mga bagong kinakailangan para sa pagdaraos ng kompetisyon".<ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=12 Disyembre 2025 |title=Puerto Rico gov't halts funds disbursement for Miss Universe 2026 — report |url=https://www.philstar.com/lifestyle/business-life/2025/12/12/2493745/puerto-rico-govt-halts-funds-disbursement-miss-universe-2026-report |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260420032723/https://www.philstar.com/lifestyle/business-life/2025/12/12/2493745/puerto-rico-govt-halts-funds-disbursement-miss-universe-2026-report |archive-date=20 Abril 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=[[The Philippine Star]] |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Figueroa Roqué |first=Jan |date=10 Disyembre 2025 |title=Gobierno detiene desembolso de fondos a Miss Universe |trans-title=Government halts disbursement of funds to Miss Universe |url=https://www.elvocero.com/escenario/gobierno-detiene-desembolso-de-fondos-a-miss-universe/article_2d2e76f4-3377-4691-8632-0792e4198d62.html |access-date=21 Hulyo 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828175404/https://www.elvocero.com/escenario/gobierno-detiene-desembolso-de-fondos-a-miss-universe/article_2d2e76f4-3377-4691-8632-0792e4198d62.html|archive-date=28 Agosto 2026}}</ref> Nangyari ang suspensyon matapos humarap sa ilang mga isyu ang kompetisyon, kabilang ang [[Miss Universe 2025|mga iregularidad sa resulta]] ng nakaraang edisyon at ang paglulunsad ng pamahalaan ng Mehiko ng imbestigasyon sa pangulo ng Miss Universe na si Raúl Rocha sa mga kaso ng droga, gasolina, at pagpupuslit ng armas.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Sanchez |first=Fabiola |date=5 Disyembre 2025 |title=Mexico freezes Miss Universe co-owner's bank accounts during organized crime investigation |url=https://apnews.com/article/mexico-miss-universe-organized-crime-probe-68da9ec3acfb656446b901df2306f152 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251228131125/https://apnews.com/article/mexico-miss-universe-organized-crime-probe-68da9ec3acfb656446b901df2306f152 |archive-date=28 Disyembre 2025 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=AP News |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=25 Abril 2026 |title=Puerto Rico’s hosting of 75th Miss Universe pageant is pushing through |url=https://entertainment.inquirer.net/665476/puerto-ricos-hosting-of-75th-miss-universe-pageant-is-pushing-through |access-date=21 Hulyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260828150033/https://entertainment.inquirer.net/665476/puerto-ricos-hosting-of-75th-miss-universe-pageant-is-pushing-through|archive-date=28 Agosto 2026}}</ref> Pagsapit ng Marso 2026, napagkasunduan na ng delegasyon na ipagpatuloy ang pangunguna ng kompetisyon sa teritoryo.<ref>{{Cite web |last=Menéndez Sanabria |first=Pedro |date=4 Marso 2026 |title=En su etapa final negociación entre gobierno y Miss Universe |trans-title=In its final stage, negotiations between the government and Miss Universe |url=https://www.elvocero.com/escenario/en-su-etapa-final-negociaci-n-entre-gobierno-y-miss-universe/article_add00e58-73ce-4543-a307-86259aa6dd65.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307213532/https://www.elvocero.com/escenario/en-su-etapa-final-negociaci-n-entre-gobierno-y-miss-universe/article_add00e58-73ce-4543-a307-86259aa6dd65.html |archive-date=7 Marso 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es}}</ref> Kabilang sa mga kundisyong ipinataw ng pamahalaan ng Puerto Rico sa kasunduan ay ang pagbawi ni Rocha sa kaniyang pakikilahok sa pangunguna ng edisyon upang "pangalagaan ang imahe ng Puerto Rico". <ref>{{Cite web |last=Figueroa Roqué |first=Jan |last2=Aponte Inostroza |first2=Carlos |date=19 Pebrero 2026 |title=¿Qué condiciones está imponiendo el gobierno para la celebración de Miss Universe en Puerto Rico? |url=https://www.elvocero.com/escenario/qu-condiciones-est-imponiendo-el-gobierno-para-la-celebraci-n-de-miss-universe-en-puerto/article_a684dbda-62d5-4b62-bf06-573453e07fd6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307181719/https://www.elvocero.com/escenario/qu-condiciones-est-imponiendo-el-gobierno-para-la-celebraci-n-de-miss-universe-en-puerto/article_a684dbda-62d5-4b62-bf06-573453e07fd6.html |archive-date=7 Marso 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es}}</ref> Pagsapit ng Abril 2026, natapos ng pamahalaan ng Puerto Rico ang pagbayad nito sa Miss Universe.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=Figueroa Roqué |first=Jan |date=28 Abril 2026 |title=Gobierno finaliza pagos para la celebración de Miss Universe 2026 en la Isla |trans-title=Government finalizes payments for the Miss Universe 2026 pageant on the island |url=https://www.elvocero.com/escenario/gobierno-finaliza-pagos-para-la-celebraci-n-de-miss-universe-2026-en-la-isla/article_63dd3de8-5ff6-42c2-aa52-02a694991a2c.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260505154733/https://www.elvocero.com/escenario/gobierno-finaliza-pagos-para-la-celebraci-n-de-miss-universe-2026-en-la-isla/article_63dd3de8-5ff6-42c2-aa52-02a694991a2c.html |archive-date=5 Mayo 2026 |access-date=21 Hulyo 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es}}</ref> Noong 22 Hulyo 2026, inanunsyo ng Miss Universe Organization na ang opisyal na petsa ng kompetisyon ay sa 24 Nobyembre 2026.<ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Camille |date=23 Hulyo 2026 |title=75th Miss Universe coronation night to be held on November 24 in Puerto Rico |url=https://philstarlife.com/news-and-views/828719-miss-universe-coronation-night-nov-24?page=2 |access-date=23 Hulyo 2026 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> Ayon kay Cancel, inaasahang mag-aakit ng humigit-kumulang 65,000 bisita ang kompetisyon sa pulo.<ref>{{Cite web |last=Figueroa Roqué |first=Jan |date=8 Oktubre 2026 |title=Miss Universe 2026 atraerá unos 65,000 visitantes a la Isla |trans-title=Miss Universe 2026 will attract approximately 65,000 visitors to the island. |url=https://www.elvocero.com/escenario/miss-universe-2026-atraer-unos-65-000-visitantes-a-la-isla/article_5b334ba0-4c79-49e0-b612-d92c7a448284.html |access-date=15 Oktubre 2026 |website=El Vocero de Puerto Rico |language=es}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Mula sa mga kandidatang itinalaga noong 21 Hulyo 2026, Labing-isang kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang mga bansa/teritoryo matapos maging isang runner-up sa kanilang kompetisyong pambansa,{{Efn|Si Aliya Karotkaya ng Biyelorusya ang first runner-up sa Miss Belarus 2025.<ref>{{cite web|title=Alena Kucheruk from Polotsk wins Miss Belarus 2025 beauty pageant|url=https://www.belarus.by/en/press-center/news/alena-kucheruk-from-polotsk-wins-miss-belarus-2025-beauty-pageant_i_197941.html|url-status=live|website=Belarus.by|date=12 Setyembre 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260830114140/https://www.belarus.by/en/press-center/news/alena-kucheruk-from-polotsk-wins-miss-belarus-2025-beauty-pageant_i_197941.html|archivedate=30 Agosto 2026|accessdate=22 Setyembre 2026}}</ref><br/>Si Dabilo Moses ng Botswana ang first runner-up sa Miss Universe Botswana 2025.<ref>{{cite news|last=Shabani|first=Thamani|date=1 Setyembre 2025|title=Andries new Miss Universe Botswana|url=https://dailynews.gov.bw/news-detail/88410|url-status=live|website=Daily News Botswana|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250904031135/https://dailynews.gov.bw/news-detail/88410|archivedate=4 Setyembre 2025|accessdate=22 Setyembre 2026}}</ref><br/>Si Danielle Yablonka ng Israel ang first runner-up sa Miss Universe Israel 2025.<ref>{{cite news|last=Taylor|first=Ezra|date=19 Hulyo 2025|title=Melanie Shiraz wins Miss Universe Israel 2025 crown, vows to use platform for meaningful change|url=https://www.jpost.com/j-spot/article-861514|url-status=live|website=The Jerusalem Post|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250719185733/https://www.jpost.com/j-spot/article-861514|archivedate=19 Hulyo 2025|accessdate=22 Setyembre 2026}}</ref><br/>Si Selena Grant ng Kapuluang Turks at Caicos ang first runner-up sa Miss Universe Turks and Caicos 2025.<ref>{{cite news|last=Tyson|first=Vivian|date=2 Agosto 2025|title=Bereniece Dickenson Crowned Miss Universe Turks and Caicos 2025|url=https://www.newslinetci.com/post/bereniece-dickenson-crowned-miss-universe-turks-and-caicos-2025|url-status=live|website=Newsline TCI|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250802073600/https://www.newslinetci.com/post/bereniece-dickenson-crowned-miss-universe-turks-and-caicos-2025|archivedate=2 Agosto 2025|accessdate=22 Setyembre 2026}}</ref><br/>Si Bruk Belete ng Etiyopiya ang first runner-up sa Miss Universe Spain 2026.<ref>{{Cite web |last=Espí |first=Aarón |date=12 Hulyo 2026 |title=Las historias que llegan a Miss Universo España 2026 y demuestran que ya no existe una candidata tipo: madres, mujeres de 40 años y cuerpos alejados del canon tradicional |url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/famosos/2026-07-12/historias-miss-universo-espana-demuestran-no-existe-una-candidata-tipo_4387269/ |access-date=5 Oktubre 2026 |website=El Confidencial|language=es}}</ref>}} o matapos mapili sa isang ''casting process'',{{Efn|Representatives from Armenia, Aruba, the British Virgin Islands, Egypt, Jordan, Latvia, Martinique, Mayotte, Nicaragua, Paraguay, Peru, Trinidad and Tobago, Turkey, and Uruguay, were each selected through a casting process conducted by their respective organizations.<ref>{{cite web|title=Arena Zeynalian Crowned Miss Universe Armenia 2026|url=https://edgar.id/blog-posts/arena-zeynalian-crowned-miss-universe-armenia-2026|url-status=live|website=Edgar Entertainment|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260827123000/https://edgar.id/blog-posts/arena-zeynalian-crowned-miss-universe-armenia-2026|archivedate=27 August 2026|accessdate=27 August 2026}}</ref><ref>{{cite news|title=Elizabeth Johnson Crowned Miss Universe Aruba 2026|url=https://arubanews.ca/elizabeth-johnson-crowned-miss-universe-aruba-2026/|url-status=live|website=Aruba News|date=31 August 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260901142936/https://arubanews.ca/elizabeth-johnson-crowned-miss-universe-aruba-2026/|archivedate=1 September 2026|accessdate=16 September 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Adina|first=Armin P.|date=18 August 2026|title=Filipino Miss Universe licensee Josh Yugen picks Egypt's bet anew|url=https://entertainment.inquirer.net/680855/filipino-miss-universe-licensee-josh-yugen-picks-egypts-bet-anew|url-status=live|website=Philippine Daily Inquirer|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260821171537/https://entertainment.inquirer.net/680855/filipino-miss-universe-licensee-josh-yugen-picks-egypts-bet-anew|archivedate=21 August 2026|accessdate=23 August 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Larissa Ségarel est la nouvelle Miss Univers Martinique|trans-title=Larissa Ségarel is the new Miss Universe Martinique|url=https://rci.fm/martinique/infos/Culture/Larissa-Segarel-est-la-nouvelle-Miss-Univers-Martinique|url-status=live|website=RCI|language=fr|date=22 August 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260822231659/https://rci.fm/martinique/infos/Culture/Larissa-Segarel-est-la-nouvelle-Miss-Univers-Martinique|archivedate=22 August 2026|accessdate=23 August 2026}}</ref><ref>{{cite news|title=Maeva Toumbou Dani portera Mayotte à Miss Universe|trans-title=Maeva Toumbou Dani will represent Mayotte at Miss Universe|url=https://www.linfokwezi.fr/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe/|url-status=live|website=L'info Kwezi|language=fr|date=25 May 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260525080044/https://www.linfokwezi.fr/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe/|archivedate=25 May 2026|accessdate=25 May 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Oriz|first=Karina|date=5 September 2026|title=Jasmine Blandford is crowned Miss Universe Nicaragua 2026 and will represent the country in Puerto Rico|url=https://100noticias.tv/farandula/149604-jasmine-blandford-miss-universe-nicaragua-2026/|url-status=live|website=[[100% Noticias]]|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260916120329/https://100noticias.tv/farandula/149604-jasmine-blandford-miss-universe-nicaragua-2026/|archivedate=16 September 2026|accessdate=16 September 2026}}</ref><ref>{{cite news|title=(VIDEO) ¡Atendé lo que le pidieron a esta modelo para ser Miss Universo Paraguay!|trans-title=(VIDEO) Check out what they asked of this model to become Miss Universe Paraguay!|url=https://www.popular.com.py/2026/03/23/video-atende-lo-que-le-pidieron-a-esta-modelo-para-ser-miss-universo-paraguay/|url-status=live|website=Popular.com.py|language=es|date=23 March 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260324013405/https://www.popular.com.py/2026/03/23/video-atende-lo-que-le-pidieron-a-esta-modelo-para-ser-miss-universo-paraguay/|archivedate=24 March 2026|accessdate=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Napa|first=Renzo|date=14 April 2026|title=Miss Perú 2026: cuándo, dónde y cómo ver en vivo la coronación de la sucesora de Karla Bacigalupo con Fátima Bosch|trans-title=Miss Peru 2026: When, where and how to watch live the coronation of Karla Bacigalupo's successor with Fátima Bosch|url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301|url-status=live|website=Radio Programas del Perú|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260415102922/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301|archivedate=15 April 2026|accessdate=15 April 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Napa|first=Renzo|date=15 April 2026|title=Luren Márquez: quién es la nueva Miss Perú 2026, conductora y promotora cultural rumbo al Miss Universo|trans-title=Luren Márquez: who is the new Miss Peru 2026, host and cultural promoter on her way to Miss Universe|url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-quien-es-luren-marquez-nueva-reina-de-belleza-y-su-trayectoria-noticia-1684485|url-status=live|website=[[Radio Programas del Perú]]|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260416032509/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301?itlk=iksiguiente|archivedate=16 April 2026|accessdate=16 April 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=García Retamal|first=Brenda|date=13 August 2026|title=Luren Márquez ya no es Miss Perú 2026: organización retiró su título y no participará en el Miss Universo|trans-title=Luren Márquez is no longer Miss Peru 2026: the organization withdrew her title and she will not participate in Miss Universe|url=https://rpp.pe/famosos/farandula/luren-marquez-ya-no-es-miss-peru-2026-organizacion-retiro-su-titulo-y-no-participara-en-el-miss-universo-noticia-1701458|url-status=live|website=Radio Programas del Perú|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260814024504/https://rpp.pe/famosos/celebridades/miss-universo-2026-confirman-fecha-de-la-gran-final-en-puerto-rico-noticia-1698418?itlk=iksiguiente|archivedate=14 August 2026|accessdate=14 August 2026}}</ref><ref>{{cite news|title=De Young al mundo: Lucía Piñeyro Lima es la nueva Miss Universo Uruguay|trans-title=From Young to the world: Lucía Piñeyro Lima is the new Miss Universe Uruguay|url=https://uruguaydigital365.com/de-young-al-mundo-lucia-pineyro-lima-es-la-nueva-miss-universo-uruguay/|url-status=live|website=Uruguay Digital 365|language=es|date=31 May 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260601052440/https://uruguaydigital365.com/de-young-al-mundo-lucia-pineyro-lima-es-la-nueva-miss-universo-uruguay/|archivedate=1 June 2026|accessdate=1 June 2026}}</ref>|name=b}} at anim na kandidata ang iniluklok matapos ang pag-urong ng orihinal na nagwagi.<ref>{{cite news|title=Maeva Toumbou Dani portera Mayotte à Miss Universe|trans-title=Maeva Toumbou Dani will represent Mayotte at Miss Universe|url=https://www.linfokwezi.fr/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe/|url-status=live|website=L'info Kwezi|language=fr|date=25 Mayo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260525080044/https://www.linfokwezi.fr/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe/|archive-date=25 Mayo 2026|access-date=21 Hulyo 2026}}</ref><ref>{{cite news|title=(VIDEO) ¡Atendé lo que le pidieron a esta modelo para ser Miss Universo Paraguay!|trans-title=(VIDEO) Check out what they asked of this model to become Miss Universe Paraguay!|url=https://www.popular.com.py/2026/03/23/video-atende-lo-que-le-pidieron-a-esta-modelo-para-ser-miss-universo-paraguay/|url-status=live|website=Popular.com.py|language=es|date=23 Marso 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260324013405/https://www.popular.com.py/2026/03/23/video-atende-lo-que-le-pidieron-a-esta-modelo-para-ser-miss-universo-paraguay/|archive-date=24 Marso 2026|access-date=21 Hulyo 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Napa|first=Renzo|date=14 Abril 2026|title=Miss Perú 2026: cuándo, dónde y cómo ver en vivo la coronación de la sucesora de Karla Bacigalupo con Fátima Bosch|trans-title=Miss Peru 2026: When, where and how to watch live the coronation of Karla Bacigalupo's successor with Fátima Bosch|url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301|url-status=live|website=Radio Programas del Perú|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260415102922/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301|archive-date=15 Abril 2026|access-date=21 Hulyo 2026}}</ref> ==== Pagbubukod sa mga bansa sa Timog-Silangang Asya sa kompetisyon ==== Noong Setyembre 2026, nagkaroon ng alitan sa pagitan ng mga grupong namamahala sa Miss Universe Organization na nakaapekto sa kuwalipikasyon ng mga kinatawan mula sa anim na bansa sa [[Timog-silangang Asya]] para sa edisyong ito: Biyetnam, Indonesya, Laos, Malaysia, Singapura, at Taylandiya.<ref>{{Cite news |date=18 Setyembre 2026 |title=Thailand at heart of Miss Universe turmoil |language=en |work=Bangkok Post |url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/3321995/thailand-at-heart-of-miss-universe-turmoil |access-date=22 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Setyembre 2026 |title=MUO declares six nations’ delegates ineligible for Miss Universe 2026 |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40071208 |access-date=22 Setyembre 2026 |website=The Nation |language=en-US}}</ref> Nagsimula ang alitan sa magkasalungat na posisyon tungkol sa bisa ng mga kasunduan sa pambansang prangkisa na hawak ng Miss Universe Eastern Pte. Ltd., na pinamumunuan ni Nawat Itsaragrisil, at ng mga pambansang may-hawak ng prangkisa sa mga naturang bansa.<ref>{{Cite news |date=18 Setyembre 2026 |title=Miss Universe Organization says 6 countries barred from 75th competition amid franchise dispute |language=en |work=[[GMA News Online]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/1002825/miss-universe-organization-says-6-countries-barred-from-75th-competition-amid-franchise-dispute/story/ |access-date=22 Setyembre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |date=18 Setyembre 2026 |title=Miss Universe eligibility of 6 SEA delegates in limbo after new Nawat Itsaragrisil clash |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/09/18/2557164/miss-universe-eligibility-6-sea-delegates-limbo-after-new-nawat-itsaragrisil-clash |access-date=22 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Noong 18 Setyembre 2026, inihayag ng Miss Universe Organization na gumagamit ng pangalang JKN Universe LLC, na hindi nito kinikilala ang mga kasunduan sa prangkisa at lisensya na sinasabing pinasok ng Miss Universe Eastern at mga entidad na kaugnay kay Itsaragrisil. Ayon sa pahayag, walang kapangyarihan ang Miss Universe Eastern na magbigay, maglipat, o magtalaga ng mga karapatan sa tatak ng Miss Universe dahil wala itong umiiral na kasunduan sa prangkisa at lisensya o iba pang mga legal na instrumento sa paglilisensya sa JKN Universe LLC. Dahil dito, inihayag ng organisasyon na ang mga kasunduan para sa Biyetnam, Indonesya, Laos, Malaysia, Singapura, at Taylandiya ay hindi awtorisado at hindi kikilalanin, at ang mga kinatawan ng mga bansang ito ay hindi magiging kuwalipikadong lumahok sa kompetisyon.<ref>{{Cite web |last=Yasmin |first=Shahana |date=21 Setyembre 2026 |title=Miss Universe says six Southeast Asian contestants cannot compete in 2026 pageant |url=https://www.the-independent.com/life-style/miss-universe-southeast-asia-2026-pageant-b3053567.html |access-date=22 Setyembre 2026 |website=[[The Independent]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 Setyembre 2026 |title=Thai pageant director insists 6 nations, including S’pore, remain eligible for Miss Universe 2026 |language=en |work=The Straits Times |url=https://www.straitstimes.com/life/singapore-among-6-nations-declared-ineligible-for-miss-universe-2026-over-franchise-dispute |access-date=22 Setyembre 2026 |issn=0585-3923}}</ref> Sa kasalukuyan, apat sa mga pinag-aagawang prangkisa ang nakapili na ng mga kinatawan para sa kompetisyon: Quỳnh Anh Nguyễn ng Biyetnam,<ref>{{Cite web |last=Anh |first=Thạch |date=3 Oktubre 2026 |title=Nguyễn Quỳnh Anh đăng quang Miss Universe Vietnam 2026 |trans-title=Nguyen Quynh Anh crowned Miss Universe Vietnam 2026 |url=https://thanhnien.vn/nguyen-quynh-anh-dang-quang-miss-universe-vietnam-2026-18526100222363228.htm |access-date=3 Oktubre 2026 |website=Báo Thanh Niên |language=vi}}</ref> Eunice Wong ng Malaysia,<ref>{{cite news|title=At 37, businesswoman Eunice Wong takes Miss Universe Malaysia crown, heads to Puerto Rico|url=https://www.malaymail.com/news/showbiz/2026/10/03/at-37-businesswoman-eunice-wong-takes-miss-universe-malaysia-crown-heads-to-puerto-rico/237508|url-status=live|website=Malay Mail|date=3 Oktubre 2026|access-date=15 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261003065141/https://www.malaymail.com/news/showbiz/2026/10/03/at-37-businesswoman-eunice-wong-takes-miss-universe-malaysia-crown-heads-to-puerto-rico/237508|archive-date=3 Oktubre 2026}}</ref> Vion Erico Tan ng Singapura,<ref>{{Cite web |last=Chia |first=Elisa |date=15 Oktubre 2026 |title=Miss Universe Singapore 2026 set to compete in Puerto Rico finals as franchise dispute appears to clear |url=https://www.asiaone.com/lifestyle/miss-universe-singapore-2026 |access-date=16 Oktubre 2026 |website=AsiaOne |language=en}}</ref> at Tharina Botes ng Taylandiya.<ref>{{cite news |date=23 Agosto 2026 |title=สมมง "ทารีน่า โบเทส" คว้าตำแหน่ง Miss Universe Thailand 2026 |language=th |trans-title=Tharina Botes wins the crown as Miss Universe Thailand 2026 |website=PPTV HD 36 |url=https://www.pptvhd36.com/news/%E0%B8%82%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B9%80%E0%B8%97%E0%B8%B4%E0%B8%87/282063 |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260823155559/https://www.pptvhd36.com/news/%E0%B8%82%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B9%80%E0%B8%97%E0%B8%B4%E0%B8%87/282063 |archive-date=23 Agosto 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Enriquez |first=Em |date=23 Setyembre 2026 |title=6 Southeast Asian Countries Might Be Barred from Miss Universe 2026 |url=https://www.preview.ph/culture/entertainment/southeast-asian-countries-barred-miss-universe-nawat-itsaragrisil-a4958-20260923-bsc |archive-url=https://web.archive.org/web/20261017142130/https://www.preview.ph/culture/entertainment/southeast-asian-countries-barred-miss-universe-nawat-itsaragrisil-a4958-20260923-bsc?__cf_chl_rt_tk=ouuty092lfYQPbq6PuaYeCDBSzsuc3kR56na5GrylS4-1792246890-1.0.1.1-o29q8JgCwZsvYjTfw3WS7HsjVVE3gSe2bxLal8BK.jU |archive-date=17 Oktubre 2026 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Preview Philippines |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gabinete |first=Jojo |date=3 Oktubre 2026 |title=Nawat Itsaragrisil defies MUO; says Vietnam will join Miss Universe 2026 |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/194089/nawat-itsaragrisil-defies-muo-vietnam-miss-universe-2026-a734-20261003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261003091415/https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/194089/nawat-itsaragrisil-defies-muo-vietnam-miss-universe-2026-a734-20261003 |archive-date=3 Oktubre 2026 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=PEP.ph |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=17 Oktubre 2026 |title=Vietnam, 5 other SE Asian representatives absent from Miss Universe 2026 contestant list |url=https://news.tuoitre.vn/vietnam-5-other-se-asian-representatives-absent-from-miss-universe-2026-contestant-list-103261017164636891.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20261017143159/https://news.tuoitre.vn/vietnam-5-other-se-asian-representatives-absent-from-miss-universe-2026-contestant-list-103261017164636891.htm |archive-date=17 Oktubre 2026 |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=en}}</ref> Tumanggi si Day na tukuyin kung paano tutugon ang organisasyon sakaling subukang lumahok sa kompetisyon ang mga kandidatang pinili ng mga prangkisang pinagtatalunan.<ref>{{cite news|last=Figueroa Roqué|first=Jan|date=14 Oktubre 2026|title=CEO de Miss Universe anticipa casi una docena de eventos masivos en Puerto Rico|trans-title=Miss Universe CEO anticipates nearly a dozen large-scale events in Puerto Rico|url=https://www.elvocero.com/escenario/ceo-de-miss-universe-anticipa-casi-una-docena-de-eventos-masivos-en-puerto-rico/article_76541c5a-6dd9-43f0-83cc-39568df88421.html|url-status=live|website=El Vocero|language=es|access-date=17 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261017083406/https://www.elvocero.com/escenario/ceo-de-miss-universe-anticipa-casi-una-docena-de-eventos-masivos-en-puerto-rico/article_76541c5a-6dd9-43f0-83cc-39568df88421.html|archive-date=17 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{cite news|last=Thành|first=Vinh|date=16 Oktubre 2026|title=CEO Miss Universe ra tuyên bố mới: Cơ hội dự thi của Quỳnh Anh tại Puerto Rico bị lung lay|trans-title=Miss Universe CEO issues new statement: Quynh Anh's opportunity to compete in Puerto Rico is now in jeopardy|url=https://baonghean.vn/ceo-miss-universe-ra-tuyen-bo-moi-co-hoi-du-thi-cua-quynh-anh-tai-puerto-rico-bi-lung-lay-10353631.html|url-status=live|website=Nghệ An|language=vi|access-date=17 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261017082337/https://baonghean.vn/ceo-miss-universe-ra-tuyen-bo-moi-co-hoi-du-thi-cua-quynh-anh-tai-puerto-rico-bi-lung-lay-10353631.html|archive-date=17 Oktubre 2026}}</ref> Itinanggi ng Miss Universe Eastern na kumakatawan ang pahayag ng Miss Universe Organization sa pangkalahatang posisyon ng mga may-ari ng Miss Universe. Ayon sa Miss Universe Eastern, pagmamay-ari ang JKN Universe LLC sa pamamagitan ng 50:50 na estruktura sa pagitan ng Miss Universe Eastern at Miss Universe Western sa ilalim ng JKN Legacy Inc. Sa ilalim ng <nowiki>''</nowiki>Hemisphere Agreement<nowiki>''</nowiki>, ang Miss Universe Eastern ang may eksklusibong karapatang patakbuhin at pamahalaan ang tatak sa 95 teritoryo sa silangang hemispero, kabilang ang Biyetnam, Indonesya, Laos, Malaysia, Singapura, at Taylandiya.<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=18 Setyembre 2026 |title=Miss Universe faces new crisis two months before final; 6 contestants caught in the dispute |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260918924217/miss-universe-new-crisis-before-final-6-contestants-dispute/ |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Hola! USA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Setyembre 2026 |title=Nawat Itsaragrisil’s Miss Universe license agreement in jeopardy |url=https://entertainment.inquirer.net/684102/nawat-itsaragrisils-miss-universe-license-agreement-in-jeopardy |access-date=22 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Dahil dito, iginiit nitong may karapatan silang magpadala ng anim na kandidata mula sa mga naturang bansa sa edisyong ito, at hindi dapat maapektuhan ang paglahok ng mga kandidata sa panloob na alitan na dapat lutasin sa legal na pamamaraan. Gayunpaman, noong 21 Oktubre 2026, inanunsyo ng Miss Grand International Organization na hindi na nila ipapadala ang mga kandidata mula sa anim na bansa.<ref>{{Cite web |last= |date=21 Oktubre 2026 |title=Quynh Anh will not be allowed to compete in Miss Universe 2026. |url=https://www.vietnam.vn/en/quynh-anh-khong-duoc-thi-miss-universe-2026 |access-date=21 Oktubre 2026 |website=Vietnam.vn |language=en}}</ref> ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Weiyi Chen si Xinying Zhu bilang kinatawan ng Tsina matapos lumagpas sa limitasyon ng edad, na siya ring pinalitan ni Shiqi Wang sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite news |date=3 Enero 2025 |title=安徽姑娘朱馨颖 荣膺第73姐环球小姐中国区总冠军 |language=zh-Hans |trans-title=Anhui girl Zhu Xinying won the 73rd Miss Universe China title |website=163.com |url=https://www.163.com/dy/article/JKVURC9K0514F1M4.html |url-status=live |access-date=21 Hulyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508195802/https://www.163.com/dy/article/JKVURC9K0514F1M4.html |archive-date=8 Mayo 2025}}</ref><ref name=":2">{{cite news |last=Nguyen |first=An |date=11 Abril 2025 |title=Miss Universe China Xinying Zhu stripped of title for 'inability to fulfill duties' |website=VnExpress |url=https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-universe-china-xinying-zhu-stripped-of-title-for-inability-to-fulfill-duties-4872860.html |url-status=live |access-date=21 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506014757/https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-universe-china-xinying-zhu-stripped-of-title-for-inability-to-fulfill-duties-4872860.html |archive-date=6 Mayo 2025}}</ref> Pinalitan ni Audrey Black si Josiane Golonga bilang kinatawan ng Kamerun matapos mapatalsik sa titulo si Golonga dahil sa mga paglabag sa kontrata.<ref>{{Cite web |last=A. |first=Cintia |date=25 Pebrero 2026 |title=‎COMICA strips Josiane Golonga of Miss Cameroon 2025 title |url=https://www.lebledparle.com/en/comica-strips-josiane-golonga-of-miss-cameroon-2025-title/ |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Le Bled Parle |language=en-US}} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last=Beleheka |first=Mercedes |date=26 Pebrero 2026 |title=Miss Cameroun 2025 : Audrey Black Moutongo, la nouvelle reine |trans-title=Miss Cameroon 2025: Audrey Black Moutongo, the new queen |url=https://magazine.pagesjaunes.online/miss-cameroun-2025-audrey-black-moutongo-la-nouvelle-reine/ |access-date=22 Setyembre 2026 |website=Magazine Actualites Cameroun |language=fr |via=Magazine Pages Jaunes}}</ref> Pinalitan ni Medina Ermekova si Anara Esengeldieva bilang kinatawan ng Kirgistan sa edisyong ito sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite news |last=Turdubek |first=Aigyrov |date=25 Setyembre 2025 |title=Ayana Rasul kyzy crowned Miss Kyrgyzstan 2025 |language=en |website=24.kg |url=https://24.kg/english/344917_Ayana_Rasul_kyzy_crowned_Miss_Kyrgyzstan_2025/ |url-status=live |access-date=21 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926211033/https://24.kg/english/344917_Ayana_Rasul_kyzy_crowned_Miss_Kyrgyzstan_2025/ |archive-date=26 Setyembre 2025}}</ref> Pinalitan ni Maruschka Sahiboe si Eunike Lioe bilang kinatawan ng Suriname dahil sa pagbabago ng may-hawak ng prangkisa sa naturang bansa.<ref>{{cite news |date=7 November 2025 |title=Tjin A Koeng: 'Nieuwe Miss Suriname gaat uitstekend om met kritiek' |language=nl |trans-title=Tjin A Koeng: 'The new Miss Suriname handles criticism very well' |website=Suriname Herald |url=https://www.srherald.com/suriname/2025/11/07/tjin-a-koeng-nieuwe-miss-suriname-gaat-uitstekend-om-met-kritiek/ |url-status=live |access-date=3 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203104231/https://www.srherald.com/suriname/2025/11/07/tjin-a-koeng-nieuwe-miss-suriname-gaat-uitstekend-om-met-kritiek/ |archive-date=3 December 2025}}</ref><ref>{{cite news |date=3 Agosto 2026 |title=Geen Miss Universe-deelname voor Miss Suriname 2026 Eunike Kishundat Lioe-A-Joe |language=nl |trans-title=No Miss Universe participation for Miss Suriname 2026 Eunike Kishundat Lioe-A-Joe |website=Waterkant |url=https://www.waterkant.net/suriname/2026/08/03/geen-miss-universe-deelname-voor-miss-suriname-2026-eunike-kishundat-lioe-a-joe/ |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803153440/https://www.waterkant.net/suriname/2026/08/03/geen-miss-universe-deelname-voor-miss-suriname-2026-eunike-kishundat-lioe-a-joe/ |archive-date=3 Agosto 2026}}</ref> Pinalitan ni Justine Kamara si Matôma Condé bilang kinatawan ng Guniya matapos iluklok si Condé bilang kinatawan ng Guniya sa [[Miss Cosmo 2026]].<ref name=":5">{{cite news |last=Mạn |first=Trần |date=8 Enero 2026 |title=Revealing the first 7 contestants to compete in Miss Universe 2026, what are the opportunities for Vietnam |language=en |newspaper=VGT |url=https://vgt.vn/lo-dien-7-thi-sinh-dau-tien-di-thi-miss-universe-2026-co-hoi-nao-cho-viet-nam-ihyes-20260108t7613948/?lang=en |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260108212021/https://vgt.vn/lo-dien-7-thi-sinh-dau-tien-di-thi-miss-universe-2026-co-hoi-nao-cho-viet-nam-ihyes-20260108t7613948/?lang=en |archive-date=8 Enero 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chiarazzo |first=Thomas |date=10 Setyembre 2026 |title=Dix ans après Miss France, Justine Kamara, Miss Lorraine 2016, participera à l’élection Miss Univers |trans-title=Ten years after Miss France, Justine Kamara, Miss Lorraine 2016, will participate in the Miss Universe pageant. |url=https://www.republicain-lorrain.fr/societe/2026/09/10/dix-ans-apres-miss-france-justine-kamara-miss-lorraine-2016-participera-a-l-election-miss-univers |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Republicain-Lorrain |language=FR-fr}}</ref> Pinalitan ni Daiana Pereyra si Tamara Rogouski bilang kinatawan ng Arhentina sa personal na dahilan.<ref>{{cite news |date=26 Mayo 2026 |title=Quién es Tamara Rogouski, la nueva Miss Universo Argentina 2026 |language=es |trans-title=Who is Tamara Rogouski, the new Miss Universe Argentina 2026? |website=El Litoral |url=https://www.ellitoral.com/nosotros/tamara-rogouski-nueva-miss-universo-argentina_0_FV2TJrqjZW.html |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526020837/https://www.ellitoral.com/nosotros/tamara-rogouski-nueva-miss-universo-argentina_0_FV2TJrqjZW.html |archive-date=26 Mayo 2026}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 Setyembre 2026 |title=Tras la renuncia de Tamara Rogouski, la posadeña Daiana Pereyra es nueva Miss Universo Argentina: “Todavía estoy en shock” |trans-title=Following Tamara Rogouski's resignation, Daiana Pereyra from Posadas is the new Miss Universe Argentina: "I'm still in shock" |url=https://www.canal12misiones.com/noticias-de-misiones/tendencias/daiana-pereyra-miss-universo-argentina |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Canal Doce Misiones |language=es-AR}}</ref> Noong 28 Mayo 2026, bumitiw ang Miss France sa Miss Universe Organization dahil sa mga kontrobersiyang pumalibot sa nakaraang edisyon.<ref>{{cite news |last=Panwar |first=Sanya |date=24 Nobyembre 2025 |title=Miss France organisation reconsidering participation in Miss Universe pageant amid all the controversies in 2025: Report |language=en |website=Hindustan Times |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/fashion/miss-france-organisation-reconsidering-participation-in-miss-universe-pageant-amid-all-the-controversies-in-2025-report-101763955415487.html |url-status=live |access-date=6 Disyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206201634/https://www.hindustantimes.com/lifestyle/fashion/miss-france-organisation-reconsidering-participation-in-miss-universe-pageant-amid-all-the-controversies-in-2025-report-101763955415487.html |archive-date=6 Disyembre 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=26 Nobyembre 2025 |title=France signals exit from Miss Universe; Ghana–Guyana director steps down |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/640595/france-signals-exit-from-miss-universe-ghana-guyana-director-steps-down-from-post |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303222157/https://entertainment.inquirer.net/640595/france-signals-exit-from-miss-universe-ghana-guyana-director-steps-down-from-post |archive-date=3 Marso 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=28 Mayo 2026 |title=Miss Univers 2026 : une décision sans précédent, pourquoi le comité Miss France quitte le concours |language=fr |trans-title=Miss Universe 2026: an unprecedented decision, why the Miss France committee is leaving the competition |website=L'Internaute |url=https://www.linternaute.com/television/programme/10586214-miss-univers-2026-une-decision-sans-precedent-pourquoi-le-comite-miss-france-quitte-le-concours/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528121931/https://www.linternaute.com/television/programme/10586214-miss-univers-2026-une-decision-sans-precedent-pourquoi-le-comite-miss-france-quitte-le-concours/ |archive-date=28 Mayo 2026}}</ref> Dahil dito, hindi magpapatuloy sa kompetisyon si Miss France 2025 Angélique Angarni-Filopon.<ref>{{cite news |last=Lanciego |first=Milla |date=18 Disyembre 2024 |title=Angélique Angarni-Filopon privée de Miss Univers et Miss Monde à cause de son âge ? Elle rectifie |language=fr |trans-title=Angélique Angarni-Filopon deprived of Miss Universe and Miss World because of her age? She corrects herself |website=[[Paris Match]] |url=https://www.parismatch.com/people/angelique-angarni-filopon-privee-de-miss-univers-et-miss-monde-cause-de-son-age-elle-rectifie-244860 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018213339/https://www.parismatch.com/people/angelique-angarni-filopon-privee-de-miss-univers-et-miss-monde-cause-de-son-age-elle-rectifie-244860 |archive-date=18 Oktubre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=29 Mayo 2026 |title=Miss Universe France enters new era under direct global leadership |url=https://tribune.net.ph/2026/05/29/miss-universe-france-enters-new-era-under-direct-global-leadership |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260530035847/https://tribune.net.ph/2026/05/29/miss-universe-france-enters-new-era-under-direct-global-leadership |archive-date=30 Mayo 2026 |access-date=26 Hulyo 2026 |website=[[Daily Tribune]] |language=en}}</ref> Bumitiw si Sophia Osako sa personal na dahilan.<ref>{{cite news |date=17 Hunyo 2026 |title=Toto je nová najkrajšia Češka! Titul Miss Universe získala kráska s japonskými koreňmi |language=sk |trans-title=This is the new most beautiful Czech! A beauty with Japanese roots won the Miss Universe title |website=Pravda |url=https://zena.pravda.sk/krasa-a-moda/clanok/817151-bodovala-v-dalsej-sutazi-tato-kraska-s-japonskymi-korenmi-vyhrala-titul-miss-universe-cesko/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260617141305/https://zena.pravda.sk/krasa-a-moda/clanok/817151-bodovala-v-dalsej-sutazi-tato-kraska-s-japonskymi-korenmi-vyhrala-titul-miss-universe-cesko/ |archive-date=17 Hunyo 2026}}</ref><ref name="CZ2110">{{cite news|last=Šubrtová|first=Diana|date=16 Oktubre 2026|title=Sophia Maria Osako nepoletí na Miss Universe. Kdo ji nahradí, tají|trans-title=Sophia Maria Osako will not be going to Miss Universe; her replacement is being kept secret|url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/sophia-maria-osako-miss-universe-cesko-soutez-odstoupeni.A261016_080306_missamodelky_sub|url-status=live|website=[[iDNES.cz]]|language=cs|access-date=21 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261016075312/https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/sophia-maria-osako-miss-universe-cesko-soutez-odstoupeni.A261016_080306_missamodelky_sub|archive-date=16 Oktubre 2026}}</ref> Unang ipinatalsik si Luren Márquez ng kaniyang pambansang organisasyon bilang kinatawan ng Peru sa hindi isiniwalat na dahilan, ngunit siya ay kaagad na ibinalik sa kaniyang puwesto.<ref>{{cite news |last=Napa |first=Renzo |date=15 Abril 2026 |title=Luren Márquez: quién es la nueva Miss Perú 2026, conductora y promotora cultural rumbo al Miss Universo |language=es |trans-title=Luren Márquez: who is the new Miss Peru 2026, host and cultural promoter on her way to Miss Universe |website=Radio Programas del Perú |url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-quien-es-luren-marquez-nueva-reina-de-belleza-y-su-trayectoria-noticia-1684485 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416032509/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301?itlk=iksiguiente |archive-date=16 Abril 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=14 Agosto 2026 |title=Miss Peru Luren Márquez dethroned ahead of Miss Universe 2026: The country doesn’t have a traditional runner-up |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260814918157/miss-peru-luren-marquez-dethroned-miss-universe-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260815111414/https://www.hola.com/us/celebrities/20260814918157/miss-peru-luren-marquez-dethroned-miss-universe-2026/ |archive-date=15 Agosto 2026 |access-date=17 Agosto 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Lalahok sa unang pagkakataon ang mga bansang Kolektibidad ng San Martin, Malawi, Republika ng Konggo, Timog Sudan, at Uganda sa edisyong ito.<ref>{{Cite web |last=Arrigoni |first=Charlotte |date=20 Hulyo 2026 |title=Miss Univers 2026 : la France a quitté le concours avec fracas et pourtant, il y aura bien une candidate française |trans-title=Miss Universe 2026: France left the competition in a huff, and yet there will still be a French candidate |url=https://www.public.fr/miss-univers-2026-la-france-a-quitte-le-concours-avec-fracas-et-pourtant-il-y-aura-bien-une-candidate-francaise |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Public |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 Hulyo 2026 |title=Miss Malawi leadership confronted by legal and sector criticism over disputed Miss World pathway |url=https://www.nyasatimes.com/miss-malawi-leadership-confronted-by-legal-and-sector-criticism-over-disputed-miss-world-pathway/ |access-date=30 Agosto 2026 |website=Nyasa Times |language=en-GB}}</ref><ref name="MUUGA2026">{{cite news |last=Ngobi |first=Muhammad |date=14 Mayo 2026 |title=Uganda officially launches historic first-ever local Miss Universe journey |language=en |website=UG Bulletin |url=https://www.ugbulletin.co.ug/uganda-officially-launches-historic-first-ever-local-miss-universe-journey/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515014620/https://www.ugbulletin.co.ug/uganda-officially-launches-historic-first-ever-local-miss-universe-journey/ |archive-date=15 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |date=10 Setyembre 2026 |title=Se esperan más de 130 candidatas para Miss Universe, en su edición diamante desde Puerto Rico |trans-title=More than 130 candidates are expected for Miss Universe, in its diamond edition from Puerto Rico |url=https://wapa.tv/programas/missuniverse/se-esperan-m-s-de-130-candidatas-para-miss-universe-en-su-edici-n-diamante/article_62af4537-6956-49e6-b77c-0fb5da809ef7.html |access-date=15 Oktubre 2026 |website=WAPA TV |language=es}}</ref> Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Hordan na huling sumali noong [[Miss Universe 1960|1960]];<ref>{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=9 Setyembre 2026 |title=Destiny Anbar leads Jordan’s historic Miss |url=https://tribune.net.ph/2026/09/09/destiny-anbar-leads-jordans-historic-miss-universe-comeback-after-66-years |access-date=5 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Tunisya na huling sumali noong [[Miss Universe 1971|1971]]; [[Réunion]] na huling sumali noong [[Miss Universe 1986|1986]];<ref>{{Cite web |last=Ludovic |first=Belzamine |date=11 Agosto 2026 |title=Miss Universe Réunion 2026 : les candidatures sont ouvertes |trans-title=Miss Universe Réunion officially launched: applications are now open to represent the island internationally |url=https://www.megazap.fr/Miss-Universe-Reunion-officiellement-lance-les-candidatures-sont-ouvertes-pour-representer-l-ile-a-l-international_a16828.html |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Megazap |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |date=21 Setyembre 2026 |title=Miss Universe Réunion 2026 : 15 candidates en lice pour une première couronne le 10 octobre |language=fr |trans-title=Miss Universe Réunion 2026: 15 contestants vying for the inaugural crown on October 10 |website=Megazap |url=https://www.megazap.fr/Miss-Universe-Reunion-2026-15-candidates-en-lice-pour-une-premiere-couronne-le-10-octobre_a17093.html |access-date=22 Setyembre 2026}}</ref> Austry at Etiyopiya na huling sumali noong [[Miss Universe 2017|2017]]; Litwanya at Sierra Leone na huling sumali noong [[Miss Universe 2019|2019]];<ref>{{cite web |title=One night. Two crowns. One purpose. |url=https://www.althyri.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529055844/https://www.althyri.com/ |archive-date=29 Mayo 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Althyri |language=en}}</ref> Maruekos na huling sumali noong [[Miss Universe 2021|2021]]; at Albanya, Alemanya, Hamayka, Kamerun, Kenya, Lupangyelo, Maldibas, Mongolya, Montenegro, Suriname, at Usbekistan na huling sumali noong [[Miss Universe 2024|2024]].<ref>{{cite news |date=22 Mayo 2026 |title='Miss Universe Albania 2026', the event where the public will be part of the show |language=en |website=Tirana Post |url=https://tiranapost.al/english/stil-jete/miss-universe-albania-2026-eventi-ku-publiku-do-te-jete-pjese-e-show-t-i543651 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522145926/https://tiranapost.al/english/stil-jete/miss-universe-albania-2026-eventi-ku-publiku-do-te-jete-pjese-e-show-t-i543651 |archive-date=22 Mayo 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Beleheka |first=Mercedes |date=26 Pebrero 2026 |title=Miss Cameroun 2025 : Audrey Black Moutongo, la nouvelle reine |language=fr |trans-title=Miss Cameroon 2025: Audrey Black Moutongo, the new queen |website=Magazine Pages Jaunes |url=https://magazine.pagesjaunes.online/miss-cameroun-2025-audrey-black-moutongo-la-nouvelle-reine/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315042814/https://magazine.pagesjaunes.online/miss-cameroun-2025-audrey-black-moutongo-la-nouvelle-reine/ |archive-date=15 Marso 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Les inscriptions pour le casting 2026 sont ouvertes |trans-title=Registration for the 2026 casting call is now open |url=https://www.missuniverse-germany.de/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260418083303/https://www.missuniverse-germany.de/ |archive-date=18 Abril 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Miss Universe Germany |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |last=Pálsson |first=Magnús Jochum |date=2 Pebrero 2026 |title=Þær keppa í Ungfrú Ísland 2026 |language=is |trans-title=They are competing in Miss Iceland 2026 |website=Vísir |url=https://www.visir.is/g/20262837776d/thaer-keppa-i-ung-fru-is-land-2026 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260203063711/https://www.visir.is/g/20262837776d/thaer-keppa-i-ung-fru-is-land-2026 |archive-date=3 Pebrero 2026}}</ref><ref name="MUJAM2026">{{cite news |last=Jackson |first=Kevin |date=4 Marso 2026 |title=New format for Miss Universe Jamaica, organisers opting for parish competitions |language=en |website=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/03/04/new-format-miss-universe-jamaica-organisers-opting-parish-competitions/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260304175314/https://www.jamaicaobserver.com/2026/03/04/new-format-miss-universe-jamaica-organisers-opting-parish-competitions/ |archive-date=4 Marso 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Wakesho |first=Jael |date=9 Mayo 2026 |title=Miss Universe Kenya 2026 opens doors wide as it drops age, weight, relationship barriers |language=en |website=The Standard |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/entertainment/article/2001547316/miss-universe-kenya-2026-opens-doors-wide-as-it-drops-age-weight-relationship-barriers |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511055319/https://www.standardmedia.co.ke/business/entertainment/article/2001547316/miss-universe-kenya-2026-opens-doors-wide-as-it-drops-age-weight-relationship-barriers |archive-date=11 Mayo 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=10 Abril 2026 |title=75 дахь удаагийн "Miss Universe" тэмцээнд Монголыг төлөөлөх гоо бүсгүйг шалгаруулна |language=mn |trans-title=Mongolia to be represented at 75th Miss Universe Pageant |website=News.mn |url=https://news.mn/r/2860155/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260411042258/https://news.mn/r/2860155/ |archive-date=11 Abril 2026}}</ref><ref>{{cite news |date=6 Hunyo 2026 |title=Sonte në ekranin e Tv Klan "Miss Universe Albania & Kosovo 2026" |language=sq |trans-title=Tonight on Tv Klan screen "Miss Universe Albania & Kosovo 2026" |website=Televizioni Klan |url=https://tvklan.al/sonte-ne-ekranin-e-tv-klan-miss-universe-albania-dhe-kosova-2026 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607111404/https://tvklan.al/sonte-ne-ekranin-e-tv-klan-miss-universe-albania-dhe-kosova-2026 |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rasheed |first=Zain |date=26 Hunyo 2026 |title=New Queen Crowned: Aminath Yuin Named Miss Universe Maldives 2026 |url=https://sukunplay.com/en/article/15466 |access-date=15 Oktubre 2026 |website=Sukun Play |language=en}}</ref> Bumitiw sa kompetisyon sina Quỳnh Anh Nguyễn ng Biyetnam, Eunice Wong ng Malaysia, Vion Erico Tan ng Singapura, at Tharina Botes ng Taylandiya kasama ang mga bansang Indonesya at Laos sa gitna ng alitan sa prangkisa.<ref>{{Cite web |last=Santiago |first=Erwin |date=22 Oktubre 2026 |title=MGI pulls six Southeast Asian candidates from Miss Universe 2026 |url=https://www.pep.ph/news/local/194329/six-southeast-asian-candidates-miss-universe-2026-a712-20261022 |access-date=21 Oktubre 2026 |website=PEP.ph |language=tl}}</ref><ref>{{cite news|date=21 Oktubre 2026 |title=Miss Universo 2026: seis países de Asia se quedan fuera tras decisión oficial de MGI |trans-title=Miss Universe 2026: Six Asian countries left out following official decision by MGI |url=https://www.extra.ec/noticia/farandula/miss-universo-2026-seis-paises-asia-quedan-fuera-decision-oficial-mgi-165306.html |access-date=22 Oktubre 2026 |website=Extra.ec|last=Larco Bravo|first=Nadia|language=es}}</ref><ref>{{cite news|date=21 Oktubre 2026 |title=MGI แถลงจุดยืน ไม่ส่ง 'ทารีน่า' และอีก 5 ประเทศ ร่วมประกวด มิสยูนิเวิร์ส 2026 ยันปกป้องศักดิ์ศรี |trans-title=MGI issues a statement: It will not send 'Tharina'—along with representatives from five other countries—to compete in Miss Universe 2026, asserting a commitment to upholding its dignity |url=https://www.matichon.co.th/lifestyle/social-women/news_5942617 |access-date=22 Oktubre 2026 |website=Matichon |language=th}}</ref><ref>{{cite news|last=Hassan|first=Amri|date=21 Oktubre 2026|title=Malaysia Antara Enam Negara Tidak Sertai Miss Universe Ke-75, MGI Utamakan Keselamatan & Maruah Peserta|trans-title=Malaysia Among Six Countries Not Participating in the 75th Miss Universe; MGI Prioritizes Safety and Dignity of Contestants|url=https://gempak.com/hiburan/malaysia-antara-enam-negara-tidak-sertai-miss-universe-ke-75-mgi-utamakan-keselamatan-maruah-peserta|website=Gemapak|language=ms|access-date=22 Oktubre 2026}}</ref> Dapat sanang lalahok si Thandi Chisi si Malawi, nguntin bumitiw dahil sa mga suliraning pinansyal at pang-organisasyon.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=5 Setyembre 2026 |title=Revealed: Why Miss Malawi Thandie Chisi walked away from Miss Universe dream - Entertainment News Malawi |url=https://www.nyasatimes.com/miss-malawi-pulls-out-of-miss-universe-bid-after-months-of-unresolved-issues-with-pageant-bosses-thandie-chisi-says-she-lost-confidence-in-organisers-ability-to-send-her-to-the-global-pageant-a/ |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Nyasa Times |language=en-GB}}</ref> Bumitiw rin si Zoulahatou Amadou ng Niher matapos mapagdesisyunan na lalahok siya sa ibang internasyonal na patimpalak.<ref name=":5" /> == Mga kandidata == Ang mga sumusunod na kandidata ay kumpirmadong lalahok:<ref name=":6">{{Cite web |date=21 Oktubre 2026 |title=Miss Universe 2026: conoce aquí a las candidatas |trans-title=Miss Universe 2026: Meet the candidates here |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/fotogalerias/miss-universe-2026-conoce-aqui-a-las-candidatas/ |access-date=22 Oktubre 2026 |website=El Nuevo Día |language=es}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}} !Bayan |- |{{flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Jogersa|Beqiri|nolink=1}}<ref name=":3">{{cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=Jorgesa Beqiri dhe Evisa Pacolli fituese të "Miss Universe Albania & Kosova 2026", spektakli magjik në TV Klan |language=sq |trans-title=Jorgesa Beqiri and Evisa Pacolli winners of "Miss Universe Albania & Kosovo 2026", the magical spectacle on TV Klan |website=Televizioni Klan |url=https://tvklan.al/lajme-tv-klan-7-qershor-2026-ora-0040 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607133643/https://tvklan.al/lajme-tv-klan-7-qershor-2026-ora-0040 |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |25 |Shkodër |- |{{flagdeco|DEU}} [[Alemanya]] |{{sortname|Celina|Weil|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Wessel |first=Julian Simon |date=4 Oktubre 2026 |title=Vom Dorf in die große Welt: Celina Weil ist Miss Universe Germany |trans-title=From village to the big world: Celina Weil is Miss Universe Germany |url=https://www.hna.de/hessen/mit-krone-in-rockenberg-wetterauerin-celina-weil-ist-miss-universe-germany-94523056.html |access-date=5 Oktubre 2026 |website=Hessische/Niedersächsische Allgemeine |language=de}}</ref> |25 |Rockenberg |- |{{flagdeco|ANG}} [[Angola|Anggola]] |{{sortname|Wanderléia|Rodrigues}}<ref>{{cite news |last=Pedro |first=Francisco |date=1 Disyembre 2025 |title=Wanderleia Rodrigues eleita Miss Angola edição 2025 |language=pt |trans-title=Wanderleia Rodrigues elected Miss Angola 2025 |website=Jornal de Angola |url=https://www.jornaldeangola.ao/noticias/3/sociedade/653334/wanderleia-rodrigues-eleita--miss-angola-edi%C3%A7%C3%A3o-2025 |access-date=22 Hulyo 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722010929/https://www.jornaldeangola.ao/noticias/3/sociedade/653334/wanderleia-rodrigues-eleita--miss-angola-edi%C3%A7%C3%A3o-2025|archive-date=22 Hulyo 2026}}</ref> |23 |Cuanza Norte |- |{{flagdeco|ARG}} [[:en:Miss_Argentina|Argentina]] |{{sortname|Daiana |Pereyra|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Díaz |first=Francisco Javier |date=16 Setyembre 2026 |title=Miss Universe Argentina renuncia inesperadamente |trans-title=Miss Universe Argentina resigns unexpectedly |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-argentina-renuncia-inesperadamente/ |access-date=19 Setyembre 2026 |website=El Nuevo Día |language=es}}</ref> |28 |Posadas |- |{{flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Arena|Zeynalian|nolink=1}}<ref name=":4">{{Cite web |date=6 Setyembre 2026 |title=Candidatas a Miss Universo 2026 de Asia y Oceanía, a las que se enfrenta la ecuatoriana Dalia Bucaram |trans-title=Miss Universe 2026 candidates from Asia and Oceania, among whom Ecuadorian Dalia Bucaram will compete |url=https://www.primicias.ec/entretenimiento/candidatas-miss-universo2026-asia-oceania-australia-candidatas-dalia-bucaram-131939/ |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Primicias}}</ref> |33 |[[Teheran]] |- |{{flagdeco|ABW}} [[Aruba]] |{{sortname|Elizabeth |Johnson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Felix |date=2026-08-31 |title=E simpatica Elizabeth Johnson corona como Miss Universe Aruba 2026 |url=https://diario.aw/categories/noticia/general/e-simpatica-elizabeth-johnson-corona-como-miss-universe-aruba-2026 |access-date=2026-09-18 |website=Diario Online |language=en-gb}}</ref> |24 |Oranjestad |- |{{flagdeco|AUS}} [[Australya]] |{{sortname|Caitlin|Worthington|nolink=1}}<ref>{{cite web|last=George|first=Owen|date=26 Agosto 2026|title=Caitlin Worthington Crowned Miss Universe Australia 2026|url=https://gcmag.com.au/caitlin-worthington-crowned-miss-universe-australia-2026/|url-status=live|website=Gold Coast Magazine|access-date=30 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260826120000/https://gcmag.com.au/caitlin-worthington-crowned-miss-universe-australia-2026/|archive-date=26 Agosto 2026|language=en}}</ref> |29 |[[Brisbane]] |- |{{Flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Victoria|Amerson|nolink=1}}<ref name=":6" /> |29 |[[Viena]] |- |{{flagdeco|BHS}} [[Bahamas]] |{{sortname|Shawndra |Henfield|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Moss |first=Shavaughn |date=24 Hulyo 2026 |title=Shawndra Henfield crowned Miss Universe Bahamas 2026 |language=en |website=The Nassau Guardian |url=https://www.thenassauguardian.com/lifestyles/shawndra-henfield-crowned-miss-universe-bahamas-2026/article_f25dd91c-d6d5-40ad-8b42-510052a48739.html |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260724121624/https://www.thenassauguardian.com/lifestyles/shawndra-henfield-crowned-miss-universe-bahamas-2026/article_f25dd91c-d6d5-40ad-8b42-510052a48739.html |archive-date=24 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Exuma |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |{{sortname|Olga |Lombardo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Lierde |first=Morgane Van |date=22 Pebrero 2026 |orig-date=21 Pebrero 2026 |title=Voici qui est la nouvelle Miss Belgique 2026 |trans-title=Voici qui est la nouvelle Miss Belgique 2026 |url=https://www.lalibre.be/lifestyle/2026/02/21/voici-qui-est-la-nouvelle-miss-belgique-2026-6F4IMPJO25EGTLSRQWY4LRG5XY/ |access-date=21 Hulyo 2026 |website=La Libre |language=fr}}</ref> |22 |Leuven |- |{{flagdeco|BLZ}} [[Belise|Belis]] |{{sortname|Caleigh-Rose|West|nolink=1}}<ref>{{cite web|title=Caleigh-Rose West crowned Miss Universe Belize 2026|url=https://www.breakingbelizenews.com/2026/08/16/caleigh-rose-west-crowned-miss-universe-belize-2026/|website=Breaking Belize News|date=16 Agosto 2026|access-date=17 Agosto 2026|language=en}}</ref> |24 |Lungsod ng Belis |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{sortname|Clara|Vegas|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sequeiros |first=Judith |date=4 Disyembre 2025 |title=Clara Vegas es la nueva Miss Venezuela y representará al país en el Miss Universe 2026 en Puerto Rico |language=es |trans-title=Clara Vegas is the new Miss Venezuela and will represent the country at Miss Universe 2026 in Puerto Rico |website=La República |url=https://larepublica.pe/entretenimiento/2025/12/04/clara-vegas-fue-coronada-como-miss-venezuela-2025-y-representara-al-pais-en-el-miss-universe-2026-en-puerto-rico-295212 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205035617/https://larepublica.pe/entretenimiento/2025/12/04/clara-vegas-fue-coronada-como-miss-venezuela-2025-y-representara-al-pais-en-el-miss-universe-2026-en-puerto-rico-295212 |archive-date=5 Disyembre 2025}}</ref> |24 |Chacao |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Aliya |Karotkaya|nolink=1}}<ref>{{cite news|last=Yakimuk|first=Augustine|date=30 Agosto 2026|title=Чым цяпер займаюцца дзяўчаты, якіх летась назвалі самымі прыгожымі ў Беларусі?|trans-title=What are the young women who were named the most beautiful in Belarus last year doing now?|url=https://nashaniva.com/403365|url-status=live|website=Nasha Niva|language=be|access-date=5 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260830150449/https://nashaniva.com/403365|archive-date=30 Agosto 2026}}</ref> |22 |[[Minsk]] |- |{{flagdeco|Bonaire}} [[Bonaire]] |{{sortname|Caroline|Porras|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Hofstra |first=Hans |date=5 Hulyo 2026 |title=Caroline Porras wint Miss Universe Bonaire 2026 |language=nl |trans-title=Caroline Porras wins Miss Universe Bonaire 2026 |website=Bonaire.nu |url=https://www.bonaire.nu/nieuws/evenementen/92089/caroline-porras-wint-miss-universe-bonaire-2026 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260705160743/https://www.bonaire.nu/nieuws/evenementen/92089/caroline-porras-wint-miss-universe-bonaire-2026 |archive-date=5 Hulyo 2026}}</ref> |24 |Antriol |- |{{flagdeco|BOT}} [[Botswana]] |{{sortname|Dabilo|Moses|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Pebrero 2026 |title=Moses crown without the catwalk |url=https://dailynews.gov.bw/news-detail/89848 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Daily News |language=en}}</ref> |26 |[[Gaborone]] |- |{{flagdeco|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Marcella |Kozinski|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=26 Hulyo 2026 |title=Marcella Kozinski é coroada Miss Universe Brasil 2026 |trans-title=Marcella Kozinski is crowned Miss Universe Brazil 2026 |url=https://record.r7.com/miss-universe-brasil/marcella-kozinski-e-coroada-miss-universe-brasil-2026-26072026/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Record |language=pt-BR}}</ref> |26 |[[Curitiba]] |- |{{flagdeco|VGB}} [[Britanikong Kapuluang Birhenes]] |{{sortname|Orealia|Thomas|nolink=1}}<ref>{{cite web|title=Orealia Thomas Is Miss Universe BVI 2026|url=https://www.bviplatinum.com/news/orealia-thomas-is-miss-universe-bvi-2026|url-status=live|website=Virgin Islands Platinum News|date=23 Setyembre 2026|access-date=3 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260924123900/https://www.bviplatinum.com/news/orealia-thomas-is-miss-universe-bvi-2026|archive-date=24 Setyembre 2026|language=en}}</ref> |27 |Santo Tomas |- |{{flagdeco|BUL}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Anna-Maria|Babau|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=21 Hulyo 2026 |title=Анна Мария Бабау е „Мис Вселена България 2026" – ще представи страната на 75-ото издание в Пуерто Рико |trans-title=Anna Maria Babau is Miss Universe Bulgaria 2026 – she will represent the country at the 75th edition in Puerto Rico |url=https://town.bg/anna-mariya-babau-e-mis-vselena-balgariya-2026-sthe-predstavi-stranata-na-75-oto-izdanie-v-puerto-riko/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260721131212/https://town.bg/anna-mariya-babau-e-mis-vselena-balgariya-2026-sthe-predstavi-stranata-na-75-oto-izdanie-v-puerto-riko/ |archive-date=21 Hulyo 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Town Bulgaria |language=bg}}</ref> |33 |[[Sofia]] |- |{{flagdeco|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |{{sortname|Valeria |Mena|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=26 July 2026 |title=¡Tenemos nueva reina! Valeria Mena, Miss Oruro, es coronada Miss Bolivia Universo 2026 |trans-title=We have a new queen! Valeria Mena, Miss Oruro, is crowned Miss Bolivia Universe 2026 |url=https://www.reduno.com.bo/miss-bolivia-2026/tenemos-nueva-reina-valeria-mena-miss-oruro-es-coronada-miss-bolivia-universo-2026-2026725231012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260726032417/https://www.reduno.com.bo/miss-bolivia-2026/miss-residentes-japon-conquista-la-corona-de-miss-bolivia-internacional-2026-202672522947 |archive-date=26 July 2026 |access-date=26 July 2026 |website=[[Red Uno de Bolivia]] |language=es}}</ref> |23 |Oruro |- |{{flagdeco|CPV}} [[Cabo Verde]] |{{sortname|Armandina|Cunha|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Agosto 2026 |title=Armandina Cunha eleita Miss Universe Cabo Verde |trans-title=Armandina Cunha elected Miss Universe Cape Verde |url=https://ilhas.li/aS5d |access-date=17 Agosto 2026 |website=Expresso das Ilhas |language=pt}}</ref> |27 |São Vicente |- |{{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica]] |{{sortname|María Alejandra|Acosta|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Chinchilla Marín |first=Hillary |date=5 Hunyo 2026 |title=Mariale Acosta es la nueva Miss Universe Costa Rica 2026: así se vivió la gala dorada |language=es |trans-title=Mariale Acosta is the new Miss Universe Costa Rica 2026: this is how the golden gala was experienced |website=La Teja |url=https://www.lateja.cr/teleguia/farandula/mariale-acosta-es-la-nueva-miss-universe-costa/GN76W6NETZCYXFNUMXTKOGEJHE/story/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606060337/https://www.lateja.cr/teleguia/farandula/mariale-acosta-es-la-nueva-miss-universe-costa/GN76W6NETZCYXFNUMXTKOGEJHE/story/ |archive-date=6 Hunyo 2026}}</ref> |24 |Heredia |- |{{flagdeco|CUR}} [[Curaçao]] |{{sortname|Bianty|Gomperts|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=27 Hulyo 2026 |title=Bianty Rojer Gomperts ta e Miss Universe Curaçao 2026 |language=pt |trans-title=Bianty Rojer Gomperts is crowned Miss Universe Curaçao 2026 today |website=NoticiaCla |url=https://www.noticiacla.com/news/38733/ |url-status=live |access-date=28 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260727153147/https://www.noticiacla.com/news/38733/ |archive-date=27 Hulyo 2026}}</ref> |28 |Amerikanenkamp |- |{{flagdeco|COD}} [[Demokratikong Republika ng Congo|Demokratikong Republika ng Konggo]] |{{sortname|Jessi|Kalambayi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Hulyo 2026 |title=Culture : le Fonds de Promotion culturelle félicite Jessi Kalambayi, élue « Miss Universe » RDC 2026 |trans-title=Culture: The Cultural Promotion Fund congratulates Jessi Kalambayi, elected "Miss Universe" DRC 2026 |url=https://acp.cd/culture/culture-le-fonds-de-promotion-culturelle-felicite-jessi-kalambayi-elue-miss-universe-rdc-2026/ |access-date=21 Hulyo 2026 |website=Agence Congolaise de Presse |language=fr-FR}}</ref> |28 |[[Kinshasa]] |- |{{flagdeco|DNK}} [[Dinamarka]] |{{sortname|Fie Rose|Lindegaard|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Universe Canadá 2025 se despide de su corona con su bebé en brazos |language=es |trans-title=Miss Universe Canada 2025 bids farewell to her crown with her baby in her arms |website=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-canada-2025-se-despide-de-su-corona-con-su-bebe-en-brazos/ |url-status=live |access-date=13 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810014113/https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/miss-universe-canada-2025-se-despide-de-su-corona-con-su-bebe-en-brazos/ |archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> |27 |[[Copenhague]] |- |{{flagdeco|EGY}} [[Ehipto]] |{{sortname|Sonia|Gergis|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina|first=Armin P.|date=18 Agosto 2026|title=Filipino Miss Universe licensee Josh Yugen picks Egypt’s bet anew|url=https://entertainment.inquirer.net/680855/filipino-miss-universe-licensee-josh-yugen-picks-egypts-bet-anew|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821171537/https://entertainment.inquirer.net/680855/filipino-miss-universe-licensee-josh-yugen-picks-egypts-bet-anew|archive-date=21 Agosto 2026|access-date=30 Agosto 2026|website=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en}}</ref> |31 |[[Cairo]] |- |{{flagdeco|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Dalia|Bucaram|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=15 Agosto 2026 |title=Dalia Bucaram es la ganadora de Miss Universo Ecuador 2026 |language=es |trans-title=Dalia Bucaram is the winner of Miss Universe Ecuador 2026 |website=Primicias |url=https://www.primicias.ec/entretenimiento/dalia-bucaram-miss-universo-ecuador-ganadora-corona-final-130393/ |access-date=17 Agosto 2026}}</ref> |21 |Guayaquil |- |{{flagdeco|SLV}} [[El Salvador]] |{{sortname|Sofía|Córdova|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Figueroa |first=Lissette |date=28 Hunyo 2026 |title=Sofía Córdova es Miss Universo El Salvador 2026 |language=es |trans-title=Sofía Córdova is Miss Universe El Salvador 2026 |website=El Diario de Hoy |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/ganadora-miss-universo-el-salvador/1280793/2026/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260629051045/https://www.elsalvador.com/entretenimiento/escena/ganadora-miss-universo-el-salvador/1280793/2026/ |archive-date=29 Hunyo 2026}}</ref> |27 |[[San Salvador]] |- |{{flagdeco|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{sortname|Anna|Ličková|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=17 Hunyo 2026 |title=Obrovský triumf odmietnutej finalistky z Ruže pre nevestu: Vyhrala Miss Universe Slovensko! |language=sk |trans-title=Huge triumph of the rejected finalist from A Rose for the Bride: She won Miss Universe Slovakia! |website=Koktejl |url=https://koktejl.azet.sk/clanok/WyZ9vCt/obrovsky-triumf-odmietnutej-finalistky-z-ruze-pre-nevestu-vyhrala-miss-universe-slovensko/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260617082300/https://koktejl.azet.sk/clanok/WyZ9vCt/obrovsky-triumf-odmietnutej-finalistky-z-ruze-pre-nevestu-vyhrala-miss-universe-slovensko/ |archive-date=17 Hunyo 2026}}</ref> |25 |Martin |- |{{flagdeco|ESP}} [[Espanya]] |{{sortname|Susana|Medina|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Viera |first=Briseida |date=20 Hulyo 2026 |title=Susana Medina, la grancanaria que alza la corona de Miss Universe Spain 2026 |trans-title=Susana Medina, the Gran Canarian who claims the Miss Universe Spain 2026 crown. |url=https://www.laprovincia.es/canarias/2026/07/20/susana-medina-grancanaria-conquista-corona-dv-132623842.html |access-date=26 Hulyo 2026 |website=La Provincia - Diario de Las Palmas |language=es}}</ref> |27 |Las Palmas |- |{{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Justus|Kelley}}<ref>{{cite web |last=Parent |first=Tabitha |date=27 Agosto 2026 |title=Miss USA 2026 Crowns Miss Virginia as Winner, Marking First Mom to Win Pageant |url=https://people.com/miss-usa-crowns-new-winner-at-2026-pageant-12064861 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827123800/https://people.com/miss-usa-crowns-new-winner-at-2026-pageant-12064861 |archive-date=27 Agosto 2026 |access-date=30 Agosto 2026 |website=People |language=en}}</ref> |31 |Arlington |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Emili|Denneng|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=27 Agosto 2026 |title=ФОТО ⟩ Эмили из небольшого эстонского города представит страну на 75-м конкурсе «Мисс Вселенная» |trans-title=PHOTO ⟩ Emili from a small town in Estonia will represent the country at the 75th Miss Universe pageant |url=https://limon.postimees.ee/8534975/foto-emili-iz-nebolshogo-estonskogo-goroda-predstavit-stranu-na-75-m-konkurse-miss-vselennaya |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827131245/https://limon.postimees.ee/8534975/foto-emili-iz-nebolshogo-estonskogo-goroda-predstavit-stranu-na-75-m-konkurse-miss-vselennaya |archive-date=27 Agosto 2026 |access-date=30 Agosto 2026 |website=Limon |language=ru}}</ref> |20 |Pärnu |- |{{flagdeco|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Bruk|Belete|nolink=nolink=1}}<ref name="ETH&DEU">{{cite web|title=Four Crowns, Three New Queens, One Remarkable Night in Bern|url=https://musecast.ch/community/four-crowns-three-queens-bern-miss-universe-2026|url-status=live|website=Musecast|access-date=5 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927195119/https://musecast.ch/community/four-crowns-three-queens-bern-miss-universe-2026|archive-date=27 Setyembre 2026|language=en}}</ref> |24 |[[Madrid]] |- |{{flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Belvy Naa |Ofori|nolink=nolink=1}}<ref>{{cite web|last=Lartey|first=Winifred|date=10 Oktubre 2026|title=Miss Universe Ghana 2026 eyes global stage to inspire girls, champion women's empowerment|url=https://asaaseradio.com/miss-universe-ghana-2026-eyes-global-stage-to-inspire-girls-champion-womens-empowerment/|url-status=live|website=Asaase Radio|access-date=15 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261011121424/https://asaaseradio.com/miss-universe-ghana-2026-eyes-global-stage-to-inspire-girls-champion-womens-empowerment/|archive-date=11 Oktubre 2026}}</ref> |33 |[[Accra]] |- |{{flagdeco|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]] |{{sortname|Isabel|Mbomio|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Nguema Eyenga |first=Jovina Mikue |date=20 Setyembre 2026 |title=¡Centro Sur se corona por partida doble: Evinayong y Niefang conquistan Miss Guinea Ecuatorial 2026! |trans-title=Centro Sur takes a double crown: Evinayong and Niefang win Miss Equatorial Guinea 2026! |url=https://mofuen.com/2026/09/20/centro-sur-se-corona-por-partida-doble-evinayong-y-niefang-conquistan-miss-guinea-ecuatorial-2026/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260920165132/https://mofuen.com/2026/09/20/centro-sur-se-corona-por-partida-doble-evinayong-y-niefang-conquistan-miss-guinea-ecuatorial-2026/ |archive-date=20 Setyembre 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Mofueñ |language=es}}</ref> |24 |Evinayong |- |{{flagicon|GBR}} [[Great Britain|Gran Britanya]] |{{sortname|Angela|Aumonier|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rodríguez Caraballo |first=Harry |date=12 Hulyo 2026 |title=Miss Universo 2026: Dos filipinas buscarán coronarse en Puerto Rico |language=es |trans-title=Miss Universe 2026: Two Filipinas will seek to be crowned in Puerto Rico |website=Metro Puerto Rico |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2026/07/12/miss-universo-2026-dos-filipinas-buscaran-coronarse-en-puerto-rico/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260712203620/https://www.metro.pr/entretenimiento/2026/07/12/miss-universo-2026-dos-filipinas-buscaran-coronarse-en-puerto-rico/ |archive-date=12 Hulyo 2026}}</ref> |25 |Douglas |- |{{flagdeco|GRE}} [[Gresya]] |{{sortname|Olivia|Vasilopoulos|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Melbourne to Miss Universe: Olivia Vassilopoulos crowned Miss Universe Greece 2026|url=https://neoskosmos.com/en/2026/09/26/news/australia/melbourne-to-miss-universe-olivia-vassilopoulos-crowned-miss-universe-greece-2026/|url-status=live|website=Neos Kosmos|date=26 Setyembre 2026|access-date=28 Setyembre 2026|archive-url=https://perma.cc/M5SH-4UFR?url=https%3A%2F%2Fneoskosmos.com%2Fen%2F2026%2F09%2F26%2Fnews%2Faustralia%2Fmelbourne-to-miss-universe-olivia-vassilopoulos-crowned-miss-universe-greece-2026%2F&ts=20260926072718|archive-date=2026-09-26}}</ref> |25 |Mytilene |- |{{flagicon|GLP|variant=local}} [[Guadalupe (Pransya)|Guadalupe]] |{{sortname|Chloé|Deher|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Devriese |first=Emmanuelle |date=11 Enero 2026 |title=Miss Univers Guadeloupe : "Suis-je un être infâme ?", Ophély Mézino évincée de son titre, elle prend la parole |trans-title=Miss Universe Guadeloupe: "Am I a despicable being?", Ophély Mézino stripped of her title, she speaks out |url=https://www.aufeminin.com/people/miss-univers-guadeloupe-suis-je-un-etre-infame-ophely-mezino-evincee-de-son-titre-elle-prend-la-parole-2692003.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260111232608/https://www.aufeminin.com/people/miss-univers-guadeloupe-suis-je-un-etre-infame-ophely-mezino-evincee-de-son-titre-elle-prend-la-parole-2692003.html |archive-date=11 Enero 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Aufeminin |language=fr}}</ref> |31 |Terre-de-Haut |- |{{flagdeco|GIN}} [[Guinea|Guniya]] |{{sortname|Justine|Kamara|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Diallo |first=Abdoul Malick |date=12 Setyembre 2026 |title=Miss Univers 2026 : ancienne 4e dauphine Miss France 2017, Justine Kamara représentera la Guinée |trans-title=Miss Universe 2026: Former 4th runner-up Miss France 2017, Justine Kamara will represent Guinea |url=https://www.guinee360.com/12/09/2026/miss-univers-2026-ancienne-4e-dauphine-miss-france-2017-justine-kamara-representera-la-guinee/ |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Guinee360 |language=fr}}</ref> |29 |Nancy |- |{{flagdeco|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{sortname|Adelina |Castillo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Peña |first=Yesica |date=9 Agosto 2026 |title=María Castillo conquista la corona y se convierte en Miss Universo Guatemala 2026 |language=es-ES |trans-title=María Castillo wins the crown and becomes Miss Universe Guatemala 2026 |work=La Hora |url=https://lahora.gt/lh-bienestar/ypena/2026/08/08/maria-castillo-conquista-la-corona-y-se-convierte-en-miss-universo-guatemala-2026/ |access-date=9 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260809081755/https://lahora.gt/lh-bienestar/ypena/2026/08/08/maria-castillo-conquista-la-corona-y-se-convierte-en-miss-universo-guatemala-2026/ |archive-date=9 Agosto 2026}}</ref> |27 |Sacatepéquez |- |{{flagdeco|GUY}} [[Guyana]] |{{sortname|Angel |Bhathal|nolink=1}} |39 |[[Toronto]] |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Celene|Hall|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Kevin |date=25 Agosto 2026 |title=Celene Hall takes Miss Universe Jamaica 2026 crown |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/08/25/celene-hall-takes-miss-universe-jamaica-2026-crown/ |access-date=30 Agosto 2026 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}</ref> |25 |Portland |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Sayuki|Ito|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=23 Hunyo 2026 |title=日本代表に福岡の伊藤さゆきさん　ミス・ユニバース |trans-title=Sayuki Ito from Fukuoka has been selected to represent Japan at the Miss Universe pageant |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/cd71aa328ca91a7a5135d567d5f09715a151303f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260623164937/https://news.yahoo.co.jp/articles/cd71aa328ca91a7a5135d567d5f09715a151303f |archive-date=23 Hunyo 2026 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=Yahoo! Japan |language=ja}}</ref> |26 |[[Fukuoka]] |- |{{flagdeco|HAI}} [[Haiti|Hayti]] |{{sortname|Tatenda|Rameau|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=26 Agosto 2026 |title=Miss Haiti crowns the wrong contestant in shocking 2026 mix-up |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260826920181/miss-haiti-crowns-wrong-contestant/ |access-date=30 Agosto 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref> |28 |[[Syracuse, New York|Syracuse]] |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{sortname|Luisa|Pineda|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=12 Setyembre 2026 |title=Luisa Pineda gana la corona de Miss Universo Honduras 2026 |trans-title=Luisa Pineda wins the Miss Honduras Universe 2026 crown |url=https://www.laprensa.hn/espectaculos/luisa-pineda-gana-la-corona-de-miss-honduras-universo-2026-HA32013501 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260912034600/https://www.laprensa.hn/espectaculos/luisa-pineda-gana-la-corona-de-miss-honduras-universo-2026-HA32013501 |archive-date=12 Setyembre 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=La Prensa |language=es}}</ref> |26 |San Francisco de Yojoa |- |{{flagdeco|HKG}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Jennifer|Zhou|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=19 Setyembre 2026 |title=環姐港區2026{{!}}周婷棄港姐轉戰場強勢奪冠 亞軍梁藝齡感謝「契媽」楊小娟力撐 梁聖童獲季軍後最想除高踭鞋貼地 |language=zh-Hant |trans-title=Miss Universe Hong Kong 2026 {{!}} Zhou Ting pivots from Miss Hong Kong to clinch a commanding victory; runner-up Leung Ngai-ling thanks her godmother, Yeung Siu-kuen, for the strong support; third-place winner Leung Shing-tung says her top priority after the contest is taking off her high heels and standing barefoot on the ground |website=SingTao Headlines |url=https://www.stheadline.com/film-drama/3617030/%E7%92%B0%E5%A7%90%E6%B8%AF%E5%8D%802026%E4%B8%A8%E5%91%A8%E5%A9%B7%E6%A3%84%E6%B8%AF%E5%A7%90%E8%BD%89%E6%88%B0%E5%A0%B4%E5%BC%B7%E5%8B%A2%E5%A5%AA%E5%86%A0-%E4%BA%9E%E8%BB%8D%E6%A2%81%E8%97%9D%E9%BD%A1%E6%84%9F%E8%AC%9D%E5%A5%91%E5%AA%BD%E6%A5%8A%E5%B0%8F%E5%A8%9F%E5%8A%9B%E6%92%90-%E6%A2%81%E8%81%96%E7%AB%A5%E7%8D%B2%E5%AD%A3%E8%BB%8D%E5%BE%8C%E6%9C%80%E6%83%B3%E9%99%A4%E9%AB%98%E8%B8%AD%E9%9E%8B%E8%B2%BC%E5%9C%B0 |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260919173202/https://www.stheadline.com/film-drama/3617030/%E7%92%B0%E5%A7%90%E6%B8%AF%E5%8D%802026%E4%B8%A8%E5%91%A8%E5%A9%B7%E6%A3%84%E6%B8%AF%E5%A7%90%E8%BD%89%E6%88%B0%E5%A0%B4%E5%BC%B7%E5%8B%A2%E5%A5%AA%E5%86%A0-%E4%BA%9E%E8%BB%8D%E6%A2%81%E8%97%9D%E9%BD%A1%E6%84%9F%E8%AC%9D%E5%A5%91%E5%AA%BD%E6%A5%8A%E5%B0%8F%E5%A8%9F%E5%8A%9B%E6%92%90-%E6%A2%81%E8%81%96%E7%AB%A5%E7%8D%B2%E5%AD%A3%E8%BB%8D%E5%BE%8C%E6%9C%80%E6%83%B3%E9%99%A4%E9%AB%98%E8%B8%AD%E9%9E%8B%E8%B2%BC%E5%9C%B0 |archive-date=19 Setyembre 2026}}</ref> |27 |[[Hong Kong]] |- |{{flagdeco|JOR}} [[Jordan|Hordan]] |{{sortname|Destiny|Anbar|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Fernando |first=Jefferson |date=9 Setyembre 2026 |title=Destiny Anbar leads Jordan's historic Miss Universe comeback after 66 years |language=en |website=Daily Tribune |url=https://tribune.net.ph/2026/09/09/destiny-anbar-leads-jordans-historic-miss-universe-comeback-after-66-years |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260909090414/https://tribune.net.ph/2026/09/09/destiny-anbar-leads-jordans-historic-miss-universe-comeback-after-66-years |archive-date=9 Setyembre 2026}}</ref> |20 |[[Aman]] |- |{{flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Kaziah Liz|Mejo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Devadasan |first=K. P. |date=24 Agosto 2026 |title=UAE-born Kerala girl Kaziah Liz Mejo wins Miss Universe India 2026 |url=https://gulfnews.com/entertainment/uae-born-keralas-kaziah-liz-mejo-crowned-miss-universe-india-2026-1.500650309 |access-date=24 Agosto 2026 |website=Gulf News |language=en}}</ref> |19 |Mavelikkara |- |{{flagdeco|IRQ}} [[Irak]] |{{sortname|Samantha|Slewa|nolink=1}} |29 |Vaughan |- |{{flagdeco|IRE}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |{{sortname|Aideen|Howard|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Walsh |first=Lauren |date=21 Hunyo 2026 |title=The competition is 'about far more than appearance' Boston-born Limerick lady crowned Miss Universe Ireland 2026 |language=en |website=Evoke |url=https://evoke.ie/2026/06/21/entertainment/miss-universe-ireland-limerick |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260621224127/https://evoke.ie/2026/06/21/entertainment/miss-universe-ireland-limerick |archive-date=21 Hunyo 2026 |archiveurl=}}</ref> |22 |Castletroy |- |{{flagdeco|ISR}} [[Israel]] |{{sortname|Danielle|Yablonka|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Fellig |first=Vita |date=2 Hulyo 2026 |title=South Florida-born Israeli Danielle Yablon crowned Miss Israel 2026 in Miami |language=en |website=Jewish News Syndicate |url=https://www.jns.org/news/u-s-news/south-florida-born-israeli-daniella-yablon-crowned-miss-israel-2026-in-miami |url-status=dead |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260702230606/https://www.jns.org/news/u-s-news/south-florida-born-israeli-daniella-yablon-crowned-miss-israel-2026-in-miami |archive-date=2 Hulyo 2026}}</ref> |25 |[[Herzliya]] |- |{{flagdeco|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Giada|Folcia|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=31 Agosto 2026 |title=Miss Universe Italy, il titolo va alla modella Giada Folcia |language=it |trans-title=Miss Universe Italy, the title goes to model Giada Folcia |website=Agenzia Nazionale Stampa Associata |url=https://www.ansa.it/puglia/notizie/2026/08/31/miss-universe-italy-il-titolo-va-alla-modella-giada-folcia_e86ec14e-f46c-4602-9f66-9ab96ddd168b.html |url-status=live |access-date=1 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831143916/https://www.ansa.it/puglia/notizie/2026/08/31/miss-universe-italy-il-titolo-va-alla-modella-giada-folcia_e86ec14e-f46c-4602-9f66-9ab96ddd168b.html |archive-date=31 Agosto 2026}}</ref> |37 |[[Milan]] |- |{{flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Than|Rthna|nolink=1}}<ref>{{cite web|title=អបអរ! ថាន រតនា ផ្ដួលបេក្ខភាពជើងខ្លាំងច្រើនរូប ក្លាយជារាជិនីម្ចាស់មកុដ MUC 2026|trans-title=Congratulations! Than Ratana defeated many strong candidates to become the queen of the MUC 2026 crown.|url=https://popular.com.kh/%e1%9e%a2%e1%9e%94%e1%9e%a2%e1%9e%9a-%e1%9e%90%e1%9e%b6%e1%9e%93-%e1%9e%9a%e1%9e%8f%e1%9e%93%e1%9e%b6-%e1%9e%95%e1%9f%92%e1%9e%8a%e1%9e%bd%e1%9e%9b%e1%9e%94%e1%9f%81%e1%9e%80%e1%9f%92%e1%9e%81/|url-status=live|website=Popular Magazine|language=km|date=21 Setyembre 2026|access-date=21 Setyembre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260921120300/https://popular.com.kh/%E1%9E%A2%E1%9E%94%E1%9E%A2%E1%9E%9A-%E1%9E%90%E1%9E%B6%E1%9E%93-%E1%9E%9A%E1%9E%8F%E1%9E%93%E1%9E%B6-%E1%9E%95%E1%9F%92%E1%9E%8A%E1%9E%BD%E1%9E%9B%E1%9E%94%E1%9F%81%E1%9E%80%E1%9F%92%E1%9E%81/|archive-date=21 Setyembre 2026}}</ref> |31 |Kampong Cham |- |{{flagicon|CMR}} [[Kamerun]] |{{sortname|Audrey|Black|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Diplômée de Paris et vendeuse de poulets, l'histoire complète d'Audrey Black Moutongo, la nouvelle Miss Cameroun 2025|trans-title=A graduate of Paris and a chicken vendor, the full story of Audrey Black Moutongo, the new Miss Cameroon 2025|url=https://lauradavemedia.com/diplomee-de-paris-et-vendeuse-de-poulets-lhistoire-complete-daudrey-black-moutongo-la-nouvelle-miss-cameroun-2025/|url-status=live|website=Laura Dave Media|language=fr|date=10 Marso 2026|access-date=22 Setyembre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511220659/https://lauradavemedia.com/diplomee-de-paris-et-vendeuse-de-poulets-lhistoire-complete-daudrey-black-moutongo-la-nouvelle-miss-cameroun-2025/|archive-date=11 Mayo 2026}}</ref> |30 |Douala |- |{{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Aslihan |Morali|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Gomez |first=Shirley |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Universe Canada 2025 carries her baby during emotional final walk as the reigning queen |url=https://www.hola.com/us/celebrities/20260810917313/miss-universe-canada-2025-carries-baby-final-walk/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811074009/https://www.hola.com/us/celebrities/20260810917313/miss-universe-canada-2025-carries-baby-final-walk/ |archive-date=11 Agosto 2026 |access-date=13 Agosto 2026 |website=Hola! USA |language=en-us}}</ref> |28 |Ancaster |- |{{flagdeco|ISV}} [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos]] |{{sortname|Jenna-Monét|Queeley|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Morris |first=Anthony |date=17 Hunyo 2026 |title=Jenna Monet-Queeley Crowned Miss Universe U.S. Virgin Islands 2026, honors St. Kitts and Nevis Heritage |language=en |website=SKN News |url=https://sknnews.com/featured/jenna-monet-queeley-crowned-miss-universe-u-s-virgin-islands-2026-honors-st-kitts-and-nevis-heritage-442627768 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260617205459/https://sknnews.com/featured/jenna-monet-queeley-crowned-miss-universe-u-s-virgin-islands-2026-honors-st-kitts-and-nevis-heritage-442627768 |archive-date=17 Hunyo 2026}}</ref> |21 |Saint Croix |- |{{flagdeco|CYM}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Juliana|Myers|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Boxall |first=Simon |date=13 Hulyo 2026 |title=Juliana Myers crowned Miss Universe Cayman Islands |language=en |website=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2026/07/13/juliana-myers-crowned-miss-universe-cayman-islands/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713064620mp_/https://www.caymancompass.com/2026/07/13/juliana-myers-crowned-miss-universe-cayman-islands/ |archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |20 |West Bay |- |{{flagdeco|TCA}} [[Kapuluang Turcas at Caicos|Kapuluang Turks at Caicos]] |{{sortname|Selena|Grant|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=15 Setyembre 2026 |title=Selena Grant Selected as Miss Universe TCI 2026 |language=en |website=Newsline TCI |url=https://www.newslinetci.com/post/selena-grant-selected-as-miss-universe-tci-2026 |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260916113444/https://www.newslinetci.com/post/selena-grant-selected-as-miss-universe-tci-2026 |archive-date=16 Setyembre 2026}}</ref> |25 |Providenciales |- |{{flagdeco|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{sortname|Alina|Ekaterinecheva|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rakhmatullavyzy |first=Balnur |date=4 Disyembre 2025 |title="Miss Qazaqstan 2025" байқауында шымкенттік ару жеңімпаз атанды |language=kk |trans-title=Shymkent beauty wins Miss Qazaqstan 2025 |newspaper=Stan.kz |url=https://stan.kz/miss-qazaqstan-2025-baykauinda-shimkenttik-aru-zhenimpa-427225/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205034549/https://stan.kz/miss-qazaqstan-2025-baykauinda-shimkenttik-aru-zhenimpa-427225/ |archive-date=5 Disyembre 2025}}</ref> |22 |Shymkent |- |{{flagdeco|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Jean |Ojiro|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mwangi |first=Faith |date=28 Hulyo 2026 |title=Jean Ojiro, Miss Universe Kenya 2026 Winner, Brands And Modeling Journey |url=https://thekenyatimes.com/kenya/jean-ojiro-miss-universe-2/ |access-date=4 Agosto 2026 |website=The Kenya Times |language=en-US}}</ref> |27 |[[Nairobi]] |- |{{flagdeco|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{sortname|Medina|Ermekova|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=7 Enero 2026 |title=7 thí sinh đầu tiên của Hoa hậu Hoàn vũ 2026 |language=vi |trans-title=The first 7 contestants of Miss Universe 2026 |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/7-thi-sinh-dau-tien-cua-hoa-hau-hoan-vu-2026-c78a1727698.html |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113203155/https://www.24h.com.vn/thoi-trang/7-thi-sinh-dau-tien-cua-hoa-hau-hoan-vu-2026-c78a1727698.html |archive-date=13 Enero 2026}}</ref> |18 |[[Biskek]] |- |{{flagdeco|MAF}} [[San Martin|Kolektibidad ng San Martin]] |{{sortname|Marian |Madly|nolink=1}} |29 |Petit-Bourg |- |{{flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|María Alejandra|López}}<ref>{{Cite web |last=Guerrero Aldana |first=Daniel |date=11 Oktubre 2026 |title=Ella es María Alejandra López, coronada como Miss Universe Colombia 2026 |trans-title=She is María Alejandra López, crowned Miss Universe Colombia 2026 |url=https://www.elespectador.com/revista-vea/famosos/maria-alejandra-lopez-miss-universe-colombia-2026/ |access-date=12 Oktubre 2026 |website=El Espectador |language=es}}</ref> |32 |[[Pereira, Colombia|Pereira]] |- |{{flagdeco|KOS}} [[Kosovo|Kosobo]] |{{sortname|Evisa|Pacolli|nolink=1}}<ref name=":3" /> |21 |[[Toronto]] |- |{{flagdeco|CRO}} [[Kroasya]] |{{sortname|Antea|Mršić|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=25 Mayo 2026 |title=Antea Mršić nova je Miss Universe Hrvatske 2026. |trans-title=Antea Mršić is the new Miss Universe Croatia 2026. |url=https://www.24sata.hr/show/antea-mrsic-nova-je-miss-universe-hrvatske-2026-1130093 |access-date=22 Hulyo 2026 |website=24sata |language=hr}}</ref> |24 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Mia |Dio|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Everything about Mia Dio, the new beauty queen who will represent Cuba at Miss Universe 2026|url=https://en.cibercuba.com/noticias/2026-08-21-u194224-e198484-s27065-nid338347-todo-mia-dio-nueva-reina-belleza-cubana|url-status=live|website=CiberCuba|date=21 Agosto 2026|access-date=22 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260821120243/https://en.cibercuba.com/noticias/2026-08-21-u194224-e198484-s27065-nid338347-todo-mia-dio-nueva-reina-belleza-cubana|archive-date=21 Agosto 2026|language=en}}</ref> |25 |[[Miami, Florida|Miami]] |- |{{flagdeco|LVA}} [[Letonya]] |{{sortname|Lāsma |Kuhtarska|nolink=1}}<ref>{{cite news|last=Sedliņa|first=Anita|date=5 Oktubre 2026|title=No depresijas un izdegšanas līdz "Miss Universe Latvia" kronim. Lāsma Kuhtarska izvēlas cīnīties|trans-title=From depression and burnout to the "Miss Universe Latvia" crown: Lāsma Kuhtarska chooses to fight|url=https://www.delfi.lv/life/56010800/notikumi/120137205/no-depresijas-un-izdegsanas-lidz-miss-universe-latvia-kronim-lasma-kuhtarska-izvelas-cinities|url-status=live|website=Delfi|language=lv|access-date=15 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261006172245/https://www.delfi.lv/life/56010800/notikumi/120137205/no-depresijas-un-izdegsanas-lidz-miss-universe-latvia-kronim-lasma-kuhtarska-izvelas-cinities|archive-date=6 Oktubre 2026}}</ref> |31 |[[Riga]] |- |{{flagdeco|LBN}} [[Lebanon|Libano]] |{{sortname|Perla|Harb|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Oktubre 2025 |title=Perla Harb wins Miss Lebanon 2025 crown in star-studded ceremony |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118012117/https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/882325/perla-harb-wins-miss-lebanon-2025-crown-in-star-studded-ceremony/en |archive-date=18 Nobyembre 2025 |access-date=21 Oktubre 2025 |website=Lebanese Broadcasting Corporation International |language=en}}</ref> |22 |Al-Maamriyah |- |{{flagdeco|LTU}} [[Lithuania|Litwanya]] |{{sortname|Olga |Bykadorova|nolink=1}} |32 |[[Montréal, Québec|Montréal]] |- |{{flagdeco|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Sigríður Ósk|Hrafnkelsdóttir|Sigga Ózk|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sigurjónsdóttir |first=Guðrún Selma |date=23 Abril 2026 |title=Sigga Ózk er orðlaus |language=is |trans-title=Sigga Ózk is speechless |website=Morgunblaðið |url=https://www.mbl.is/smartland/stars/2026/04/23/sigga_ozk_er_ordlaus/ |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423160638/https://www.mbl.is/smartland/stars/2026/04/23/sigga_ozk_er_ordlaus/ |archive-date=23 Abril 2026}}</ref> |27 |Garðabær |- |{{flagdeco|MAC}} [[Macau|Makaw]] |{{sortname|Xuhe|Hou|Sigga Ózk|nolink=1}} |20 |[[Lungsod ng Jilin|Jilin]] |- |{{flagdeco|MDV}} [[Maldives|Maldibas]] |{{sortname|Aminath Yuin|Mohamed|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Prima |first=Berkat |date=25 Hunyo 2026 |title=Maladewa Bakal Comeback di Miss Universe 2026, Wakilnya Berhijab! |language=id |trans-title=The Maldives Will Make a Comeback at Miss Universe 2026, with a Hijab-Worshipping Representative! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/maladewa-bakal-comeback-di-miss-universe-2026-wakilnya-berhijab-c1c2-01-l8vsm-l2pshq |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624214236/https://www.idntimes.com/men/ladies/maladewa-bakal-comeback-di-miss-universe-2026-wakilnya-berhijab-c1c2-01-l8vsm-l2pshq |archive-date=24 Hunyo 2026}}</ref> |18 |[[Malé]] |- |{{flagdeco|MLT}} [[Malta]] |{{sortname|Francesca|Mercieca|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Falzon |first=Gabriel |date=17 Hulyo 2026 |title=Francesca Mercieca Crowned Miss Universe Malta 2026 |language=en |website=Lovin Malta |url=https://lovinmalta.com/news/local/francesca-mercieca-crowned-miss-universe-malta-2026/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260717061412/https://lovinmalta.com/news/local/francesca-mercieca-crowned-miss-universe-malta-2026/ |archive-date=17 Hulyo 2026}}</ref> |26 |St. Paul's Bay |- |{{Flagicon image|Flag-of-Martinique.svg}} [[Martinika]] |{{sortname|Larissa |Ségarel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Mergirie-Adele |first=Mildrey |date=22 Agosto 2026 |title=Larissa Ségarel est la nouvelle Miss Universe Martinique |trans-title=Larissa Ségarel is the new Miss Universe Martinique |url=https://rci.fm/martinique/infos/Culture/Larissa-Segarel-est-la-nouvelle-Miss-Univers-Martinique |access-date=23 Agosto 2026 |website=RCI |language=fr-MQ}}</ref> |28 |Lamentin |- |{{flagicon|MAR}} [[Maruekos]] |{{sortname|Sara |Allali|nolink=1}}<ref>{{cite news|title=Candidatas africanas al Miss Universo 2026, certamen al que irá Dalia Bucaram con la banda de Ecuador|trans-title=African contestants for Miss Universe 2026, the pageant Dalia Bucaram will attend representing Ecuador|url=https://www.primicias.ec/entretenimiento/candidatas-africa-miss-universo2026-ecuador-dalia-bucaram-132412/|url-status=live|website=Primicias|language=es|date=12 Setyembre 2026|access-date=22 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260913033545/https://www.primicias.ec/entretenimiento/candidatas-africa-miss-universo2026-ecuador-dalia-bucaram-132412/|archive-date=13 Setyembre 2026}}</ref> |27 |[[Casablanca]] |- |{{flagicon|MYT|variant=local}} [[Mayotte]] |{{sortname|Maëva|Toumbou Dani|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=25 Mayo 2026 |title=Maeva Toumbou Dani portera Mayotte à Miss Universe |language=fr |trans-title=Maeva Toumbou Dani will represent Mayotte at Miss Universe |website=Outremers360 |url=https://outremers360.com/bassin-indien-appli/maeva-toumbou-dani-portera-mayotte-a-miss-universe |access-date=23 Hulyo 2026}}</ref> |33 |Tsingoni |- |{{flagdeco|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|María Guadalupe|Vargas|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Tirado |first=Monica |date=29 Agosto 2026 |title=María Vargas, de Jalisco, es coronada como Miss Universe México 2026 |language=es |trans-title=María Vargas, from Jalisco, is crowned Miss Universe Mexico 2026 |website=¡Hola! |url=https://www.hola.com/us-es/celebrities/20260830920682/miss-universe-mexico-2026-en-vivo-final-candidatas-coronacion/ |access-date=30 Agosto 2026}}</ref> |28 |[[:en:Zapopan|Zapopan]] |- |{{flagdeco|MDA}} [[Moldabya]] |{{sortname|Dorina |Darii|nolink=1}} |31 |Hîncești |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{sortname|Enkhboldyn|Enkhdelgerekh|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=О. |first=Doljin |date=22 Setyembre 2026 |title=Э.Энхдэлгэрэх "Miss Universe" тэмцээнд Монгол Улсаа төлөөлөн оролцоно |language=mn |trans-title=E. Enkhdelgerekh to represent Mongolia at the "Miss Universe" pageant |website=Zindaa |url=https://news.zindaa.mn/5d0c |url-status=live |access-date=3 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260922152340/https://news.zindaa.mn/5d0c |archive-date=22 Setyembre 2026}}</ref> |29 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagdeco|MNE}} [[Montenegro]] |{{sortname|Aleksandra|Ivezaj|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=Miss Universe Albania dhe Kosova 2026 |language=sq |trans-title=Miss Universe Albania and Kosovo 2026 |website=Televizioni Klan |url=https://tvklan.al/miss-universe-albania-dhe-kosova-2026 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607160835/https://tvklan.al/miss-universe-albania-dhe-kosova-2026 |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |22 |Tuzi |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|May Grace|Parry|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=18 Hunyo 2026 |title=Bea Millan-Windorski gets award at Miss Universe Myanmar pageant |language=en |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/674156/bea-millan-windorski-gets-award-at-miss-universe-myanmar-pageant |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260618075931/https://entertainment.inquirer.net/674156/bea-millan-windorski-gets-award-at-miss-universe-myanmar-pageant |archive-date=18 Hunyo 2026}}</ref> |31 |Hpa-an |- |{{flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Charene|Labuschagne|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=2 Agosto 2026 |title=Charene Labuschagne crowned Miss Namibia |language=en |website=Namibian Broadcasting Corporation |url=https://nbcnews.na/index.php/node/118081 |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803032059/https://nbcnews.na/index.php/node/118081 |archive-date=3 Agosto 2026}}</ref> |27 |[[Windhoek]] |- |{{NPL}} |{{sortname|Prayashna|Gurung|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=28 Setyembre 2026 |title=Prayashna Gurung becomes Miss Universe Nepal, Binita Oli takes Miss Earth Nepal crown |url=https://english.onlinekhabar.com/prayashna-gurung-miss-universe.html |access-date=3 Oktubre 2026 |website=OnlineKhabar |language=en-GB}}</ref> |24 |Siddharthanagar |- |{{flagdeco|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Danielle|Adewusi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Falade |first=Tomi |date=16 Oktubre 2026 |title=Meet Danielle Adewusi, The Doctor Bringing Women’s Health Advocacy To Miss Universe |url=https://independent.ng/meet-danielle-adewusi-the-doctor-bringing-womens-health-advocacy-to-miss-universe/ |access-date=17 Oktubre 2026 |website=Independent Newspaper Nigeria |language=en-GB}}</ref> |29 |[[Lagos]] |- |{{flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Jasmine|Blandford|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=4 Setyembre 2026 |title=Jasmine Blandford es coronada como Miss Universe Nicaragua 2026 |language=es |trans-title=Jasmine Blandford is crowned Miss Universe Nicaragua 2026 |website=La Prensa |url=https://www.laprensani.com/2026/09/04/vida/3780011-jasmine-blandford-es-coronada-como-miss-universe-nicaragua-2026 |access-date=6 Setyembre 2026}}</ref> |27 |Kukra Hill |- |{{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Abelone |Smedsrud|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=24 Agosto 2026 |title=Abelone Smedsrud fra Eiker vant Miss Norway 2026 |language=Norwegian |trans-title=Abelone Smedsrud from Eiker won Miss Norway 2026 |website=Eikernytt.no |url=https://www.eikernytt.no/2026/08/24/abelone-smedsrud-fra-eiker-vant-miss-norway-2026/ |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260826020049/https://www.eikernytt.no/2026/08/24/abelone-smedsrud-fra-eiker-vant-miss-norway-2026/ |archive-date=26 Agosto 2026}}</ref> |29 |Eiker |- |{{flagdeco|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|Georgia|Waddington|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Gooch |first=Carly |date=4 Agosto 2026 |title=Miss Universe NZ hopes to ‘debunk’ pageantry stigma |url=https://www.thepress.co.nz/nz-news/361055479/miss-universe-nz-hopes-debunk-pageantry-stigma |archive-url=https://web.archive.org/web/20260804023415/https://www.thepress.co.nz/nz-news/361055479/miss-universe-nz-hopes-debunk-pageantry-stigma |archive-date=4 Agosto 2026 |access-date=4 Agosto 2026 |website=The Press |language=en}}</ref> |24 |Christchurch |- |{{flagdeco|NLD}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Melissa|Bottema|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=28 Hunyo 2026 |title=Groningse Melissa Bottema is Miss Nederland: "Droom die uitkomt" |language=nl |trans-title=Melissa Bottema from Groningen is Miss Netherlands: "A dream come true" |website=De Telegraaf |url=https://www.telegraaf.nl/video/groningse-melissa-bottema-is-miss-nederland-droom-die-uitkomt/157930009.html |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260628070958/https://www.telegraaf.nl/video/groningse-melissa-bottema-is-miss-nederland-droom-die-uitkomt/157930009.html |archive-date=28 Hunyo 2026 |accessdate=}}</ref> |26 |Winsum |- |{{flagdeco|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Misbah|Arshad|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Sarkar |first=Rituparna |date=21 Agosto 2026 |title=Meet Misbah Arshad, The Psychology Student Crowned Miss Universe Pakistan 2026 |language=en |website=The Sunday Guardian |url=https://sundayguardianlive.com/entertainment-news/meet-misbah-arshad-the-psychology-student-crowned-miss-universe-pakistan-2026-266321/ |url-status=live |access-date=22 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821121009/https://sundayguardianlive.com/entertainment-news/meet-misbah-arshad-the-psychology-student-crowned-miss-universe-pakistan-2026-266321/ |archive-date=21 Agosto 2026}}</ref> |28 |Lahore |- |{{flagdeco|PAN}} [[Panama]] |{{sortname|Gabriela|González|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Concepción |first=Martha Vanessa |date=6 Setyembre 2026 |title=Gabriela Lineth González del Valle se coronó como Miss Universe Panamá 2026 |language=es |trans-title=Gabriela Lineth González del Valle was crowned Miss Universe Panama 2026 |website=La Prensa |url=https://www.prensa.com/vivir/gabriela-lineth-gonzalez-del-valle-se-corona-como-miss-universe-panama-2026/ |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260906191854/https://www.prensa.com/vivir/gabriela-lineth-gonzalez-del-valle-se-corona-como-miss-universe-panama-2026/ |archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> |20 |Chiriquí |- |{{flagdeco|PAR}} [[Paraguay|Paragway]] |{{sortname|Gretha|Matiauda|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=26 Marso 2026 |title=Gretha Matiauda es la nueva Miss Universo Paraguay 2026 |language=es |trans-title=Gretha Matiauda is the new Miss Universe Paraguay 2026 |website=La Tribuna |url=https://www.latribuna.com.py/arte-y-cultura/2026/03/27/gretha-matiauda-es-la-nueva-miss-universo-paraguay-2026/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260327045533/https://www.latribuna.com.py/arte-y-cultura/2026/03/27/gretha-matiauda-es-la-nueva-miss-universo-paraguay-2026/ |archive-date=27 Marso 2026}}</ref> |25 |[[Asuncion|Asunción]] |- |{{flagdeco|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Luren|Márquez|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Napa |first=Renzo |date=15 Abril 2026 |title=Luren Márquez: quién es la nueva Miss Perú 2026, conductora y promotora cultural rumbo al Miss Universo |language=es |trans-title=Luren Márquez: who is the new Miss Peru 2026, host and cultural promoter on her way to Miss Universe |website=Radio Programas del Perú |url=https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-quien-es-luren-marquez-nueva-reina-de-belleza-y-su-trayectoria-noticia-1684485 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416032509/https://rpp.pe/famosos/farandula/miss-peru-2026-cuando-donde-y-como-ver-en-vivo-la-coronacion-de-la-sucesora-de-karla-bacigalupo-con-miss-universo-2025-fatima-bosch-noticia-1684301?itlk=iksiguiente |archive-date=16 Abril 2026}}</ref> |27 |Ica |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Veera |Grönlund|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=5 Setyembre 2026 |title=Vuoden 2026 Miss Suomi on Veera Grönlund |trans-title=Miss Finland 2026 is Veera Grönlund |url=https://www.hs.fi/suomi/art-2000012254833.html |access-date=19 Setyembre 2026 |website=Helsingin Sanomat |language=fi}}</ref> |30 |Pori |- |{{flagdeco|PHL}} [[Miss Universe Philippines 2026|Pilipinas]] |{{sortname|Bea|Millan-Windorski|link=Bea Millan-Windorski}}<ref>{{cite news |last=Purnell |first=Kristofer |date=2 Mayo 2026 |title=Kay BMW ang korona: La Union wins Miss Universe Philippines 2026 |language=en |website=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/05/02/2524960/kay-bmw-ang-korona-la-union-wins-miss-universe-philippines-2026 |url-status=live |access-date=22 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260502153757/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/05/02/2524960/kay-bmw-ang-korona-la-union-wins-miss-universe-philippines-2026 |archive-date=2 Mayo 2026}}</ref> |24 |[[San Juan, La Union|San Juan]] |- |{{flagdeco|PRI}} [[Puerto Rico|Puerto Rico]] |{{sortname|Jennifer|Barreto|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Rivera Cedeño |first=Jomar José |date=26 Hunyo 2026 |title=De San Sebastián la nueva Miss Universe 2026 |language=es |trans-title=From San Sebastian the new Miss Universe 2026 |website=El Nuevo Día |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/de-san-sebastian-la-nueva-miss-universe-2026/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260626032524/https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/de-san-sebastian-la-nueva-miss-universe-2026/ |archive-date=26 Hunyo 2026}}</ref> |27 |San Sebastián |- |{{flagdeco|POR}} [[Portugal]] |{{sortname|Isabela|Santos|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Bernardino |first=Carla |date=6 Agosto 2026 |title=Isabela Santos: a miss Portugal que sofreu bullying e que luta pela saúde mental e adoção de animais |trans-title=Isabela Santos: the Miss Portugal who was bullied and advocates for mental health and animal adoption. |url=https://www.jn.pt/delas/artigo/isabela-santos-a-miss-portugal-que-sofreu-bullying-e-que-luta-agora-pela-saude-mental-e-adocao-de-animais/18113717 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Jornal de Notícias |language=pt-PT}}</ref> |26 |Gaia |- |{{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Garance|Authié|nolink=1}}<ref>{{cite web|last=Giron|first=Alexian|date=18 Oktubre 2026|title=Miss Univers 2026 : Garance Authié représentera la France à Porto Rico|trans-title=Miss Universe 2026: Garance Authié will represent France in Puerto Rico|url=https://www.rtl.fr/culture/medias-people/info-rtl-miss-univers-2026-garance-authie-representera-la-france-a-porto-rico-7900681543|url-status=live|website=RTL|language=fr|access-date=18 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261018234930/https://www.rtl.fr/culture/medias-people/info-rtl-miss-univers-2026-garance-authie-representera-la-france-a-porto-rico-7900681543|archive-date=18 Oktubre 2026}}</ref> |22 |[[Paris]] |- |{{flagdeco|COG}} [[Republika ng Congo|Republika ng Konggo]] |{{sortname|Georgina|Kambongo|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Nguesso |first=Rodrigue |date=14 Setyembre 2026 |title=Georgina Kambongo, première Congolaise à représenter le Congo à Miss Univers |trans-title=Georgina Kambongo, the first Congolese woman to represent Congo at Miss Universe |url=https://www.africacomm.org/post/georgina-kambongo-premi%C3%A8re-congolaise-%C3%A0-repr%C3%A9senter-le-congo-%C3%A0-miss-univers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260914143756/https://www.africacomm.org/post/georgina-kambongo-premi%C3%A8re-congolaise-%C3%A0-repr%C3%A9senter-le-congo-%C3%A0-miss-univers |archive-date=14 Setyembre 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Africacomm.org |language=fr}}</ref> |24 |Likouala |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Melissa|Núñez|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Peña |first=Shawell |date=30 Hulyo 2026 |title=¡Ella es la nueva reina de la belleza dominicana! Melissa Núñez se corona Miss RD Universo 2026 |language=es |trans-title=She is the new Dominican beauty queen! Melissa Núñez is crowned Miss RD Universe 2026 |website=El Nacional |url=https://elnacional.com.do/fama-y-vida/arte-y-espectaculos/nueva-reina-belleza-dominicana-melissa-nunez-corona-miss-rd-universo-2026_577287.html |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731043526/https://elnacional.com.do/fama-y-vida/arte-y-espectaculos/nueva-reina-belleza-dominicana-melissa-nunez-corona-miss-rd-universo-2026_577287.html |archive-date=31 Hulyo 2026}}</ref> |28 |La Vega |- |{{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{sortname|Dominika|Kotoučková|nolink=1}}<ref>{{cite news |title=Na Miss Universe nahradí modelku Osako jezdkyně Dominika Viktorie Kotoučková|trans-title=Equestrian Dominika Viktorie Kotoučková replaces model Osako at Miss Universe|url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-universe-sophia-osako-dominika-viktorie-kotouckova.A261021_101944_missamodelky_sub|url-status=live|website=iDNES.cz|language=cs|date=21 Oktubre 2026|access-date=21 Oktubre 2026}}</ref> |25 |[[Praga]] |- |[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{sortname|Abigaëlle |Tailamée|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=11 Oktubre 2026 |title=[Photos - Vidéos ] Abigaëlle Tailamée est notre première Miss Universe Réunion |language=fr |trans-title=[Photos - Videos] Abigaëlle Tailamée is our first Miss Universe Réunion |website=Imaz Press |url=https://imazpress.com/toute-l-actu/miss-universe |url-status=live |access-date=15 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261011062941/https://imazpress.com/toute-l-actu/miss-universe |archive-date=11 Oktubre 2026}}</ref> |20 |Saint-Joseph |- |{{flagdeco|ROU}} [[Rumanya]] |{{sortname|Sabina|Parmac|nolink=1}}<ref>{{cite news|last=Popa|first=Alina|date=19 Oktubre 2026|title=Cine este Sabina Parmac-Gabriela, noua Miss Universe România 2026! Va reprezenta țara noastră la competiția internațională din Puerto Rico|trans-title=Who is Sabina Parmac Gabriela, the new Miss Universe Romania 2026! She will represent our country at the international competition in Puerto Rico|url=https://www.protv.ro/articol/133502-cine-este-sabina-parmac-gabriela-noua-miss-universe-romania-2026-va-reprezenta-tara-noastra-la-competitia-internationala-din-puerto-rico|url-status=live|website=Pro TV|language=ro|access-date=21 Oktubre 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20261019184954/https://www.protv.ro/articol/133502-cine-este-sabina-parmac-gabriela-noua-miss-universe-romania-2026-va-reprezenta-tara-noastra-la-competitia-internationala-din-puerto-rico|archive-date=19 Oktubre 2026}}</ref> |21 |[[Bukarest]] |- |{{flagicon|ZAM}} [[Zambia|Sambia]] |{{sortname|Mubanga|Hatyoka|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Rubaya |first=Tapiwa |date=16 Mayo 2026 |title=Africa celebrates as Luay Latif is crowned Mr Supranational Zambia |url=https://myafrikamag.com/africa-celebrates-as-luay-latif-is-crowned-mr-supranational-zambia/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516102703/https://myafrikamag.com/africa-celebrates-as-luay-latif-is-crowned-mr-supranational-zambia/ |archive-date=16 Mayo 2026 |access-date=26 Hulyo 2026 |website=My Afrika Magazine |language=en}}</ref> |24 |Livingstone |- |{{flagicon|LCA}} [[Santa Lucia (bansa)|Santa Lucia]] |{{sortname|Bernella|Velinor|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Hammonds |first=Dr. Courtney A. |date=9 Agosto 2026 |title=The Crown Finds Her: Bernella Velinor Is Miss Universe Saint Lucia 2026 |url=https://upscalemagazine.com/the-crown-finds-her-bernella-velinor-is-miss-universe-saint-lucia-2026/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260811120648/https://upscalemagazine.com/the-crown-finds-her-bernella-velinor-is-miss-universe-saint-lucia-2026/ |archive-date=11 Agosto 2026 |access-date=13 Agosto 2026 |website=Upscale Magazine |language=en-US}}</ref> |33 |Dennery |- |{{flagdeco|SRB}} [[Serbiya]] |{{sortname|Nikolina|Vujičić|nolink=1}}<ref>{{cite web |last1=Dž. |first1=R. |last2=K. |first2=Ć. |date=31 Agosto 2026 |title=Misica progovorila o svom poreklu: Evo odakle dolazi prelepa Nikolina koja je osvojila srca žirija i publike |trans-title=Misica spoke about her origins: Here's where the beautiful Nikolina, who won the hearts of the jury and the audience, comes from |url=https://www.telegraf.rs/jetset/vesti-jetset/4387334-misica-progovorila-o-svom-poreklu-evo-odakle-dolazi-prelepa-nikolina-koja-je-osvojila-srca-zirija-i-publike |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260831143540/https://www.telegraf.rs/jetset/vesti-jetset/4387334-misica-progovorila-o-svom-poreklu-evo-odakle-dolazi-prelepa-nikolina-koja-je-osvojila-srca-zirija-i-publike |archive-date=31 Agosto 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=Telegraf |language=sr}}</ref> |24 |Dragovo |- |{{flagicon|SLE}} [[Sierra Leone]] |{{sortname|Katti|Fofanah|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Prima |first=Berkat |date=1 Hulyo 2026 |title=Sierra Leone Comeback di Miss Universe 2026 Setelah Absen 7 Tahun |language=id |trans-title=Sierra Leone Returns to Miss Universe 2026 After 7 Year Absence |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/sierra-leone-comeback-di-miss-universe-2026-setelah-absen-7-tahun-c1c2-01-l8vsm-zvghkt |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701013135/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-universe-americas-2025-di-pembukaan-piala-dunia-2026-c1c2-01-l8vsm-w3z8jv |archive-date=1 Hulyo 2026}}</ref> |20 |Bonthe |- |{{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Roseanna|Hall|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=While tension fills History was made in Harare as Miss Universe Zimbabwe crowned seven beauty queens to represent the country at some of the world's biggest pageants |language=en |website=Zimbo Live News |url=https://zimbolivenews.com/news/while-tension-fills-history-was-made-in-harare-as-miss-universe-zimbabwe-crowned-seven-beauty-queens-to-represent-the-country-at-some-of-the-worlds-biggest-pageants |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607055812/https://zimbolivenews.com/news/while-tension-fills-history-was-made-in-harare-as-miss-universe-zimbabwe-crowned-seven-beauty-queens-to-represent-the-country-at-some-of-the-worlds-biggest-pageants |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |34 |Shurugwi |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Nimhara|Sasindi|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=25 Hunyo 2026 |title=මිස් යුනිවර්ස් ශ්‍රී ලංකා 2026 කිරුළ නිම්හාරා සසිඳිට |language=si |trans-title=Nimhara Sasindi crowned Miss Universe Sri Lanka 2026 |website=Zira Daily |url=https://ziradaily.com/sinhala/news/107890 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260625205935/https://ziradaily.com/sinhala/news/107890 |archive-date=25 Hunyo 2026}}</ref> |25 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|SUR}} [[Surinam|Suriname]] |{{sortname|Maruschka|Sahiboe|nolink=1}} |33 |[[Amsterdam]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Josefin |Strand|nolink=1}} |27 |[[Estokolmo]] |- |{{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] |{{sortname|Itiya|Dube|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Projer |first=Leonie |date=27 Setyembre 2026 |title=Ex-Miss packt aus: «Ich wurde nach der Krönung allein gelassen» |language=de |trans-title=Ex-beauty queen opens up: "I was left all alone after the crowning" |website=[[20 Minuten]] |url=https://www.20min.ch/story/miss-universe-switzerland-naima-acosta-kritik-103639872 |url-status=live |access-date=28 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260927203058/https://www.20min.ch/story/miss-universe-switzerland-naima-acosta-kritik-103639872 |archive-date=27 Setyembre 2026 |accessdate=}}</ref> |27 |[[Geneva]] |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Queen Elizabeth |Makune|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=21 Setyembre 2026 |title=Elizabeth Makune Aibuka Miss Universe Tanzania 2026 |language=sw |trans-title=Elizabeth Makune Emerges as Miss Universe Tanzania 2026 |website=Global Publishers |url=https://globalpublishers.co.tz/2026/09/21/elizabeth-makune-aibuka-miss-universe-tanzania-2026/ |url-status=live |access-date=15 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260921125437/https://globalpublishers.co.tz/2026/09/21/elizabeth-makune-aibuka-miss-universe-tanzania-2026/ |archive-date=21 Setyembre 2026}}</ref> |30 |[[Dar es Salaam]] |- |{{flagicon|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Bajabulise|Thela|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Keteyi |first=Oluthando |date=21 Hulyo 2026 |title=Bajabulise Thela crowned Miss African Beauty Universe: A new face for South Africa at Miss Universe |url=https://iol.co.za/lifestyle/style-beauty/2026-07-20-bajabulise-thela-crowned-miss-african-beauty-universe-a-new-face-for-south-africa-at-miss-universe/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Independent Online |language=en}}</ref> |23 |KaNyamazane |- |{{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yurim|Kim|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Seong |first=Jong-hyun |date=30 Agosto 2026 |title=[포토] 김유림, '2026 미스유니버스코리아' 진 수상 |trans-title=[Photo] Kim Yurim Wins '2026 Miss Universe Korea' |url=https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=706448 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260830135203/https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=706448 |archive-date=30 Agosto 2026 |access-date=21 Setyembre 2026 |website=News Free Zone |language=ko}}</ref> |35 |[[Seoul]] |- |{{flagicon|Timog Sudan}} [[Timog Sudan]] |{{sortname|Amylia |Deng|nolink=1}} |27 |[[Juba]] |- |{{flagdeco|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |{{sortname|Vinita|Manoo|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Setyembre 2026 |title=Introducing Miss Universe Trinidad And Tobago 2026, Vinita Manoo |language=en |website=Trinidad and Tobago Television |url=https://www.ttt.live/introducing-miss-universe-trinidad-and-tobago-2026-vinita-manoo/ |url-status=live |access-date=21 Setyembre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260917004312/https://www.ttt.live/introducing-miss-universe-trinidad-and-tobago-2026-vinita-manoo/ |archive-date=17 Setyembre 2026}}</ref> |36 |[[:en:San_Juan,_Trinidad_and_Tobago|San Juan]] |- |{{flagicon|TUN}} [[Tunisia|Tunisya]] |{{sortname|Sarrah|Brahmi|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Prima |first=Berkat |date=12 Hunyo 2026 |title=Tunisia Comeback di Miss Universe 2026 setelah Absen 55 Tahun |language=id |trans-title=Tunisia Makes Comeback at Miss Universe 2026 After 55 Years |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/tunisia-comeback-di-miss-universe-2026-setelah-absen-55-tahun-c1c2-01-l8vsm-mk9cfm |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260612191503/https://www.idntimes.com/men/ladies/tunisia-comeback-di-miss-universe-2026-setelah-absen-55-tahun-c1c2-01-l8vsm-mk9cfm |archive-date=12 Hunyo 2026}}</ref> |33 |Sousse |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Alara |Eriç|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=9 Oktubre 2026 |title=Güncel "Skandalları Bitmeyen Organizasyon "Miss Universe Türkiye" |trans-title="Miss Universe Türkiye": An Organization Plagued by Endless Scandals |url=https://modadergitv.com/turkiye-skandallari-bitmeyen-organizasyon-miss-universe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20261009142614/https://modadergitv.com/turkiye-skandallari-bitmeyen-organizasyon-miss-universe/ |archive-date=9 Oktubre 2026 |access-date=15 Oktubre 2026 |website=Moda Dergi TV |language=tr}}</ref> |22 |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Dominga|López|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Díaz |first=Nicolás |date=3 Agosto 2026 |title=Dominga López gana Miss Universo Chile 2026: competirá en versión internacional |language=es |trans-title=Dominga López wins Miss Universe Chile 2026: she will compete in the international version |website=Bío Bío |url=https://www.biobiochile.cl/noticias/espectaculos-y-tv/tv/2026/08/03/candidata-de-vina-del-mar-gana-miss-universo-chile-2026-competira-en-version-internacional.shtml |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803052748/https://www.biobiochile.cl/noticias/espectaculos-y-tv/tv/2026/08/03/candidata-de-vina-del-mar-gana-miss-universo-chile-2026-competira-en-version-internacional.shtml |archive-date=3 Agosto 2026}}</ref> |24 |[[Viña del Mar]] |- |{{flagicon|CHN}} [[Tsina]] |{{sortname|Shiqi |Wang|nolink=1}}<ref name=":4" /> |25 |[[Shanghai]] |- |{{flagdeco|UGA}} [[Uganda]] |{{sortname|Mitchelle|Daka|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Waswa |first=Samson |date=2 Agosto 2026 |title=In pictures: Mitchelle Daka crowned first Miss Universe Uganda |language=en |website=Pulse Uganda |url=https://www.pulse.ug/story/mitchelle-daka-crowned-first-miss-universe-uganda-2026080205525150427 |url-status=live |access-date=4 Agosto 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802063914/https://www.pulse.ug/story/mitchelle-daka-crowned-first-miss-universe-uganda-2026080205525150427 |archive-date=2 Agosto 2026}}</ref> |29 |Budaka |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Anna|Nikonova|nolink=1}}<ref>{{cite news |last=Kudryavchenko |first=Tamara |date=1 Hulyo 2026 |title=Дочка Ніконова стала володаркою корони "Міс Україна Всесвіт"-2026 |language=uk |trans-title=Nikonov's daughter became the owner of the crown "Miss Ukraine Universe"-2026 |website=Tablo ID |url=https://tabloid.pravda.com.ua/beauty/dochka-igorya-nikonova-stala-mis-ukrajina-vsesvit-2026-2016603/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701143537/https://tabloid.pravda.com.ua/beauty/dochka-igorya-nikonova-stala-mis-ukrajina-vsesvit-2026-2016603/ |archive-date=1 Hulyo 2026}}</ref> |22 |[[Kiev|Kyiv]] |- |{{flagdeco|HUN}} [[Unggriya]] |{{sortname|Kamilla|Kiss|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Hunyo 2026 |title=Megválasztották a Miss Universe Hungary idei királynőjét |trans-title=This year's queen of Miss Universe Hungary has been chosen |url=https://24.hu/szorakozas/2026/06/20/szepsegkiralyno-miss-universe-hungary-2026-kiss-kamilla/ |access-date=22 Hulyo 2026 |website=24.hu |language=hu}}</ref> |25 |Dunaújváros |- |{{flagicon|URU}} [[Uruguay|Urugway]] |{{sortname|Lucía|Piñeyro|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=31 Mayo 2026 |title=De Young al mundo: Lucía Piñeyro Lima es la nueva Miss Universo Uruguay |language=es |trans-title=From Young to the world: Lucía Piñeyro Lima is the new Miss Universe Uruguay |website=Uruguay Digital 365 |url=https://uruguaydigital365.com/de-young-al-mundo-lucia-pineyro-lima-es-la-nueva-miss-universo-uruguay/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601052440/https://uruguaydigital365.com/de-young-al-mundo-lucia-pineyro-lima-es-la-nueva-miss-universo-uruguay/ |archive-date=1 Hunyo 2026}}</ref> |35 |Young |} === Mga paparating na mga kompetisyong pambansa === {| class="wikitable sortable" !Bansa/Teritoryo !Petsa |- |{{flagdeco|PSE}} [[Estado ng Palestina|Palestina]]<ref>{{cite news |last=Tusing |first=David |date=12 August 2026 |title=Nadeen Ayoub to help select Palestine's Miss Universe 2026 representative |website=The National |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2026/08/12/miss-universe-palestine-2026-nadeen-ayoub/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260813081048/https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion-beauty/2026/08/12/miss-universe-palestine-2026-nadeen-ayoub/ |archivedate=13 August 2026 |accessdate=13 August 2026}}</ref> |Oktubre 2026 |} == Mga tala== {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missuniverse.com}} {{Miss Universe}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Kastila ng CS1 (es)]] [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Pranses ng CS1 (fr)]] 0x4zu89sfsd7lkj4hk6oppi51ai08ad Pinoy Big Brother: Collab 3.0 0 339212 2236662 2221114 2026-10-24T11:14:41Z Allyriana000 119761 2236662 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season | image = | alt = | caption = Title card | bg_colour = #FFF8DC | season_number = 12 | module1 = {{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = | num_housemates = | companion_show = {{Plainlist| * ''Updates'' * ''The OnlineVerse''}}}} | network = [[GMA Network]] | first_aired = <!--Only insert start date after the first episode has aired. {{Start date|2026|10|24}} --> | prev_season = ''[[Pinoy Big Brother: Gen 11|Gen 11]]'' }} Ang '''''Pinoy Big Brother: Collab 3.0''''' ay ang paparating na ikalabindalawang kabanata ng reality game show na ''[[Pinoy Big Brother]]'', at ang ikatlo sa mga edisyong bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng ABS-CBN Studios—ang may hawak ng prangkisa—at ng GMA Network, kung saan ipalalabas ang programa. Nagsimula ang kabanatang ito noong 24 Oktubre 2026, sa GMA Network.<ref name="PBB premiere">{{Cite web |last= |first= |date=10 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother Collab 3.0' to launch on October 24 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1005439/pinoy-big-brother-collab-3-0-to-launch-on-october-24/story/?amp |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Hindi tulad ng dalawang naunang ''Collab edition'' ([[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|''Collab 1'']] at [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0|''Collab 2.0'']]), itatampok ng kabanatang ito ang halo ng mga karaniwan at kilalang mga ''housemate''. Gagamitin din ng kabanatang ito ng bagong bahay ng ''Big Brother'', kasunod ng paggiba sa orihinal na bahay sa Eugenio Lopez Drive sa Lungsod Quezon matapos ang pagtatapos ng ''Collab 2.0''.<ref>{{cite news |last=Felipe |first=MJ |date=24 Marso 2026 |title='Pinoy Big Brother' moving to new house |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/3/24/-pinoy-big-brother-moving-to-new-house-1913 |access-date=24 Oktubre 2026}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]] at [[Gabbi Garcia]]. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pinoy Big Brother}} b3vg13xkz3hc43bjtt54bxp8vq4jk8f 2236663 2236662 2026-10-24T11:19:33Z Allyriana000 119761 2236663 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season | image = | alt = | caption = Title card | bg_colour = #FFF8DC | season_number = 12 | module1 = {{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = | num_housemates = | companion_show = {{Plainlist| * ''Updates'' * ''The OnlineVerse''}}}} | network = [[GMA Network]] | first_aired = <!--Only insert start date after the first episode has aired. {{Start date|2026|10|24}} --> | prev_season = ''[[Pinoy Big Brother: Gen 11|Gen 11]]'' }} Ang '''''Pinoy Big Brother: Collab 3.0''''' ay ang paparating na ikalabindalawang kabanata ng reality game show na ''[[Pinoy Big Brother]]'', at ang ikatlo sa mga edisyong bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng ABS-CBN Studios—ang may hawak ng prangkisa—at ng GMA Network, kung saan ipalalabas ang programa. Nagsimula ang kabanatang ito noong 24 Oktubre 2026, sa GMA Network.<ref name="PBB premiere">{{Cite web |last= |first= |date=10 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother Collab 3.0' to launch on October 24 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1005439/pinoy-big-brother-collab-3-0-to-launch-on-october-24/story/?amp |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Hindi tulad ng dalawang naunang ''Collab edition'' ([[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|''Collab 1'']] at [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0|''Collab 2.0'']]), itatampok ng kabanatang ito ang halo ng mga karaniwan at kilalang mga ''housemate''. Gagamitin din ng kabanatang ito ng bagong bahay ng ''Big Brother'', kasunod ng paggiba sa orihinal na bahay sa Eugenio Lopez Drive sa Lungsod Quezon matapos ang pagtatapos ng ''Collab 2.0''.<ref>{{cite news |last=Felipe |first=MJ |date=24 Marso 2026 |title='Pinoy Big Brother' moving to new house |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/3/24/-pinoy-big-brother-moving-to-new-house-1913 |access-date=24 Oktubre 2026}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Melai Cantiveros]], [[Alexa Ilacad]], [[Gabbi Garcia]], at Michael Saeger ang kabanata. == Pagbuo == Noong 10 Agosto 2026, nag-post ang ''Pinoy Big Brother'' sa hatirang pangmadla na nagpapakita ng isang kamay na gumagawa ng "OK" na kumpas, kung saan nasa loob ng bilog na binuo ng mga daliri ang ''logo'' ng palabas na hugis-mata. Sa mga araw bago ang anunsyo, naglabas ang palabas ng iba pang mga ''post'' na nagtatampok sa mga dating ''housemate'' na gumagawa rin ng parehong senyas. ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pinoy Big Brother}} 6vroizymsnyu7w0vq00ts6xeh78inmx 2236664 2236663 2026-10-24T11:24:44Z Allyriana000 119761 2236664 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season | image = | alt = | caption = Title card | bg_colour = #FFF8DC | season_number = 12 | module1 = {{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = | num_housemates = | companion_show = {{Plainlist| * ''Updates'' * ''The OnlineVerse''}}}} | network = [[GMA Network]] | first_aired = <!--Only insert start date after the first episode has aired. {{Start date|2026|10|24}} --> | prev_season = ''[[Pinoy Big Brother: Gen 11|Gen 11]]'' }} Ang '''''Pinoy Big Brother: Collab 3.0''''' ay ang paparating na ikalabindalawang kabanata ng reality game show na ''[[Pinoy Big Brother]]'', at ang ikatlo sa mga edisyong bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng ABS-CBN Studios—ang may hawak ng prangkisa—at ng GMA Network, kung saan ipalalabas ang programa. Nagsimula ang kabanatang ito noong 24 Oktubre 2026, sa GMA Network.<ref name="PBB premiere">{{Cite web |last= |first= |date=10 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother Collab 3.0' to launch on October 24 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1005439/pinoy-big-brother-collab-3-0-to-launch-on-october-24/story/?amp |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Hindi tulad ng dalawang naunang ''Collab edition'' ([[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|''Collab 1'']] at [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0|''Collab 2.0'']]), itatampok ng kabanatang ito ang halo ng mga karaniwan at kilalang mga ''housemate''. Gagamitin din ng kabanatang ito ng bagong bahay ng ''Big Brother'', kasunod ng paggiba sa orihinal na bahay sa Eugenio Lopez Drive sa Lungsod Quezon matapos ang pagtatapos ng ''Collab 2.0''.<ref>{{cite news |last=Felipe |first=MJ |date=24 Marso 2026 |title='Pinoy Big Brother' moving to new house |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/3/24/-pinoy-big-brother-moving-to-new-house-1913 |access-date=24 Oktubre 2026}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Melai Cantiveros]], [[Alexa Ilacad]], [[Gabbi Garcia]], at Michael Saeger ang kabanata. == Pagbuo == Noong 10 Agosto 2026, nag-post ang ''Pinoy Big Brother'' sa hatirang pangmadla na nagpapakita ng isang kamay na gumagawa ng "OK" na kumpas, kung saan nasa loob ng bilog na binuo ng mga daliri ang ''logo'' ng palabas na hugis-mata. Sa mga araw bago ang anunsyo, naglabas ang palabas ng iba pang mga ''post'' na nagtatampok sa mga dating ''housemate'' na gumagawa rin ng parehong senyas. == Mga ''housemate'' == {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; font-size:100%; line-height:20px; text-align:center" |+ class="nowrap" |Listahan ng mga ''housemate'' sa ''Pinoy Big Brother: Collab'' ''3.0'' !Kalahok !Edad !Bayan !Uri !Trabaho !Araw ng pagpasok !Araw ng paglabas !Estado !Sang. |- !{{Sortname|Anthony|Constantino}} | | align="left" |[[California]], Estados Unidos |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{Sortname|Bela|Arcal|nolink=1}} | | align="left" |[[Kabite]] |''Regulars'' | align="left" |Manggagawa sa pabrika |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Calix Esguerra | | align="left" |[[Pampanga]] |''Regulars'' | align="left" | |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{Sortname|Cianne|Dominguez}} | | align="left" |[[Rizal]] |''Celebrities'' | align="left" |Personalidad sa telebisyon |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Ethan Banares | | align="left" |[[Bacolod]] |''Regulars'' | align="left" |Atleta |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{sortname|Gehlee|Dangca}} | | align="left" |[[Las Piñas]] |''Celebrities'' | align="left" |Performer |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Jeo Ong | | align="left" |[[Palawan]] |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Lans Nagal | | align="left" |[[Kabite]] |''Regulars'' | align="left" |Estudyante at ''content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{sortname|Mikee|Quintos}} | | align="left" |[[Maynila]] |''Celebrities'' | align="left" |Aktres |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Nathan Garcia | | align="left" |[[Cebu]] |''Regulars'' | align="left" | |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Nicole Fortuna | | align="left" |[[Bohol]] |''Regulars'' | align="left" | |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{Sortname|Primo|Alterado|nolink=1}} | | align="left" |[[Taguig]] |''Regulars'' | align="left" |''Content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Raheel Bahyria | | align="left" |[[Las Piñas]] |''Celebrities'' | align="left" |Aktor at boksingero |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{sortname|Robbie|Jaworski}} | | align="left" |[[Pasig]] |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Shea Valerio | | align="left" |[[Rizal]] |''Regulars'' | align="left" | |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- ![[Winwyn Marquez]] | | align="left" |[[Parañaque]] |''Celebrities'' | align="left" |Actress and beauty queen |Araw 1 | |''Ligtas'' | |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pinoy Big Brother}} ld8ow5bjvpa9mlfnalr1nx58zedtu9x 2236667 2236664 2026-10-24T11:57:22Z Allyriana000 119761 ang opisyal na pangalan ng kabanatang ito ay Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0. 2236667 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0]] 6tyji88gx7ok7xm7t0b66okay9t0qnk Amarapura 0 339795 2236384 2226690 2026-10-23T22:06:16Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236384 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Amarapura|native_name={{lang|my|အမရပူရ}}|official_name=|postal_code_type=Postal codes|pushpin_label_position=bottom|pushpin_map=Burma|type=Township|image=Ahmapura City.jpg|image_size=|caption=Papasok sa Amarapura|image_map=|map_caption=|established_date=13 May 1783|established_title=Founded|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Myanmar}}|subdivision_type1=Region|subdivision_name1=[[File:Flag of Mandalay Region.svg|25px]] [[Dibisyon ng Mandalay|Mandalay]]|subdivision_type2=District|subdivision_name2=[[Distrito ng Amarapura|Amarapura]]|subdivision_type3=Township|subdivision_name3=[[Amarapura Township|Amarapura]]|area_codes=2 (mobile: 69, 90)<ref>{{Cite web | url=http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar | title=Myanmar Area Codes | access-date=2009-04-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091201164116/http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar | archive-date=2009-12-01 | url-status=dead }}</ref>|area_total_km2=|population_total=237618|population_as_of=2014|population_density_km2=auto|coordinates={{coord|21|54|N|96|03|E|region:MM|display=inline}}|elevation_m=|timezone=[[Myanmar Standard Time|MST]]|utc_offset=6:30|website=}}Ang '''Amarapura''' ({{Langx|my|အမရပူရ|aamarapuur}} ,{{IPA|my|ʔəməɹa̰pùɹa̰|pron}}, {{Literal na pagsasalin|Ang Walang-kamatayang Lungsod}}; binabaybay din bilang '''Ummerapoora'''<ref>{{Cite book |last=Arrowsmith |first=Aaron |title=A compendium of ancient and modern geography |year=1831 |location=London, England |pages=637}}</ref>) ay isang [[Talaan ng mga kabesera ng Myanmar|dating kabesera]] ng [[Myanmar]], at ngayon ay isang bayan ng lungsod ng [[Mandalay]]. Ang Amarapura ay napapaligiran ng [[Ilog Irawadi]] sa kanluran, [[Chanmyathazi Township|ng Bayan ng Chanmyathazi]] sa hilaga, at ng sinaunang kabesera ng [[Inwa|Ava]] (Inwa) sa timog. Ito ay naging kabesera ng Myanmar nang dalawang beses noong [[Dinastiyang Konbaung|panahon ng Konbaung]] (1783–1821 at 1842–1857) bago tuluyang napalitan ng Mandalay, {{Convert|11|km}} hilaga noong 1859. Ito ay makasaysayang tinutukoy bilang '''Taungmyo''' (Timog na Lungsod) kaugnay ng Mandalay. Ang Amarapura ngayon ay bahagi ng Mandalay, bunga ng [[Paglawak ng lungsod|paglawak ng mga lungsod]]. Ang nayon ay kilala ngayon dahil sa tradisyonal nitong paghabi ng [[Sutla|seda]] at [[bulak]], at paghulma ng [[Bronse|tanso]]. Ito ay isang sikat na destinasyon ng mga turista para sa isang araw na paglalakbay mula sa Mandalay. == Etimolohiya == Ang ''Amarapura'' ay nagmula sa {{Langx|pi|Amarapura}} ({{Lang|my|အမရပူရ}}), na nangangahulugang "Ang Walang-kamatayang Lungsod".<ref name="hs">''amara'' = immortality; ''pūra'' = city.</ref> == Kasaysayan == [[File:Amarapura_palace_British_Embassy_Michael_Symes_1795.jpg|left|thumb| Palasyo ng haring [[Bodawpaya]] sa Amarapura, noong pagbisita ng Embahada ng Britanya ni [[Michael Symes (diplomatiko)|Michael Symes]], noong 1795]] Ang Amarapura ay itinatag ni Haring [[Bodawpaya]] ng [[Dinastiyang Konbaung]]. Itinatag niya ang Amarapura bilang kaniyang bagong kabisera noong Mayo 1783.<ref name="mmt-1-395">Maung Maung Tin Vol.</ref> Ang bagong kabesera ay naging sentro ng mga reporma at pag-aaral ng [[Mga Budista|Budismo]]. Noong 1800, ang mga [[Klero|klerong]] Budista mula sa [[Sri Lanka]] ay nakatanggap ng mas mataas na ordinasyon sa lungsod na ito at itinatag ang [[Amarapura Nikaya]] (sektang Amarapura).<ref>Bischoff 1995: 113</ref> Noong 1810, tinatayang may 170,000 naninirahan sa bayan, ngunit sa taong iyon ay nawasak ito ng apoy.<ref name="EB19112">{{EB1911|inline=y|wstitle=Amarapura|volume=1|page=780}}</ref> Inilipat ng apo ni Bodawpaya, si Haring [[Bagyidaw|Bagyidaw,]] ang Korte pabalik sa Ava noong Nobyembre 1821<ref name="mmt-2-223">Maung Maung Tin Vol.</ref> at noong 1827, ang populasyon ng Amarapura ay tinatayang nasa 30,000 lamang.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Amarapura|volume=1|page=780}}</ref> Muling inilipat ng kahalili ni Bagyidaw na si Haring [[Tharrawaddy Min|Tharrawaddy]] ang maharlikang kabisera pabalik sa Amarapura noong Pebrero 1842.<ref name="mmt-3-33">Maung Maung Tin Vol.</ref> Noong Pebrero 1857, sinimulan ni Haring [[Mindon Min|Mindon]] ang pagtatayo ng Mandalay bilang kanyang bagong kabesera, 11&nbsp;kilometro sa hilaga ng Amarapura. Nang maubos ang kaban ng bayan dahil sa [[Second Anglo-Burmese War|Ikalawang Digmaang Anglo-Birmano]] noong 1852, nagpasya ang Mindon na gamitin muli ang pinakamaraming materyales mula sa Amarapura hangga't maaari sa pagtatayo ng Mandalay. Ang mga gusali ng palasyo ay winasak at inilipat ng elepante sa bagong lokasyon, at ang mga pader ng lungsod ay giniba para magamit bilang materyales sa pagtatayo ng mga kalsada at riles.<ref name="rmc">Cooler, Konbaung Amarapura</ref> Makikilala pa rin ang bahagi ng kanal malapit sa [[Monasteryo ng Bagaya]]. Opisyal na tumigil ang lungsod sa pagiging kabesera noong Mayo 23, 1859 nang gampanan ng Mandalay ang tungkuling iyon.<ref name="mmt-3-193">Maung Maung Tin Vol.</ref> Ang mga guho ng pader ng lungsod ay nagpapakita na ito ay dating isang parisukat na may gilid na halos tatlong-kapat ng isang milya ang haba. Sa bawat sulok ay nakatayo ang isang matibay na [[pagoda]] na ladrilyo na may taas na mga {{Convert|100|ft}} mataas. Ang pinakakahanga-hangang gusali ay isang bantog na [[Templong Budista|templo]], na pinalamutian ng 250 matataas na haligi na gawa sa ginintuang kahoy, at naglalaman ng isang napakalaking [[Bronse|tansong]] estatwa ni [[Gautama Buddha|Buddha]]. Ang katutubong tradisyon ng Burmese na paghabi ng [[Birmanong pananamit|telang ''acheik'']] ay nagmula sa Amarapura,<ref>{{Cite book |last=Hardiman |first=John Percy |url=https://books.google.com/books?id=AUpAAAAAYAAJ&q=acheik+amarapura |title=Silk in Burma |date=1901 |publisher=superintendent, Government printing, Burma |language=en}}</ref> at naging kilala noong panahon ng Dinastiyang Konbaung, kung saan ang mga[[Mga suntuwaryang batas|suntuwaryang batas]] ang kumokontrol kung sino ang maaaring magsuot ng damit na ''acheik''.<ref>{{Cite web |title=The Tradition of Acheik Weaving in Myanmar – ICHCAP |url=https://www.unesco-ichcap.org/the-tradition-of-acheik-weaving-in-myanmar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328203037/https://www.unesco-ichcap.org/the-tradition-of-acheik-weaving-in-myanmar/ |archive-date=2020-03-28 |access-date=2020-03-28 |language=en-US}}</ref> Ang Amarapura, kasama ang [[Wundwin]], ay nananatiling isang pangunahing sentro ng tradisyonal na paghabi ng ''acheik'' sa loob ng bansa, bagama't nitong mga nakaraang taon, ang mas murang mga imitasyon na gawa sa pabrika mula sa [[Tsina]] at [[Indiya|India]] ay lubhang nakagambala sa tradisyonal na [[Sistema ng putting-out|industriya ng yaring-bahay]] ng Myanmar.<ref>{{Cite web |last=Lynn |first=Kyaw Ye |date=26 January 2019 |title=Weavers of traditional textiles in Mandalay unite |url=https://frontiermyanmar.net/en/weavers-of-traditional-textiles-in-mandalay-unite |access-date=2020-03-28 |website=Frontier Myanmar |language=en}}</ref> == Mga tala == {{Reflist}} == Mga sanggunian == * {{Cite book |last=Bischoff |first=Roger |url=http://www.buddhanet.net/pdf_file/bud-myanmar.pdf |title=Buddhism in Myanmar - A Short History |publisher=Buddhist Publication Society |year=1995 |location=Kandy}} * {{Cite web |last=Cooler |first=Richard M. |title=The Konbaung Period - Amarapura |url=http://www.seasite.niu.edu/burmese/cooler/Chapter_4/Part2/post_pagan_period__part_2.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616071543/http://www.seasite.niu.edu/burmese/cooler/Chapter_4/Part2/post_pagan_period__part_2.htm |archive-date=16 June 2006 |access-date=2006-06-09 |publisher=Northern Illinois University}} * {{Cite book |last=Maung Maung Tin |title=Konbaung Hset Maha Yazawin |publisher=Department of Universities History Research, University of Yangon |year=1905 |edition=2004 |volume=1-3 |location=Yangon |language=my}} * {{Cite web |last=[[Hoke Sein]] |title=Entry for amara |url=http://dictionary.sutta.org/browse/a/amara |access-date=15 February 2015 |website=Pāḷi-Myanmar Dictionary (ပါဠိမြန်မာ အဘိဓာန်) |publisher=Pali Canon E-Dictionary Version 1.94 |language=my}} * {{Cite web |last=[[Hoke Sein]] |title=Entry for pura |url=http://dictionary.sutta.org/browse/p/pura |access-date=15 February 2015 |website=Pāḷi Dictionary |publisher=Pali Canon E-Dictionary Version 1.94 |language=my}} == Mga panlabas na link == * [https://dlxs.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=sea;cc=sea;sid=c19d1d00582443e926ed2a35918fa664;rgn=full%20text;idno=sea282;view=image;seq=439 ''Mga Paglalakbay sa Burma''] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} George W. Bird, 1897, Mga Pananaw sa Timog-silangang Asya {{Townships of Mandalay}}{{Mandalay Division}}{{Mga Dibisyong Administratibo ng Myanmar}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Birmano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] qcmjn1plojmnfuwhz5ko1br7k0wkdpc Vega 0 340012 2236572 2235811 2026-10-24T07:42:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 4 books for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236572 wikitext text/x-wiki {{Starbox begin}} {{Starbox image | image= <div style="position: relative">[[File:Lyra constellation map.svg|250px|alt=Diagram showing star positions and boundaries of the Cetus constellation and its surroundings]] <div style="position: absolute; left: 140px; top: 130px">[[File:Cercle rouge 100%.svg|25px]]</div> </div> | caption=Lokasyon ng Vega (nakabilog). }} {{Starbox observe | epoch=[[J2000.0]] | constell=[[Lyra]] | pronounce={{IPAc-en|'|v|iː|g|@}}<ref>{{OED|Vega}}</ref><ref name=Kunitzsch/> or {{IPAc-en|'|v|ei|g|@}} | ra={{RA|18|36|56.33635}}<ref name=aaa474_2_653/> | dec={{DEC|+38|47|01.2802}}<ref name=aaa474_2_653/> | appmag_v=+0.026<ref name=bohlin/> (−0.02{{snd}}+0.07)<ref name=gcvs/> }} {{Starbox character | type=[[Bituing pangunahing sekwensiya|Pangunahing sekwensiya]]<ref name=zorec2012/> | class=A0Va<ref name=gray2003/> | b-v=0.00<ref name=ducati/> | u-b=0.00<ref name=ducati/> }} {{Starbox astrometry | radial_v=−13.9 ± 0.9 <ref name=rgcrv1966/> | prop_mo_ra=200.94<ref name=aaa474_2_653/> | prop_mo_dec=286.23<ref name=aaa474_2_653/> | parallax=130.23 | p_error=0.36 | parallax_footnote=<ref name=aaa474_2_653/> | absmag_v=+0.582<ref name="Gatewood2008"/> }} {{Starbox detail | mass={{val|2.15|0.10|0.15}}<ref name=monnier2012/> | radius={{val|2.726|0.006}} (ekwadoryal), {{val|2.418|0.008}} (polo)<ref name=monnier2012/> | rotational_velocity={{val|21.3|0.2}}<ref name=monnier2012/> | rotation={{val|16.3|ul=hours}}<ref name=petit2022/> | luminosity={{val|47.2|0.2}}<ref name=monnier2012/> | temperature={{val|10070|90|fmt=commas}} (polo), {{val|8910|130|fmt=commas}} (ekwadoryal)<ref name=monnier2012/> | age_myr={{val|700|150|75}}<ref name=monnier2012/> | metal_fe=−0.5<ref name=aaa391_3_1039/> | gravity=4.1± 0.1<ref name=apj645_1_664/> }} {{Starbox catalog | names = Wega<ref name=allen1963/>, Lucida Lyrae<ref name="kendall1845"/>, Alpha Lyrae, α Lyrae, 3 Lyrae, BD+38°3238, HD 172167, GJ 721, HIP 91262, HR 7001, LTT 15486, SAO 67174<ref name=SIMBAD/> }} {{Starbox reference |Simbad=Vega }} {{Starbox end}} Ang '''Vega''' ay ang pinakamaliwanag na [[bituin]] sa hilagang [[Talampad|konstelasyon]] ng [[Lyra]].<ref>{{Cite web |last=Miller |first=James |date= |title=Vega Star Facts: Type, Size, Color & Distance |url=https://www.astronomytrek.com/stars/vega/ |access-date=2026-09-30 |website=Astronomy Trek |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date= |title=Vega (α Lyr): Star Type, Facts, Name, Location, Constellation {{!}} Star Facts |url=https://www.star-facts.com/vega/ |access-date=2026-09-30 |website=Star Facts |language=en-US}}</ref> Taglay nito ang ''[[Pagtatalaga ng Bayer|Bayer designation]]'' na α Lyrae, na isinusulat din bilang Alpha Lyrae at pinaikli bilang Alpha Lyr o α Lyr. Medyo itong malapit sa [[Sistemang Solar]], na layong nasa 25 [[Sinag-taon|taong-liwanag]] (7.7 [[Parsec|parsecs]]) mula sa [[Araw (astronomiya)|Araw]].<ref>{{Cite web |title=Vega |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Starlog/vega.html |access-date=2026-09-30 |website=hyperphysics.phy-astr.gsu.edu}}</ref> Ito ang ikalimang pinakamaliwanag na bituin sa kalangitan sa gabi, at ikalawang pinakamaliwanag na bituin sa [[Hilagang Hating-globo|hilagang hemisperyo]], pagkatapos ng [[Arcturus]].<ref>{{Cite web |last=Byrd |first=Deborah |date=2026-05-10 |title=Blue-white Vega is the sky’s 5th-brightest star |url=https://earthsky.org/tonight/look-for-vega-in-the-northeast-in-springtime/ |access-date=2026-10-01 |website=EarthSky |language=en-US}}</ref> Ang Vega ang naging bituin sa [[Hilagang Polo|hilagang polo]] noong humigit-kumulang 12,000 BCE, at muli itong magiging gayon sa paligid ng taong 13,724, kung kailan magiging +84° 14′ ang [[deklinasyon]] nito, na wala pang anim na digri mula sa polo.<ref>{{Cite web |last=Howell |first=Elizabeth |date=2018-11-09 |title=Vega: The North Star of the Past and the Future |url=https://www.space.com/21719-vega.html |access-date=2026-09-30 |website=Space.com |language=en}}</ref> Ang Vega ang unang bituin, maliban sa Araw, na nakuhanan ng larawan at spectrum nito.<ref name=barger_white2000>{{cite book | display-authors=1 | last1=Barger | first1=M. Susan | last2=White | first2=William B. | date=2000 |orig-date=1991 | title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science | publisher=JHU Press | page=88 | isbn=978-0-8018-6458-2 }}</ref><ref name=paps24_166>{{cite journal | last=Barker | first=George F. | title=On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra | journal=Proceedings of the American Philosophical Society | date=1887 | volume=24 | pages=166–172 }}</ref> Isa rin ito sa mga unang bituin na tinantiya ang layo gamit ang mga sukat ng [[paralaks]]. Ginamit ang Vega bilang batayan sa pagkakalibrate ng iskala ng liwanag na [[Potometriya (astronomiya)|potometriko]], o sukat ng liwanag ng mga bituin. Isa rin ito sa mga bituin na ginamit upang itakda ang ''[[Zero point (potometriya)|zero point]]'' ng [[sistemang potometriko ng UBV]]. Noong 2005, nakakuha ang [[Teleskopyong Pangkalawakang Spitzer]] ng mga detalyadong [[infrared]] na larawan ng [[alikabok]] sa paligid ng Vega. Ipinakita ng mga larawan na umaabot ang alikabok hanggang sa humigit-kumulang 815 [[Yunit na pang-astronomiya|AU]] mula sa bituin kapag sinusukat ng [[alonghaba]] na 160 μm. Mas malawak ang disk na ito kaysa sa dating inaakala, at halos bilog ito at walang malinaw na kumpol ng alikabok. Ang mga partikulo ng alikabok ay may sukat na humigit-kumulang 1–50 μm. Tinatayang ang kabuuang [[masa]] ng alikabok ay 3{{e|-3}} ng [[masa ng Daigdig]], o humigit-kumulang 7.5 beses ng masa ng [[sinturon ng asteroyd]].<ref name=Su2024/> == Galeriya == <gallery mode="packed" heights="130"> Talaksan:Vega compared with the Sun.jpg|Paghahambing ng laki ng Vega (kaliwa) sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] (kanan). Talaksan:Star-Vega.png|Larawan ng Vega na kinunan noong Marso 2025. Talaksan:Imaging of the Vega Debris System using JWST MIRI - figure 1.png|Ang debris disk sa paligid ng Vega na nakunan ng JWST MIRI at ALMA.<ref name=Su2024>{{cite journal|last1 = Su| first1 = Kate Y. L.|first2=Andras |last2=Gaspar |first3=George H. |last3=Rieke |first4=Renu |last4=Malhotra |first5=Luca |last5=Matra |first6=Schuyler Grace |last6=Wolff |first7=Jarron M. |last7=Leisenring |first8=Charles |last8=Beichman |first9=Marie |last9=Ygouf| date = 31 Oktubre 2024| title = Imaging of the Vega Debris System using JWST/MIRI| journal = The Astrophysical Journal| volume = 977| issue = 2| page = 277| doi = 10.3847/1538-4357/ad8cde| doi-access = free| arxiv = 2410.23636| bibcode = 2024ApJ...977..277S}}</ref> Talaksan:Summer triangle.png|[[Asterismong Triangulong Tag-init]]: Ang Vega, [[Altair]], at [[Deneb]]. </gallery> == Tingnan din == * [[Sirius]] * [[Procyon]] == Mga sanggunian == {{Reflist|refs= <ref name=Kunitzsch>{{cite book |last1=Kunitzsch |first1=Paul |last2=Smart |first2=Tim |date = 2006 |edition = 2nd rev. |title = A Dictionary of Modern star Names: A Short Guide to 254 Star Names and Their Derivations |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000kuni |publisher = Sky Pub |location = Cambridge, Massachusetts |isbn = 978-1-931559-44-7 }}</ref> <ref name=aaa474_2_653>{{cite journal | last=van Leeuwen | first=F. | title=Validation of the new Hipparcos reduction | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 |date=Nobyembre 2007 | pages=653–664 | doi=10.1051/0004-6361:20078357 | doi-access=free| bibcode=2007A&A...474..653V | arxiv=0708.1752 | s2cid=18759600 }}</ref> <ref name=aaa391_3_1039>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Kinman | first1=T. | last2=Castelli | first2=F. | title=The determination of T<sub>eff</sub> for metal-poor A-type stars using V and 2MASS J, H and K magnitudes | journal=Astronomy and Astrophysics | date=2002 | volume=391 | issue=3 | pages=1039–1052 | doi=10.1051/0004-6361:20020806 | bibcode=2002A&A...391.1039K | doi-access=free }}</ref> <ref name=bohlin>{{cite journal|bibcode=2004AJ....127.3508B|title=Hubble Space Telescope Absolute Spectrophotometry of Vega from the Far-Ultraviolet to the Infrared|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2004-06_127_6/page/3508|journal=The Astronomical Journal|volume=127|issue=6|pages=3508–3515|last1=Bohlin|first1=R. C.|last2=Gilliland|first2=R. L.|year=2004|doi=10.1086/420715|doi-access=free}}</ref> <ref name=gcvs>{{cite journal|bibcode=2009yCat....102025S|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007–2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/GCVS. Originally Published in: 2009yCat....102025S|volume=1|page=02025|last1=Samus|first1=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|year=2009|display-authors=etal}}</ref> <ref name=zorec2012>{{cite journal |last1=Zorec |first1=J. |last2=Royer |first2=F. |title=Rotational velocities of A-type stars. IV. Evolution of rotational velocities |journal=Astronomy and Astrophysics |date=2012 |volume=537 |pages=A120 |doi=10.1051/0004-6361/201117691 |doi-access=free|arxiv=1201.2052 |bibcode=2012A&A...537A.120Z }}</ref> <ref name=gray2003>{{cite journal|bibcode=2003AJ....126.2048G|arxiv=astro-ph/0308182|title=Contributions to the Nearby Stars (NStars) Project: Spectroscopy of Stars Earlier than M0 within 40 parsecs: The Northern Sample I|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2003-10_126_4/page/2048|journal=The Astronomical Journal|volume=126|issue=4|pages=2048|last1=Gray|first1=R. O.|last2=Corbally|first2=C. J.|last3=Garrison|first3=R. F.|last4=McFadden|first4=M. T.|last5=Robinson|first5=P. E.|year=2003|doi=10.1086/378365|s2cid=119417105}}</ref> <ref name=ducati>{{cite journal|bibcode=2002yCat.2237....0D|title=VizieR Online Data Catalog: Catalogue of Stellar Photometry in Johnson's 11-color system|journal=CDS/ADC Collection of Electronic Catalogues|volume=2237|last=Ducati|first=J. R.|year=2002}}</ref> <ref name=rgcrv1966>{{cite conference | first=D. S. | last=Evans | contribution=The Revision of the General Catalogue of Radial Velocities | title=Proceedings from IAU Symposium no. 30 | journal=Determination of Radial Velocities and Their Applications | volume=30 | page=57 | date=Hunyo 20–24, 1966 | place=London, England | bibcode=1967IAUS...30...57E }}</ref> <ref name="Gatewood2008">{{cite journal|bibcode=2008AJ....136..452G|doi = 10.1088/0004-6256/136/1/452|title = Astrometric Studies of Aldebaran, Arcturus, Vega, the Hyades, and Other Regions|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-07_136_1/page/452|journal = The Astronomical Journal|volume = 136|issue = 1|pages = 452–460|year = 2008|last1 = Gatewood|first1 = George|doi-access = free}}</ref> <ref name=monnier2012>{{Cite journal |last1=Monnier |first1=J. D. |last2=Che |first2=Xiao |last3=Zhao |first3=Ming |last4=Ekstrom |first4=S. |last5=Maestro |first5=V. |last6=Aufdenberg |first6=J. |last7=Baron |first7=F. |last8=Georgy |first8=C. |last9=Kraus |first9=S. |last10=McAlister |first10=H. |last11=Pedretti |first11=E. |last12=Ridgway |first12=S. |last13=Sturmann |first13=J. |last14=Sturmann |first14=L. |last15=Brummelaar |first15=T. ten |date=2012 |title=Resolving Vega and the inclination controversy with CHARA/MIRC |arxiv=1211.6055 |bibcode=2012ApJ...761L...3M |journal=The Astrophysical Journal |volume=761 |issue=1 |pages=L3 |doi=10.1088/2041-8205/761/1/L3 |issn=2041-8205}}</ref> <ref name=petit2022>{{cite journal| bibcode=2022A&A...666A..20P | title=A decade-long magnetic monitoring of Vega | last1=Petit | first1=P. | last2=Böhm | first2=T. | last3=Folsom | first3=C. P. | last4=Lignières | first4=F. | last5=Cang | first5=T. | journal=Astronomy and Astrophysics | year=2022 | volume=666 | pages=A20 | doi=10.1051/0004-6361/202143000 | doi-access=free| arxiv=2208.09196 | s2cid=251710497 }}</ref> <ref name=apj645_1_664>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Aufdenberg | first1=J.P. | last2=Mérand | first2=A. | last3=Coudé du Foresto | first3=V. | last4=Absil | first4=O. | last5=Di Folco | first5=E. | last6=Kervella | first6=P. | last7=Ridgway | first7=S. T. | last8=Berger | first8=D. H. | last9=ten Brummelaar | first9=T. A. | title=First results from the CHARA Array: VII. Long-Baseline Interferometric Measurements of Vega Consistent with a Pole-On, Rapidly Rotating Star? | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-07-01_645_1/page/664 | journal=Astrophysical Journal | date=2006 | volume=645 | issue=1 | pages=664–675 | doi=10.1086/504149 | bibcode=2006ApJ...645..664A | arxiv=astro-ph/0603327 | s2cid=13501650 }}</ref> <ref name=allen1963>{{cite book | first=Richard Hinckley | last=Allen | date=1963 | title=Star Names: Their Lore and Meaning | publisher=Courier Dover Publications | isbn=((978-0-486-21079-7)) | url-access=registration | url=https://archive.org/details/starnamestheirlo00alle }}</ref> <ref name=kendall1845>{{cite book | first=E. Otis | last=Kendall | date=1845 | title=Uranography: Or, A Description of the Heavens; Designed for Academics and Schools; Accompanied by an Atlas of the Heavens | publisher=Oxford University Press | location=Philadelphia }}</ref> <ref name=SIMBAD>{{cite journal | author=Staff |url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&Ident=vega | title=V* alf Lyr – Variable Star | journal=SIMBAD }}</ref> }} {{usbong|Astronomiya}} [[Kategorya:Mga bituin]] [[Kategorya:Lyra (konstelasyon)]] e3sa31x5u2i2tfx5ju5pviqmm0ulury Kababaihan sa STEM 0 340272 2236639 2235829 2026-10-24T09:37:23Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 5 books for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236639 wikitext text/x-wiki [[File:Ainhoa_Murua_Ugarte_biokimikaria_laborategian_01.jpg|right|thumb|200x200px| Biokimika na si {{Interlanguage link|Ainhoa Murua Ugarte|es|vertical-align=sup}} sa trabaho sa kaniyang laboratoryo]] Maraming iskolar at tagagawa ng patakaran ang nagsabing ang mga larangan ng [[siyensiya, teknolohiya, inhenyeriya, at matematika]] (STEM) ay nanatiling pangunahing kalalakihan na may mababang partisipasyon sa [[Babae|kababaihan]] simula nang itatag ang mga larangang ito noong ika-18 siglo sa [[Panahon ng Kaliwanagan]].<ref>{{Cite journal |last=Kasuga |first=Reichi |date=1970 |title=Enlightement in Our Delusive Life |journal=Journal of Indian and Buddhist Studies (Indogaku Bukkyogaku Kenkyu) |volume=19 |issue=1 |pages=379–383 |doi=10.4259/ibk.19.379 |issn=1884-0051 |doi-access=free}}</ref> Sinusuri ng mga iskolar ang iba't ibang dahilan para sa patuloy na pagkakaroon ng [[disparidad ng kasarian]] sa mga larangan ng STEM. Ang mga taong tumitingin sa pagkakaibang ito bilang resulta ng mga puwersang [[Pagtatangi|diskriminasyon]] ay naghahanap din ng mga paraan upang maitama ang pagkakaibang ito sa loob ng mga larangan ng STEM. Ang mga propesyon sa STEM ay karaniwang binibigyang-kahulugan bilang mga propesyon na may mataas na antas ng suweldo at may pangkalahatang kaakit-akit na karera.<ref>Gürer, Denise and Camp, Tracy (2001). [http://women.acm.org/archives/documents/finalreport.pdf Investigating the Incredible Shrinking Pipeline for Women in Computer Science. Final Report – NSF Project 9812016.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902142849/http://women.acm.org/archives/documents/finalreport.pdf|date=2011-09-02}}</ref><ref name="CeciWilliams2010">{{Cite journal |last=Ceci |first=S.J. |last2=Williams |first2=W.M. |year=2010 |title=Sex Differences in Math-Intensive fields |url=https://archive.org/details/sim_current-directions-in-psychological-science_2010-10_19_5/page/275 |journal=[[Current Directions in Psychological Science]] |volume=19 |issue=5 |pages=275–279 |doi=10.1177/0963721410383241 |pmc=2997703 |pmid=21152367}}</ref><ref name="CeciWilliams2009">{{Cite journal |last=Ceci |first=S.J. |last2=Williams |first2=W.M. |last3=Barnett |first3=S.M. |year=2009 |title=Women's underrepresentation in science: Sociocultural and biological considerations |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2009-03_135_2/page/218 |journal=[[Psychological Bulletin]] |volume=135 |issue=2 |pages=218–261 |doi=10.1037/a0014412 |pmid=19254079}}</ref><ref name="Diekman2010">{{Cite journal |last=Diekman |first=A.B. |last2=Brown |first2=E.R. |last3=Johnston |first3=A.M. |last4=Clark |first4=E.K. |year=2010 |title=Seeking Congruity Between Goals and Roles |url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2010-08_21_8/page/1051 |journal=[[Psychological Science]] |volume=21 |issue=8 |pages=1051–1057 |doi=10.1177/0956797610377342 |pmid=20631322}}</ref><ref name="Griffith2010">{{Cite journal |last=Griffith |first=A.L. |year=2010 |title=Persistence of women and minorities in STEM field majors: Is it the school that matters? |url=https://archive.org/details/sim_economics-of-education-review_2010-12_29_6/page/911 |journal=Economics of Education Review |volume=29 |issue=6 |pages=911–922 |doi=10.1016/j.econedurev.2010.06.010}}</ref> == Kasaysayan == Limitado ang pakikilahok ng kababaihan sa agham, teknolohiya, at inhinyeriya<ref name="Science_Museum_Women_in_Science">{{Cite web |title=Women in Science |url=https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/women-science |access-date=30 March 2023 |website=Science Museum (London) |publisher=Science Museum Group |language=en}}</ref><ref name="Mohney1991">{{Cite book |last=Mohney |first=Denise |url=https://core.ac.uk/download/pdf/59207533.pdf |title=The Limitations of Women in Science at Six Midwestern Colleges due to the Adherence to Conceptions of Gender Differences Between the Sexes in the Years of 1880 through 1940 |date=1991 |publisher=Illinois Wesleyan University |access-date=30 March 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bonhomme |first=Edna |title=Women in science should be the norm, not the exception |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2022/3/8/women-in-science-should-be-the-norm-not-the-exception |access-date=30 March 2023 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> at hindi rin gaanong naiuulat sa halos buong kasaysayan.<ref name="lostwomenofscience_mission">{{Cite web |title=Mission |url=https://www.lostwomenofscience.org/mission |access-date=29 March 2023 |website=www.lostwomenofscience.org |publisher=Lost women of science |language=en}}</ref><ref name="Dominus">{{Cite web |last=Dominus |first=Susan |last2=Dominus |first2=Susan |title=Women Scientists Were Written Out of History. It's Margaret Rossiter's Lifelong Mission to Fix That |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/unheralded-women-scientists-finally-getting-their-due-180973082/ |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> Ganito ang nangyari, maliban sa mga eksepsiyon, hanggang sa magsimula ang malawakang mga pagbabago noong bandang dekada '70. Tinalakay ng mga iskolar ang mga posibleng dahilan at mekanismo sa likod ng mga limitasyon tulad ng nakaugat mga [[gampaning pangkasarian]],<ref name="Law">{{Cite journal |last=Law |first=Fidelia |last2=McGuire |first2=Luke |last3=Winterbottom |first3=Mark |last4=Rutland |first4=Adam |date=10 May 2021 |title=Children's Gender Stereotypes in STEM Following a One-Shot Growth Mindset Intervention in a Science Museum |journal=Frontiers in Psychology |volume=12 |doi=10.3389/fpsyg.2021.641695 |pmc=8141795 |pmid=34040559 |doi-access=free}}</ref> [[seksismo]],<ref name="Wiliams_HBR">{{Cite news |last=Williams |first=Joan C. |date=24 March 2015 |title=The 5 Biases Pushing Women Out of STEM |work=Harvard Business Review |url=https://hbr.org/2015/03/the-5-biases-pushing-women-out-of-stem}}</ref><ref name="Korol">{{Cite web |last=Korol |first=Karen J. Morenz |date=22 February 2019 |title=Is it really just sexism? An alternative argument for why women leave STEM |url=https://medium.com/@kjmorenz/is-it-really-just-sexism-an-alternative-argument-for-why-women-leave-stem-cccdf066d8b1 |website=Medium |language=en}}</ref> at mga [[pangkasariang pagkakaiba sa sikolohiya]].<ref name="Coenen_JEP">{{Cite journal |last=Coenen |first=Johan |last2=Borghans |first2=Lex |last3=Diris |first3=Ron |date=1 June 2021 |title=Personality traits, preferences and educational choices: A focus on STEM |url=https://cris.maastrichtuniversity.nl/en/publications/609f8ec9-f39c-48e0-89b0-523304765f51 |journal=Journal of Economic Psychology |volume=84 |doi=10.1016/j.joep.2021.102361 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Russo |first=Daniel |last2=Stol |first2=Klaas-Jan |date=March 2022 |title=Gender Differences in Personality Traits of Software Engineers |url=https://vbn.aau.dk/da/publications/921a3ded-4d2e-4f84-9b07-cf0936b12130 |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |volume=48 |issue=3 |pages=819–834 |bibcode=2022ITSEn..48..819R |doi=10.1109/TSE.2020.3003413 |hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Stewart-Williams |first=Steve |last2=Halsey |first2=Lewis G |date=January 2021 |title=Men, women and STEM: Why the differences and what should be done? |url=https://psyarxiv.com/ms524/ |journal=European Journal of Personality |volume=35 |issue=1 |pages=3–39 |doi=10.1177/0890207020962326 |doi-access=free}}</ref><ref name="Su2015">{{Cite journal |last=Su |first=Rong |last2=Rounds |first2=James |date=25 February 2015 |title=All STEM fields are not created equal: People and things interests explain gender disparities across STEM fields |journal=Frontiers in Psychology |volume=6 |page=189 |doi=10.3389/fpsyg.2015.00189 |pmc=4340183 |pmid=25762964 |doi-access=free}}</ref> Nagkaroon din ng pagsisikap sa mga historyador ng agham na tuklasin ang mga kontribusyon ng kababaihan na hindi gaanong naiuulat.<ref>{{Cite web |last=Tourne |first=Isabelle |title=The women scientists forgotten by history |url=https://phys.org/news/2022-05-women-scientists-forgotten-history.html |website=phys.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mission |url=https://www.lostwomenofscience.org/mission |access-date=29 March 2023 |website=www.lostwomenofscience.org |publisher=Lost women of science |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Magazine |first=Smithsonian |last2=Dominus |first2=Susan |title=Women Scientists Were Written Out of History. It's Margaret Rossiter's Lifelong Mission to Fix That |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/unheralded-women-scientists-finally-getting-their-due-180973082/ |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> Ang "Kababaihang Computer" sa NASA noong dekada '50 at '60 ay isang grupo ng mga kababaihang kilala bilang "mga computer" na nagsagawa ng mahahalagang kalkulasyon para sa pananaliksik sa aeronautika at kalawakan. Nagtrabaho sila bilang mga matematiko, inhinyero, at mapanuri, na naglatag ng pundasyon para sa maagang paggalugad sa kalawakan, kahit na ang kanilang mga kontribusyon ay madalas na hindi napapansin.<ref>The "Computers" Who Helped Launch NASA's Space Program. (2017). Smithsonian Magazine. Smithsonian{{Failed verification|date=November 2025|reason=Searching for various parts of this title yields no useful results in Academic Search Ultimate (EBSCOhost), Gale General OneFile, Access World News (NewsBank), eLibrary (ProQuest), and PressReader, all of which have full-text coverage for 2017. Searching for "Computer Women" finds no results whatsoever. Searching for "Women Computers" finds one result in some of the databases: "Margot Lee Shetterly / SMALL TALK" (ProQuest 1858580448, Gale A478640083), in vol. 47, no. 9 (Jan-Feb 2017), p. 16, and while this article, a short interview, is relevant, it only partially supports these statements.}}</ref> Ang terminong ''STEM'' ay unang ginamit noong 2001,<ref>{{Cite web |last=Halinen |first=Judith |title=STEM, Description, Development, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/STEM-education |access-date=29 March 2023 |website=www.britannica.com |publisher=Britannica |language=en}}</ref> pangunahin na may kaugnayan sa pagpili ng edukasyon at karera. Iba't iba ang kasaysayan ng iba't ibang larangan ng STEM, ngunit ang pakikilahok ng kababaihan, bagama't limitado, ay nasaksihan na sa buong kasaysayan. Ang agham, [[protoagham]], at matematika ay isinasagawa na mula pa noong sinaunang panahon, at sa panahong ito, ang mga kababaihan ay nakapag-ambag sa mga larangan tulad ng [[medisina]], [[botanika]], [[astronomiya]], [[alhebra]], at [[heometriya]]. Noong Gitnang Kapanahunan sa Europa at Gitnang Silangan, ang mga [[monasteryo]] ng mga Kristiyano at mga [[Madrasa|madrasang Muslim]] ay mga lugar kung saan maaaring mag-aral ang kababaihan sa mga asignaturang tulad ng matematika at pag-aaral ng kalikasan.<ref>{{Cite book |title=ISRN Botany |publisher=Hindawi Limited |doi=10.1155/2753 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Lee |first=Vicki L. |title=Beyond Behaviorism |date=1988 |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |isbn=0-8058-0115-4 |location=Hillsdale, New Jersey |pages=1–7 |chapter=Chapter 1: Psychology as Protoscience |doi=10.4324/9781315630601-1 |lccn=88-320 |oclc=17484384 |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9781315630601-1/psychology-protoscience-vicki-lee}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2023-01-16 |title=Acknowledgment to the Reviewers of Astronomy in 2022 |journal=Astronomy |volume=2 |issue=1 |page=14 |bibcode=2023Astro...2...14E |doi=10.3390/astronomy2010002 |issn=2674-0346 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |title=Algebra |publisher=Hindawi Limited |doi=10.1155/5708 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |title=Geometry |publisher=Hindawi Limited |doi=10.1155/7958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Patrick Greene |first=J. |title=Medieval Monasteries |url=https://archive.org/details/medievalmonaster0000gree |date=1992 |isbn=978-1-4725-9945-2 |chapter=Archaeology and monasteries |doi=10.5040/9781472599452.ch-002}}</ref><ref>{{Citation |last=Borker |first=Hem |title=Madrasas and the Making of Islamic Womanhood |date=2018-08-23 |pages=1–26 |chapter=Introduction |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oso/9780199484225.003.0001 |isbn=978-0-19-948422-5}}</ref> Si [[Ada Lovelace]], isang Ingles na matematiko, ay madalas na kinikilala bilang ang unang computer programmer sa mundo. Noong kalagitnaan ng 1800s, nagtrabaho siya sa iminungkahing mekanikal na kompyuter ni [[Charles Babbage]], ang Makinang Analitiko. Lumikha siya ng isang algotimo na nilayong iproseso ng makina, na siyang dahilan kung bakit siya naging pioneer sa larangan ng agham pangkompiyuter.<ref>Somers, M. (2016). Ada Lovelace: The First Computer Programmer.{{Failed verification|date=November 2025|reason=Is this a book, or what? https://search.worldcat.org/search?q=Somers+%22Ada+Lovelace%22 has no results, and searching Google doesn't seem to find anything useful either.}}</ref> Ang mga unibersidad sa tradisyong Kristiyano ay nagsimula bilang mga lugar ng edukasyon para sa mga propesyonal na [[klero]] na hindi nagpapahintulot ng mga kababaihan, at ang kaugalian ng pagbabawal sa mga kababaihan ay nagpatuloy kahit na lumawak ang mga misyon ng mga unibersidad.<ref>{{Cite web |last=Carlton |first=Genevieve |title=A History of Women in Higher Education {{!}} BestColleges |url=https://www.bestcolleges.com/news/analysis/2021/03/21/history-women-higher-education/ |access-date=14 April 2023 |website=www.bestcolleges.com |publisher=bestcolleges.com}}</ref> Dahil ang mga kababaihan ay karaniwang pinagbabawalan sa pormal na mas mataas na edukasyon hanggang sa huling bahagi ng ika-19 na siglo, napakahirap para sa kanila na pumasok sa mga espesyalisadong disiplina.<ref>{{Cite web |title=Timeline: 100 years of women's history at Oxford - University of Oxford |url=https://www.ox.ac.uk/about/oxford-people/women-at-oxford/centenary-womens-timeline |access-date=29 March 2023 |website=www.ox.ac.uk |publisher=Oxford University |archive-url=https://web.archive.org/web/20250708220404/https://www.ox.ac.uk/about/oxford-people/women-at-oxford/centenary-womens-timeline |archive-date=8 Hulyo 2025 |url-status=dead}}</ref> Ang pag-unlad ng teknolohiyang industriyal ay pinangungunahan ng mga kalalakihan, at ang mga unang teknikal na tagumpay, tulad ng pag-imbento ng makinang singaw, ay pangunahing dahil sa mga kalalakihan.<ref name="Peterson_livescience">{{Cite web |last=Peterson |first=Elizabeth |date=19 March 2014 |title=Who Invented the Steam Engine? |url=https://www.livescience.com/44186-who-invented-the-steam-engine.html |access-date=30 March 2023 |website=livescience.com |language=en}}</ref> Gayunpaman, maraming halimbawa ng mga [[Kasaysayan ng kababaihan sa inhinyeriya|ambag ng kababaihan sa inhenyeriya]].<ref>{{Cite web |last=Taylor |first=Barilla |title=The Role of Women in the Industrial Revolution Tsongas Industrial History Center UMass Lowell |url=https://www.uml.edu/tsongas/barilla-taylor/women-industrial-revolution.aspx |access-date=30 March 2023 |website=www.uml.edu |publisher=Tsongas Industrial History Center}}</ref> Sa simula, ang isang "kompyuter" ay isang [[Computer (trabaho)|taong nagsasagawa ng mga kalkulasyon]], na kadalasang isang babae.<ref>{{Cite web |last=Wexler |first=Kara |date=25 October 2022 |title=Women Known as 'Computers' |url=https://www.fi.edu/en/blog/women-known-computers |access-date=18 April 2023 |website=The Franklin Institute |language=en}}</ref> Ang pagtatrabaho bilang isang kompyuter ay nangangailangan ng pagiging masigasig, katumpakan, at bilis.<ref name="grier-pioneer">{{Cite journal |last=Grier |first=David Alan |date=March 1, 2001 |title=Human Computers: The First Pioneers of the Information Age |url=https://archive.org/details/sim_endeavour_2001-03_25_1/page/28 |journal=Endeavour |volume=25 |issue=1 |pages=28–32 |doi=10.1016/S0160-9327(00)01338-7 |pmid=11314458}}</ref> Ang ilang kababaihan na sa simula ay nagtrabaho bilang mga computer na tao ay kalaunan ay umunlad mula sa paggawa ng mas simpleng mga kalkulasyon patungo sa mas mataas na antas ng trabaho, kung saan tinukoy nila ang mga gawain at algoritmo at sinuri ang mga resulta.<ref>{{Cite book |last=Grier |first=David Alan |url=http://www.pupress.princeton.edu/titles/7999.html |title=When Computers Were Human |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-691-09157-0 |access-date=January 24, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821120909/http://www.pupress.princeton.edu/titles/7999.html |archive-date=August 21, 2006}}</ref> Ang mga antas ng pakikilahok ng kababaihan sa mga larangan ng STEM ay nagsimulang tumaas nang kapansin-pansin noong dekada '70 at '80.<ref>{{Cite web |title=Women Are Nearly Half of U.S. Workforce but Only 27% of STEM Workers |url=https://www.census.gov/library/stories/2021/01/women-making-gains-in-stem-occupations-but-still-underrepresented.html |access-date=14 April 2023 |website=Census.gov |publisher=US Census Bureau}}</ref> Ang ilang larangan, tulad ng bioteknolohiya, ngayon ay may halos 50% na partisipasyon ng kababaihan.<ref>{{Cite journal |date=March 2023 |title=Women build strength in numbers |journal=Nature Biotechnology |volume=41 |issue=3 |page=301 |doi=10.1038/s41587-023-01727-6 |pmid=36890200 |doi-access=free}}</ref> == Mga sanggunian == [[Kategorya:Estereotipo sa kababaihan]] pj87ocqjwuk6c02azh71116p14c9esx Alpago 0 340516 2236382 2232296 2026-10-23T22:00:03Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236382 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Alpago|official_name=Comune di Alpago|native_name=|image=DBLagoDiStaCroce1.jpg|image_size=|caption=Ang bayan at ang [[Lago di Santa Croce]].|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|46|7|34|N|12|21|9|E|type:city(313)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[Province of Belluno|Belluno]] (BL)|frazioni=Bastia, Buscole, Campon, Cornei, Curago, [[Farra d'Alpago]], Foran, Garna, Lastra, Paludi, Pian Cansiglio, Pian Osteria, Pianture, [[Pieve d'Alpago]] (communal seat), Plois, Poiatte, [[Puos d'Alpago]], Quers, Santa Croce del Lago, Schiucaz, Sitran, Sommacosta, Spert, Tignes, Tomas, Torch, Torres, Valzella, Villa, Villaggio Riviera, Villanova|mayor_party=|mayor=Alberto Peterle|area_footnotes=|area_total_km2=80.34|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Alpagoti|elevation_footnotes=|elevation_m=690|saint=|day=|postal_code=32010, 32015, 32016|area_code=0437|website={{official website|http://www.comunealpago.bl.it/web/alpago/}}|footnotes=}}Ang '''Alpago''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Belluno]], rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. Ito ay matatagpuan humigit-kumulang {{Convert|80|km|mi}} hilaga ng [[Venecia]] at mga {{Convert|12|km|mi|0}} silangan ng [[Belluno]]. Matatagpuan ang [[Lago di Santa Croce]] malapit sa [[Alpago]]. Itinatag ito noong Pebrero 23, 2016 sa pamamagitan ng pagsasanib ng mga munisipalidad ng [[Farra d'Alpago]], [[Pieve d'Alpago]], at [[Puos d'Alpago]]. == Kasaysayan == [[File:Chiesa_di_Santa_Croce_(Santa_Croce_del_Lago,_Alpago)_03.jpg|link=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Chiesa_di_Santa_Croce_(Santa_Croce_del_Lago,_Alpago)_03.jpg|left|thumb|Ang kampana ng Santa Croce kasama ang simbahang parokya sa likod nito]] Ang unang pagtatangka sa pagsasanib ay iminungkahi noong 1997 at kinasangkutan ang lahat ng limang munisipalidad ng Alpago (kabilang ang [[Chies d'Alpago]] at [[Tambre]]). Ang unang reperendo ay ginanap noong 2001, ngunit ang mga paborableng boto ay nanaig lamang sa mga munisipalidad ng Chies d'Alpago, Puos d'Alpago, at Pieve d'Alpago, at samakatuwid ang proseso ay hindi natapos. Kasunod nito, noong 2014, ang proyekto ay muling binuhay, ngunit tinanggap lamang ito ng tatlong lokal na administrasyon ng Puos, Farra, at Pieve (kasunod ng isang magkasanib na pagpupulong ng konseho ng munisipyo noong Mayo 9, 2015) at ng Konsehong Rehiyonal ng [[Veneto]] (probisyon blg. 71 ng Oktubre 20, 2015). Ang panukala ng pagsasanib ay naipasa sa popular na reperendo noong Enero 17, 2016, kung saan bumoto ang populasyon ng tatlong nagmumungkahing munisipalidad, at sa wakas ay ipinatupad gamit ang batas panrehiyon blg. 7 ng 2016. == Simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ng munisipalidad ng Alpago ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Hulyo 12, 2018.<ref>{{cita web|titolo=Alpago (Belluno) D.P.R. 12.07.2018 concessione di stemma e gonfalone|url=https://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2018/comuni/Alpago.html|accesso=1º agosto 2022}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240615064810/https://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2018/comuni/Alpago.html |date=2024-06-15 }}</ref> == Kakambal na bayan == * {{Flagicon|Lithuania}}[[Kalvarija, Lithuania|Kalvarija, Litwanya]] == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Province of Belluno}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] ny50otw2twrrc7pyujdy0zqeat62r6r DXGS-FM 0 340603 2236601 2233871 2026-10-24T08:24:49Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236601 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = Radyo Dansalan | callsign = DXGS | logo = | city = [[Marawi]] | country = PH | area = [[Lanao del Norte]] at [[Lanao del Sur]] | branding = 104.1 Radyo Dansalan | airdate = 2019 | frequency = 104.1 MHz | former_frequencies = 92.1 MHz | format = [[Islam]] | language = [[Maranao language|Maranao]], [[Cebuano language|Cebuano]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission|NTC]] | power = 5,000 watts | erp = | class = | callsign_meaning = Global Satellite | owner = [[Global Satellite Technology Services]] | website = }} Ang '''DXGS'''<ref>{{Cite web |date=February 9, 2026 |title=NTC FM Stations (as of June 2025) via FOI website |url=https://ntc.gov.ph/wp-content/uploads/2025/AUTHORIZED_BROADCAST_STATIONS/FM%20June%202025.pdf |website=foi.gov.ph}} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (104.1 [[:en:FM broadcasting|FM]]) '''Radyo Dansalan''' ay isang himpilan ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Global Satellite Technology Services. Ang estudyo nito ay matatagpuan sa Brgy. Tubacan, [[Marawi]].<ref>[https://www.researchgate.net/publication/379225117_Understanding_Marawi's_Media_Landscape_for_Peace_and_Sustainable_Development Understanding Marawi's Media Landscape for Peace and Sustainable Development]</ref><ref>[https://mbhte-tesd.bangsamoro.gov.ph/muling-naging-panauhin-sa-radio-ng-104-1-fm-radyo-dansalan-si-mbhte-tesd-provincial-city-manpower-development-center/ Muling naging panauhin sa radio ng 104.1 FM Radyo Dansalan si MBHTE-TESD Provincial/City Manpower Development Center] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://pia.gov.ph/news/mindanao/bangsamoro-communicators-journalists-sharpen-skills-in-conflict-and-trauma-reporting/ Bangsamoro communicators, journalists sharpen skills in conflict and trauma reporting]</ref><ref>[https://www.rappler.com/newsbreak/in-depth/marawi-siege-costs-weak-media/ Marawi siege and the costs of weak media]</ref> == Mga Sanggunian == {{Reflist}} {{Iligan Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Lanao del Sur]] dnq6trr0ab2ty8ogunrxpq9k531rjue Ribalang pang-unibersidad at pangkolehiyo 0 340608 2236626 2233983 2026-10-24T09:09:50Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20261024sim) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2236626 wikitext text/x-wiki Ang pares ng mga paaralan, [[kolehiyo]], at [[Pamantasan|unibersidad]], lalo na kapag sila ay magkakalapit sa isa't isa, maging sa heograpiya o sa kani-kanilang larangan ng espesyalisasyon, ay kadalasang nagtatatag ng '''ribalan sa pagitan ng mga unibersidad o kolehiyo''' sa paglipas ng mga taon. Ang ribalang ito, na kadalasang kasingkahulugan ng [[ribalan sa sports]], ay maaaring umabot sa parehong [[Kawaning akademiko|akademya]] at [[Sport sa unibersidad at kolehiyo|atletika]], at kung minsan ay maging sa [[politika]], kung saan ang gitna ay karaniwang mas kilala ng pangkalahatang publiko. Ang mga paaralang ito ay nagbibigay ng karagdagang diin sa pagwawagi sa anumang pangyayari na kinabibilangan ng kanilang karibal. Maaaring kabilang dito ang paglikha ng isang espesyal na tropeo o iba pang paggunita sa pangyayari. Bagaman marami sa mga ribalang ito ay kusang lumitaw, ang ilan ay nilikha ng mga opisyal ng kolehiyo sa pagsisikap na magbenta ng mas maraming tiket at suportahan ang kanilang mga programa. Ang pinakamatandang modernong ribalan sa palakasan sa pagitan ng dalawang paaralan ay ang [[Eton v Harrow]], isang laban sa [[kriket]] sa pagitan ng [[Kolehiyo Eton]] at [[Paaralang Harrow]] na unang isinagawa noong 1805 sa [[Lord's Cricket Ground]], Ingaltera, at isinasagawa taon-taon simula noong 1822.<ref name=":0">{{Cite web |last=Ronald |first=Issy |date=2024-05-13 |title=Time is running out for one of England's oldest and most exclusive rivalries |url=https://edition.cnn.com/2024/05/13/sport/eton-harrow-lords-cricket-spt-intl |access-date=2025-05-16 |website=CNN |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=1805: The first Eton v Harrow match takes place at Lord's {{!}} Lord's |url=https://www.lords.org/lords/our-history/father-time-wall/1805-the-first-eton-v-harrow-match-takes-place-at |access-date=2025-05-16 |website=www.lords.org}}</ref> Ang pinakamaagang kilalang laban ng [[futbol]] sa pagitan ng dalawang paaralan ay ang Eton v Harrow noong 1834,<ref name=":3">Bell's Life, 7 December 1834</ref> kasama ng ilan pang kilalang ribalan sa mga [[Mga laro ng futbol sa mga pampublikong paaralang Ingles|laro ng futbol sa mga pampublikong paaralang Ingles]]. Ang pinakamatandang ribalan sa sport sa antas ng unibersidad ay sa pagitan ng [[Unibersidad ng Oxford]] at [[Unibersidad ng Cambridge]] sa Inglatera: Ang [[The University Match|University Match]] sa cricket, na unang isinagawa noong 1827, sa Lord's; <ref name=":12">{{Cite web |date=19 June 2016 |title=OXFORD AND CAMBRIDGE PLAY THEIR FIRST CRICKET MATCH: 4 JUNE 1827 |url=https://www.historychannel.com.au/this-day-in-history/oxford-and-cambridge-play-their-first-cricket-match/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924035245/https://www.historychannel.com.au/this-day-in-history/oxford-and-cambridge-play-their-first-cricket-match/ |archive-date=24 September 2018 |access-date=23 September 2018 |website=History Channel |publisher=[[The History Channel]]}}</ref> at ang [[The Boat Race|Boat Race]], na unang isinagawa noong 1829 sa [[Ilog Tamesis]] sa Londres.<ref name=":2">{{Cite web |title=The Boat Race Basics |url=http://www.theboatrace.org/the-basics |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924033820/http://www.theboatrace.org/the-basics |archive-date=24 September 2018 |access-date=23 September 2018 |publisher=The Boat Race Company Ltd}}</ref> Ang [[Ribalang Oxford–Cambridge|ribalan sa pagitan ng Oxford at Cambridge]] ay nakaimpluwensiya sa mga [[Talaan ng mga ribalang pangkolehiyo sa Estados Unidos|ribalang pangkolehiyo sa Estados Unidos]] at iba pang mga bansa sa buong mundo.<ref name=":5">{{Cite book |last=Smith |first=Ronald Austin |url=https://books.google.com/books?id=NiwpDwAAQBAJ |title=Sports and Freedom: The Rise of Big-time College Athletics |date=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-506582-4 |language=en |quote=Perhaps more than any other two colleges, Harvard and Yale gave form to American intercollegiate athletics--a form that was inspired by the Oxford-Cambridge rivalry overseas, and that was imitated by colleges and universities throughout the United States. Focusing on the influence of these prestigious eastern institutions, this fascinating study traces the origins and development of intercollegiate athletics in America from the mid-nineteenth century to the early twentieth century.}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal |last=Lewis |first=Guy |date=1970 |title=The Beginning of Organized Collegiate Sport |url=https://history.msu.edu/hst329/files/2015/05/LewisGuy-TheBeginning.pdf |url-status=dead |journal=American Quarterly |volume=22 |issue=2 |pages=222–229 |doi=10.2307/2711645 |issn=0003-0678 |jstor=2711645 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523011818/https://history.msu.edu/hst329/files/2015/05/LewisGuy-TheBeginning.pdf |archive-date=2025-05-23 |access-date=2025-05-23}}</ref><ref name=":122">{{Cite book |last=Nigel |first=Fenner |title=Cambridge Sport: in Fenner's Hands |publisher=Cambridge Sports Tours |year=2023 |isbn=9781739330408 |quote=At this time, in the second half of the nineteenth century, England was experiencing a sporting revolution that went global, with Cambridge ... having a significant impact. |postscript=none}}; {{Cite web |last=Edwards |first=Ashley |date=2019-09-12 |title=History of Sport in Cambridge: Cradle of a Leisure Revolution |url=https://www.sport.cam.ac.uk/events/history-sport-cambridge-cradle-leisure-revolution |access-date=2025-05-17 |website=www.sport.cam.ac.uk |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250826002948/https://www.sport.cam.ac.uk/events/history-sport-cambridge-cradle-leisure-revolution |archive-date=2025-08-26 |url-status=dead}}</ref> == Kahulugan ng isang ribalan sa sport == Ang mga ribalan ay tumatawid sa maraming iba't ibang larangan sa loob ng lipunan. Ang ribalan ay nabubuo mula sa produkto ng kompetisyon at ritwalismo sa pagitan ng iba't ibang partido. Ang ribalan ay binibigyang kahulugan bilang "isang proseso ng pag-uuri ayon sa persepsyon kung saan tinutukoy ng mga aktor kung aling mga estado ang sapat na nagbabanta sa mga kakumpitensiya".<ref>{{Cite journal |last=Thompson |first=William |year=2001 |title=Identifying Rivals and Rivalries in World Politics |url=https://archive.org/details/sim_international-studies-quarterly_2001-12_45_4/page/557 |journal=International Studies Quarterly |volume=45 |issue=4 |pages=557–586 |doi=10.1111/0020-8833.00214 |doi-access=free}}</ref> Ang ritwalismo ay "isang serye ng ... paulit-ulit na mga kilos o pagtatanghal na ... sikat sa mga salitang 'hindi ganap na nakatalaga ng tagaganap'; ibig sabihin, ang mga ito ay tinataglay ng mga kahulugang panlabas sa tagaganap".<ref name="Seligman">{{Cite journal |last=Seligman |first=Adam B. |date=Winter 2009 |title=Ritual, the Self, and Sincerity |url=https://muse.jhu.edu/article/527713/pdf |journal=Social Research: An International Quarterly |publisher=Johns Hopkins University Press |volume=76 |issue=4 |pages=1073–1096 |doi=10.1353/sor.2009.0007 |url-access=subscription}}</ref> Ang bawat isa na bahagi ng kaganapang pampalakasan sa anumang kapasidad ay nagiging bahagi ng ritwalismo. Nagsasama-sama ang mga koponan bago magsimula ang laro para magpainit, nagkakamayan ang mga coach, may itinakdang oras ang mga kapitan kung sino ang unang makakakuha ng bola, tatayo ang lahat habang tinutugtog ang pambansang awit, uupo ang mga tagahanga sa mga partikular na lugar, gagawa sila ng mga kilos gamit ang kanilang mga kamay sa buong laro, magsusuot sila ng mga partikular na gamit na nauugnay sa koponan, at pareho ang kanilang mga practice pagkatapos ng laro sa bawat laro ng bawat season ng bawat taon.<ref name="Clotfelter 2011 72">{{Cite book |last=Clotfelter |first=Charles |url=https://archive.org/details/bigtimesportsame00clot |title=Big-Time Sports in American Universities |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781107004344 |page=[https://archive.org/details/bigtimesportsame00clot/page/n91 72] |url-access=limited}}</ref> Sa pamamagitan ng ganitong patuloy na paglalaro sa parehong mga koponan taon-taon, "ang mga ribalang ito ay nagpakita ng kahanga-hangang katatagan".<ref>{{Cite book |last=Clotfelter |first=Charles |url=https://archive.org/details/bigtimesportsame00clot |title=Big-Time Sports in American Universities |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=9781107004344 |pages=[https://archive.org/details/bigtimesportsame00clot/page/n68 49]–50 |url-access=limited}}</ref> Sa partikular, ang pagpupursige ng lipunan na guluhin ang mga orihinal na ritwal na ito ang siyang nagsisimula ng mga ribalan. Sabi ni [[Horst Helle]], "ang lipunan ay nangangailangan ng isang partikular na kuwantitatibong relasyon ng pagkakasundo at kawalan ng pagkakasundo, samahan at kompetisyon, pabor at hindi pabor, upang mabuo sa isang partikular na paraan".<ref name="Seligman" /> Naaakit dito ang lipunan sa palakasan dahil ito ay isang pangunahing katangian sa pang-araw-araw na buhay, na makikita sa mga makasaysayang ribalan sa relihiyon, tulad ng kontemporaneong halimbawa ng sektaryanismo sa Glasgow. Sa loob ng isang lugar, ang mga pagkakaiba sa pagitan ng dalawang uri ng tao ay maaaring magdulot ng pagsisimula ng isang ribalan. Ang kompetisyon at suporta ang nagpapanatili sa ribalan. == Tingnan din == * [[Ribalang Ateneo–La Salle]] == Mga sanggunian == 8ixjgt41h9rijt375iy0kk0mlibc77x Comme des Garçons 0 340612 2236553 2234134 2026-10-24T06:59:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236553 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|website={{URL|http://www.comme-des-garcons.com/}}}} Ang '''Comme des Garçons'''' (Pranses ng 'Parang mga Lalaki' ),''<ref>{{Cite web |title=Company Overview of Comme Des Garcons Co., Ltd. |url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=5663541 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201154908/http://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=5663541 |archive-date=1 Pebrero 2016 |access-date=13 Oktubre 2026 |website=Bloomberg BusinessWeek |language=en}}</ref>'' na tinatawag ding '''CDG''', ay isang Hapones na tatak ng pananamit na nakabase sa [[Paris]], Pransiya, na itinatag ni [[Rei Kawakubo]].<ref>{{Cite web |title=Comme des Garçons biography |url=http://www.catwalkyourself.com/fashion-biographies/comme-des-garcons/ |access-date=13 Oktubre 2026 |website=Catwalk Yourself |language=en}}</ref> Ang Pranses na pangunahing tindahan nito ay matatagpuan sa Paris, habang ang iba pang pisikal na tindahan nito ay nasa [[Londres]], [[Berlin]], [[Melbourne]], [[Seoul]], [[Hong Kong]], [[Lungsod ng New York|Lungsod ng New York City]], at sa distrito ng Aoyama ng [[Tokyo]].<ref name="stores">{{Cite web |title=Comme des Garçons worldwide stores |url=https://www.comme-des-garcons.com/stores/row.html |access-date=13 Oktubre 2026 |website=Comme-des-garcons.com}}</ref> Maliban sa moda, lumawak ang tatak upang isama ang mga [[alahas]] at [[pabango]] (sa ilalim ng tatak na Comme des Garçons Parfums).<ref>{{Cite web |date=21 Setyembre 2015 |title=8 COMME des GARÇONS Diffusion Labels Integral to Rei Kawakubo's Vision |url=https://hypebeast.com/2015/9/8-comme-des-garcons-diffusion-labels-integral-to-rei-kawakubos-vision |access-date=13 Oktubre 2026 |website=Hypebeast |language=en}}</ref> Itinatampok ng kompanya ang mga pangunahing koleksiyon nito sa Paris Fashion Week at Paris Men's Fashion Week.<ref>{{Cite web |last1=Slowey |first1=Anne |last2=Hyzagi |first2=Jacques |date=4 Marso 2016 |title=Rei Kawakubo Never Meant to Start a Revolution |url=https://www.elle.com/fashion/a33802/rei-kawakubo-interview/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260619182451/https://www.elle.com/fashion/a33802/rei-kawakubo-interview/ |archive-date=19 Hunyo 2026 |access-date=13 Oktubre 2026 |website=Elle |language=en}}</ref> Noong 2017, naiulat na nakalikom ang kompanya at ang mga kaakibat nito ng kita na "higit sa $280 milyon kada taon".<ref>{{cite web |last1=Blanks |first1=Tim |date=24 Abril 2017 |title=Rei Kawakubo: A Punk's Pain |url=https://www.businessoffashion.com/articles/people/rei-kawakubo-interview-commes-des-garcons-metropolitan-museum-of-art |archive-url=https://web.archive.org/web/20201118200652/https://www.businessoffashion.com/articles/news-analysis/rei-kawakubo-interview-commes-des-garcons-metropolitan-museum-of-art/ |archive-date=18 Nobyembre 2020 |access-date=13 Oktubre 2026 |website=The Business of Fashion |language=en}}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:Comme_des_Garcons_men_for_H&M_09.jpg|thumb| Comme des Garçons para sa H&amp;amp;M tuxedo jacket, 2009]] Itinatag ang tatak sa [[Tokyo]] ni Rei Kawakubo noong 1969 at itinatag bilang isang kompanya noong 1973. Hango ang pangalan ng tatak sa kanta ni Françoise Hardy noong 1962 na " {{Lang|fr|[[Tous les garçons et les filles]]|italic=no}}", lalo na mula sa linyang "{{Lang|fr|Comme les garçons et les filles de mon âge}}" ("tulad ng mga batang lalaki at babae na kaedad ko").<ref>{{Cite web |title=The True Story of How COMME des GARÇONS Got Its Name |url=https://www.highsnobiety.com/2015/09/22/how-comme-des-garcons-got-its-name/ |access-date=May 24, 2019 |publisher=Highsnobiety}}</ref> Naging matagumpay ang mga linya ng mga damit pambabae ng tatak sa Hapon noong dekada '70 at isang linya ng [[Moda|damit panlalaki]] ang idinagdag noong 1978. Noong 1981, nagkaroon ng debut show ang kompanya sa Paris. Ang labis na paggamit ni Kawakubo ng mga itim na [[Kayo|telang]] may sira-sirang disenyo, at mga hindi natapos na tahi ay tiningnan nang negatibo ng mga kritiko ng Pransiya.<ref name="Time">{{Cite news |last=Kate Betts |date=February 9, 2004 |title=Women in fashion – Rei Kawakubo |publisher=Time magazine |url=http://www.time.com/time/2004/style/020904/power/9.html |url-status=dead |access-date=June 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040210030330/http://www.time.com/time/2004/style/020904/power/9.html |archive-date=February 10, 2004}}</ref> Sa buong dekada 1980, madalas na iniuugnay ang mga damit nito sa isang estilo na may distressed at [[punk]]. Noong 1982, ang koleksiyon ni Kawakubo na "Destroy" ay labis na pinuna. Tinawag ito ''ng Women's Wear Daily'' na "Hiroshima bag lady look", at iprinoklama naman ng Associated Press si Kawakubo bilang "high priestess of the Jap wrap". Nagpatuloy ang mga kakaibang estilo hanggang dekada 1990, na marami sa mga ito ay hindi nagustuhan ng mga eksperto.<ref>{{Cite web |last=Buck |first=Stephanie |date=3 Agosto 2017 |title=Japan's 'crow tribe' is the reason everyone started wearing black in New York |url=https://timeline.com/commes-des-garcon-crow-tribe-998dd7d344a2 |access-date=13 Oktubre 2026 |website=Medium |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521193340/https://timeline.com/commes-des-garcon-crow-tribe-998dd7d344a2 |archive-date=21 Mayo 2022 |url-status=dead}}</ref> Noong 1993, nilikha ng kompanya ang linya ng mga pabango nito, ang Comme Des Garçons Parfums. Noong 2004, hinati ng kompanya ang negosyo nito sa mga [[Kasuotan|damit]] na gawang-kamay na ginawa sa Pransiya, at mga damit na hindi gawang-kamay sa Hapon, [[Espanya]], at [[Turkiya]]. Ang linya ng produktong ''Play'', ang pinakakilala at pinakasikat na linya ng kaswal at marangyang kasuotan ng Comme des Garçon '','' ay pangunahing ginagawa sa Hapon, Espanya, at Turkiya, habang ang ilan sa mga produkto nito ay ginagawa rin sa Pransiya.<ref name=":0">{{Cite web |title=A Comprehensive Guide to the Comme Universe |url=https://www.grailed.com/drycleanonly/comme-des-garcons-brand-guide |access-date=November 20, 2020 |website=Grailed |language=en}}</ref> == Moda == Ang mga koleksiyon nito ay dinisenyo sa studio sa Aoyama, Tokyo, at ginawa sa Hapon, Pransiya, España, at Turkiya. Sa paglipas ng mga taon, paulit-ulit na iniuugnay ng kompanya ang sarili sa mga internasyonal na proyekto sa sining at kultura. Ang koleksiyon ng tagsibol-tag-init noong 1997, na madalas tinutukoy bilang koleksiyon ng lumps and bumps, na naglalaman ng maraming tela at mga bola sa mga damit, ay humantong sa isang kolaborasyon, noong 1997 din, sa pagitan nina Rei Kawakubo at ng koreograpo na nakabase sa New York na si [[Merce Cunningham]] na tinatawag na ''Scenario''. Ang koleksiyon ng taglagas/taglamig noong 2006 ay tumatalakay sa konsepto ng [[persona]],<ref>{{cite web |last=Mower |first=Sarah |date=March 4, 2006 |title=Comme des Garçons F/W 2006 |url=http://www.style.com/fashionshows/collections/F2006RTW/review/CMMEGRNS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080718164130/http://www.style.com/fashionshows/collections/F2006RTW/review/CMMEGRNS |archive-date=July 18, 2008 |access-date=September 24, 2013 |publisher=style.com}}</ref> ang iba't ibang paraan upang maipakita ang sarili sa mundo. Pinagsasama ang mga pinasadyang damit panlalaki na may mga elementong [[pambabae]] tulad ng mga [[korse]] at mga tela ng damit na may disenyong [[bulaklak]], ang Persona ay isa pang koleksiyon na pinagsama ang pambabae at [[panlalaki]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|comme-des-garcons.com}} * [https://www.comme-des-garcons-parfum.com Comme des Garçons parfums] oe2ok7q15yzlgsothpbip4etf4n75r0 Chelsea Fernandez 0 340657 2236519 2235287 2026-10-24T06:03:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2236519 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder | name = Chelsea Fernandez | image =The_Miss_Philippines_Cosmo_2025,_Chelsea_Fernandez_in_2025.jpg | caption = si Fernandez noong 2025 | title = {{Ubl|[[Miss Philippines Earth 2019|Miss Philippines Water 2019]]|[[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas Globe 2022]]|[[The Miss Philippines|The Miss Philippines Cosmo 2025]]}} | nationalcompetition = [[Miss Philippines Earth 2019]]<br>(Miss Philippines Water 2019)<br>[[Binibining Pilipinas 2022]]<br>(Nagwagi)<br>[[Miss Universe Philippines 2025]]<br>(Top 6)<br>[[Miss Cosmo 2025]]<br>(Runner-up) | birth_date= <!-- High quality source required per [[WP:BLPPRIVACY]] --> | birth_name = Chelsea Anne Manalo|birth_place=[[Meycauayan]], [[Bulacan]], Pilipinas | height = {{height|m=1.73}} | hair_color=Itim | occupation={{hlist|Modelo|beauty pageant titleholder}} }} Si '''Chelsea Lovely Cabias Fernandez''' ay isang Pilipinang modelo at may-hawak ng titulo sa patimpalak ng kagandahan. Kinatawan niya ang Pilipinas sa Miss Globe 2022 at nakapasok sa Top 15. Nakarating siya sa finals ng [[Miss Universe Philippines 2025]] at kinatawan ang Pilipinas sa Miss Cosmo 2025 sa Vietnam, at naging runner-up. == Maagang buhay at pag-aaral == Ipinanganak si Chelsea Lovely Fernandez sa [[Tacurong]], Sultan Kudarat, Pilipinas. Ilang sandali lamang matapos ipanganak, siya ay inampon at lumaki sa [[Tacloban]], Leyte.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=22 Abril 2025 |title=Why Chelsea Fernandez carries Sultan Kudarat in Miss Universe Philippines 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/606976/why-chelsea-fernandez-carries-sultan-kudarat-in-miss-universe-philippines-2025 |access-date=18 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Nag-aral si Fernandez ng komunikasyong pangmadla, na nagmayor sa pagsasahimpapawid.<ref>{{Cite web |last=Trí |first=Tạo |date=21 Disyembre 2025 |title=Chelsea Fernandez: The beauty and education of the Miss Cosmo 2025 runner-up. |url=https://baonghean.vn/en/chelsea-fernandez-nhan-sac-va-hoc-van-cua-a-hau-miss-cosmo-2025-10316191.html |access-date=18 Oktubre 2026 |website=Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * [https://web.archive.org/web/20250708181916/https://www.bbpilipinas.com/candidate/2022-Chelsea-Fernandez Chelsea Fernandez sa Binibining Pilipinas] {{S-start}} {{S-ach}} {{S-bef|before={{flagdeco|Thailand}} [[Karnruethai Tassabut]]}} {{S-ttl|title=Runner-up [[Miss Cosmo]]|years=[[Miss Cosmo 2025|2025]]}} {{s-inc}} {{S-bef|before=[[Ahtisa Manalo]]<br>{{small|([[Quezon]])}}}} {{S-ttl|title=[[The Miss Philippines#Miss Cosmo|Miss Cosmo Philippines]]|years=2025}} {{S-aft|after=[[Bella Ysmael]]<br>{{small|([[Taguig]])}}}} {{S-bef|before=[[Maureen Montagne]]<br>{{small|([[Batangas]])}}}} {{S-ttl|title=[[Binibining Pilipinas|Binibining Pilipinas Globe]]|years=[[Binibining Pilipinas 2022|2022]]}} {{S-aft|after=[[Anna Lakrini]]<br>{{small|([[Bataan]])}}}} {{S-bef|before=Berjayneth Chee<br>{{small|([[Balingasag]], Misamis Oriental)}}}} {{S-ttl|title=[[Miss Philippines Earth|Miss Philippines - Water]]|years=[[Miss Philippines Earth 2019|2019]]}} {{S-aft|after=Gianna Llanes<br>{{small|([[Mandaluyong]])}}}} {{S-end}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1999]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Articles with hCards]] dpxkjg8bombwnsov3vbco6vd4wtd6t3 Grupong Marzotto 0 340697 2236615 2236320 2026-10-24T08:48:53Z Allyriana000 119761 2236615 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|name=Marzotto S.p.A.|logo=|type=|founded=1836|founder=|hq_location_city=Valdagno|hq_location_country=Italya|hq_location=|num_locations=|area_served=|key_people=Antonio Favrin (pangulo)|industry=[[Industriya ng tela|Tela]]|products=|services=|revenue=356.8 mil Euro (2018)|operating_income=|net_income=|assets=|equity=|owner=|num_employees=3,245 (2018)|parent=|divisions=|subsidiaries=|website=[http://www.marzottogroup.it/ www.marzottogroup.it]|footnotes=}} Ang '''Grupong Marzotto''' ay isang Italyanong tagagawa ng [[kayo]] na nakabase sa [[Valdagno]]. Nilikha noong 1836 bilang ang ''Lanificio Luigi Marzotto & Figli''. Noong 2005, humiwalay ang negosyo ng tela ng Marzotto Group mula sa [[Grupong Moda ng Valentino|Valentino Fashion Group]]. Ang Grupo ay gumagawa ng mga sinulid na [[Lana|yari sa lana]] at bulak para sa mga damit, at sa pamamagitan ng mga pamumuhunan sa ekwidad, mga sinulid na yari sa lana para sa mga niniting na damit, mga sinulid na [[Lino (kayo)|lino]] at [[Sutla|seda]]. == Kasaysayan == [[File:Valdagno_Marzotto.jpg|left|thumb| Punong-tanggapan ng Marzotto]] === Mga unang taon === Bilang miyembro ng maharlika, itinatag ni [[Luigi Marzotto]] (1773-1859) ang isang gilingan ng [[lana]] sa [[Valdagno]] noong 1836 na may kapital na 2,000 [[Venecianong lira]], katumbas ng $100,000 noong dekada nobenta.<ref name=":0">{{Cite web |title=History of Marzotto S.p.A. – FundingUniverse |url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/marzotto-s-p-a-history/ |access-date=2021-04-23 |website=www.fundinguniverse.com}}</ref> Ipinagkatiwala niya ang negosyo sa kaniyang anak na si [[Gaetano Marzotto|Gaetano]] noong 1842. Pagkatapos ng pag-iisa ng [[Kaharian ng Italya]] noong 1861, bumili si Gaetano ng isang pabrika ng umiikot malapit sa [[Maglione]]. Nang panahong iyon, ang binabayaran ng kumpanya ay tumaas na sa mahigit 1,200 empleyado. Pagkamatay ni Gaetano noong 1910, nahati ang Marzotto SpA sa dalawa, kaya ang kaniyang apo ang pumalit sa pabrika ng [[Maglione]] at ang kaniyang anak na si [[Vittorio Emanuele Marzotto]], na kinikilala sa pangunguna ng kompanya sa negosyo ng pagluluwas, ang pumalit sa mga operasyon ng [[Valdagno]]. === Kalagitnaan ng ikadalawampung siglo === Noong 1920, minana ni Gaetano Jr. ang gilingan ng Valdagno. Ayon sa kasaysayan ng kompanya, ginawang moderno ni Gaetano Jr. ang kompanya at pinalawak noong dekada 1920, na nagbigay-daan upang makaligtas ito sa [[Malawakang Depresyon]] nang hindi isinasyonalisa, at muling nakuha ang gilingan ng pamilya sa [[Maglione]].<ref name=":02">{{Cite web |title=History of Marzotto S.p.A. – FundingUniverse |url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/marzotto-s-p-a-history/ |access-date=2021-04-23 |website=www.fundinguniverse.com}}</ref> Noong 1935, lumikha si Gaetano ng isang agrikultural na complex sa pagitan ng [[Fossalta di Portogruaro]] at ng [[Laguna ng Venecia]], na ipinangalan sa kaniyang asawang si Margherita Lampertico Marzotto.<ref>{{Cite web |last=Margherita |first=Santa |title=History - Santa Margherita wines |url=https://www.santamargherita.com/world/en/winery/story |access-date=2021-04-23 |website=www.santamargherita.com}}</ref> Noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang kompanya ay nasa ilalim ng kontrol ng gobyerno. Gayunpaman, nabawi ni Gaetano ang kompanya sa pagtatapos ng tunggalian at sinamantala ang [[himalang ekonomiko ng Italya]].<ref name=":03">{{Cite web |title=History of Marzotto S.p.A. – FundingUniverse |url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/marzotto-s-p-a-history/ |access-date=2021-04-23 |website=www.fundinguniverse.com}}</ref> Noong dekada '50, nagdibersipika ang Marzotto SpA sa paggawa ng mga pribadong tatak ng damit panlalaki, ''ang Principe by Marzotto''. Matapos maging publiko noong 1961 na may listahan sa pamilihang [[Bolsa (pamilihan)|bolsa]] ng [[Milan]] na [[Borsa Italiana]], sinimulan ng kompanya ang pagluluwas ng mga produkto nito sa [[Estados Unidos]] . Upang mabawasan ang gastos sa paggawa, 40 porsiyento ng produksiyon ng damit ang kalaunan ay ililipat doon. === Pagpapalawak === Sa pagitan ng dekada '80 at '90, lumawak ang Marzotto SpA sa pamamagitan ng mga adkisisyon. Ang Marzotto ang naging unang ganap na pinagsamang prodyuser ng lana sa Europa noong 1987 matapos makuha ang [[Lanerossi]], na sinundan ng [[Hugo Boss]] noong 1991 at ang gilingan ng lana ng [[Nová Mosilana]] ng [[Czechoslovakia]] noong 1994. Noong 1997, inanunsiyo ng grupo ang pagsasama sa [[Holding Partecipazioni Industriali|HPI]] upang mabuo [[Gruppo Industriale Marzotto|ang Gruppo Industriale Marzotto]], ang pinakamalaking tagagawa ng damit pangdisenyo sa mundo. Gayunpaman, biglang itinigil ni [[Pietro Marzotto]] ang mga negosasyon, na humantong sa pagbibitiw ni Pietro sa kanyang tungkulin bilang punong ehekutibo at ang pagkuha kay [[Jean de Jaeger]], ang unang hindi kamag-anak ng mga Marzotto na naiangat sa naturang tungkulin. Gayunpaman, nanatiling mayoryang aksiyonista si Pietro ng Marzotto SpA at binili niya ang [[Liteksas]], isang tagagawa ng damit na lana sa [[Litwanya]], noong 2000, upang mailipat ng kompanya ang bahagi ng produksiyon nito sa mas murang merkado. Binili rin niya ang [[Valentino (kompanya ng moda)|Valentino SpA]], na nahihirapan sa ilalim ng [[Holding Partecipazioni Industriali|HPI]], noong 2002.<ref name=":1">{{Cite web |date=2017-11-29 |title=Italian Fashion Designers & Brands: Marzotto {{!}} Made-In-Italy.com |url=https://www.made-in-italy.com/italian-fashion/designers-and-brands/marzotto/ |access-date=2021-04-23 |website=Made In Italy |language=en-US}}</ref> == Mga sanggunian == kbfzi8jfvmwwerdtcl8rdczwlod0fzu Pulo ng Lawak 0 340700 2236375 2236356 2026-10-23T14:01:48Z Myrabert015 156576 2236375 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands | disputed = yes | name = Pulo ng Lawak | other_names = Nanshan Island ''(Ingles)''<br/>Likas Island ''(Ingles na Filipino)''<br/>Pulo ng Lawak ''(Filipino)''<br/>Đảo Vĩnh Viễn ''(Biyetnames)''<br/>馬歡島 / 马欢岛 Mǎhuān Dǎo Xīyuè Dǎo ''(Intsik)'' | island_type = [[Pulo]] | image_name = Nanshan Island.png | image_caption = Pulo ng Lawak |pushpin_map = Spratly Islands relief | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{Coord|10|44|N|115|48|E|display=inline,title|name=Pulo ng Lawak}} | archipelago = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | country = {{PHL}} | country_admin_divisions_title = [[Mga Rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | country_admin_divisions = [[Mimaropa|IV-B - MIMAROPA]] | country_admin_divisions_title_1 = [[Mga Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]] | country_admin_divisions_1 = [[Palawan]] | country_admin_divisions_title_2 = [[Bayan]] | country_admin_divisions_2 = [[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]] | country1 = {{CHN}} | country2 = {{PHL}} | country3 = {{TWN}} | country4 = {{VNM}} | additional_info = {{maplink|frane-align=center|frame=yes|plain=yes|center|thumb|type=shape|stroke-width=1|stroke-color=#000000|zoom=14}} }} Ang '''Pulo ng Lawak''','''<ref>{{Cite book |last1=Elleman |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=CnDlcP6L8iEC&q=West+York+Island+likas+Spratly+Islands&pg=PA162 |title=Beijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia |last2=Kotkin |first2=Stephen |last3=Schofield |first3=Clive |date=2015-05-18 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-2766-7 |language=en}}</ref>''' na kilala rin bilang '''Lawak Island''' (literal na kahulugan: "Pulo na Malawak"; Ingles: '''Nanshan Island''';<ref>{{Cite book |last=Dzurek |first=Daniel J. |url=https://books.google.com/books?id=o5P4U4UlucMC&q=West+York+Island+Spratly+Islands&pg=PA10 |title=The Spratly Islands Dispute: Who's on First? |date=1996 |publisher=IBRU |isbn=978-1-897643-23-5 |language=en}}</ref> Mandarin Chinese: 馬歡島 / 马欢岛; pinyin: ''Mǎhuān Dǎo Xīyuè Dǎo''; Vietnamese: ''Đảo Vĩnh Viễn''), at iba’t ibang pangalan, ay may lawak na 7.93 ektarya (19.6 acres). Ito ang ikaapat pinakamalaki sa mga likas na pulo ng [[Kapuluan ng Kalayaan]],<ref>{{Cite book |last=Hanson |first=Arthur J. |url=https://books.google.com/books?id=HO9m_mlVyLEC&q=West+York+Island+likas+Spratly+Islands&pg=RA1-PA31 |title=Environmental Considerations in Foreign-donor-supported Projects: Some Experiences in Indonesia |date=1981 |publisher=East-West Center |isbn=978-0-86638-023-2 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buchholz |first=Hanns Jürgen |url=https://books.google.com/books?id=2KZEEuaS6RIC&q=West+York+Island+likas+Spratly+Islands&pg=PA45 |title=Law of the Sea Zones in the Pacific Ocean |date=1987 |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=978-9971-988-73-9 |language=en}}</ref> at ang ikatlong pinakamalaki (kasunod ng [[Pulo ng Pag-asa]] at [[Pulo ng Likas]]) sa mga inookupa at pinamamahalaan ng [[Pilipinas]]. Ang pulo ay pinamamahalaan ng Pilipinas bilang bahagi ng bayan ng[[Kalayaan, Palawan]]; ito ay matatagpuan 98 milya (158 km) silangan ng [[Pulo ng Pag-asa]] (''Thitu Island''), na siyang kinaroroonan ng poblacion ng bayan ng Kalayaan ayon sa depinisyon ng Pilipinas. May nakatalagang mga sundalong Pilipino sa pulo. Inaangkin din ang pulo ng [[Tsina|Republika ng Bayan ng Tsina]] (Tsina), [[Taiwan|Republika ng Tsina]] (Taiwan), at [[Vietnam]]. ==Silipin din== * [[Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Kalayaan, Palawan]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Kapuluan ng Kalayaan}} [[Kaurian:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kaurian:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] myfsio8ivpc7jvk4qtqbu5ut1a7a6ke Anna's Archive 0 340701 2236373 2026-10-23T12:29:09Z Ian1237 136219 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1343498459|Anna's Archive]]" 2236373 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Anna's Archive | logo = AnnasArchive Logo.svg | logo_alt = Logo of Anna's Archive depicting the name in a bold sans-serif font. | logo_caption = | screenshot = Annasarchivehome_1.15.25.png | caption = Pangunahing pahina ng Arkibo ni Anna (January 15, 2025) | collapsetext = Screenshot | type = {{hlist|[[Search engine]]|[[digital library]]|[[file sharing]]}} | founder = Anna Archivist, Pirate Library Mirror | url = {{plainlist | * {{URL | https://annas-archive.gl/}} * {{URL | https://annas-archive.pk/}} * {{URL | https://annas-archive.gd/}} }} | commercial = Hindi | registration = Opsyonal | launch_date = {{start date and age|p=y|2022|11|df=no}} | current_status = Aktibo }}  '''Ang Anna's Archive''' ay isang open source search engine para sa mga shadow library na inilunsad sa [[Alyas|palayaw]] na Anna makailang sandali matapos ang [[Isara ng mga awtoridad ang Z-Library noong 2022|pagsara ng mga awtoridad ang Z-Library noong 2022]]. Pinagsasama-sama ng nito ang mga tala mula sa Z-Library, Sci-Hub, at Library Genesis (LibGen), at iba pa. Tinatagurian nito ang sarili bilang ang "pinakamalaking bukas na aklatan sa kasaysayan ng mundo", <ref name="FAQ">{{Cite web |title=Frequently Asked Questions (FAQ) |url=https://annas-archive.gl/faq |access-date=January 4, 2026 |website=Anna's Archive}}</ref> at naglalayong " i-katalogo lahat ng mga aklat" at "subaybayan ang pag-unlad ng sangkatauhan tungo sa paggawa ng lahat ng mga aklat na ito na madaling magamit sa digital na anyo ". Ignigiit nito na hindi mananagot sa pag-download ng mga akdang [[Karapatang-sipi|may karapatang-sipi]] dahil hindi ito direktang naglalaman ng anumang mga file, sa halip ay nagkakawing lamang sa mga third-party na download. Gayunpaman, pinatamaan ito dahil sa pagsali sa malawakang paglabag sa karapatang-sipi, na nagrason sa mga pagharang ng gobyerno at legal na aksyon mula sa mga may hawak ng karapatan at mga asosasyon ng kalakalan sa paglalathala. == Kasaysayan == Ang Anna's Archive ay nagmula sa proyektong '''Pirate Library Mirror''' ('''PiLiMi'''), isang anonymous na pagsisikap na i-mirror ang mga shadow library para sa isang buong kopya ng Z-Library noong Setyembre 2022. Kinilala ng PiLiMi na "sinasadya nitong nilabag ang batas sa karapatang-sipi sa karamihan ng mga bansa". <ref name="Van der Sar-2024a">{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=April 16, 2024 |title="Anna's Archive" Opens the Door to Z-Library and Other Pirate Libraries |url=https://torrentfreak.com/annas-archive-opens-the-door-to-z-library-and-other-pirate-libraries-221118/ |access-date=August 19, 2024 |website=[[TorrentFreak]] |language=en}}</ref> <ref name="Maxwell-2024">{{Cite web |last=Maxwell |first=Andy |date=January 4, 2024 |title=Silenzio! 'Anna's Archive' Shadow Library Blocked Following Publishers' Complaint |url=https://torrentfreak.com/silenzio-annas-archive-shadow-library-blocked-following-publishers-complaint-240104/ |access-date=December 29, 2024 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> Ang unang pokus ng proyekto ay sa pangangalaga sa halip na bigyang kakayahan na mahanap ang laman nito. <ref>{{Cite web |last=Booth |first=Callum |date=July 4, 2022 |title=The Pirate Library Mirror wants to preserve all human knowledge... illegally |url=https://thenextweb.com/news/pirate-library-mirror-wants-to-preserve-human-knowledge-illegally |access-date=October 19, 2024 |website=[[TNW (website)|TNW]] |language=en}}</ref> Ilang araw matapos ng pagtanggal ng mga awtoridad ng US ang ilang mga domain ng Z-Library at arestuhin ang mga umano'y operator nito noong Nobyembre 2022, inilunsad ng miyembro ng PiLiMi na si Anna (kilala rin bilang Anna Archivist) ang Anna's Archive, na unang nagpakita ng mga resulta mula sa Z-Library at LibGen . <ref name="Van der Sar-2024a" /> <ref name="Maxwell-2024" /> <ref name="Manos-2022">{{Cite web |last=Manos |first=Leda |date=November 22, 2022 |title=Free Z-Library E-Book Download Search Engine "Anna's Archive" Launches Amid Arrests |url=https://www.laweekly.com/free-z-library-e-book-download-search-engine-annas-archive-launches-amid-arrests/ |access-date=December 29, 2024 |website=[[LA Weekly]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Newson |first=Georgie |date=December 14, 2022 |title=In the Shadow Library |url=https://www.lrb.co.uk/blog/2022/december/in-the-shadow-library |access-date=January 22, 2025 |website=[[London Review of Books|LRB]] Blog |language=en}}</ref> == Website at mga operasyon == Ang Anna's Archive ay inilarawan bilang isang search engine, <ref name="Binder-2025">{{Cite web |last=Binder |first=Matt |date=November 5, 2025 |title=Google reportedly blocks 749 million Anna's Archive URLs |url=https://mashable.com/article/google-blocks-hundreds-of-millions-of-annas-archive-urls |access-date=November 7, 2025 |website=[[Mashable]] |language=en}}</ref> isang metasearch engine, <ref name="Van der Sar-2024a" /> at isang shadow library. <ref name="Maxwell-2024" /> Nagpapatakbo ito ng ilang mirror sites sa ilalim ng iba't ibang top-level domains, na sa kasalukuyan ay <code>[[.gl]]</code>, <code>[[.pk]]</code>, at <code>[[.gd]]</code> . <ref name="FAQ" group="†" /> Ang source code nito ay nakalaan para sa [[Pampublikong dominyo|pampublikong domain]] sa ilalim ng lisensyang CC0 . <ref name="License" group="†">{{Cite web |title=AnnaArchivist / annas-archive |url=https://software.annas-archive.gl/AnnaArchivist/annas-archive#license |access-date=January 23, 2025 |website=GitLab |language=en}}</ref> Ang site mismo ay hindi naglalaman ng anumang mga file (na sinasabi nitong hindi ito mananagot sa pag-download ng mga gawang may karapatang-sipi), ngunit isatalatuntunan nito ang metadata at mga link sa "third-party" na pag-download. <ref name="FAQ" group="†" /> <ref name="Binder-2025" /> <ref name="Van der Sar-2024c">{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=February 7, 2024 |title=Lawsuit Accuses Anna's Archive of Hacking WorldCat, Stealing 2.2 TB Data |url=https://torrentfreak.com/lawsuit-accuses-annas-archive-of-hacking-worldcat-stealing-2-2-tb-data-240207/ |access-date=December 30, 2024 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> Nag-aalok din ito ng mga pag-download sa pamamagitan ng IPFS protocol. {{Efn|According to Anna's personal blog, they no longer host IPFS themselves because they believe it is not yet suitable for their purposes.<ref name="Putting 5,998,794 books on IPFS" group="†">{{Cite web |date=November 19, 2022 |title=Putting 5,998,794 books on IPFS |url=https://annas-archive.gl/blog/putting-5,998,794-books-on-ipfs.html |access-date=January 15, 2025 |website=Anna's Blog}}</ref>|group=}} <ref name="Van der Sar-2024a" /> <ref>{{Cite journal |last=Son |first=Jihun |last2=Kim |first2=Gyubin |last3=Jung |first3=Hyunwoo |last4=Bang |first4=Jewan |last5=Park |first5=Jungheum |date=October 1, 2023 |title=IF-DSS: A forensic investigation framework for decentralized storage services |journal=Forensic Science International: Digital Investigation |volume=46 |doi=10.1016/j.fsidi.2023.301611 |issn=2666-2817 |doi-access=free}}</ref> [[Kategorya:Sensura sa Internet]] 23ix9i30k3k92echjfhuu08m0vh14hi 2236378 2236373 2026-10-23T18:52:46Z Ian1237 136219 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1343498459|Anna's Archive]]" 2236378 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Anna's Archive | logo = AnnasArchive Logo.svg | logo_alt = Logo of Anna's Archive depicting the name in a bold sans-serif font. | logo_caption = | screenshot = Annasarchivehome_1.15.25.png | caption = Pangunahing pahina ng Anna's Archive (January 15, 2025) | collapsetext = Screenshot | type = {{hlist|[[Search engine]]|[[digital library]]|[[file sharing]]}} | founder = Anna Archivist, Pirate Library Mirror | url = {{plainlist | * {{URL | https://annas-archive.gl/}} * {{URL | https://annas-archive.pk/}} * {{URL | https://annas-archive.gd/}} }} | commercial = Hindi | registration = Opsyonal | launch_date = {{start date and age|p=y|2022|11|df=no}} | current_status = Aktibo }}  '''Ang Anna's Archive''' ay isang [[Malayang software|open source]] [[motor panghanap|search engine]] para sa mga shadow library na inilunsad sa [[Alyas|palayaw]] na Anna makailang sandali matapos ang [[Isara ng mga awtoridad ang Z-Library noong 2022|pagsara ng mga awtoridad ang Z-Library noong 2022]]. Pinagsasama-sama ng nito ang mga tala mula sa Z-Library, Sci-Hub, at Library Genesis (LibGen), at iba pa. Tinatagurian nito ang sarili bilang ang "pinakamalaking bukas na aklatan sa kasaysayan ng mundo", <ref name="FAQ">{{Cite web |title=Frequently Asked Questions (FAQ) |url=https://annas-archive.gl/faq |access-date=January 4, 2026 |website=Anna's Archive}}</ref> at naglalayong " i-katalogo lahat ng mga aklat" at "subaybayan ang pag-unlad ng sangkatauhan tungo sa paggawa ng lahat ng mga aklat na ito na madaling magamit sa digital na anyo ". Ignigiit nito na hindi mananagot sa pag-download ng mga akdang [[Karapatang-sipi|may karapatang-sipi]] dahil hindi ito direktang naglalaman ng anumang mga file, sa halip ay nagkakawing lamang sa mga third-party na download. Gayunpaman, pinatamaan ito dahil sa pagsali sa malawakang paglabag sa karapatang-sipi, na nagrason sa mga pagharang ng gobyerno at legal na aksyon mula sa mga may hawak ng karapatan at mga asosasyon ng kalakalan sa paglalathala. == Kasaysayan == Ang Anna's Archive ay nagmula sa proyektong '''Pirate Library Mirror''' ('''PiLiMi'''), isang anonymous na pagsisikap na i-mirror ang mga shadow library para sa isang buong kopya ng Z-Library noong Setyembre 2022. Kinilala ng PiLiMi na "sinasadya nitong nilabag ang batas sa karapatang-sipi sa karamihan ng mga bansa". <ref name="Van der Sar-2024a">{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=April 16, 2024 |title="Anna's Archive" Opens the Door to Z-Library and Other Pirate Libraries |url=https://torrentfreak.com/annas-archive-opens-the-door-to-z-library-and-other-pirate-libraries-221118/ |access-date=August 19, 2024 |website=[[TorrentFreak]] |language=en}}</ref> <ref name="Maxwell-2024">{{Cite web |last=Maxwell |first=Andy |date=January 4, 2024 |title=Silenzio! 'Anna's Archive' Shadow Library Blocked Following Publishers' Complaint |url=https://torrentfreak.com/silenzio-annas-archive-shadow-library-blocked-following-publishers-complaint-240104/ |access-date=December 29, 2024 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> Ang unang pokus ng proyekto ay sa pangangalaga sa halip na bigyang kakayahan na mahanap ang laman nito. <ref>{{Cite web |last=Booth |first=Callum |date=July 4, 2022 |title=The Pirate Library Mirror wants to preserve all human knowledge... illegally |url=https://thenextweb.com/news/pirate-library-mirror-wants-to-preserve-human-knowledge-illegally |access-date=October 19, 2024 |website=[[TNW (website)|TNW]] |language=en}}</ref> Ilang araw matapos ng pagtanggal ng mga awtoridad ng US ang ilang mga domain ng Z-Library at arestuhin ang mga umano'y operator nito noong Nobyembre 2022, inilunsad ng miyembro ng PiLiMi na si Anna (kilala rin bilang Anna Archivist) ang Anna's Archive, na unang nagpakita ng mga resulta mula sa Z-Library at LibGen . <ref name="Van der Sar-2024a" /> <ref name="Maxwell-2024" /> <ref name="Manos-2022">{{Cite web |last=Manos |first=Leda |date=November 22, 2022 |title=Free Z-Library E-Book Download Search Engine "Anna's Archive" Launches Amid Arrests |url=https://www.laweekly.com/free-z-library-e-book-download-search-engine-annas-archive-launches-amid-arrests/ |access-date=December 29, 2024 |website=[[LA Weekly]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Newson |first=Georgie |date=December 14, 2022 |title=In the Shadow Library |url=https://www.lrb.co.uk/blog/2022/december/in-the-shadow-library |access-date=January 22, 2025 |website=[[London Review of Books|LRB]] Blog |language=en}}</ref> == Website at mga operasyon == Ang Anna's Archive ay inilarawan bilang isang search engine, <ref name="Binder-2025">{{Cite web |last=Binder |first=Matt |date=November 5, 2025 |title=Google reportedly blocks 749 million Anna's Archive URLs |url=https://mashable.com/article/google-blocks-hundreds-of-millions-of-annas-archive-urls |access-date=November 7, 2025 |website=[[Mashable]] |language=en}}</ref> isang metasearch engine, <ref name="Van der Sar-2024a" /> at isang shadow library. <ref name="Maxwell-2024" /> Nagpapatakbo ito ng ilang mirror sites sa ilalim ng iba't ibang top-level domains, na sa kasalukuyan ay <code>[[.gl]]</code>, <code>[[.pk]]</code>, at <code>[[.gd]]</code> . <ref name="FAQ" group="†" /> Ang source code nito ay nakalaan para sa [[Pampublikong dominyo|pampublikong domain]] sa ilalim ng lisensyang CC0 . <ref name="License" group="†">{{Cite web |title=AnnaArchivist / annas-archive |url=https://software.annas-archive.gl/AnnaArchivist/annas-archive#license |access-date=January 23, 2025 |website=GitLab |language=en}}</ref> Ang site mismo ay hindi naglalaman ng anumang mga file (na sinasabi nitong hindi ito mananagot sa pag-download ng mga gawang may karapatang-sipi), ngunit isatalatuntunan nito ang metadata at mga link sa "third-party" na pag-download. <ref name="FAQ" group="†" /> <ref name="Binder-2025" /> <ref name="Van der Sar-2024c">{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=February 7, 2024 |title=Lawsuit Accuses Anna's Archive of Hacking WorldCat, Stealing 2.2 TB Data |url=https://torrentfreak.com/lawsuit-accuses-annas-archive-of-hacking-worldcat-stealing-2-2-tb-data-240207/ |access-date=December 30, 2024 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> Nag-aalok din ito ng mga pag-download sa pamamagitan ng IPFS protocol. {{Efn|According to Anna's personal blog, they no longer host IPFS themselves because they believe it is not yet suitable for their purposes.<ref name="Putting 5,998,794 books on IPFS" group="†">{{Cite web |date=November 19, 2022 |title=Putting 5,998,794 books on IPFS |url=https://annas-archive.gl/blog/putting-5,998,794-books-on-ipfs.html |access-date=January 15, 2025 |website=Anna's Blog}}</ref>|group=}} <ref name="Van der Sar-2024a" /> <ref>{{Cite journal |last=Son |first=Jihun |last2=Kim |first2=Gyubin |last3=Jung |first3=Hyunwoo |last4=Bang |first4=Jewan |last5=Park |first5=Jungheum |date=October 1, 2023 |title=IF-DSS: A forensic investigation framework for decentralized storage services |journal=Forensic Science International: Digital Investigation |volume=46 |doi=10.1016/j.fsidi.2023.301611 |issn=2666-2817 |doi-access=free}}</ref> Kabilang sa mga "source library" ng site ang LibGen, Sci-Hub, Z-Library, Internet Archive, DuXiu, MagzDB, Nexus/STC, at HathiTrust ; nakalista naman ang Open Library, WorldCat, at Google Books bilang mga metadata-only na pinagmulan. <ref name="Datasets" group="†" /> Ang ilan sa mga ito ay maaring buksan ng publiko, habang ang iba ay kinopya o pribadong kinuha para sa pamamahagi. <ref name="Datasets" group="†">{{Cite web |title=Datasets |url=https://annas-archive.gl/datasets |access-date=January 15, 2025 |website=Anna's Archive}}</ref> <ref name="Van der Sar-2023">{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=October 3, 2023 |title=Anna's Archive Scraped WorldCat to Help Preserve 'All' Books in the World |url=https://torrentfreak.com/annas-archive-scraped-worldcat-to-help-preserve-all-books-in-the-world-231003/ |access-date=August 19, 2024 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> Pagkatapos ay inilalabas ang mga ito nang maramihan {{Efn|According to a post on Anna's blog, the project's data is standardized under the custom Anna's Archive Containers format to allow for incremental releases.<ref name="Anna's Archive Containers (AAC): standardizing releases from the world's largest shadow library" group="†">{{Cite web |date=August 15, 2023 |title=Anna's Archive Containers (AAC): standardizing releases from the world's largest shadow library |url=https://annas-archive.gl/blog/annas-archive-containers.html |access-date=January 17, 2025 |website=Anna's Blog}}</ref>|group=}} kasama ang mga torrent file upang maging mapagtanggol ang mga ito sa mga pagtanggal ng website . <ref name="FAQ" group="†" /> {{Magmula noong|2026|3|}}, ang Anna's Archive ay mayroong 63,632,048 na libro at 95,689,475 na mga papel, <ref name="FAQ" group="†" /> at ang pinag-isang listahan ng mga torrent ay may kabuuan na humigit-kumulang 1.1 petabytes . <ref name="Torrents" group="†">{{Cite web |title=Torrents |url=https://annas-archive.gl/torrents |access-date=January 4, 2026 |website=Anna's Archive}}</ref> Isang pag-aaral noong 2025 na naghahambing sa saklaw ng mga kumbensyonal [[Katalogo ng aklatan|na database ng aklatan]] sa iba't ibang alternatibo (kabilang ang mga scholarly search engine, iba pang mga web-based database, mga akademikong social network, at mga piracy site) ang natuklasan na ang Anna's Archive ay kabilang sa mga pinaka-komprehensibong saklaw ng mga buong sulatin, ngunit binatikos ito dahil sa pagkakaroon ng hindi madaling maunawaang interface. <ref>{{Cite journal |last=Walters |first=William H. |date=July 8, 2025 |title=Comparing conventional and alternative mechanisms of discovering and accessing the scientific literature |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=122 |issue=27 |bibcode=2025PNAS..12203051W |doi=10.1073/pnas.2503051122 |pmc=12260569 |pmid=40591597}}</ref> Noong Marso 2025, umabot ito sa mahigit 650,000 na araw-araw na mga download, humigit-kumulang 10 beses na mas higit sa tinatayang distribusyon ng New York Public Library . <ref name="Kozina-2025">{{Cite journal |last=Kozina |first=Elizaveta |last2=Toson |first2=Christian |date=March 2025 |title=Anna, the Universal Library |url=https://www.engramma.it/eOS/index.php?id_articolo=5954 |journal=La Rivista di Engramma |issue=222 |pages=243–259 |doi=10.25432/1826-901X/2025.222.0032}}</ref> === Teknolohiya === ==== Proteksyon sa imprastraktura at DDoS ==== Gumagamit ang Anna's Archive ng multi-layered server architecture na idinisenyo para labananan ang mga pagtanggal at outage. Ayon sa isang blog post noong 2023 ng mga operator ng site, ang backend ay tumatakbo sa Flask, MariaDB, at Elasticsearch, na naka-host sa mga murang server na pino-proxy sa pamamagitan ng magkakahiwalay na "freedom-loving" na mga provider upang protektahan ang aktwal na imprastraktura ng hosting mula sa mga legal na demanda. Pinapanatili ang redundant na mga proxy server at application server upang kung sakaling may provider na tumigil ng serbisyo, ang site ay maaaring magpatuloy. <ref name="operations" group="†">{{Cite web |date=2023-08-15 |title=How to run a shadow library: operations at Anna’s Archive |url=https://annas-archive.gl/blog/how-to-run-a-shadow-library.html |url-status=live |access-date=2026-03-08 |website=Anna's Blog}}</ref> Noon, ginamit ng site ang libreng tier ng Cloudflare bilang karagdagang caching at DDoS protection, sinasamantala ang legal na posisyon ng Cloudflare bilang isang isang utility sa halip na isang hosting provider at samakatuwid ay hindi direktang napapailalim sa mga demanda sa pagtanggal ng DMCA. <ref name="operations" group="†" /> Gayunpaman, kasunod ng mga utos ng korte na kaugnay ng kaso ng Spotify noong Enero 2026, hindi pinagana ng Cloudflare ang mga nameserver nito para sa ilang mga domain ng Anna's Archive. <ref name=":1">{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=January 21, 2026 |title=Spotify won court order against Anna's Archive, taking down .org domain |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2026/01/annas-archive-said-spotify-scrape-didnt-cause-domain-suspension-it-was-wrong/ |access-date=January 22, 2026 |website=Ars Technica |language=en}}</ref> Ang ilan sa mga domain ng website ay lumipat sa DDoS-Guard, isang Rusong DDoS-protection at content delivery provider. <ref>{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=2026-01-28 |title=Spotify's Crackdown on Anna's Archive Domains Hits a Jurisdiction Snag * TorrentFreak |url=https://torrentfreak.com/spotifys-crackdown-on-annas-archive-domains-hits-a-jurisdiction-snag/ |access-date=2026-03-08 |website=TorrentFreak}}</ref> ==== Pagpaparehistro ng domain ==== Ang Anna's Archive ay may mga rehistradong domain sa pamamagitan ng iba't ibang registrar sa maraming hurisdiksyon. Ilan sa mga domain nito, tulad ng mga <code>.li</code> at <code>.gl</code> na domain nito, ay nakarehistro sa pamamagitan ng Njalla, <ref>{{Cite web |last=van der Sar |first=Ernesto |title=Anna’s Archive Loses .LI Domain As Legal Pressure Mounts |url=https://torrentfreak.com/annas-archive-loses-li-domain-as-legal-pressure-mounts/ |access-date=2026-03-08 |website=TorrentFreak}}</ref> isang privacy-focused na domain registration service na pinapatakbo ng Njalla SRL sa [[Costa Rica]], <ref>{{Cite web |title=About Njalla |url=https://njal.la/about/ |access-date=2026-03-08 |website=Njalla}}</ref> na nagrerehistro ng mga domain sa sarili nitong pangalan para sa mga customer upang protektahan ang kanilang mga pagkakakilanlan. ==== Sistema ng account at mga bilis ng pag-download ==== Ang site ay gumagana gamit ang isang download system na may antas. Maaaring mag-download ng mga file ang mga hindi miyembro sa pamamagitan ng mga pinamamahaging server sa pinababang bilis, na dumadaan sa browser-based verification upang maiwasan ang awtomatikong pang-aabuso. Ang sistemang waitlist naman ay nagbibigay-daan sa mga libreng user na ma-access ang medyo mas mabilis na mga server sa pamamagitan ng paglilimita sa bilang ng mga sabay-sabay na pag-download. Ang mga bayad na miyembro ay makakatanggap ng mga high-speed download, kung saan ang bilang ng mabilis na download na pinapayagan kada 24-oras ay nag-iiba-iba depende sa antas ng membership; maaaring pagsamahin ang maraming mga antas ng membership. <ref name="FAQ" group="†" /> Nag-aalok din ang site ng high-speed SFTP access sa buong koleksyon nito sa mga organisasyon – pangunahin para sa mga mga kumpanyang nagsasanay ng mga large language model – kapalit ng malalaking kontribusyon ng pera o datos. <ref group="†">{{Cite web |title=LLM Data |url=https://annas-archive.gl/llm |access-date=2026-03-08 |website=Anna's Archive}}</ref> ==== Imprastraktura ng donasyon at pagbabayad ==== Dahil sa legal na katayuan nito, nakasaad sa site na hindi ito maaaring tumanggap ng mga pagbabayad nang direkta sa pamamagitan ng mga kumbensyonal na lagusan ng pagbabangko. <ref name="Volunteering & Bounties" group="†">{{Cite web |title=Volunteering & Bounties |url=https://annas-archive.gl/volunteering |access-date=January 18, 2025 |website=Anna's Archive}}</ref> Sa halip, umaasa ito sa [[Salaping kripto|cryptocurrency]] pati na rin sa mga alternatibong pamamaraan tulad ng mga Amazon gift card, Cash App at Alipay. <ref name="FAQ" group="†" /> Sinabi ng mga operator na ang pangangailangang manatiling hindi nagpapakilala ay nangangailangan ng pag-iwas sa mga tradisyunal na mga payment processor, at kakaunti lamang ang mga kumpanya ang sumusuporta sa mga virtual debit card na binabayaran gamit ang cryptocurrency. <ref name="operations" group="†" /> ==== Format ng datos ==== Ang datos ng site ay inistandardisa sa ilalim ng format na Anna's Archive Containers (AAC), na ipinakilala noong Agosto 2023 upang payagan ang mga unti-unting paglabas. Ang bawat lalagyan ay binubuo ng metadata at opsyonal na nakaugnay na binary data. Ang mga metadata file ay gumagamit ng line-delimited JSON na naka-compress gamit ang Zstandard, habang ang mga binary data file ay nakaimbak sa mga structured directory sa tabi. Ang format ay dinisenyo upang maging machine-readable, madaling ipamahagi sa pamamagitan ng mga torrent, at tugma sa umiiral na stack ng site na MariaDB, Elasticsearch, at [[Python (wikang pamprograma)|Python]]. <ref group="†">{{Cite web |date=2023-08-15 |title=Anna’s Archive Containers (AAC): standardizing releases from the world’s largest shadow library |url=https://annas-archive.gl/blog/annas-archive-containers.html |url-status=live |access-date=2026-03-08 |website=Anna's Blog}}</ref> === Pananalapi === Ang mga high-speed download sa Anna's Archive ay magagamit lamang ng mga user na may bayad na membership, habang ang mga hindi miyembro ay dapat gumamit ng mas mabagal na mga opsyon na may browser verification upang maiwasan ang pang-aabuso. Inilalarawan nito ang sarili bilang isang [[Samahang hindi pangkalakalan|non-profit na organisasyon]], na nagsasabi na ang mga bayarin sa pagiging miyembro at mga donasyon ay kadalasang ginagastos sa imprastraktura ng mga server at wala sa mga ito ang personal na ginagamit ng mga operator ng site. <ref name="FAQ" group="†" /> Nagbibigay ito ng mga membership at mga "pabuya" na pera sa ilang boluntaryong nag-aambag. <ref name="Volunteering & Bounties" /> Nag-aalok ang Anna's Archive ng mabilis na pag-access sa buong koleksyon nito sa pamamagitan ng SFTP sa mga grupong nagsasanay ng [[Malaking modelong pangwika|large language models]] (LLM) kapalit ng malalaking kontribusyon ng pera o datos. <ref>{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=January 31, 2025 |title=Pirate Libraries Are Forbidden Fruit for AI Companies. But at What Cost? |url=https://torrentfreak.com/pirate-libraries-are-forbidden-fruit-for-ai-companies-but-at-what-cost-250131/ |access-date=February 1, 2025 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> Sinabi nito na nagbigay ito ng ganitong access sa humigit-kumulang 30 kumpanya noong Enero 2025, na pangunahing nakabase sa Tsina, kabilang ang mga kumpanya ng LLM at mga data broker . <ref name="Van der Sar-2025">{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=February 1, 2025 |title=Anna's Archive Urges AI Copyright Overhaul to Protect National Security |url=https://torrentfreak.com/annas-archive-urges-ai-copyright-overhaul-to-protect-national-security-250201/ |access-date=February 2, 2025 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref name="Poeuymirou-2025" /> Ang modelong VL ng [[DeepSeek]] ay bahagyang sinanay gamit ang datos ng ebook mula sa site. <ref>{{Citation |last=Lu |first=Haoyu |title=DeepSeek-VL: Towards Real-World Vision-Language Understanding |date=March 11, 2024 |arxiv=2403.05525 |last2=Liu |first2=Wen |last3=Zhang |first3=Bo |last4=Wang |first4=Bingxuan |last5=Dong |first5=Kai |last6=Liu |first6=Bo |last7=Sun |first7=Jingxiang |last8=Ren |first8=Tongzheng |last9=Li |first9=Zhuoshu}}</ref> Pinuna ng ilang mga abogado ang mga pahayag na ito ay [[patas na paggamit]] sa ilalim ng batas ng karapatang-ari ng US, na binabanggit ang isang alinsunuran ng kahalagahan ng pinsala sa merkado. <ref name="Poeuymirou-2025">{{Cite web |last=Poeuymirou |first=Margaux |last2=Pritt |first2=Maxwell |date=June 16, 2025 |title=Why AI's use of shadow libraries should alarm us all |url=https://www.dailyjournal.com/article/386130-why-ai-s-use-of-shadow-libraries-should-alarm-us-all |access-date=October 8, 2025 |website=[[Daily Journal Corporation|Daily Journal]]}}</ref> === Motibasyon === <templatestyles src="Template:Quote_box/styles.css" /> {{Quote box|quote=Ang Anna's Archive ay isang non-profit na proyekto na may dalawang layunin: 1. '''Preserbasyon:''' Pag-back up ng kaalaman at kultura ng kabuuang sangkatauhan. 2. '''Daanan:''' Paninigurado na ang kaalaman at kulturang ito ay magagamit ninuman sa buong mundo.|author=Anna's Archive|source=FAQ<ref name="FAQ" group="†" />|width=35%}} Sinabi ng Anna's Archive na ang mga layunin nito ay "i-katalogo ang lahat ng mga aklat" at "subaybayan ang pag-unlad ng sangkatauhan tungo sa paggawa ng lahat ng mga aklat na ito na madaling magagamit na anyong digital". <ref name="Manos-2022" /> Inilarawan ito bilang parehong nagpapatuloy at lubos na nagpapalawak ng mga ambisyon ng mga naunang shadow library sa pamamagitan ng pananaw nito bilang isang "unibersal na aklatan" na nagpapanatili ng pinakamaraming aklat hangga't maaari. Ito ay binigyang-kahulugan bilang bahagi ng umuusbong na "kultura ng kawalan ng tiwala sa mga korporasyon, institusyon, pamahalaan, at mga batas... na marahil ay nagsimula sa [[Pandaigdigang krisis sa pananalapi ng 2007-2008|pagbagsak ng pananalapi noong 2008]] at sa mga kilusang Occupy Wall Street" na nakasaksi sa pag-usbong ng mga teknolohiyang desentralisado. <ref name="Kozina-2025" /> Ipinaliwanag ni Anna ang kanilang pagtutol sa karapatang-ari batay sa etikal na batayan, sinabi nila na "naniniwala sila na ang pagpreserba at pag-imbak ng mga file na ito ay tama base sa moralidad" <ref name="Kozina-2025" /> at naniniwala sila at ang iba pang mga shadow librarian na "gusto maging libre ng impormasyon". <ref>{{Cite web |last=Woodcock |first=Claire |date=November 30, 2022 |title='Shadow Libraries' Are Moving Their Pirated Books to The Dark Web After Fed Crackdowns |url=https://www.vice.com/en/article/shadow-libraries-are-moving-their-pirated-books-to-the-dark-web-after-fed-crackdowns/ |access-date=April 15, 2025 |website=[[Vice (magazine)|VICE]] |language=en-US}}</ref> Iminungkahi nila na dapat baguhin ang batas sa karapatang-ari bilang usapin ng pambansang seguridad, na nagpapanukalain na ang mga bansang Kanluranin ay gumawa ng mga legal na paghihiwalay para sa pagmimina ng teksto at datos upang manatiling nangunguna sa karera ng armas ng AI. <ref name="Van der Sar-2025" /> Binanggit ni Anna ang programmer at aktibista sa impormasyon na si [[Aaron Swartz]] bilang inspirasyon sa koleksyon ng metadata.<ref name="FAQ" group="†" /> Inirerekomenda ng site ang mga sinulat ni Swartz pati na rin ang ''How Music Got Free'' ni Stephen Witt at ''ang Against Intellectual Monopoly'' nina Michele Boldrin at David K. Levine, na pumupuna sa umiiral na batas sa karapatang-ari at naiugnay sa kilusang copyleft . <ref name="Kozina-2025" /> == Mga pagharang sa site at mga legal na isyu == [[File:Map_of_countries_blocking_Anna’s_Archive.svg|thumb| Mapa ng mga bansang humaharang sa Anna's Archive: ]] === Estados Unidos === Simula noong 2023, ang mga domain ng Anna's Archive ay lumabas na sa taunang Notorious Markets List ng Office of the United States Trade Representative, na nagtatampok sa mga digital at pisikal na pamilihan na umano'y sangkot sa malawakang paglabag sa intelektwal na ari-arian. Inilalarawan ng mga ulat na ito ang site bilang may kaugnayan sa Sci-Hub at LibGen. <ref>{{Cite web |last=Maxwell |first=Andy |date=January 31, 2024 |title=World's Most Notorious Pirate Sites Listed in New USTR Report |url=https://torrentfreak.com/worlds-most-notorious-pirate-sites-listed-in-new-ustr-report-240131/ |access-date=January 17, 2025 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=January 30, 2024 |title=2023 Review of Notorious Markets for Counterfeiting and Piracy |url=https://ustr.gov/sites/default/files/2023_Review_of_Notorious_Markets_for_Counterfeiting_and_Piracy_Notorious_Markets_List_final.pdf |access-date=January 23, 2025 |website=United States Trade Representative}}</ref> <ref>{{Cite web |date=January 8, 2025 |title=2024 Review of Notorious Markets for Counterfeiting and Piracy |url=https://ustr.gov/sites/default/files/2024%20Review%20of%20Notorious%20Markets%20of%20Counterfeiting%20and%20Piracy%20(final).pdf |access-date=January 23, 2025 |website=United States Trade Representative}}</ref> Bilang tugon sa kahilingan ng Tanggapan para sa komento sa Listahan nito para sa 2023, kinilala ng Association of American Publishers ang Anna's Archive bilang isang lumalabag na site, at sinuri ang [[Salaping kripto|mga cryptocurrency]] wallet nito upang matuklasan na nakatanggap ito ng mahigit $29,000 na pondo noong Hulyo 2023. <ref>{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=October 13, 2023 |title=Pirate Sites Exploit 'Interplanetary File System' Gateways, Publishers Warn |url=https://torrentfreak.com/pirate-sites-exploit-interplanetary-file-system-gateways-publishers-warn-231013/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910231625/https://torrentfreak.com/pirate-sites-exploit-interplanetary-file-system-gateways-publishers-warn-231013/ |archive-date=September 10, 2025 |access-date=January 17, 2025 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=October 9, 2023 |title=Comment from Association of American Publishers |url=https://www.regulations.gov/comment/USTR-2023-0009-0020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910231924/https://www.regulations.gov/comment/USTR-2023-0009-0020 |archive-date=September 10, 2025 |access-date=January 17, 2025 |website=[[Regulations.gov]]}}</ref> ==== Kaso ng OCLC ==== Noong Oktubre 2023, naiulat na na-scrape ng Anna's Archive ang kabuuan ng WorldCat, ang pinakamalaking bibliograpikong database sa mundo, at malayang nailabas ang pagmamay-ari nitong datos, na inilarawan ni Anna bilang "isang pangunahing milyahe sa pagmamapa ng lahat ng mga libro sa mundo". <ref name="Van der Sar-2023" /> Tumugon ang [[OCLC]], tagapangasiwa ng WorldCat, sa pamamagitan ng pagdemanda sa site sa isang pederal na korte ng Ohio noong Enero 2024, na nagsasabing na ang pagsira ay nakamit sa pamamagitan ng mga cyberattack sa mga server nito. <ref name="Van der Sar-2024c" /> Humingi ito ng mahigit $5 milyon sa kabuuang danyos at isang [[Injunction|utos na mag-utos]] upang pigilan ang Anna's Archive sa pag-scrape o pagbabahagi ng datos nito. <ref name="Van der Sar-2024b">{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=July 8, 2024 |title=Anna's Archive Faces Millions in Damages and a Permanent Injunction |url=https://torrentfreak.com/annas-archive-faces-millions-in-damages-and-a-permanent-injunction-240708/ |access-date=December 30, 2024 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> Nilinaw ng OCLC na kahit hindi nilabag ang mga panloob na sistema nito, naniniwala itong maituturing na hacking base sa batas. <ref>{{Cite web |last=Price |first=Gary |date=February 7, 2024 |title=Report: "Lawsuit Accuses Anna's Archive of Hacking WorldCat, Stealing 2.2 TB Data" |url=https://www.infodocket.com/2024/02/07/report-lawsuit-accuses-annas-archive-of-hacking-worldcat-stealing-2-2-tb-data/ |access-date=January 20, 2025 |website=[[Library Journal]] infoDOCKET |language=en-US}}</ref> Itinanggi ng pinangalanang akusado ang anumang pagkakasangkot sa scrape o sa Anna's Archive. <ref>{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |title=Key Defendant in Anna's Archive Lawsuit Denies Any Involvement With the Site |url=https://torrentfreak.com/key-defendant-in-annas-archive-lawsuit-denies-any-involvement-with-the-site-240416/ |access-date=August 19, 2024 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> Pinuna ng manunulat ng teknolohiya na si Glyn Moody ang kaso bilang "magastos at walang saysay," at sinabing taliwas ito sa nakasaad na misyon ng OCLC na gawing madaling makuha ang impormasyon. <ref>{{Cite web |last=Moody |first=Glyn |date=August 21, 2024 |title=OCLC says "what is known must be shared", but sues Anna's Archive to stop it sharing knowledge |url=https://walledculture.org/oclc-says-what-is-known-must-be-shared-but-sues-annas-archive-to-stop-it-sharing-knowledge/ |access-date=January 19, 2025 |website=Walled Culture |language=en-US}}</ref> Noong Hulyo 2024, kasunod ng kaso, ang <code>.org</code> mirror ng Anna's Archive ay pinalitan ng isang bagong <code>[[.gs]]</code> mirror upang maiwasan ang pagiging sakop ng hurisdiksyon ng US; gayunpaman, di-nagtagal pagkatapos nito, ang <code>.gs</code> domain ay sinuspinde at ang mirror ay ibinalik sa orihinal na <code>.org</code> domain. <ref name="Van der Sar-2024b" /> <ref>{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=July 18, 2024 |title=Anna's Archive Loses .GS Domain Name But Remains Resilient |url=https://torrentfreak.com/annas-archive-loses-gs-domain-name-but-remains-resilient-240718/ |access-date=December 29, 2024 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> Noong Marso 2025, ipinagpaliban ng korte ang hatol sa mga aspeto ng kaso sa Korte Suprema ng Ohio dahil sa mga alalahanin tungkol sa legal na pagiging bago nito, at tinanggihan ang parehong mosyon para sa default na hatol mula sa OCLC at isang mosyon na ibasura ang pinangalanang akusado. <ref>{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=March 31, 2025 |title=Anna's Archive Scraping: Court Defers Key Questions to State Supreme Court |url=https://torrentfreak.com/annas-archive-scraping-court-defers-key-questions-to-state-supreme-court/ |access-date=March 30, 2025 |website=TorrentFreak}}</ref> Noong Abril, nakipagkasundo ang OCLC sa pinangalanang akusado na alisin siya sa kaso, sa halip ay ituon ang pansin sa pagkuha ng hatol laban sa mismong site. <ref>{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=April 17, 2025 |title=Alleged Anna's Archive Operator Dropped from U.S. 'Scraping' Lawsuit |url=https://torrentfreak.com/alleged-annas-archive-operator-dropped-from-u-s-scraping-lawsuit-250417/ |access-date=April 18, 2025 |website=TorrentFreak}}</ref> Noong Nobyembre, ibinasura ng OCLC ang kahilingan para sa mga danyos, at itinuon ang mga pagsisikap nito sa pagkuha ng isang utos na mag-uudyok sa mga tagapamagitan ng ikatlong partido na itigil ang pagbabahagi ng datos. <ref>{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=November 2, 2025 |title=Anna's Archive 'WorldCat Scrape' Lawsuit Drops $5M Claim, Pivots to Takedown Tactic |url=https://torrentfreak.com/annas-archive-worldcat-scrape-lawsuit-drops-5m-claim-pivots-to-takedown-tactic/ |access-date=December 21, 2025 |website=TorrentFreak}}</ref> Noong Enero 2026, naglabas ang hukom ng pederal na distrito na si Michael H. Watson ng isang default na hatol pabor sa OCLC, na nag-aatas sa Anna's Archive na burahin ang datos ng WorldCat at pigilan ito sa pag-scrape o pagbabahagi ng datos ng WorldCat sa susunod. Hindi inaasahang susunod ang Anna's Archive sa desisyon; sinabi ng OCLC na "umaasa itong idulog ang hatol sa mga host ng website". <ref name="OCLC">{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=January 16, 2026 |title=Judge orders Anna's Archive to delete scraped data; no one thinks it will comply |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2026/01/judge-orders-annas-archive-to-delete-scraped-data-no-one-thinks-it-will-comply/ |access-date=January 17, 2026 |website=[[Ars Technica]]}}</ref> ==== Kaso ng Meta ==== Noong Pebrero 2025, ibinunyag ng mga internal na email ang isang kaso laban sa [[Meta Platforms|Meta]] sa isang korte sa California dahil sa umano'y pagsasanay sa mga AI model nito sa mga naka-copyright na akdang na nagpakita na ang kumpanya ay nag-download ng mahigit 81 terabytes na datos sa pamamagitan ng mga torrent ng Anna's Archive, bilang karagdagan sa data na dati nang na-download mula sa LibGen. Ang mga nagsasakdal sa kaso, isang grupo ng mga may-akda kabilang sina Richard Kadrey, Sarah Silverman, at Christopher Golden, ay nag-akusa na personal na pinahintulutan ng CEO na si [[Mark Zuckerberg]] ang paggamit ng mga shadow library. Nagtalo ang kompanya na ang paggamit nito ng mga datos na may karapatang-ari sa pagsasanay sa AI ay maituturing na patas na paggamit. <ref>{{Cite web |last=Belanger |first=Ashley |date=February 6, 2025 |title="Torrenting from a corporate laptop doesn't feel right": Meta emails unsealed |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2025/02/meta-torrented-over-81-7tb-of-pirated-books-to-train-ai-authors-say/ |access-date=February 9, 2025 |website=Ars Technica |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=February 6, 2025 |title=Meta Torrented over 81 TB of Data Through Anna's Archive, Despite Few Seeders |url=https://torrentfreak.com/meta-torrented-over-81-tb-of-data-through-annas-archive-despite-few-seeders-250206/ |access-date=February 9, 2025 |website=TorrentFreak |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Pontefract |first=Dan |title=Authors Challenge Meta's Use Of Their Books For Training AI |url=https://www.forbes.com/sites/danpontefract/2025/03/25/authors-challenge-metas-use-of-their-books-for-training-ai/ |access-date=March 27, 2025 |website=[[Forbes]] |language=en}}</ref> Noong Hunyo 2025, bahagyang nagpasya ang korte pabor sa Meta, at natuklasang ang pagsasanay ay "lubos na nakapagpabago" at samakatuwid ay patas na paggamit. Binigyang-diin ni Vince Chhabria, ang hukom sa kaso, na ang desisyon ay hindi nangangahulugan na ang mga aksyon ni Meta ay talagang lehitimo, ngunit sinabi na ang mga nagsasakdal ay hindi nakabuo ng matibay na mga argumento. Tinukoy niya ang "market dilution" bilang isang nakakakumbinsing argumento para sa pinsalang pinansyal na hindi itinuloy ng mga nagsasakdal — ang ideya na "sa pamamagitan ng pagsasanay sa mga generative AI model gamit ang mga gawang may copyright, ang mga kumpanya ay lumilikha ng isang bagay na kadalasang lubhang magpapahina sa merkado para sa mga gawang iyon". <ref>{{Cite web |date=June 26, 2025 |title=AG on Meta AI Ruling: Meta Gets a Technical Win, but the Law Favors Authors |url=https://authorsguild.org/news/meta-ai-ruling-meta-gets-technical-win-but-law-favors-authors/ |access-date=July 19, 2025 |website=[[Authors Guild]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Nawotka |first=Ed |date=June 26, 2025 |title=Meta Wins AI Copyright Case, But Judge Writes Roadmap for Authors' Revenge |url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/copyright/article/98093-meta-wins-ai-copyright-case-but-judge-writes-roadmap-for-authors-revenge.html |access-date=July 19, 2025 |website=[[Publishers Weekly]] |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Simons |first=Matt |date=June 25, 2025 |title=Judge reluctantly sides with Meta in Sarah Silverman, authors' AI copyright suit |url=https://www.courthousenews.com/judge-reluctantly-sides-with-meta-in-sarah-silverman-authors-ai-copyright-suit/ |access-date=July 19, 2025 |website=[[Courthouse News Service]] |language=en-US}}</ref> ==== Kaso sa Spotify ==== Noong Disyembre 2025, naiulat na nakakuha ang Anna's Archive ng halos 300 terabytes ng data mula sa serbisyo ng streaming ng musika na [[Spotify]], na naglathala ng 256 milyong hanay ng metadata at nagsasaad ng mga plano na maglathala ng 86 milyong audio file. <ref name="Peters-2025">{{Cite web |last=Peters |first=Mitchell |date=December 21, 2025 |title=Spotify Music Library Scraped by Pirate Activist Group |url=https://www.billboard.com/business/streaming/spotify-music-library-leak-1236143970/ |access-date=December 22, 2025 |website=[[Billboard Magazine|Billboard]] |language=en-US}}</ref> Bagama't ang audio ay bumubuo lamang ng 37% ng buong koleksyon ng Spotify, ito ay kumakatawan sa 99.6% ng mga nakikinig sa platform. <ref>{{Cite web |last=Revilla |first=Andre |date=December 22, 2025 |title=Pirate group Anna's Archive says it has scraped Spotify in its entirety |url=https://www.engadget.com/entertainment/streaming/pirate-group-annas-archive-says-it-has-scraped-spotify-in-its-entirety-211914755.html |access-date=January 2, 2026 |website=[[Engadget]] |language=en-US}}</ref> Bilang tugon, sinabi ng kompanya na "natukoy at tinanggal nito ang mga masasamang user account na nasangkot sa ilegal na pag-scrape". <ref name="Peters-2025" /> <ref name="Milmo-2025">{{Cite news |last=Milmo |first=Dan |date=December 22, 2025 |title=Activist group says it has scraped 86m music files from Spotify |language=en-GB |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/technology/2025/dec/22/activist-group-says-it-has-scraped-86m-music-files-from-spotify |access-date=December 26, 2025 |issn=0261-3077}}</ref> May ilan na pumuna sa kakulangan ng saklaw ng paglabas para sa mga kantang hindi gaanong pinapakinggan. <ref>{{Cite web |last=Vigliarolo |first=Brandon |date=December 22, 2025 |title=Hacktivists scrape 86M Spotify tracks, claim their aim is to preserve culture |url=https://www.theregister.com/2025/12/22/hacktivists_scrape_songs_spotify/ |access-date=January 6, 2026 |website=[[The Register]]}}</ref> Ang metadata release ay inihambing sa open database na MusicBrainz, na naglalaman ng humigit-kumulang 5 milyong track, humigit-kumulang 37 beses na mas maliit. <ref name="Peters-2025" /> <ref>{{Cite web |last=Veress |first=Ben |date=December 21, 2025 |title=Spotify's Music Library Has Been Scraped And Posted Online by A Pirate Activist Group |url=https://bluntmag.com.au/news/spotify-music-library-has-been-scraped-online-by-a-pirate-activist-group/ |access-date=December 22, 2025 |website=[[Blunt Magazine]] |language=en-AU}}</ref> Hinulaan ng mga tagapagtaguyod ng karapatang-ari na ang nabunyag na musika ay gagamitin upang sanayin ang mga modelo ng AI. <ref name="Milmo-2025" /> Nang parehong buwan, ang Spotify, kasama ang mga pangunahing record label kabilang ang Universal Music Group, Sony Music, at Warner Music, ay nagsampa ng kaso laban sa mga hindi kilalang operator ng Anna's Archive sa United States District Court para sa Southern District ng New York. Ang reklamo ay nag-aakusa ng malawakang paglabag sa karapatang-ari, paglabag sa kontrata, paglabag sa DMCA, at mga paglabag sa Computer Fraud and Abuse Act, at inaakusahan ang site ng pag-iwas sa mga digital rights management system ng Spotify. Ang kaso ay unang isinampa sa ilalim ng selyo "upang hindi maunahan ng Anna's Archive na biguin" ang mga kontra-hakbang na kanilang hinahangad. <ref name=":1" /> <ref name=":0">{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=January 21, 2026 |title=Unsealed: Spotify Lawsuit Triggered Anna's Archive Domain Name Suspensions |url=https://torrentfreak.com/unsealed-spotify-lawsuit-triggered-annas-archive-domain-name-suspensions/ |access-date=January 21, 2026 |website=TorrentFreak}}</ref> Noong Enero 2026, nagpalabas ang korte ng pansamantalang utos ng pagpigil, na sinundan ng isang paunang utos ng hukuman na inilabas noong Enero 16 ni Hukom Jed Rakoff ng Korte Distrito ng Estados Unidos. Iniutos ng utos na itigil ng Anna's Archive ang pagimbak, pag-link, o pamamahagi ng mga akdang may karapatang-ari, at tinarget din ang mga third-party na tagapamagitan kabilang ang mga domain registry, mga kumpanya ng hosting, at Cloudflare. Dahil dito, ilang pangalan ng domain ng Anna's Archive ang sinuspinde, kabilang ang domain <code>.org</code> na pinangangasiwaan ng Public Interest Registry at ang <code>[[.se]]</code> na domain. <ref name=":1" /> <ref name=":0" /> <ref>{{Cite web |last=Scharf |first=Rachel |date=January 21, 2026 |title=Spotify and Major Labels Sue Pirate Library for Scraping 86 Million Songs: 'Brazen Theft' |url=https://www.billboard.com/pro/spotify-record-labels-piracy-lawsuit-annas-archive/ |access-date=January 22, 2026 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> Naniniwala ang Anna's Archive noong una na ang suspensyon ay walang kaugnayan sa kanilang mga aktibidad. <ref>{{Cite web |last=Brodkin |first=Jon |date=January 5, 2026 |title=Anna's Archive loses .org domain, says suspension likely unrelated to Spotify piracy |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2026/01/annas-archive-loses-org-domain-says-suspension-likely-unrelated-to-spotify-piracy/ |access-date=January 6, 2026 |website=Ars Technica |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Van der Sar |first=Ernesto |date=January 5, 2026 |title=Anna's Archive Loses .Org Domain After Surprise Suspension |url=https://torrentfreak.com/annas-archive-loses-org-domain-after-surprise-suspension/ |access-date=January 5, 2026 |website=TorrentFreak}}</ref> Kasunod ng pagbubunyag ng legal na aksyon, inalis ng site ang nakalaang seksyon ng pag-download ng Spotify, at minarkahan ito bilang "hindi magagamit hanggang sa susunod na abiso." <ref name=":1" /> [[Kategorya:Sensura sa Internet]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] oznon6fe77q4ax3uj3onqwjoqb0zg4t Scanno, Abruzzo 0 340702 2236414 2026-10-24T02:34:28Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Scanno, Abruzzo]] sa [[Scanno, Abruzos]] 2236414 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Scanno, Abruzos]] 0ywv9ejtpetcvgskrk865gfg0krvn7j Federico II ng Suabia 0 340703 2236483 2026-10-24T04:57:17Z Ryomaandres 8044 Ikinakarga sa [[Federico II, Banal na Emperador ng Roma]] 2236483 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Federico II, Banal na Emperador ng Roma]] 4fnxec6d05yw0asjvb73apa58pxah58 Opi, Abruzzo 0 340704 2236529 2026-10-24T06:12:02Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Opi, Abruzzo]] sa [[Opi, Abruzos]] 2236529 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Opi, Abruzos]] j0q9bn0f9xvdfs2dnhf3pqdbrpmbhdl Cappadocia, Abruzzo 0 340705 2236559 2026-10-24T07:08:46Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Cappadocia, Abruzzo]] sa [[Cappadocia, Abruzos]] 2236559 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Cappadocia, Abruzos]] httfmzrgibon23nf8y7uoqrwrqw1fbv Castel del Monte, Abruzzo 0 340706 2236561 2026-10-24T07:08:59Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Castel del Monte, Abruzzo]] sa [[Castel del Monte, Abruzos]] 2236561 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Castel del Monte, Abruzos]] mlrbr7ft136them6zf9bk8eplahhkbs Fossa, Abruzzo 0 340707 2236564 2026-10-24T07:09:17Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Fossa, Abruzzo]] sa [[Fossa, Abruzos]] 2236564 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Fossa, Abruzos]] f6dc67qtcxtewipeb0444skpq6n8x42 Montereale, Abruzzo 0 340708 2236566 2026-10-24T07:09:45Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Montereale, Abruzzo]] sa [[Montereale, Abruzos]] 2236566 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Montereale, Abruzos]] fh7nrczldi78fv4ptcine9nqfthkh17 Prezza, Abruzzo 0 340709 2236568 2026-10-24T07:10:08Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Prezza, Abruzzo]] sa [[Prezza, Abruzos]] 2236568 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Prezza, Abruzos]] 149ws93adaalq8a5t472udvyunbhvet Garda (VR) 0 340710 2236600 2026-10-24T08:23:45Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Garda (VR)]] sa [[Garda, Veneto]] 2236600 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Garda, Veneto]] 03lkbuos6xq4e4gjgvjugfmutun46e0 Urbanong Laguna 0 340711 2236620 2026-10-24T08:59:23Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox settlement | name = Urbanong Laguna | native_name = Urban Laguna | other_name = Lagunense | official_name = Laguna Metropolis | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = SanPedroLagunajf2434 07.JPG {{!}} San Pedro Downtown | photo1b = Manila South Road, Biñan Santo Domingo (Gen. Malvar, Biñan, Laguna; 06-28-2023).jpg {{!}} Southwoods Mall Biñan | photo2a = 9628Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg {{!}} Santa Rosa La... 2236620 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Laguna | native_name = Urban Laguna | other_name = Lagunense | official_name = Laguna Metropolis | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = SanPedroLagunajf2434 07.JPG {{!}} San Pedro Downtown | photo1b = Manila South Road, Biñan Santo Domingo (Gen. Malvar, Biñan, Laguna; 06-28-2023).jpg {{!}} Southwoods Mall Biñan | photo2a = 9628Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg {{!}} Santa Rosa Landmark | photo2b = CabuyaoHalljf7205 26.JPG {{!}} Cabuyao City Hall | photo3a = Old National Hwy. (Calamba, Laguna)(2018-04-07).jpg {{!}} Calamba City Skyline | photo3b = San Pablo downtown, Jose Rizal Avenue (San Pablo, Laguna; 10-08-2022).jpg {{!}} San Pablo downtown | size = 300 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = San Pedro Downtown, Southwoods Mall Biñan, Santa Rosa Landmark, Cabuyao City, Calamba City Skyline & San Pablo downtown }} | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Kalakhang Laguna | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[South Luzon]] | subdivision_type2 = [[Rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Biñan]] | subdivision_type5 = Mga lungsod at bayan | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Tagalog language|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 6 cities<br />3 municipalities | 1 = [[Biñan]] | 2 = [[Cabuyao]] | 3 = [[Calamba, Laguna]] | 4 = [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] | 5 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | 6 = [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] | 7 = [[Los Baños,Laguna|Los Baños]] | 8 = [[Calauan]] | 9 = [[Bay, Laguna|Bay]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Languages of the Philippines|Language]] | blank_info_sec2 = Anilag | blank_name_sec2 = Pista | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Laguna''', '''Urban Laguna''' o '''Kanluraning Laguna''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Laguna]] na urbanisado na binubuo ng mga anim na pitong lungsod at tatlong bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Biñan, Cabuyao, Calamba, Santa Rosa, San Pablo at San Pedro, talong bayan ng Alaminos, Calauan at Los Baños, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]], Ang administratibong lungsod ay ang Santa Rosa at ang malaking lungsod ay ang Biñan ==Malalaking lungsod== {{Largest cities | province = Laguna | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Laguna Urban | div_link = Province{{!}}Province | city_1 = Biñan{{!}}Biñan | div_1 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_1 = 584,479 | img_1 = 384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 40.jpg | city_2 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba City | div_2 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_2 = 539,671 | img_2 = Calamba City Skyline 2018.jpg | city_3 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_3 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_3 = 414,812 | img_3 = SantaRosa,Lagunajf9604 12.JPG | city_4 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_4 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_4 = 355,330 | img_4 = 4528Santa Rosa Cabuyao City Barangays Landmarks Roads 45.jpg | city_5 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_5 = Calabarzon{{!}}Laguna | pop_5 = 326,001 | city_6 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_6 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_6 = 312,122 | city_7 = Los Baños{{!}}Los Baños | div_7 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_7 = 115,353 | city_8 = Calauan{{!}}Calauan | div_8 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_8 = 92,596 | city_9 = Bay, Laguna{{!}}Bay | div_9 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_9 = 77,307 }} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategroya:Mga Kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] 3sgd58fc2muzvz5iqc0m2gyrl6kfxq6 2236621 2236620 2026-10-24T09:02:13Z Ivan P. Clarin 84769 2236621 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Laguna | native_name = Urban Laguna | other_name = Lagunense | official_name = Laguna Metropolis | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = SanPedroLagunajf2434 07.JPG {{!}} San Pedro Downtown | photo1b = Manila South Road, Biñan Santo Domingo (Gen. Malvar, Biñan, Laguna; 06-28-2023).jpg {{!}} Southwoods Mall Biñan | photo2a = 9628Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg {{!}} Santa Rosa Landmark | photo2b = CabuyaoHalljf7205 26.JPG {{!}} Cabuyao City Hall | photo3a = Old National Hwy. (Calamba, Laguna)(2018-04-07).jpg {{!}} Calamba City Skyline | photo3b = San Pablo downtown, Jose Rizal Avenue (San Pablo, Laguna; 10-08-2022).jpg {{!}} San Pablo downtown | size = 300 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = San Pedro Downtown, Southwoods Mall Biñan, Santa Rosa Landmark, Cabuyao City, Calamba City Skyline & San Pablo downtown }} | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Kalakhang Laguna | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Biñan]] | subdivision_type5 = Mga lungsod at bayan | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Tagalog language|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 6 cities<br />3 municipalities | 1 = [[Biñan]] | 2 = [[Cabuyao]] | 3 = [[Calamba, Laguna]] | 4 = [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] | 5 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | 6 = [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] | 7 = [[Los Baños,Laguna|Los Baños]] | 8 = [[Calauan]] | 9 = [[Bay, Laguna|Bay]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Languages of the Philippines|Language]] | blank_info_sec2 = Anilag | blank_name_sec2 = Pista | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Laguna''', '''Urban Laguna''' o '''Kanluraning Laguna''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Laguna]] na urbanisado na binubuo ng mga anim na pitong lungsod at tatlong bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Biñan, Cabuyao, Calamba, Santa Rosa, San Pablo at San Pedro, talong bayan ng Alaminos, Calauan at Los Baños, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]], Ang administratibong lungsod ay ang Santa Rosa at ang malaking lungsod ay ang Biñan. ==Malalaking lungsod== {{Largest cities | province = Laguna | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Laguna Urban | div_link = Province{{!}}Province | city_1 = Biñan{{!}}Biñan | div_1 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_1 = 584,479 | img_1 = 384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 40.jpg | city_2 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba City | div_2 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_2 = 539,671 | img_2 = Calamba City Skyline 2018.jpg | city_3 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_3 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_3 = 414,812 | img_3 = SantaRosa,Lagunajf9604 12.JPG | city_4 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_4 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_4 = 355,330 | img_4 = 4528Santa Rosa Cabuyao City Barangays Landmarks Roads 45.jpg | city_5 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_5 = Calabarzon{{!}}Laguna | pop_5 = 326,001 | city_6 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_6 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_6 = 312,122 | city_7 = Los Baños{{!}}Los Baños | div_7 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_7 = 115,353 | city_8 = Calauan{{!}}Calauan | div_8 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_8 = 92,596 | city_9 = Bay, Laguna{{!}}Bay | div_9 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_9 = 77,307 | city_10 = Alaminos, Laguna{{!}}Alaminos | div_10 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_10 = 53,589 }} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategroya:Mga Kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] g2tu3u2af9l2dbo14r0zfiz6d5o20l2 2236622 2236621 2026-10-24T09:03:41Z Ivan P. Clarin 84769 2236622 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Laguna | native_name = Urban Laguna | other_name = Lagunense | official_name = Laguna Metropolis | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = SanPedroLagunajf2434 07.JPG {{!}} San Pedro Downtown | photo1b = Manila South Road, Biñan Santo Domingo (Gen. Malvar, Biñan, Laguna; 06-28-2023).jpg {{!}} Southwoods Mall Biñan | photo2a = 9628Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg {{!}} Santa Rosa Landmark | photo2b = CabuyaoHalljf7205 26.JPG {{!}} Cabuyao City Hall | photo3a = Old National Hwy. (Calamba, Laguna)(2018-04-07).jpg {{!}} Calamba City Skyline | photo3b = San Pablo downtown, Jose Rizal Avenue (San Pablo, Laguna; 10-08-2022).jpg {{!}} San Pablo downtown | size = 300 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = San Pedro Downtown, Southwoods Mall Biñan, Santa Rosa Landmark, Cabuyao City, Calamba City Skyline & San Pablo downtown }} | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Kalakhang Laguna | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Biñan]] | subdivision_type5 = Mga lungsod at bayan | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Tagalog language|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 6 cities<br />3 municipalities | 1 = [[Biñan]] | 2 = [[Cabuyao]] | 3 = [[Calamba, Laguna]] | 4 = [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] | 5 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | 6 = [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] | 7 = [[Los Baños,Laguna|Los Baños]] | 8 = [[Calauan]] | 9 = [[Bay, Laguna|Bay]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Languages of the Philippines|Language]] | blank_info_sec2 = Anilag | blank_name_sec2 = Pista | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Laguna''', '''Urban Laguna''' o '''Kanluraning Laguna''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Laguna]] na urbanisado na binubuo ng mga anim na pitong lungsod at tatlong bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Biñan, Cabuyao, Calamba, Santa Rosa, San Pablo at San Pedro, talong bayan ng Alaminos, Calauan at Los Baños, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]], Ang administratibong lungsod ay ang Santa Rosa at ang malaking lungsod ay ang Biñan. ==Malalaking lungsod== {{Largest cities | province = Laguna | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Laguna Urban | div_link = Province{{!}}Province | city_1 = Biñan{{!}}Biñan | div_1 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_1 = 584,479 | img_1 = 384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 40.jpg | city_2 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba City | div_2 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_2 = 539,671 | img_2 = Calamba City Skyline 2018.jpg | city_3 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_3 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_3 = 414,812 | img_3 = SantaRosa,Lagunajf9604 12.JPG | city_4 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_4 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_4 = 355,330 | img_4 = 4528Santa Rosa Cabuyao City Barangays Landmarks Roads 45.jpg | city_5 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_5 = Calabarzon{{!}}Laguna | pop_5 = 326,001 | city_6 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_6 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_6 = 312,122 | city_7 = Los Baños{{!}}Los Baños | div_7 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_7 = 115,353 | city_8 = Calauan{{!}}Calauan | div_8 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_8 = 92,596 | city_9 = Bay, Laguna{{!}}Bay | div_9 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_9 = 77,307 | city_10 = Alaminos, Laguna{{!}}Alaminos | div_10 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_10 = 53,589 }} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga Kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategroya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] 1jhnc9ipbw2ikvqkc0f3txfa6fy2ams 2236624 2236622 2026-10-24T09:05:27Z Ivan P. Clarin 84769 2236624 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Laguna | native_name = Urban Laguna | other_name = Lagunense | official_name = Laguna Metropolis | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = SanPedroLagunajf2434 07.JPG {{!}} San Pedro Downtown | photo1b = Manila South Road, Biñan Santo Domingo (Gen. Malvar, Biñan, Laguna; 06-28-2023).jpg {{!}} Southwoods Mall Biñan | photo2a = 9628Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg {{!}} Santa Rosa Landmark | photo2b = CabuyaoHalljf7205 26.JPG {{!}} Cabuyao City Hall | photo3a = Old National Hwy. (Calamba, Laguna)(2018-04-07).jpg {{!}} Calamba City Skyline | photo3b = San Pablo downtown, Jose Rizal Avenue (San Pablo, Laguna; 10-08-2022).jpg {{!}} San Pablo downtown | size = 300 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = San Pedro Downtown, Southwoods Mall Biñan, Santa Rosa Landmark, Cabuyao City, Calamba City Skyline & San Pablo downtown }} | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Kalakhang Laguna | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Biñan]] | subdivision_type5 = Mga lungsod at bayan | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Tagalog language|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 6 cities<br />3 municipalities | 1 = [[Biñan]] | 2 = [[Cabuyao]] | 3 = [[Calamba, Laguna]] | 4 = [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] | 5 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | 6 = [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] | 7 = [[Los Baños,Laguna|Los Baños]] | 8 = [[Calauan]] | 9 = [[Bay, Laguna|Bay]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Languages of the Philippines|Language]] | blank_info_sec2 = Anilag | blank_name_sec2 = Pista | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Laguna''', '''Urban Laguna''' o '''Kanluraning Laguna''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Laguna]] na urbanisado na binubuo ng mga anim na pitong lungsod at tatlong bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Biñan, Cabuyao, Calamba, Santa Rosa, San Pablo at San Pedro, talong bayan ng Alaminos, Calauan at Los Baños, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]], Ang administratibong lungsod ay ang Santa Rosa at ang malaking lungsod ay ang Biñan. ==Malalaking lungsod== {{Largest cities | province = Laguna | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Laguna Urban | div_link = Province{{!}}Province | city_1 = Biñan{{!}}Biñan | div_1 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_1 = 584,479 | img_1 = 384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 40.jpg | city_2 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba City | div_2 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_2 = 539,671 | img_2 = Calamba City Skyline 2018.jpg | city_3 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_3 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_3 = 414,812 | img_3 = SantaRosa,Lagunajf9604 12.JPG | city_4 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_4 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_4 = 355,330 | img_4 = 4528Santa Rosa Cabuyao City Barangays Landmarks Roads 45.jpg | city_5 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_5 = Calabarzon{{!}}Laguna | pop_5 = 326,001 | city_6 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_6 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_6 = 312,122 | city_7 = Los Baños{{!}}Los Baños | div_7 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_7 = 115,353 | city_8 = Calauan{{!}}Calauan | div_8 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_8 = 92,596 | city_9 = Bay, Laguna{{!}}Bay | div_9 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_9 = 77,307 | city_10 = Alaminos, Laguna{{!}}Alaminos | div_10 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_10 = 53,589 }} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] h60nhewh2x5mlqk2lo89bahrldy9n0r 2236633 2236624 2026-10-24T09:25:55Z Ivan P. Clarin 84769 2236633 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Laguna | native_name = Urban Laguna | other_name = Lagunense | official_name = Laguna Metropolis | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = SanPedroLagunajf2434 07.JPG {{!}} San Pedro Downtown | photo1b = Manila South Road, Biñan Santo Domingo (Gen. Malvar, Biñan, Laguna; 06-28-2023).jpg {{!}} Southwoods Mall Biñan | photo2a = 9628Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg {{!}} Santa Rosa Landmark | photo2b = CabuyaoHalljf7205 26.JPG {{!}} Cabuyao City Hall | photo3a = Old National Hwy. (Calamba, Laguna)(2018-04-07).jpg {{!}} Calamba City Skyline | photo3b = San Pablo downtown, Jose Rizal Avenue (San Pablo, Laguna; 10-08-2022).jpg {{!}} San Pablo downtown | size = 300 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = San Pedro Downtown, Southwoods Mall Biñan, Santa Rosa Landmark, Cabuyao City, Calamba City Skyline & San Pablo downtown }} | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Kalakhang Laguna | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Biñan]] | subdivision_type5 = Mga lungsod at bayan | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Tagalog language|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 6 cities<br />3 municipalities | 1 = [[Biñan]] | 2 = [[Cabuyao]] | 3 = [[Calamba, Laguna]] | 4 = [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] | 5 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | 6 = [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] | 7 = [[Los Baños,Laguna|Los Baños]] | 8 = [[Calauan]] | 9 = [[Bay, Laguna|Bay]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Languages of the Philippines|Language]] | blank_info_sec2 = Anilag | blank_name_sec2 = Pista | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Laguna''', '''Urban Laguna''' o '''Kanluraning Laguna''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Laguna]] na urbanisado na binubuo ng pitong lungsod at tatlong bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Biñan, Cabuyao, Calamba, Santa Rosa, San Pablo at San Pedro, talong bayan ng Alaminos, Calauan at Los Baños, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]], Ang administratibong lungsod ay ang Santa Rosa at ang malaking lungsod ay ang Biñan. ==Malalaking lungsod== {{Largest cities | province = Laguna | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Laguna Urban | div_link = Province{{!}}Province | city_1 = Biñan{{!}}Biñan | div_1 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_1 = 584,479 | img_1 = 384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 40.jpg | city_2 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba City | div_2 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_2 = 539,671 | img_2 = Calamba City Skyline 2018.jpg | city_3 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_3 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_3 = 414,812 | img_3 = SantaRosa,Lagunajf9604 12.JPG | city_4 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_4 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_4 = 355,330 | img_4 = 4528Santa Rosa Cabuyao City Barangays Landmarks Roads 45.jpg | city_5 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_5 = Calabarzon{{!}}Laguna | pop_5 = 326,001 | city_6 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_6 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_6 = 312,122 | city_7 = Los Baños{{!}}Los Baños | div_7 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_7 = 115,353 | city_8 = Calauan{{!}}Calauan | div_8 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_8 = 92,596 | city_9 = Bay, Laguna{{!}}Bay | div_9 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_9 = 77,307 | city_10 = Alaminos, Laguna{{!}}Alaminos | div_10 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_10 = 53,589 }} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] q2wwxpaxittawew7iq65p1yrnwgyjgn 2236635 2236633 2026-10-24T09:32:29Z Ivan P. Clarin 84769 2236635 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Laguna | native_name = Urban Laguna | other_name = Lagunense | official_name = Laguna Metropolis | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = SanPedroLagunajf2434 07.JPG {{!}} San Pedro Downtown | photo1b = Manila South Road, Biñan Santo Domingo (Gen. Malvar, Biñan, Laguna; 06-28-2023).jpg {{!}} Southwoods Mall Biñan | photo2a = 9628Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg {{!}} Santa Rosa Landmark | photo2b = CabuyaoHalljf7205 26.JPG {{!}} Cabuyao City Hall | photo3a = Old National Hwy. (Calamba, Laguna)(2018-04-07).jpg {{!}} Calamba City Skyline | photo3b = San Pablo downtown, Jose Rizal Avenue (San Pablo, Laguna; 10-08-2022).jpg {{!}} San Pablo downtown | size = 300 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = San Pedro Downtown, Southwoods Mall Biñan, Santa Rosa Landmark, Cabuyao City, Calamba City Skyline & San Pablo downtown }} | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Kalakhang Laguna | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Biñan]] | subdivision_type5 = Mga lungsod at bayan | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Tagalog language|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 6 cities<br />3 municipalities | 1 = [[Biñan]] | 2 = [[Cabuyao]] | 3 = [[Calamba, Laguna]] | 4 = [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] | 5 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | 6 = [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] | 7 = [[Los Baños,Laguna|Los Baños]] | 8 = [[Calauan]] | 9 = [[Bay, Laguna|Bay]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Languages of the Philippines|Language]] | blank_info_sec2 = Anilag | blank_name_sec2 = Pista | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Laguna''', '''Urban Laguna''' o '''Kanluraning Laguna''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Laguna]] na urbanisado na binubuo ng anim na lungsod at tatlong bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Biñan, Cabuyao, Calamba, Santa Rosa, San Pablo at San Pedro, talong bayan ng Alaminos, Calauan at Los Baños, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]], Ang administratibong lungsod ay ang Santa Rosa at ang malaking lungsod ay ang Biñan. ==Malalaking lungsod== {{Largest cities | province = Laguna | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Laguna Urban | div_link = Province{{!}}Province | city_1 = Biñan{{!}}Biñan | div_1 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_1 = 584,479 | img_1 = 384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 40.jpg | city_2 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba City | div_2 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_2 = 539,671 | img_2 = Calamba City Skyline 2018.jpg | city_3 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_3 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_3 = 414,812 | img_3 = SantaRosa,Lagunajf9604 12.JPG | city_4 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_4 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_4 = 430,920 | img_4 = 4528Santa Rosa Cabuyao City Barangays Landmarks Roads 45.jpg | city_5 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_5 = Calabarzon{{!}}Laguna | pop_5 = 326,001 | city_6 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_6 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_6 = 312,122 | city_7 = Los Baños{{!}}Los Baños | div_7 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_7 = 115,353 | city_8 = Calauan{{!}}Calauan | div_8 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_8 = 92,596 | city_9 = Bay, Laguna{{!}}Bay | div_9 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_9 = 77,307 | city_10 = Alaminos, Laguna{{!}}Alaminos | div_10 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_10 = 53,589 }} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] iia94rnjfptfgp7r147i5398shx32ju 2236648 2236635 2026-10-24T09:51:45Z Ivan P. Clarin 84769 2236648 wikitext text/x-wiki {{For|urbanong lungsod|Urbanong Kabite}} {{Infobox settlement | name = Urbanong Laguna | native_name = Urban Laguna | other_name = Lagunense | official_name = Laguna Metropolis | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = SanPedroLagunajf2434 07.JPG {{!}} San Pedro Downtown | photo1b = Manila South Road, Biñan Santo Domingo (Gen. Malvar, Biñan, Laguna; 06-28-2023).jpg {{!}} Southwoods Mall Biñan | photo2a = 9628Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg {{!}} Santa Rosa Landmark | photo2b = CabuyaoHalljf7205 26.JPG {{!}} Cabuyao City Hall | photo3a = Old National Hwy. (Calamba, Laguna)(2018-04-07).jpg {{!}} Calamba City Skyline | photo3b = San Pablo downtown, Jose Rizal Avenue (San Pablo, Laguna; 10-08-2022).jpg {{!}} San Pablo downtown | size = 300 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = San Pedro Downtown, Southwoods Mall Biñan, Santa Rosa Landmark, Cabuyao City, Calamba City Skyline & San Pablo downtown }} | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Kalakhang Laguna | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Biñan]] | subdivision_type5 = Mga lungsod at bayan | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Tagalog language|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 6 cities<br />3 municipalities | 1 = [[Biñan]] | 2 = [[Cabuyao]] | 3 = [[Calamba, Laguna]] | 4 = [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] | 5 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | 6 = [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] | 7 = [[Los Baños,Laguna|Los Baños]] | 8 = [[Calauan]] | 9 = [[Bay, Laguna|Bay]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Languages of the Philippines|Language]] | blank_info_sec2 = Anilag | blank_name_sec2 = Pista | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Laguna''', '''Urban Laguna''' o '''Kanluraning Laguna''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Laguna]] na urbanisado na binubuo ng anim na lungsod at tatlong bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Biñan, Cabuyao, Calamba, Santa Rosa, San Pablo at San Pedro, talong bayan ng Alaminos, Calauan at Los Baños, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]], Ang administratibong lungsod ay ang Santa Rosa at ang malaking lungsod ay ang Biñan. ==Malalaking lungsod== {{Largest cities | province = Laguna | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Laguna Urban | div_link = Province{{!}}Province | city_1 = Biñan{{!}}Biñan | div_1 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_1 = 584,479 | img_1 = 384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 40.jpg | city_2 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba City | div_2 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_2 = 539,671 | img_2 = Calamba City Skyline 2018.jpg | city_3 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_3 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_3 = 414,812 | img_3 = SantaRosa,Lagunajf9604 12.JPG | city_4 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_4 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_4 = 430,920 | img_4 = 4528Santa Rosa Cabuyao City Barangays Landmarks Roads 45.jpg | city_5 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_5 = Calabarzon{{!}}Laguna | pop_5 = 326,001 | city_6 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_6 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_6 = 312,122 | city_7 = Los Baños{{!}}Los Baños | div_7 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_7 = 115,353 | city_8 = Calauan{{!}}Calauan | div_8 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_8 = 92,596 | city_9 = Bay, Laguna{{!}}Bay | div_9 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_9 = 77,307 | city_10 = Alaminos, Laguna{{!}}Alaminos | div_10 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_10 = 53,589 }} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] c2b9uyqapmlch8g75ubj47d8rt3s02h 2236655 2236648 2026-10-24T09:57:00Z Ivan P. Clarin 84769 /* Malalaking lungsod */ 2236655 wikitext text/x-wiki {{For|urbanong lungsod|Urbanong Kabite}} {{Infobox settlement | name = Urbanong Laguna | native_name = Urban Laguna | other_name = Lagunense | official_name = Laguna Metropolis | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = SanPedroLagunajf2434 07.JPG {{!}} San Pedro Downtown | photo1b = Manila South Road, Biñan Santo Domingo (Gen. Malvar, Biñan, Laguna; 06-28-2023).jpg {{!}} Southwoods Mall Biñan | photo2a = 9628Barangays Santa Rosa Laguna Landmarks 27.jpg {{!}} Santa Rosa Landmark | photo2b = CabuyaoHalljf7205 26.JPG {{!}} Cabuyao City Hall | photo3a = Old National Hwy. (Calamba, Laguna)(2018-04-07).jpg {{!}} Calamba City Skyline | photo3b = San Pablo downtown, Jose Rizal Avenue (San Pablo, Laguna; 10-08-2022).jpg {{!}} San Pablo downtown | size = 300 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = San Pedro Downtown, Southwoods Mall Biñan, Santa Rosa Landmark, Cabuyao City, Calamba City Skyline & San Pablo downtown }} | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Kalakhang Laguna | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Biñan]] | subdivision_type5 = Mga lungsod at bayan | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Tagalog language|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 6 cities<br />3 municipalities | 1 = [[Biñan]] | 2 = [[Cabuyao]] | 3 = [[Calamba, Laguna]] | 4 = [[San Pedro, Laguna|San Pedro]] | 5 = [[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]] | 6 = [[San Pablo, Laguna|San Pablo]] | 7 = [[Los Baños,Laguna|Los Baños]] | 8 = [[Calauan]] | 9 = [[Bay, Laguna|Bay]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Languages of the Philippines|Language]] | blank_info_sec2 = Anilag | blank_name_sec2 = Pista | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Laguna''', '''Urban Laguna''' o '''Kanluraning Laguna''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Laguna]] na urbanisado na binubuo ng anim na lungsod at tatlong bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Biñan, Cabuyao, Calamba, Santa Rosa, San Pablo at San Pedro, talong bayan ng Alaminos, Calauan at Los Baños, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]], Ang administratibong lungsod ay ang Santa Rosa at ang malaking lungsod ay ang Biñan. ==Malalaking lungsod== {{Largest cities | province = Laguna | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Laguna Urban | div_link = Province{{!}}Province | city_1 = Biñan{{!}}''Biñan'' | div_1 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_1 = 584,479 | img_1 = 384Biñan City Roads Laguna Roads Landmarks 40.jpg | city_2 = Calamba, Laguna{{!}}Calamba City | div_2 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_2 = 539,671 | img_2 = Calamba City Skyline 2018.jpg | city_3 = Santa Rosa, Laguna{{!}}Santa Rosa | div_3 = Calabarzon{{!}}Laguna Lone | pop_3 = 414,812 | img_3 = SantaRosa,Lagunajf9604 12.JPG | city_4 = Cabuyao{{!}}Cabuyao | div_4 = Calabarzon{{!}}Laguna 1st | pop_4 = 430,920 | img_4 = 4528Santa Rosa Cabuyao City Barangays Landmarks Roads 45.jpg | city_5 = San Pedro, Laguna{{!}}San Pedro | div_5 = Calabarzon{{!}}Laguna | pop_5 = 326,001 | city_6 = San Pablo, Laguna{{!}}San Pablo | div_6 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_6 = 312,122 | city_7 = Los Baños{{!}}Los Baños | div_7 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_7 = 115,353 | city_8 = Calauan{{!}}Calauan | div_8 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_8 = 92,596 | city_9 = Bay, Laguna{{!}}Bay | div_9 = Calabarzon{{!}}Laguna 2nd | pop_9 = 77,307 | city_10 = Alaminos, Laguna{{!}}Alaminos | div_10 = Calabarzon{{!}}Laguna 3rd | pop_10 = 53,589 }} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] dv4egfbnalm1ych2cba87jruma9045u Usapan:Urbanong Laguna 1 340712 2236625 2026-10-24T09:06:14Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|simple|Urban Laguna}} 2236625 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|simple|Urban Laguna}} ii38l9ekbiq8ep6qd6qwdggqjn5zmst Urbanong Kabite 0 340713 2236630 2026-10-24T09:23:48Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox settlement | name = Urbanong Kabite | native_name = Urban Cavite | other_name = Caviteño | official_name = Cavite Metropolis | image_skyline = Drone shot shpp Dasmarinas.jpg | caption = The city of Dasmariñas the largest city of province. | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Metro Cavite | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = |... 2236630 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Kabite | native_name = Urban Cavite | other_name = Caviteño | official_name = Cavite Metropolis | image_skyline = Drone shot shpp Dasmarinas.jpg | caption = The city of Dasmariñas the largest city of province. | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Metro Cavite | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Mga rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Imus]] | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Dasmariñas]] | subdivision_type5 = Mga lungsod | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 5 cities<br />3 municipalities | 1 = [[Bacoor]] | 2 = [[Carmona, Kabite|Carmona]] | 3 = [[Dasmariñas]] | 4 = [[Heneral Mariano Alvarez]] | 5 = [[Heneral Trias]] | 6 = [[Imus]] | 7 = [[Kawit]] | 8 = [[Trece Martires]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = Tagalog, Chavacano | blank_name_sec2 = | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Kabite''', '''Urban Cavite''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Kabite]] na urbanisado na binubuo ng mga anim na pitong lungsod at isang bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Bacoor, Carmona, Dasmariñas, Heneral Mariano Alvarez (GMA), Heneral Trias, Imus, Trece Martires at Kawit, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]] at kanluran ng [[Urbanong Laguna]]. Ang administratibong lungsod ay ang Imus (kabisera) at ang malaking lungsod ay ang Dasmariñas. ==Larawan== <gallery> File:Bacoor Blvd, Cavite, Apr 2024.jpg|Bacoor File:Carmona,Cavitejf9599 02.JPG|Carmona File:Aguinaldo Hway, Dasmariñas, Cavite, Feb 2025 (1).jpg|''Dasmariñas City'' File:GeneralTrias,Cavitejf2747 10.JPG|General Trias File:Imusjf0598 08.JPG|'''Imus''' File:TreceMartiresjf0078 10.JPG|Trece Martires </gallery> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] axcne5yfstbq8fd0gp7z6np1k22moye 2236632 2236630 2026-10-24T09:25:32Z Ivan P. Clarin 84769 2236632 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Kabite | native_name = Urban Cavite | other_name = Caviteño | official_name = Cavite Metropolis | image_skyline = Drone shot shpp Dasmarinas.jpg | caption = The city of Dasmariñas the largest city of province. | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Metro Cavite | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Mga rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Imus]] | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Dasmariñas]] | subdivision_type5 = Mga lungsod | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 5 cities<br />3 municipalities | 1 = [[Bacoor]] | 2 = [[Carmona, Kabite|Carmona]] | 3 = [[Dasmariñas]] | 4 = [[Heneral Mariano Alvarez]] | 5 = [[Heneral Trias]] | 6 = [[Imus]] | 7 = [[Kawit]] | 8 = [[Trece Martires]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = Tagalog, Chavacano | blank_name_sec2 = | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Kabite''', '''Urban Cavite''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Kabite]] na urbanisado na binubuo ng mga pitong lungsod at isang bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Bacoor, Carmona, Dasmariñas, Heneral Mariano Alvarez (GMA), Heneral Trias, Imus, Trece Martires at Kawit, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]] at kanluran ng [[Urbanong Laguna]]. Ang administratibong lungsod ay ang Imus (kabisera) at ang malaking lungsod ay ang Dasmariñas. ==Larawan== <gallery> File:Bacoor Blvd, Cavite, Apr 2024.jpg|Bacoor File:Carmona,Cavitejf9599 02.JPG|Carmona File:Aguinaldo Hway, Dasmariñas, Cavite, Feb 2025 (1).jpg|''Dasmariñas City'' File:GeneralTrias,Cavitejf2747 10.JPG|General Trias File:Imusjf0598 08.JPG|'''Imus''' File:TreceMartiresjf0078 10.JPG|Trece Martires </gallery> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] 8isot1jqim5vvo34f51gidvfi3woki3 2236637 2236632 2026-10-24T09:34:15Z Ivan P. Clarin 84769 2236637 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Kabite | native_name = Urban Cavite | other_name = Caviteño | official_name = Cavite Metropolis | image_skyline = Drone shot shpp Dasmarinas.jpg | caption = The city of Dasmariñas the largest city of province. | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Metro Cavite | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Mga rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Imus]] | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Dasmariñas]] | subdivision_type5 = Mga lungsod | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 7 cities<br />1 municipality | 1 = [[Bacoor]] | 2 = [[Carmona, Kabite|Carmona]] | 3 = [[Dasmariñas]] | 4 = [[Heneral Mariano Alvarez]] | 5 = [[Heneral Trias]] | 6 = [[Imus]] | 7 = [[Kawit]] | 8 = [[Trece Martires]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = Tagalog, Chavacano | blank_name_sec2 = | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Kabite''', '''Urban Cavite''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Kabite]] na urbanisado na binubuo ng mga pitong lungsod at isang bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Bacoor, Carmona, Dasmariñas, Heneral Mariano Alvarez (GMA), Heneral Trias, Imus, Trece Martires at Kawit, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]] at kanluran ng [[Urbanong Laguna]]. Ang administratibong lungsod ay ang Imus (kabisera) at ang malaking lungsod ay ang Dasmariñas. ==Larawan== <gallery> File:Bacoor Blvd, Cavite, Apr 2024.jpg|Bacoor File:Carmona,Cavitejf9599 02.JPG|Carmona File:Aguinaldo Hway, Dasmariñas, Cavite, Feb 2025 (1).jpg|''Dasmariñas City'' File:GeneralTrias,Cavitejf2747 10.JPG|General Trias File:Imusjf0598 08.JPG|'''Imus''' File:TreceMartiresjf0078 10.JPG|Trece Martires </gallery> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] f97lrsz9ltkc1g4ltwu5if83ckcchxh 2236638 2236637 2026-10-24T09:35:26Z Ivan P. Clarin 84769 2236638 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Kabite | native_name = Urban Cavite | other_name = Caviteño | official_name = Cavite Metropolis | image_skyline = Drone shot shpp Dasmarinas.jpg | caption = The city of Dasmariñas the largest city of province. | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Metro Cavite | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Mga rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Imus]] (''capital'') | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Dasmariñas]] (''largest city'') | subdivision_type5 = Mga lungsod | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 7 cities<br />1 municipality | 1 = [[Bacoor]] | 2 = [[Carmona, Kabite|Carmona]] | 3 = [[Dasmariñas]] | 4 = [[Heneral Mariano Alvarez]] | 5 = [[Heneral Trias]] | 6 = [[Imus]] | 7 = [[Kawit]] | 8 = [[Trece Martires]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = Tagalog, Chavacano | blank_name_sec2 = | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Kabite''', '''Urban Cavite''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Kabite]] na urbanisado na binubuo ng mga pitong lungsod at isang bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Bacoor, Carmona, Dasmariñas, Heneral Mariano Alvarez (GMA), Heneral Trias, Imus, Trece Martires at Kawit, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]] at kanluran ng [[Urbanong Laguna]]. Ang administratibong lungsod ay ang Imus (kabisera) at ang malaking lungsod ay ang Dasmariñas. ==Larawan== <gallery> File:Bacoor Blvd, Cavite, Apr 2024.jpg|Bacoor File:Carmona,Cavitejf9599 02.JPG|Carmona File:Aguinaldo Hway, Dasmariñas, Cavite, Feb 2025 (1).jpg|''Dasmariñas City'' File:GeneralTrias,Cavitejf2747 10.JPG|General Trias File:Imusjf0598 08.JPG|'''Imus''' File:TreceMartiresjf0078 10.JPG|Trece Martires </gallery> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] tmagayf3lq5rrdj09f71hx7pog3qd3i 2236646 2236638 2026-10-24T09:49:44Z Ivan P. Clarin 84769 2236646 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Kabite | native_name = Urban Cavite | other_name = Caviteño | official_name = Cavite Metropolis | image_skyline = Drone shot shpp Dasmarinas.jpg | caption = The city of Dasmariñas the largest city of province. | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Metro Cavite | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Mga rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Imus]] (''capital'') | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Dasmariñas]] (''largest city'') | subdivision_type5 = Mga lungsod | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 7 cities<br />1 municipality | 1 = [[Bacoor]] | 2 = [[Carmona, Kabite|Carmona]] | 3 = [[Dasmariñas]] | 4 = [[Heneral Mariano Alvarez]] | 5 = [[Heneral Trias]] | 6 = [[Imus]] | 7 = [[Kawit]] | 8 = [[Trece Martires]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = Tagalog, Chavacano | blank_name_sec2 = | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Kabite''', '''Urban Cavite''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Kabite]] na urbanisado na binubuo ng mga pitong lungsod at isang bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Bacoor, Carmona, Dasmariñas, Heneral Mariano Alvarez (GMA), Heneral Trias, Imus, Trece Martires at Kawit, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]] at kanluran ng [[Urbanong Laguna]]. Ang administratibong lungsod ay ang Imus (kabisera) at ang malaking lungsod ay ang Dasmariñas. ==Malalaking lungsod== {{Largest cities | province = Cavite | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Cavite Urban | div_link = Province{{!}}Province | city_1 = Dasmariñas{{!}}Dasmariñas | div_1 = Calabarzon{{!}}Cavite 4th | pop_1 = 744,511 | img_1 = Aguinaldo Hway, Dasmariñas, Cavite, Feb 2025 (1).jpg | city_2 = Bacoor{{!}}Bacoor | div_2 = Calabarzon{{!}}Cavite 2nd | pop_2 = 661,381 | img_2 = Bacoor Blvd, Cavite, Apr 2024.jpg | city_3 = Heneral Trias{{!}}General Trias | div_3 = Calabarzon{{!}}Cavite 6th | pop_3 = 482,453 | img_3 = GeneralTrias,Cavitejf2747 10.JPG | city_4 = '''Imus'''{{!}}Imus | div_4 = Calabarzon{{!}}Cavite 3rd | pop_4 = 481,949 | img_4 = Imusjf0598 08.JPG | city_5 = Trece Martires{{!}}Trece Martires | div_5 = Calabarzon{{!}}Cavite 7th | pop_5 = 227,892 | city_6 = Heneral Mariano Alvarez{{!}}General Mariano Alvarez | div_6 = Calabarzon{{!}}Cavite 5th | pop_6 = 176,927 | city_7 = Kawit{{!}}Kawit | div_7 = Calabarzon{{!}}Cavite 1st | pop_7 = 123,631 | city_8 = Carmona, Kabite{{!}}Carmona | div_8 = Calabarzon{{!}}Cavite 5th | pop_8 = 112,140 }} ==Larawan== <gallery> File:Carmona,Cavitejf9599 02.JPG|Carmona File:TreceMartiresjf0078 10.JPG|Trece Martires </gallery> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] 2u52x7t5nppppp00pnojbbg89xz0nku 2236647 2236646 2026-10-24T09:50:45Z Ivan P. Clarin 84769 2236647 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Kabite | native_name = Urban Cavite | other_name = Caviteño | official_name = Cavite Metropolis | image_skyline = Drone shot shpp Dasmarinas.jpg | caption = The city of Dasmariñas the largest city of province. | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Metro Cavite | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Mga rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Imus]] (''capital'') | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Dasmariñas]] (''largest city'') | subdivision_type5 = Mga lungsod | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Batangas Tagalog|Batangeño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 7 cities<br />1 municipality | 1 = [[Bacoor]] | 2 = [[Carmona, Kabite|Carmona]] | 3 = [[Dasmariñas]] | 4 = [[Heneral Mariano Alvarez]] | 5 = [[Heneral Trias]] | 6 = [[Imus]] | 7 = [[Kawit]] | 8 = [[Trece Martires]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = Tagalog, Chavacano | blank_name_sec2 = | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Kabite''', '''Urban Cavite''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Kabite]] na urbanisado na binubuo ng mga pitong lungsod at isang bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Bacoor, Carmona, Dasmariñas, Heneral Mariano Alvarez (GMA), Heneral Trias, Imus, Trece Martires at Kawit, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]] at kanluran ng [[Urbanong Laguna]]. Ang administratibong lungsod ay ang Imus (kabisera) at ang malaking lungsod ay ang Dasmariñas. ==Malalaking lungsod== {{Largest cities | province = Cavite | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Cavite Urban | div_link = Province{{!}}Province | city_1 = Dasmariñas{{!}}''Dasmariñas'' | div_1 = Calabarzon{{!}}Cavite 4th | pop_1 = 744,511 | img_1 = Aguinaldo Hway, Dasmariñas, Cavite, Feb 2025 (1).jpg | city_2 = Bacoor{{!}}Bacoor | div_2 = Calabarzon{{!}}Cavite 2nd | pop_2 = 661,381 | img_2 = Bacoor Blvd, Cavite, Apr 2024.jpg | city_3 = Heneral Trias{{!}}General Trias | div_3 = Calabarzon{{!}}Cavite 6th | pop_3 = 482,453 | img_3 = GeneralTrias,Cavitejf2747 10.JPG | city_4 = Imus{{!}}'''Imus''' | div_4 = Calabarzon{{!}}Cavite 3rd | pop_4 = 481,949 | img_4 = Imusjf0598 08.JPG | city_5 = Trece Martires{{!}}Trece Martires | div_5 = Calabarzon{{!}}Cavite 7th | pop_5 = 227,892 | city_6 = Heneral Mariano Alvarez{{!}}General Mariano Alvarez | div_6 = Calabarzon{{!}}Cavite 5th | pop_6 = 176,927 | city_7 = Kawit{{!}}Kawit | div_7 = Calabarzon{{!}}Cavite 1st | pop_7 = 123,631 | city_8 = Carmona, Kabite{{!}}Carmona | div_8 = Calabarzon{{!}}Cavite 5th | pop_8 = 112,140 }} ==Larawan== <gallery> File:Carmona,Cavitejf9599 02.JPG|Carmona File:TreceMartiresjf0078 10.JPG|Trece Martires </gallery> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] tj0szgowfa8sqfhse04s15yxtu97o41 2236649 2236647 2026-10-24T09:52:54Z Ivan P. Clarin 84769 2236649 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Urbanong Kabite | native_name = Urban Cavite | other_name = Caviteño | official_name = Cavite Metropolis | image_skyline = Drone shot shpp Dasmarinas.jpg | caption = The city of Dasmariñas the largest city of province. | settlement_type = [[Urban area|Urban metropolis]] | nickname = Metro Cavite | motto = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | coordinates = | subdivision_type = [[Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Estado]] | subdivision_name1 = [[Luzon]]<br>[[Timog Luzon]] | subdivision_type2 = [[Mga rehiyon sa Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name2 = [[Calabarzon]] | subdivision_type3 = Administratibong lungsod | subdivision_name3 = [[Imus]] (''capital'') | subdivision_type4 = Malaking lungsod | subdivision_name4 = [[Dasmariñas]] (''largest city'') | subdivision_type5 = Mga lungsod | subdivision_name5 = 6 | subdivision_type6 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | subdivision_name6 = [[Wikang Tagalog|Tagalog]]<br>[[Kabite Tagalog|Kabiteño]] | p1 = {{Collapsible list | title = 7 cities<br />1 municipality | 1 = [[Bacoor]] | 2 = [[Carmona, Kabite|Carmona]] | 3 = [[Dasmariñas]] | 4 = [[Heneral Mariano Alvarez]] | 5 = [[Heneral Trias]] | 6 = [[Imus]] | 7 = [[Kawit]] | 8 = [[Trece Martires]] }} | area_land_ha = | blank_name_sec1 = [[Mga wika sa Pilipinas|Mga wika]] | blank_info_sec2 = Tagalog, Chavacano | blank_name_sec2 = | population_total = | population_as_of = }} Ang '''Urbanong Kabite''', '''Urban Cavite''', ay ang mga bayan at lungsod sa lalawigan ng [[Kabite]] na urbanisado na binubuo ng mga pitong lungsod at isang bayan na nakapaloob sa [[Malawakang Maynila]], Ito ay binubuo ng mga kinukumpuning lungsod ang Bacoor, Carmona, Dasmariñas, Heneral Mariano Alvarez (GMA), Heneral Trias, Imus, Trece Martires at Kawit, na matatgpuan sa timog ng [[Kalakhang Maynila]] at kanluran ng [[Urbanong Laguna]]. Ang administratibong lungsod ay ang Imus (kabisera) at ang malaking lungsod ay ang Dasmariñas. ==Malalaking lungsod== {{Largest cities | province = Cavite | stat_ref = Source: 2020 PH Census Bureau Estimate | list_by_pop = Pilipinas | div_name = Cavite Urban | div_link = Province{{!}}Province | city_1 = Dasmariñas{{!}}''Dasmariñas'' | div_1 = Calabarzon{{!}}Cavite 4th | pop_1 = 744,511 | img_1 = Aguinaldo Hway, Dasmariñas, Cavite, Feb 2025 (1).jpg | city_2 = Bacoor{{!}}Bacoor | div_2 = Calabarzon{{!}}Cavite 2nd | pop_2 = 661,381 | img_2 = Bacoor Blvd, Cavite, Apr 2024.jpg | city_3 = Heneral Trias{{!}}General Trias | div_3 = Calabarzon{{!}}Cavite 6th | pop_3 = 482,453 | img_3 = GeneralTrias,Cavitejf2747 10.JPG | city_4 = Imus{{!}}'''Imus''' | div_4 = Calabarzon{{!}}Cavite 3rd | pop_4 = 481,949 | img_4 = Imusjf0598 08.JPG | city_5 = Trece Martires{{!}}Trece Martires | div_5 = Calabarzon{{!}}Cavite 7th | pop_5 = 227,892 | city_6 = Heneral Mariano Alvarez{{!}}General Mariano Alvarez | div_6 = Calabarzon{{!}}Cavite 5th | pop_6 = 176,927 | city_7 = Kawit{{!}}Kawit | div_7 = Calabarzon{{!}}Cavite 1st | pop_7 = 123,631 | city_8 = Carmona, Kabite{{!}}Carmona | div_8 = Calabarzon{{!}}Cavite 5th | pop_8 = 112,140 }} ==Larawan== <gallery> File:Carmona,Cavitejf9599 02.JPG|Carmona File:TreceMartiresjf0078 10.JPG|Trece Martires </gallery> ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Timog-silangang Asya]] t1888fo8vzzcgwcwzimlt2nsn79xv3u Usapan:Urbanong Kabite 1 340714 2236631 2026-10-24T09:25:00Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|simple|Urban Cavite}} 2236631 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|simple|Urban Cavite}} 8qh32368cqppmblqkbfm3fowzfff76h Esmiringhoy 0 340715 2236659 2026-10-24T10:50:45Z Allyriana000 119761 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1381692047|Esmiringhoy]]" 2236659 wikitext text/x-wiki Ang salitang '''''Esmiringhoy''''' ay isang [[Balbal|salitang balbal]] na inilalarawan bilang isang lumang terminong [[Wikang Sebwano|Sebwano]] para sa isang kerida o isang taong sangkot sa isang relasyon sa labas ng kasal. Noong Oktubre 2026, naging sikat ito sa hatirang pangmadla bilang katawagan para sa pakikipagtalik,<ref name="MB">{{Cite web |last=Cordova |first=Calvin |date=22 Oktubre 2026 |title=What does 'esmiringhoy,' a viral Visayan word, really mean? It's not about making love but this |url=https://mb.com.ph/2026/10/22/what-does-esmiringhoy-a-viral-visayan-word-really-mean-its-not-about-making-love-but-this?-DjIr2b14pwMoIR3neHFvbd5W1KGj86QxlLooqQ_A_aem_MCYtPFD5gf4iVvJl_5EyWg |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en}}</ref> matapos maging sikat ang isang kabanata ng programang pantelebisyon na ''[[Raffy Tulfo|Raffy Tulfo in Action]]''.<ref name="ABSCBN">{{Cite web |date=21 Oktubre 2026 |title=Esmiringhoy: What it means, why it's viral |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2026/10/21/viral-word-esmiringhoy-what-it-means-1843 |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[ABS-CBN]] |language=en}}</ref> Lumabas din ang ''esmiringhoy'' sa mga meme na tumutukoy sa kulturang popular. Isang halimbawa ang nagpabago sa pamagat ng romantikong serye ng komedya na ''Sex and the City'' patungong "Esmiringhoy and the City".<ref name="ABSCBN" /> Ipinaliwanag ni Pablo John Garcia, pangulo ng ''[[Akademyang Bisaya]]'', na ang salita ay unang tumutukoy sa isang tao sa halip na isang gawain. Aniya, ito ay isang lumang salitang balbal ng mga Sebwano para sa isang kerida o isang taong sangkot sa isang relasyon sa labas ng kasal. Ayon kay Garcia, ang salita ay halos hindi na ginagamit sa araw-araw pagsapit ng huling bahagi ng dekada 1970.<ref name="MB" /> Naidokumento ang salita bago pa man ito naging popular sa hatirang pangmadla. Sa kaniyang aklat noong 1996 na pinamagatang ''English-Visayan Vocabulary (Thesaurus Style)'', itinala ni Ben Garcia ang ''esmiringhoy'' at ''esmiringhay'' bilang mga katumbas na Bisaya ng "pakikiapid". Hindi nagbigay ang tala ng magkahiwalay na kahulugan para sa dalawang katawagan.<ref name="Radar">{{Cite web |date=20 Oktubre 2026 |title='Esmiringhoy' is an old Visayan term, dictionary entry shows |url=https://radar.ph/esmiringhoy-is-an-old-visayan-term-dictionary-entry-shows/ |access-date=24 Oktubre 2026 |website=Radar.ph}}</ref><ref name="ABSDict">{{Cite web |date=22 Oktubre 2026 |title=Word of the Day for October 22, 2026: esmiringhoy |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2026/10/22/word-of-the-day-for-october-22-2026-esmiringhoy-0700 |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[ABS-CBN]] |language=en}}</ref> Tinalakay din ng mga manunulat sa wikang Bisaya ang pagbaybay at pinagmulan ng salita. Sa isang talakayan noong 2017 tungkol sa palatiktikang [[Mga wikang Bisaya|Binisaya]], ikinatuwiran ni ES Godin na ang ''ismiringhoy'', na nagsisimula sa titik "i", ay mas naaayon sa mga tuntunin sa palatiktikan para sa mga katutubong salitang Binisaya.<ref name="Panay">{{Cite web |last=Lagon |first=Herman |date=24 Oktubre 2026 |title=Everybody knows 'esmiringhoy' |url=https://www.panaynews.net/everybody-knows-esmiringhoy/ |access-date=24 Oktubre 2026 |website=Panay News}}</ref> Inilarawan ni Benjamin M. Mendillo Jr. ng [[Komisyon sa Wikang Filipino]] ang salita bilang kombinasyon ng ''esmi'', isang salitang balbal para sa asawa, at ''iring'', ang salitang Bisaya para sa [[pusa]]. Nabanggit din niya na hindi kasama ang salita sa estandardisado talasalitaan o opisyal na rehistro ng komisyon.<ref name="MB" /><ref name="PSL">{{Cite web |last=Baltasar |first=Cecile |date=20 Oktubre 2026 |title=Why is 'esmiringhoy' trending and what does it mean? |url=https://philstarlife.com/geeky/613719-what-does-esmiringhoy-mean-trending?page=4 |access-date=24 Oktubre 2026 |website=PhilSTAR Life |publisher=[[The Philippine Star]] |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Balbal sa Internet]] [[Kategorya:Mga wikang Bisaya]] 6ok7076g14mg19hlsnxfbir2lds8bh1 Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0 0 340716 2236666 2026-10-24T11:57:01Z Allyriana000 119761 Bagong pahina: {{Infobox television season | image = | alt = | caption = Title card | bg_colour = #FFF8DC | season_number = 12 | module1 = {{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = | num_housemates = | companion_show = {{... 2236666 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season | image = | alt = | caption = Title card | bg_colour = #FFF8DC | season_number = 12 | module1 = {{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = | num_housemates = | companion_show = {{Plainlist| * ''Updates'' * ''The OnlineVerse''}}}} | network = [[GMA Network]] | first_aired = <!--Only insert start date after the first episode has aired. {{Start date|2026|10|24}} --> | prev_season = ''[[Pinoy Big Brother: Gen 11|Gen 11]]'' }} Ang '''''Pinoy Big Brother: Collab 3.0''''' ay ang paparating na ikalabindalawang kabanata ng reality game show na ''[[Pinoy Big Brother]]'', at ang ikatlo sa mga edisyong bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng ABS-CBN Studios—ang may hawak ng prangkisa—at ng GMA Network, kung saan ipalalabas ang programa. Nagsimula ang kabanatang ito noong 24 Oktubre 2026, sa GMA Network.<ref name="PBB premiere">{{Cite web |last= |first= |date=10 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother Collab 3.0' to launch on October 24 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1005439/pinoy-big-brother-collab-3-0-to-launch-on-october-24/story/?amp |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Hindi tulad ng dalawang naunang ''Collab edition'' ([[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|''Collab 1'']] at [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0|''Collab 2.0'']]), itatampok ng kabanatang ito ang halo ng mga karaniwan at kilalang mga ''housemate''. Gagamitin din ng kabanatang ito ng bagong bahay ng ''Big Brother'', kasunod ng paggiba sa orihinal na bahay sa Eugenio Lopez Drive sa Lungsod Quezon matapos ang pagtatapos ng ''Collab 2.0''.<ref>{{cite news |last=Felipe |first=MJ |date=24 Marso 2026 |title='Pinoy Big Brother' moving to new house |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/3/24/-pinoy-big-brother-moving-to-new-house-1913 |access-date=24 Oktubre 2026}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Melai Cantiveros]], [[Alexa Ilacad]], [[Gabbi Garcia]], at Michael Saeger ang kabanata. == Pagbuo == Noong 10 Agosto 2026, nag-post ang ''Pinoy Big Brother'' sa hatirang pangmadla na nagpapakita ng isang kamay na gumagawa ng "OK" na kumpas, kung saan nasa loob ng bilog na binuo ng mga daliri ang ''logo'' ng palabas na hugis-mata. Sa mga araw bago ang anunsyo, naglabas ang palabas ng iba pang mga ''post'' na nagtatampok sa mga dating ''housemate'' na gumagawa rin ng parehong senyas. == Mga ''housemate'' == {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; font-size:100%; line-height:20px; text-align:center" |+ class="nowrap" |Listahan ng mga ''housemate'' sa ''Pinoy Big Brother: Collab'' ''3.0'' !Kalahok !Edad !Bayan !Uri !Trabaho !Araw ng pagpasok !Araw ng paglabas !Estado !Sang. |- !{{Sortname|Anthony|Constantino}} | | align="left" |[[California]], Estados Unidos |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{Sortname|Bela|Arcal|nolink=1}} | | align="left" |[[Kabite]] |''Regulars'' | align="left" |Manggagawa sa pabrika |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Calix Esguerra | | align="left" |[[Pampanga]] |''Regulars'' | align="left" | |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{Sortname|Cianne|Dominguez}} | | align="left" |[[Rizal]] |''Celebrities'' | align="left" |Personalidad sa telebisyon |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Ethan Banares | | align="left" |[[Bacolod]] |''Regulars'' | align="left" |Atleta |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{sortname|Gehlee|Dangca}} | | align="left" |[[Las Piñas]] |''Celebrities'' | align="left" |Performer |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Jeo Ong | | align="left" |[[Palawan]] |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Lans Nagal | | align="left" |[[Kabite]] |''Regulars'' | align="left" |Estudyante at ''content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{sortname|Mikee|Quintos}} | | align="left" |[[Maynila]] |''Celebrities'' | align="left" |Aktres |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Nathan Garcia | | align="left" |[[Cebu]] |''Regulars'' | align="left" | |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Nicole Fortuna | | align="left" |[[Bohol]] |''Regulars'' | align="left" | |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{Sortname|Primo|Alterado|nolink=1}} | | align="left" |[[Taguig]] |''Regulars'' | align="left" |''Content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Raheel Bahyria | | align="left" |[[Las Piñas]] |''Celebrities'' | align="left" |Aktor at boksingero |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{sortname|Robbie|Jaworski}} | | align="left" |[[Pasig]] |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Shea Valerio | | align="left" |[[Rizal]] |''Regulars'' | align="left" | |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- ![[Winwyn Marquez]] | | align="left" |[[Parañaque]] |''Celebrities'' | align="left" |Actress and beauty queen |Araw 1 | |''Ligtas'' | |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pinoy Big Brother}} ld8ow5bjvpa9mlfnalr1nx58zedtu9x 2236668 2236666 2026-10-24T11:57:55Z Allyriana000 119761 2236668 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season | image = | alt = | caption = Title card | bg_colour = #FFF8DC | season_number = 12 | module1 = {{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = | num_housemates = | companion_show = {{Plainlist| * ''Updates'' * ''The OnlineVerse''}}}} | network = [[GMA Network]] | first_aired = <!--Only insert start date after the first episode has aired. {{Start date|2026|10|24}} --> | prev_season = ''[[Pinoy Big Brother: Gen 11|Gen 11]]'' }} Ang '''''Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0''''' ay ang paparating na ikalabindalawang kabanata ng reality game show na ''[[Pinoy Big Brother]]'', at ang ikatlo sa mga edisyong bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng ABS-CBN Studios—ang may hawak ng prangkisa—at ng GMA Network, kung saan ipalalabas ang programa. Nagsimula ang kabanatang ito noong 24 Oktubre 2026, sa GMA Network.<ref name="PBB premiere">{{Cite web |last= |first= |date=10 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother Collab 3.0' to launch on October 24 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1005439/pinoy-big-brother-collab-3-0-to-launch-on-october-24/story/?amp |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Hindi tulad ng dalawang naunang ''Collab edition'' ([[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|''Collab 1'']] at [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0|''Collab 2.0'']]), itatampok ng kabanatang ito ang halo ng mga karaniwan at kilalang mga ''housemate''. Gagamitin din ng kabanatang ito ng bagong bahay ng ''Big Brother'', kasunod ng paggiba sa orihinal na bahay sa Eugenio Lopez Drive sa Lungsod Quezon matapos ang pagtatapos ng ''Collab 2.0''.<ref>{{cite news |last=Felipe |first=MJ |date=24 Marso 2026 |title='Pinoy Big Brother' moving to new house |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/3/24/-pinoy-big-brother-moving-to-new-house-1913 |access-date=24 Oktubre 2026}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Melai Cantiveros]], [[Alexa Ilacad]], [[Gabbi Garcia]], at Michael Saeger ang kabanata. == Pagbuo == Noong 10 Agosto 2026, nag-post ang ''Pinoy Big Brother'' sa hatirang pangmadla na nagpapakita ng isang kamay na gumagawa ng "OK" na kumpas, kung saan nasa loob ng bilog na binuo ng mga daliri ang ''logo'' ng palabas na hugis-mata. Sa mga araw bago ang anunsyo, naglabas ang palabas ng iba pang mga ''post'' na nagtatampok sa mga dating ''housemate'' na gumagawa rin ng parehong senyas. == Mga ''housemate'' == {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; font-size:100%; line-height:20px; text-align:center" |+ class="nowrap" |Listahan ng mga ''housemate'' sa ''Pinoy Big Brother: Collab Edition'' ''3.0'' !Kalahok !Edad !Bayan !Uri !Trabaho !Araw ng pagpasok !Araw ng paglabas !Estado !Sang. |- !{{Sortname|Anthony|Constantino}} | | align="left" |[[California]], Estados Unidos |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{Sortname|Bela|Arcal|nolink=1}} | | align="left" |[[Kabite]] |''Regulars'' | align="left" |Manggagawa sa pabrika |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Calix Esguerra | | align="left" |[[Pampanga]] |''Regulars'' | align="left" | |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{Sortname|Cianne|Dominguez}} | | align="left" |[[Rizal]] |''Celebrities'' | align="left" |Personalidad sa telebisyon |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Ethan Banares | | align="left" |[[Bacolod]] |''Regulars'' | align="left" |Atleta |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{sortname|Gehlee|Dangca}} | | align="left" |[[Las Piñas]] |''Celebrities'' | align="left" |Performer |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Jeo Ong | | align="left" |[[Palawan]] |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Lans Nagal | | align="left" |[[Kabite]] |''Regulars'' | align="left" |Estudyante at ''content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{sortname|Mikee|Quintos}} | | align="left" |[[Maynila]] |''Celebrities'' | align="left" |Aktres |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Nathan Garcia | | align="left" |[[Cebu]] |''Regulars'' | align="left" | |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Nicole Fortuna | | align="left" |[[Bohol]] |''Regulars'' | align="left" | |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{Sortname|Primo|Alterado|nolink=1}} | | align="left" |[[Taguig]] |''Regulars'' | align="left" |''Content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Raheel Bahyria | | align="left" |[[Las Piñas]] |''Celebrities'' | align="left" |Aktor at boksingero |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !{{sortname|Robbie|Jaworski}} | | align="left" |[[Pasig]] |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- !Shea Valerio | | align="left" |[[Rizal]] |''Regulars'' | align="left" | |Araw 1 | |''Ligtas'' | |- ![[Winwyn Marquez]] | | align="left" |[[Parañaque]] |''Celebrities'' | align="left" |Actress and beauty queen |Araw 1 | |''Ligtas'' | |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pinoy Big Brother}} bszribh4h2emqdcmco6etomklcpuvop