Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 588 2237446 2226827 2026-10-27T00:17:57Z ~2026-53610-35 167166 /* Klima */ Inayos ang temperature average 2237446 wikitext text/x-wiki {{About|kalakhang kabisera ng Pilipinas|kabiserang lungsod|Maynila|ibang paggamit|Maynila (paglilinaw)}} {{infobox settlement | name = Kalakhang Maynilà<br />''Metro Manila'' | official_name = Pambansang Punong Rehiyon<br />''National Capital Region (NCR)'' | native_name = ᜃᜎᜃ᜔ᜑᜅ᜔ ᜋᜌ᜔ᜈᜒᜎ | native_name_lang = tl | other_name = Kamaynilaan | settlement_type = [[Kalakhang pook|Kalakhan]] at [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Makati City Lights (Jopet Sy) - Flickr.jpg | alt1 = Makati CBD | caption1 = [[Makati Central Business District]] | image2 = Quezon Monument in Quezon Memorial.jpg | alt2 = Quezon Memorial Shrine | caption2 = [[Quezon Memorial Shrine]] | image3 = Rizal Monument (Manila, 2024).jpg | alt3 = Rizal Park known as Luneta Park | caption3 = [[Liwasang Rizal]] | image4 = BGC - BHS Central Jan 8 2025.jpg | alt4 = Bonifacio High Street | caption4 = Bonifacio High Street | image5 = Ortigas Center (Met. Manila) - Flickr.jpg | alt5 = Ortigas Center at night | caption5 = [[Sentrong Ortigas]] | image6 = Museo Nacional de Bellas Artes, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 51.jpg | alt6 = National Museum of Fine Arts | caption6 = [[Pambansang Museo ng Sining]] | image7 = View of Pasay City at SM Mall of Asia.tif | alt7 = SM Mall of Asia | caption7 = [[SM Mall of Asia]] | image8 = Bonifacio Monument (Guillermo Tolentino).jpg | alt8 = Monumento | caption8 = [[Bonifacio Monument]] | image9 = 400 Year old Beauty.jpg | alt9 = University of Santo Tomas facade | caption9 = [[Unibersidad ng Santo Tomas]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|3=region:PH_type:adm2nd_source:GNS|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Nangangasiwang entidad | subdivision_name1 = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | established_title = Naitatag | established_date = 7 Nobyembre 1975<ref name="LawPhil">{{cite web|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|title=Presidential Decree No. 824 November 7, 1975|website=lawphil.net|publisher=[[Arellano University|Arellano Law Foundation]]|accessdate=14 Enero 2014}}</ref> | parts_type = Binubuo ng | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = 16 na lungsod at<br />isang bayan | 1 = '''[[Manila]]''' | 2 = [[Caloocan]] | 3 = [[Las Piñas]] | 4 = [[Makati]] | 5 = [[Malabon]] | 6 = [[Mandaluyong]] | 7 = [[Marikina]] | 8 = [[Muntinlupa]] | 9 = [[Navotas]] | 10 = [[Parañaque]] | 11 = [[Pasay]] | 12 = [[Pasig]] | 13 = [[Lungsod Quezon]] | 14 = [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] | 15 = [[Taguig]] | 16 = [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]] | 17 = [[Pateros]] }} | government_type = Kalakhang pamahalaan sa ilalim ng desentralisadong balangkas<ref>{{cite journal|last1=Manasan|first1=Rosario|last2=Mercado|first2=Ruben|title=Governance and Urban Development: Case Study of Metro Manila|journal=Philippine Institute for Development Studies Discussion Paper Series|date=Pebrero 1999|issue=99-03|url=https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|accessdate=15 Disyembre 2018|archive-date=16 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210904/https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|url-status=dead}}</ref> | governing_body = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | leader_party = [[Liberal Party (Philippines)|LP]] | leader_title = Tagapangulo | leader_name = [[Danilo Lim]] | leader_title1 = Konsehal ng kalakhan | leader_name1 = Konseho ng kalakhang Maynila | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 619.57 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 12877253 | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 24100000 (Hindi pagtitipon, lugar ng kalakhan) | population_metro_footnotes = <ref name="citypop-Aggs">{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|website=citypopulation.de|accessdate=8 Disyembre 2017}}</ref> | population_demonyms = Tagalog: Manileño(-a), Manilenyo(-a), Taga-Maynila<br />Ingles: Manilan;<br />Kastila: ''manilense'',{{efn-la|Ito ang orihinal na pagsasalin sa wiking Espanyol, at ginamit din ito ni José Rizal sa kanyang obra na ''El filibusterismo''.}} ''manileño''(-''a'') | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | blank_name_sec1 = [[Gross Domestic Product|GDP]] (2020) | blank_info_sec1 = [[Philippine peso|₱]]5.8 trilyon<br />[[USD|$]]120.56 bilyon | blank1_name_sec1 = Bilis ng paglago | blank1_info_sec1 = {{increase}} (7.5%) | blank_name_sec2 = Palatandaan ng pagunlad ng mga mamamayan (HDI) | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.837 ({{fontcolor|Darkgreen|Sobrang taas}}) | blank1_name_sec2 = Antas ng HDI | blank1_info_sec2 = Pangalawa (2015) | blank3_name_sec1 = Pulisya | blank3_info_sec1 = NCRPO | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{Official URL}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | footnotes = {{notelist-la}} }} Ang '''Kalakhang Maynila''' ({{langx|en|Metropolitan Manila}}), opisyal na itinalaga bilang '''Pambansang Punong Rehiyon '''<ref>{{Cite web|url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino|last=|first=|date=2013|website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|language=Filipino|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|archive-date=23 September 2021|access-date=27 Marso 2018|url-status=dead}}</ref> ({{langx|en|National Capital Region}}), ay ang kabiserang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at ang pinakamalaking [[kalakhang pook]] ng [[Pilipinas]]. Ito ay matatagpuan sa silangang ng [[Look ng Maynila]], at pinapagitnaan ng mga rehiyon ng [[Gitnang Luzon]] at ng [[Calabarzon]]. Binubuo ito ng 16 na lungsod: [[Maynila]]—ang kabisera ng bansa—[[Caloocan]], [[Las Pinas|Las Piñas]], [[Lungsod Quezon]], [[Makati]], [[Malabon]], [[Mandaluyong]], [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Navotas]], [[Parañaque]], [[Pasay]], [[Pasig]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[Taguig]], at [[Valenzuela]], pati na rin ang bayan ng [[Pateros]]. Ang rehiyon ay may sukat na {{convert|636.00|sqkm}} at may kabuuang populasyon na 14,001,751 ayon sa senso ng 2024. Ang rehiyon ay sentro ng kultura, ekonomiya, pangangalakal, edukasyon, lipunan, at politika ng [[Pilipinas]]. == Kasaysayan == {{See also|Kasaysayan ng Maynila}} {{Further|Kabisera ng Pilipinas}} {{multiple image | direction = horizontal | width = 150 | align = right | footer = Mapa ng lalawigan ng [[Maynila]] | image1 = Manila Province.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = | alt2 = | caption2 = }} === Kaharian ng Lusong === [[Talaksan:Map of Manila 1570.png|left|thumb|229x229px|Ang mapa ng sinaunang Maynila noong 1570. Ang bayan ng Maynila ay naka-kulay dilaw.]] Isang makasaysayang kaharian na kilala bilang [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] ang kabilang sa mga teritoryo na minsang nasaklaw sa mga sinaunang kaharian. Kasama rin dito ang mga isla sa paligid ng [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] at [[Bayan ng Tondo|Tondo]], ngunit may mas maliit na kaharian din katulad ng [[Malabon|Tambobong]], Taguig, Pateros, at ang pinagtibay na kaharian ng [[Cainta]]. === Panahon ng Kastila, Himagsikan at Panahon ng Amerikano === Naging kabisera ito ng kolonyal na Pilipinas, at ang [[Intramuros]] ay nagsilbi bilang sentro ng kapangyarihang kolonyal. Noong 1898, isinama ang lungsod ng [[Manila]] at 23 iba pang mga bayan. Ang [[Marikina|Mariquina]] ay nagsilbi ring kabisera ng Pilipinas mula 1898–1899, noong inilipat ang soberanya ng Pilipinas sa [[Estados Unidos]]. Noong 1901, ang lalawigan ng Maynila ay pinawalangbisa at halos lahat ng teritoryo nito ay inilipat sa noo'y bagong lalawigan ng [[Rizal]]. Mula pa noong panahong kolonyal ng mga Espanyol, ang Maynila ay itinuturing bilang isang orihinal na [[lungsod pandaigdig]]. Ang [[galeon ng Maynila]] ay ang pinaka-unang kilalang kalakalan na naglayag sa rutang pangkalakaran sa [[Karagatang Pasipiko]] sa loob ng 250 taon, na nagdadala sa Espanya ng mga karagamentong may luho, benepisyong pang-ekonomiya, at pagpapalit ng kultura. ==Heograpiya== [[Talaksan:Iss047e099713 lrg Manila.jpg|500x500px|thumb|center|Retratong satelayt ng Kalakhang Maynila na kinuha mula sa [[International Space Station]] noong Mayo 2016.]] [[Talaksan:Metro Manila view from Manila Bay - Makati and Pasay (Fort San Felipe, Cavite City; 2017-04-03).jpeg|thumb|Tanawin ng Kalakhang Maynila mula sa [[Moog ng San Felipe (Kabite)|Moog ng San Felipe]] sa [[Kabite]].]] Matatagpuan sa 14°40' H 121°3 S, ang Kalakhang Maynila ay nasa isang ''isthmus'' na naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]] sa timog silangan at sa [[Look ng Maynila]] sa kanluran. Ang pook metropolitan ay nasa malawak na kapatagan. Naghahanggan ang sakop nito sa [[Bulacan]] sa hilaga, sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] sa silangan, sa [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] sa timog at sa [[Kabite]] sa timog kanluran. Hinahati ng [[Ilog Pasig]] ang Kalakhang Maynila na nagdudugtong sa dalawang katubigan kinahahanggan nito sa kanluran at silangan. Pinakamaliit sa mga rehiyon ng Pilipinas ang Kalakhang Maynila, subalit pinakamatao at pinakamakapal ang [[populasyon]] nito. 636 kilometrong parisukat ang lawak nito at pinapaligiran ito ng mga lalawigan ng [[Bulacan]] sa hilaga, [[Rizal]] sa silangan, at [[Laguna]] at [[Cavite]] sa timog. Matatagpuan naman sa kanluran ng Kalakhang Maynila ang [[Look ng Maynila]] at sa timog-silangan naman ang [[Laguna de Bay]]. Dumadaloy sa gitna ng Kalakhang Maynila ang [[Ilog Pasig]] na siyang nagdudugtong [[Lawa ng Laguna|Laguna de Bay]] sa Look ng Maynila. Ang Kalakhang Maynila ay itinuturing ''swampy'' [[isthmus]] na may karaniwang elebasyon na 10 metro. Ang pangunahing anyong tubig ng Kalakhang Maynila ay ang [[Ilog Pasig]]; ito ang humahati sa isthmus ng Kalakhang Maynila. ==Klima== Ayon sa [[pagbubukod ng klima na Köppen]], ang Pambansang Punong Rehiyon ay may [[tropikong sabana na klima|tropikong basa at tuyo na klima]] at [[tropikong balaklaot na klima]]. Ang Kalakhang Maynila ay may maikling [[tagtuyo]] mula Enero hanggang Mayo, at may pagkahabang [[tag-ulan]] mula Hunyo hanggang Disyembre. {{-}} {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Buwan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Enero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Pebrero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Marso ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Abril ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mayo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hunyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hulyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Agosto ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Setyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Oktubre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nobyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Disyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Taon |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Katamtamang Mataas na Temperatura°C | style="color:#000000;" | 29 | style="color:#000000;" | 29 | style="color:#000000;" | 29 | style="color:#000000;" | 35 | style="color:#000000;" | 39 | style="color:#000000;" | 35 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Katamtaman Kababaan ng Temperatura°C (°F) | style="color:#000000;" | 19 | style="color:#000000;" | 20 | style="color:#000000;" | 21 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 23 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Ulan (cm) | style="color:#000000;" | 2 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 3 | style="color:#000000;" | 12 | style="color:#000000;" | 26 | style="color:#000000;" | 40 | style="color:#000000;" | 36 | style="color:#000000;" | 34 | style="color:#000000;" | 19 | style="color:#000000;" | 13 | style="color:#000000;" | 6 | style="color:#000000;" | 197 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Pinagkunan: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307224333/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric |date=2012-03-07 }}'' |} ==Pamahalaan at politika== {{further|Mga paghahating pampangasiwaan ng Kalakhang Maynila}} ===Mga lungsod at bayan=== [[Talaksan:Metro Manila in the Philippines.png|thumb|Mapa ng Kalakhang Maynila.]] Ang labimpitong mga yunit ng lokal na pamahalaan ng Kalakhang Maynila ay administratibong kapantay sa mga lalawigan. Binubuo ang mga ito ng labing-anim na mga [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon ng lungsod|malayang lungsod]] na iniuri bilang "mga lungsod na mataas na urbanisado", at isang malayang bayan: [[Pateros]]. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;text-align:right;font-size:95%;background-color:#FDFDFD;" ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod {{small|o}}<br />bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Retrato ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak{{ref label|Area|a|none}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" | Petsa ng pagsapi bilang lungsod |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Caloocan]] | [[Talaksan:9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg|200px]] | {{percent and number|1,583,978|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|53.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,583,978/53.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1962 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Las Piñas]] | [[Talaksan:Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg|200px]] | {{percent and number|588,894|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|32.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|588,894/32.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1997 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Makati]] | [[Talaksan:Makaki skyline (from PUP Hasmin) (Magsaysay Boulevard, Santa Mesa, Manila)(2018-02-22).jpg|200px]] | {{percent and number|582,602|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|21.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|582,602/21.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Malabon]] | [[Talaksan:MalabnCityHallChurchjf0848 07.JPG|200px]] | {{percent and number|365,525|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|15.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|365,525/15.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2001 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Mandaluyong]] | [[Talaksan:Laika ac Manila (6445259459).jpg|200px]] | {{percent and number|386,276|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.06|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|386,276/11.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1994 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Maynila]] | [[Talaksan:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|200px]] | {{percent and number|1,780,148|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|42.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,780,148/42.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1571 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Marikina]] | [[Talaksan:MarikinaRiverBankShoesjf9425 20.JPG|200px]] | {{percent and number|450,741|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|22.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|450,741/22.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1996 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Muntinlupa]] | [[Talaksan:Filiinvest Cityscape at night.jpg|200px]] | {{percent and number|504,509|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|41.67|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|504,509/41.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Navotas]] | [[Talaksan:PIC TEMP GEO 100917 0 (93).JPG|200px]] | {{percent and number|249,463|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|249,463/11.51|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Parañaque]] | [[Talaksan:Coastal Road Aerial View.JPG|200px]] | {{percent and number|664,822|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|47.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|664,822/47.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasay]] | [[Talaksan:Pic geo photos - ph=mm=pasay=bay city skyline - aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG|200px]] | {{percent and number|416,522|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|18.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|416,522/18.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1947 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasig]] | [[Talaksan:Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg|center|frameless|201x201px]] | {{percent and number|755,300|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|31.46|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|755,300/31.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pateros]] | [[Talaksan:Pateros overview.jpg|200px]] | {{percent and number|63,840|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1.76|km2|abbr=values|disp=table}}{{ref label|PaterosArea|b|none}} | {{convert|{{sigfig|63,840/1.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | ''Hindi pa isang lungsod'' |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Lungsod Quezon]] | [[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|200px]] | {{percent and number|2,936,116|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|165.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2,936,116/165.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1939 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] | [[Talaksan:Wilson Street, Greenhills, San Juan City, Philippines - panoramio.jpg|200px]] | {{percent and number|122,180|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|122,180/5.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Taguig]] | [[Talaksan:Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg|200px]] | {{percent and number|804,915|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|804,915/45.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2004 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Valenzuela]] | [[Talaksan:Birds-eye view of Marulas, Valenzuela City.jpg|200px]] | {{percent and number|620,422|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|620,422/45.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="text-align:left;" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" | 12,877,253 ! scope="col" style="text-align:right;" | 613.94 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|613.94|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|12,877,253/613.94|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" style="background-color:none;border-bottom:none | |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=9 style="padding-left:1em;" | {{Ordered list | list_style_type=lower-alpha | {{note label|Area|a|none}}Ang mga bilang ng sukat ng lupain ay mula sa Philippine Institute of Volcanology and Seismology at Geoscience Australia.<ref>{{cite web|url=http://www.mbc.com.ph/engine/wp-content/uploads/2013/10/Solidum-Update-of-Earthquake-Hazards-and-Risk-Assessment-of-MMla-14Nov2013.pdf |title=An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] |deadurl=no |date=November 14, 2013 |accessdate=May 16, 2016 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |title=Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] and [[Geoscience Australia]] |deadurl=no |accessdate=May 16, 2016 |archive-date=Agosto 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806150011/http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |url-status=dead }}</ref> <!-- <ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=4 April 2016}}</ref> --> | {{note label|PaterosArea|b|none}}Ang sukat ng lupain ng Pateros ay mula sa opisyal na websayt ng pamahalaan ng Munisipyo ng Pateros.<ref name="PaterosGovPH-LandUse">{{cite web|title=Land Use Classification|url=http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|website=Municipality of Pateros|accessdate=7 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915135633/http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|archivedate=15 September 2008}}</ref> }} |} {{clear}} ===Mga distrito=== Hindi tulad ng ibang rehiyon na nahahati sa mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], nahahati ang Kalakhang Maynila sa limang hindi administratibong distrito, na nakauri batay sa [[heograpiya]] nito gamit ang [[Ilog Pasig]] bilang reperensiya. Nabuo ang mga distritong ito noong 1976 ngunit walang lokal na [[pamahalaan]] o may kinatawan sa [[Kongreso ng Pilipinas|kongreso]], salungat sa mga lalawigan. Ginagamit ang mga distritong ito para sa layuning piskal at [[estadistika]]l. Nahahati ang mga lungsod at munisipyo sa Kalakhang Maynila sa apat na distrito, ang mga ito ang sumusunod: [[Talaksan:Districts of Metro Manila.svg|thumb|left|Mga distrito ng Kalakhang Maynila]] {{Mga distrito ng Kalakhang Maynila}} {{clear}} ==Ekonomiya== Ang Pambansang Punong Rehiyon ay bumuo ng 36% ng pambansang kita noong 2018.<ref>https://psa.gov.ph/grdp/grdp-id/138508. Philippine Statistics Authority.</ref> ==Lugar ng Libangan at Palatandaan== {{Empty section}} ==Transportasyon== {{main|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}} {{see also|Metro Manila Dream Plan}} Ayon sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board (Philippines)|Land Transportation Franchising and Regulatory Board]], ang pampublikong sakayan sa Kalakhang Maynila ay binubuo ng mga sumusunod: 46% ng mga tao ay lumilibot sa pamamagitan ng mga [[dyipni]], 32% sa pamamagitan ng mga pampribadong kotse, 14% sa pamamagitan ng bus, at 8% ay gumagamit ng sistemang [[daambakal]].<ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/nation/85871-jeepney-feeder-vehicle-transport-plan |title=Fixing traffic: Jeeps eyed as feeders to bus routes |author=Katerina Francisco |publisher=Rappler |date=5 Marso 2015 |accessdate=5 Marso 2015 }}</ref> Nakaalinsunod ang pagpapausbong ng transportasyon ng Kamaynilaan sa [[Metro Manila Dream Plan]], na binubuo ng pagpapatayo ng mga impraestruktura na tatagal hanggang 2030 at tumutugon sa mga usaping ukol sa trapiko, paggamit ng lupain, at kalikasan.<ref>{{cite web |url=http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |title=JICA transport study lists strategies for congestion-free MM by 2030 |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |date=2 Setyembre 2014 |accessdate=27 Marso 2015 |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802043347/http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://globalnation.inquirer.net/102377/japan-presents-57-b-dream-plan-to-solve-metro-congestion/ |title=Japan presents $57-B ‘dream plan’ to solve Metro congestion |author=Jerry E. Esplanada |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |date=20 Abril 2014 |accessdate=27 Marso 2015 }}</ref> ===Mga daan at lansangan=== {{main|Talaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}} [[Talaksan:EDSA-Cubao - northbound to Timog (Quezon City)(2017-08-13).jpg|thumb|Tanawing panghimpapawid ng [[Abenida Epifanio de los Santos|EDSA]], ang pinakaabalang lansangan sa kalungsuran.]] [[Talaksan:NAIA Expressway.jpg|thumb|[[NAIA Expressway]], ang kauna-unahang mabilisang daanang pampaliparan sa kalakhan at sa bansa.]] Itinayo ang mga daan ng Kamaynilaan sa paligid ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]]. Ibinukod ang mga daan bilang mga lokal na daan, pambansang daan, o daang subdibisyon. Mayroong sampung daang radyal na lumalabas ng lungsod. Gayundin, mayroong limang daang palibot na bumubuo sa isang serye na mga bilugang hating-bilog na arko sa paligid ng Maynila. Ang mga daang palibot at daang radyal ay mga sistema ng nakakonektang daan at lansangan. Isang suliranin sa mga daang palibot ay mga nawawalang daan (''missing road links''). Ito ay mga daan na hindi pa itinatayo (sa ngayon) para magbigay-daan sa pagpapausbong dahil sa mabilisang urbanisasyon ng Kamaynilaan. Inilulutas na ng kalakhan ang suliraning ito sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga nawawalang daan o sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga daang nag-uugnay (''connector roads''). Isang mahalagang daang palibot ay ang [[Daang Palibot Blg. 4]] (o C-4), na binubuo ng Daang C-4 sa Navotas at Malabon, [[Daang Samson]] sa Caloocan, at [[EDSA]] (Abenida Epifanio de los Santos]]. Dumadaan ito sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, Lungsod Quezon, at Caloocan. Sinusundan ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3 ng MRT]] ang pagkakalinya ng EDSA mula [[Abenida Taft]] sa Pasay hanggang [[Trinoma]] malapit sa sangandaan nito sa [[Abenida North]]. Ang [[Daang Palibot Blg. 5]], o mas-kilala bilang C-5, ay nagsisilbi sa mga nakatira malapit sa mga hangganang panrehiyon ng Kamaynilaan at nagsisibi ring alternatibong ruta para sa C-4. Ang pinakatanyag na daang radyal ay ang [[Daang Radyal Blg. 1]] (R-1), na binubuo ng [[Kalye Bonifacio]] (''Bonifacio Drive''), [[Bulebar Roxas]], at [[Manila–Cavite Expressway]] (o ''Coastal Road''). Inuugnay nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Kabite]]. Ang mga iba pang kilalang daang radyal sa Kamaynilaan ay ang [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3), o ang [[South Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa [[Laguna]]; [[Daang Radyal Blg. 6]], na binubuo ng [[Bulebar Ramon Magsaysay]], [[Bulebar Aurora]], at [[Lansangang Marikina–Infanta]] na dumadaan patungong [[Rizal]]; [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7), na nag-uugnay ng Maynila sa Lungsod Quezon at [[San Jose del Monte]], [[Bulacan]]; at [[Daang Radyal Blg. 8]] (R-8), o ang mga daan ng [[Abenida Bonifacio]] at [[North Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa mga lalawigan sa hilaga tulad ng Bulacan at [[Pampanga]]. [[Talaksan:Padre Burgos Avenue - Route 150 marker with city hall clock tower (Ermita, Manila)(2017-06-12).jpg|thumb|Isang palatandaan ng [[Pambansang Ruta Blg. 150|N150]] sa [[Abenida Padre Burgos]]. Ang nasabing abenida ay isang bahagi ng nabanggit na ruta ng [[sistemang lansangambayan ng Pilipinas]].]] Ang sistemang daang radyal at palibot ay kasalukuyang pinapalitan ng isang [[Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas|bagong sistema ng nakabilang na lansangambayan]] na ipinapatupad ng [[Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (Pilipinas)|Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan]] (DPWH), at kasalukuyang inilalagay ang mga bagong palatandaan sa pagpapatupad nito. Itinatanda ang mga mabilisang daanan ng mga bilang na may unlaping "E" (nangangahulugang "''expressway''" o mabilisang daanan). Itinakda naman ang mga pambansang lansangan ng mga bilang may isa hanggang tatlong tambilang, maliban lamang sa mga lansangang iniuri bilang mga pambansang daang tersiyaryo. Sa ngayon, tuluy-tuloy ang pagtatayo ng [[Metro Manila Skyway|Metro Manila Skyway Stage 3]] at ang [[NAIA Expressway|NAIA Expressway Phase 2]] na bahagi ng Metro Manila Dream Plan. Kabilang sa mga iba pang proyekto itinatayo ay ang pagpapaganda ng EDSA, pagtatayo ng Taft Avenue Flyover, at ang pagtatayo ng mga nawawalang daan para sa mga daang palibot circumferential roads (hal. ''Metro Manila Interchange Project Phase IV''). ===Mga sistemang daambakal=== {{update}} {{See also|Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila}} [[Talaksan:Metro Manila rail network.svg|thumb|Mapa ng sistema ng mga tren sa Kalakhang Maynila]] [[Talaksan:MRT-2 J. Ruiz Station.jpg|thumb|Ang [[Estasyong J. Ruiz ng LRT|Estasyon ng J. Ruiz]] ng [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]].]] May tatlong linyang daambakal ang Kalakhang Maynila, na pinangangasiwaan ng dalawang entidad. Ang&nbsp;[[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (LRTA) ay nagtatakbo ng&nbsp;[[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 1]] (Linyang&nbsp;Lunti) at [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]] (Linyang Bughaw). Sa kabilang banda, ang [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila]] ay nagtatakbo ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3]] (Linyang Dilaw) na dumadaan sa [[EDSA]]. Ang Unang Linya ay may 560,000 bilang ng mga mananakay kada linggo.<ref name="LRT PPP">{{cite web |url=http://ppp.gov.ph/?p=7641 |title=Line 1 Cavite Extension and Operation & Maintenance |publisher=Public-Private Partnership Center |accessdate=24 Marso 2015 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316021231/http://ppp.gov.ph/?p=7641 |url-status=dead }}</ref> Noong Pebrero 2014, ang kabuuang bilang na 14.06 milyong pasahero ang gumamit ng Unang Linya habang 6.13 milyon naman ang gumamit ng Ikalawang Linya.<ref>{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/592927/did-you-know-lrt-1-and-2-ridership |title=Did you know: Lines 1 and 2 ridership |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |author= Marielle Medina |accessdate=24 Marso 2015 }}</ref>&nbsp; Sa kasalukuyan, itinatayo ang&nbsp;[[Ikapitong Linya ng Metro Rail Transit ng Maynila]] (Linyang Pula). Pag-nakumpleto, uugnayin nito&nbsp;ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Bukod pa riyan, isang ''common station'' na mag-uugnay ng Unang Linya, Ikatlong Linya, at Ikapitong Linya ay nakapanukala, subalit ang pagtatayo nito ay hinahadlangan ng [[burukrasya]] sa [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] (DOTr), mahigpit na alitan sa korporasyon, at mga usapin ukol sa ipinapanukalang lokasyon nito.<ref>{{cite web |url=http://www.mb.com.ph/common-station-at-sm-north-edsa-pushed-for-lrt1-mrt3-and-mrt7/ |title=Common station at SM North EDSA pushed for LRT1, MRT3, and MRT7 |publisher=''[[Manila Bulletin]]'' |author= Kris Bayos |date=4 Pebrero 2015 |accessdate=24 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/175-real-estate/60529-sm-ayala-mrt-lrt-common-station |title=Why SM is after the MRT-LRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Judith Balea |date=14 Hunyo 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/208-infrastructure/75267-sm-north-common-station |title=DOTC eyeing another LRT-MRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Mick Basa |date=20 Nobyembre 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/372930/economy/companies/sc-stops-dotc-lrta-from-building-mrt-lrt-common-station-in-front-of-trinoma |title=SC stops DOTC, LRTA from building common station in front of Trinoma |publisher=''[[GMA News and Public Affairs|GMA News]]'' |author= Danessa O. Rivera |date=1 Agosto 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref> Ipinanukala na ipapahaba ang Linya 1 papuntang&nbsp;[[Bacoor]] sa lalawigan ng [[Kabite]].<ref name="LRT PPP" /> Isang ikalawang pagpapahaba, ang&nbsp;[[Ika-anim na Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]], ang mag-uugnay ng Bacoor sa [[Dasmarinas]] sa kahabaan ng [[Lansangang Aguinaldo]]. Sa ngayon, itinatayo ang Silangang Ekstensyon ng Linya 2. Ang silangang ekstensyon na ito ang mag-uugnay ng Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Rizal]]. Ipapahabain rin ito pakanluran sa hinaharap, at dahil diyan mas-dadami ang ugnayan sa mga lugar ng Divisoria at Pier 4 at ang [[Pantalan ng Maynila]]. Ang&nbsp;[[Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] (PNR) ay nagpapatakbo ng isang serbisyong riles pang-komyuter sa Kalakhang Maynila na tinatawag na [[PNR Metro South Commuter]]. Ang [[Estasyong daangbakal ng Tutuban|pangunahing estasyong terminal]] nito ay matatagpuan sa Tutuban sa [[Tondo, Maynila|Tondo]]. Kapag nakumpleto na ang kanlurang karugtong ng Linya 2, ang Tutuban ay magiging pinaka-maabalang [[estasyong palitan]] sa buong kalakhan, na may dagdag na isa pang 400,000 tao mula sa kasalukuyang 1 milyong tao na pumupuntang Tutuban Center.<ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/business/03/20/15/tutuban-center-may-becom≤e-manilas-busiest-transfer-station |title=Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station |publisher=ABS-CBN News |accessdate=21 Marso 2015 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Himpapawid=== Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (NAIA) na matatagpuan sa mga lungsod ng [[Pasay]] at [[Parañaque]] ay ang primerang pasukan sa Kalakhang Maynila. Ito lamang ang paliparan na naglilingkod sa rehiyon at ito ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.<ref>{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |title=NAIA is Philippines' busiest airport - NSCB |publisher=InterAksyon.com |author=Darwin G. Amojelar |date=03 Hulyo&nbsp;2012&nbsp; |accessdate=29 Hunyo 2013 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103448/http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |url-status=dead }}</ref> Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino ay nahahati sa mga apat na terminal: ang Terminal 1, ang Terminal 2 na ekslusibong ginagamit ng [[Philippine Airlines]], ang Terminal 3 na pinakabago at pinakamalaki sa NAIA komplex, at ang Terminal 4 na kilala rin bilang Manila Domestic Passenger Terminal. Ang isa pang paliparan na naglilingkod sa Kalakhang Maynila ay ang [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] na matatagpuan sa [[Angeles]], [[Pampanga]]. ===Ferry=== [[Talaksan:Blessing of New Ferry Boat - January 25, 2016.jpg|thumb|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]] Ang [[Pasig River Ferry Service]] na pinapatakbo ng [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila|MMDA]] ay ang [[Ferry|sistemang shuttle na lantsang pantawid]] ng Kalakhang Maynila. Dumadaan ito sa [[Ilog Pasig]] mula Plaza Mexico sa [[Intramuros]] hanggang Barangay Pinagbuhatan sa [[Pasig]]. Bagamat itinuturi itong [[ferry]], mas-kahawig nito ang isang [[taksi na pantubig]]. Ito ay may labimpitong (17) estasyon, subalit labing-apat (14) lamang ang gumagana. ==Demograpiko== {{Philippine Census | title=Populasyon ng<br>Pambansang Punong Rehiyon | 1903= | 1918= | 1939= | 1948= | 1960= | 1970= | 1975= | 1980= 5925884 | 1990= 7948392 | 1995= 9454040 | 2000= 9932560 | 2007= 11553427 | 2010= 11855975 | 2015= 12877253 | footnote=Sanggunian: Philippine Statistics Authority<ref name="MetroManilaCensus">{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |title=Final Results - 2007 Census of Population |publisher=Census Bureau of the Philippines |accessdate=29-03-10 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120024509/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |url-status=dead }}</ref><ref name="2010 Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|title=2010 Census of Population and Housing: National Capital Region|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=6 April 2012|archive-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625152554/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="NCR PDF Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|title=National Capital Region. Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010|publisher=National Statistics Office of the Philippines|accessdate=22 December 2012|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115103152/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Reperensiya ng Pilipinong Senso|2015}}}} Ang Pambansang Punong Rehiyon ay may populasyon na {{nts|12877253}}, ayon sa pambansang senso 2015. Ang kabuuang pook-urban (''urban area''), na binubuo ng pinagsamang pook-urban na tumutukoy sa tuluy-tuloy na paglawak ng urbanisasyon ng Kamaynilaan patungong [[Bulacan]], [[Kabite]], [[Laguna]], [[Rizal]], at [[Batangas]] ay may populasyon na {{nts|24123000}}.<ref name="Demographia">{{cite book|author1=Demographia|title=Demographia World Urban Areas|date=January 2015|edition=11th|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|accessdate=2 March 2015}}</ref> Ito ang pinakamataong rehiyon sa Pilipinas, ang ikapitong pinakamataong kalakhan sa Asya, at ang ikatlong pinakamataong pook-urban sa buong mundo. Ang mga pinakamataong lungsod sa Kamaynilaan ay [[Lungsod Quezon]] (2,936,116), [[Maynila]] (1,780,148), [[Caloocan]] (1,583,978), [[Taguig]] (804,915), [[Pasig]] (755,300), [[Parañaque]] (665,822), [[Valenzuela]] (620,422), [[Las Piñas]] (588,894), [[Makati]] (582,602), at [[Muntinlupa]] (504,509). ===Mga ''slum''=== Noong 2014, tinatayang may apat na milyong mga tumitira sa mga ''[[slum]]'' sa Kalakhang Maynila. Isang pangunahing suliranin sa mga lungsod ng Kalakhang Maynila ang kawalan ng tirahan.<ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/09/slums-manila-inequality-so-bad-worst-have-no-chance-protest |title=In the slums of Manila, inequality is so bad that the worst off have no chance to protest |author=Paul Roy |publisher=''The [[New Statesman]]'' |date=18 September 2014 |access-date=4 Nobyembre 2016}}</ref> ==Edukasyon== {{Empty section}} ==Kalusugan== {{Empty section}} ==Seguridad at Pulisya== {{Empty section}} ==Palingkurang-bayan== ===Kuryente=== {{Empty section}} ===Tubig=== {{Empty section}} ===Komunikasyon=== {{Empty section}} ===Pamamahala ng mga Basura=== {{Empty section}} ==Tingnan din== *[[Heograpiya ng Pilipinas]] *[[Mga rehiyon sa Pilipinas]] *[[Pilipinas]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{Metro Manila}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} {{Mga_kalakhang_pook_ng_Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas|Maynila]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Luzon]] c7hsbvrytt36rt6vune49l9t8qf6mxv 2237461 2237446 2026-10-27T01:36:24Z ~2026-57423-85 168058 Kinansela ang pagbabagong 2237446 ni [[Special:Contributions/~2026-53610-35|~2026-53610-35]] ([[User talk:~2026-53610-35|Usapan]]) 2237461 wikitext text/x-wiki {{About|kalakhang kabisera ng Pilipinas|kabiserang lungsod|Maynila|ibang paggamit|Maynila (paglilinaw)}} {{infobox settlement | name = Kalakhang Maynilà<br />''Metro Manila'' | official_name = Pambansang Punong Rehiyon<br />''National Capital Region (NCR)'' | native_name = ᜃᜎᜃ᜔ᜑᜅ᜔ ᜋᜌ᜔ᜈᜒᜎ | native_name_lang = tl | other_name = Kamaynilaan | settlement_type = [[Kalakhang pook|Kalakhan]] at [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Makati City Lights (Jopet Sy) - Flickr.jpg | alt1 = Makati CBD | caption1 = [[Makati Central Business District]] | image2 = Quezon Monument in Quezon Memorial.jpg | alt2 = Quezon Memorial Shrine | caption2 = [[Quezon Memorial Shrine]] | image3 = Rizal Monument (Manila, 2024).jpg | alt3 = Rizal Park known as Luneta Park | caption3 = [[Liwasang Rizal]] | image4 = BGC - BHS Central Jan 8 2025.jpg | alt4 = Bonifacio High Street | caption4 = Bonifacio High Street | image5 = Ortigas Center (Met. Manila) - Flickr.jpg | alt5 = Ortigas Center at night | caption5 = [[Sentrong Ortigas]] | image6 = Museo Nacional de Bellas Artes, Manila, Filipinas, 2023-08-27, DD 51.jpg | alt6 = National Museum of Fine Arts | caption6 = [[Pambansang Museo ng Sining]] | image7 = View of Pasay City at SM Mall of Asia.tif | alt7 = SM Mall of Asia | caption7 = [[SM Mall of Asia]] | image8 = Bonifacio Monument (Guillermo Tolentino).jpg | alt8 = Monumento | caption8 = [[Bonifacio Monument]] | image9 = 400 Year old Beauty.jpg | alt9 = University of Santo Tomas facade | caption9 = [[Unibersidad ng Santo Tomas]] }} | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_shield = | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = Lokasyon sa Pilipinas | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|3=region:PH_type:adm2nd_source:GNS|display=inline,title}} | subdivision_type = Bansa | subdivision_name = {{PHL}} | subdivision_type1 = Nangangasiwang entidad | subdivision_name1 = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | established_title = Naitatag | established_date = 7 Nobyembre 1975<ref name="LawPhil">{{cite web|url=http://www.lawphil.net/statutes/presdecs/pd1975/pd_824_1975.html|title=Presidential Decree No. 824 November 7, 1975|website=lawphil.net|publisher=[[Arellano University|Arellano Law Foundation]]|accessdate=14 Enero 2014}}</ref> | parts_type = Binubuo ng | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = 16 na lungsod at<br />isang bayan | 1 = '''[[Manila]]''' | 2 = [[Caloocan]] | 3 = [[Las Piñas]] | 4 = [[Makati]] | 5 = [[Malabon]] | 6 = [[Mandaluyong]] | 7 = [[Marikina]] | 8 = [[Muntinlupa]] | 9 = [[Navotas]] | 10 = [[Parañaque]] | 11 = [[Pasay]] | 12 = [[Pasig]] | 13 = [[Lungsod Quezon]] | 14 = [[San Juan, Metro Manila|San Juan]] | 15 = [[Taguig]] | 16 = [[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]] | 17 = [[Pateros]] }} | government_type = Kalakhang pamahalaan sa ilalim ng desentralisadong balangkas<ref>{{cite journal|last1=Manasan|first1=Rosario|last2=Mercado|first2=Ruben|title=Governance and Urban Development: Case Study of Metro Manila|journal=Philippine Institute for Development Studies Discussion Paper Series|date=Pebrero 1999|issue=99-03|url=https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|accessdate=15 Disyembre 2018|archive-date=16 Disyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210904/https://dirp3.pids.gov.ph/ris/pdf/pidsdps9903.PDF|url-status=dead}}</ref> | governing_body = [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila]] | leader_party = [[Liberal Party (Philippines)|LP]] | leader_title = Tagapangulo | leader_name = [[Danilo Lim]] | leader_title1 = Konsehal ng kalakhan | leader_name1 = Konseho ng kalakhang Maynila | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 619.57 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 12877253 | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{PH census|2015}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 24100000 (Hindi pagtitipon, lugar ng kalakhan) | population_metro_footnotes = <ref name="citypop-Aggs">{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|website=citypopulation.de|accessdate=8 Disyembre 2017}}</ref> | population_demonyms = Tagalog: Manileño(-a), Manilenyo(-a), Taga-Maynila<br />Ingles: Manilan;<br />Kastila: ''manilense'',{{efn-la|Ito ang orihinal na pagsasalin sa wiking Espanyol, at ginamit din ito ni José Rizal sa kanyang obra na ''El filibusterismo''.}} ''manileño''(-''a'') | postal_code_type = [[List of ZIP codes in the Philippines|ZIP code]] | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | area_code_type = {{areacodestyle}} | blank_name_sec1 = [[Gross Domestic Product|GDP]] (2020) | blank_info_sec1 = [[Philippine peso|₱]]5.8 trilyon<br />[[USD|$]]120.56 bilyon | blank1_name_sec1 = Bilis ng paglago | blank1_info_sec1 = {{increase}} (7.5%) | blank_name_sec2 = Palatandaan ng pagunlad ng mga mamamayan (HDI) | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.837 ({{fontcolor|Darkgreen|Sobrang taas}}) | blank1_name_sec2 = Antas ng HDI | blank1_info_sec2 = Pangalawa (2015) | blank3_name_sec1 = Pulisya | blank3_info_sec1 = NCRPO | iso_code = {{PH wikidata|iso_code}} | website = {{Official URL}} | timezone = [[Philippine Standard Time|PST]] | utc_offset = +8 | footnotes = {{notelist-la}} }} Ang '''Kalakhang Maynila''' ({{langx|en|Metropolitan Manila}}), opisyal na itinalaga bilang '''Pambansang Punong Rehiyon '''<ref>{{Cite web|url=https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|title=Mga Pangalan ng Tanggapan ng Pamahalaan sa Filipino|last=|first=|date=2013|website=[[Komisyon sa Wikang Filipino]]|language=Filipino|archive-url=https://web.archive.org/web/20210923032240/https://kwf.gov.ph/wp-content/uploads/2015/12/Mga-ng-Pangalan-Tanggapan-sa-Filipino2.pdf|archive-date=23 September 2021|access-date=27 Marso 2018|url-status=dead}}</ref> ({{langx|en|National Capital Region}}), ay ang kabiserang [[Mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] at ang pinakamalaking [[kalakhang pook]] ng [[Pilipinas]]. Ito ay matatagpuan sa silangang ng [[Look ng Maynila]], at pinapagitnaan ng mga rehiyon ng [[Gitnang Luzon]] at ng [[Calabarzon]]. Binubuo ito ng 16 na lungsod: [[Maynila]]—ang kabisera ng bansa—[[Caloocan]], [[Las Pinas|Las Piñas]], [[Lungsod Quezon]], [[Makati]], [[Malabon]], [[Mandaluyong]], [[Marikina]], [[Muntinlupa]], [[Navotas]], [[Parañaque]], [[Pasay]], [[Pasig]], [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]], [[Taguig]], at [[Valenzuela]], pati na rin ang bayan ng [[Pateros]]. Ang rehiyon ay may sukat na {{convert|636.00|sqkm}} at may kabuuang populasyon na 14,001,751 ayon sa senso ng 2024. Ang rehiyon ay sentro ng kultura, ekonomiya, pangangalakal, edukasyon, lipunan, at politika ng [[Pilipinas]]. == Kasaysayan == {{See also|Kasaysayan ng Maynila}} {{Further|Kabisera ng Pilipinas}} {{multiple image | direction = horizontal | width = 150 | align = right | footer = Mapa ng lalawigan ng [[Maynila]] | image1 = Manila Province.jpg | alt1 = | caption1 = | image2 = | alt2 = | caption2 = }} === Kaharian ng Lusong === [[Talaksan:Map of Manila 1570.png|left|thumb|229x229px|Ang mapa ng sinaunang Maynila noong 1570. Ang bayan ng Maynila ay naka-kulay dilaw.]] Isang makasaysayang kaharian na kilala bilang [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] ang kabilang sa mga teritoryo na minsang nasaklaw sa mga sinaunang kaharian. Kasama rin dito ang mga isla sa paligid ng [[Kaharian ng Maynila|Maynila]] at [[Bayan ng Tondo|Tondo]], ngunit may mas maliit na kaharian din katulad ng [[Malabon|Tambobong]], Taguig, Pateros, at ang pinagtibay na kaharian ng [[Cainta]]. === Panahon ng Kastila, Himagsikan at Panahon ng Amerikano === Naging kabisera ito ng kolonyal na Pilipinas, at ang [[Intramuros]] ay nagsilbi bilang sentro ng kapangyarihang kolonyal. Noong 1898, isinama ang lungsod ng [[Manila]] at 23 iba pang mga bayan. Ang [[Marikina|Mariquina]] ay nagsilbi ring kabisera ng Pilipinas mula 1898–1899, noong inilipat ang soberanya ng Pilipinas sa [[Estados Unidos]]. Noong 1901, ang lalawigan ng Maynila ay pinawalangbisa at halos lahat ng teritoryo nito ay inilipat sa noo'y bagong lalawigan ng [[Rizal]]. Mula pa noong panahong kolonyal ng mga Espanyol, ang Maynila ay itinuturing bilang isang orihinal na [[lungsod pandaigdig]]. Ang [[galeon ng Maynila]] ay ang pinaka-unang kilalang kalakalan na naglayag sa rutang pangkalakaran sa [[Karagatang Pasipiko]] sa loob ng 250 taon, na nagdadala sa Espanya ng mga karagamentong may luho, benepisyong pang-ekonomiya, at pagpapalit ng kultura. ==Heograpiya== [[Talaksan:Iss047e099713 lrg Manila.jpg|500x500px|thumb|center|Retratong satelayt ng Kalakhang Maynila na kinuha mula sa [[International Space Station]] noong Mayo 2016.]] [[Talaksan:Metro Manila view from Manila Bay - Makati and Pasay (Fort San Felipe, Cavite City; 2017-04-03).jpeg|thumb|Tanawin ng Kalakhang Maynila mula sa [[Moog ng San Felipe (Kabite)|Moog ng San Felipe]] sa [[Kabite]].]] Matatagpuan sa 14°40' H 121°3 S, ang Kalakhang Maynila ay nasa isang ''isthmus'' na naghahanggan sa [[Lawa ng Laguna]] sa timog silangan at sa [[Look ng Maynila]] sa kanluran. Ang pook metropolitan ay nasa malawak na kapatagan. Naghahanggan ang sakop nito sa [[Bulacan]] sa hilaga, sa lalawigan ng [[Rizal (lalawigan)|Rizal]] sa silangan, sa [[Laguna (lalawigan)|Laguna]] sa timog at sa [[Kabite]] sa timog kanluran. Hinahati ng [[Ilog Pasig]] ang Kalakhang Maynila na nagdudugtong sa dalawang katubigan kinahahanggan nito sa kanluran at silangan. Pinakamaliit sa mga rehiyon ng Pilipinas ang Kalakhang Maynila, subalit pinakamatao at pinakamakapal ang [[populasyon]] nito. 636 kilometrong parisukat ang lawak nito at pinapaligiran ito ng mga lalawigan ng [[Bulacan]] sa hilaga, [[Rizal]] sa silangan, at [[Laguna]] at [[Cavite]] sa timog. Matatagpuan naman sa kanluran ng Kalakhang Maynila ang [[Look ng Maynila]] at sa timog-silangan naman ang [[Laguna de Bay]]. Dumadaloy sa gitna ng Kalakhang Maynila ang [[Ilog Pasig]] na siyang nagdudugtong [[Lawa ng Laguna|Laguna de Bay]] sa Look ng Maynila. Ang Kalakhang Maynila ay itinuturing ''swampy'' [[isthmus]] na may karaniwang elebasyon na 10 metro. Ang pangunahing anyong tubig ng Kalakhang Maynila ay ang [[Ilog Pasig]]; ito ang humahati sa isthmus ng Kalakhang Maynila. ==Klima== Ayon sa [[pagbubukod ng klima na Köppen]], ang Pambansang Punong Rehiyon ay may [[tropikong sabana na klima|tropikong basa at tuyo na klima]] at [[tropikong balaklaot na klima]]. Ang Kalakhang Maynila ay may maikling [[tagtuyo]] mula Enero hanggang Mayo, at may pagkahabang [[tag-ulan]] mula Hunyo hanggang Disyembre. {{-}} {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Buwan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Enero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Pebrero ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Marso ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Abril ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mayo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hunyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Hulyo ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Agosto ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Setyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Oktubre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nobyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Disyembre ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Taon |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Katamtamang Mataas na Temperatura°C | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 33 | style="color:#000000;" | 32 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 30 | style="color:#000000;" | 31 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Katamtaman Kababaan ng Temperatura°C (°F) | style="color:#000000;" | 21 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 25 | style="color:#000000;" | 24 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 23 | style="color:#000000;" | 22 | style="color:#000000;" | 23 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Ulan (cm) | style="color:#000000;" | 2 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 1 | style="color:#000000;" | 3 | style="color:#000000;" | 12 | style="color:#000000;" | 26 | style="color:#000000;" | 40 | style="color:#000000;" | 36 | style="color:#000000;" | 34 | style="color:#000000;" | 19 | style="color:#000000;" | 13 | style="color:#000000;" | 6 | style="color:#000000;" | 197 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Pinagkunan: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307224333/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=092489&refer=&units=metric |date=2012-03-07 }}'' |} ==Pamahalaan at politika== {{further|Mga paghahating pampangasiwaan ng Kalakhang Maynila}} ===Mga lungsod at bayan=== [[Talaksan:Metro Manila in the Philippines.png|thumb|Mapa ng Kalakhang Maynila.]] Ang labimpitong mga yunit ng lokal na pamahalaan ng Kalakhang Maynila ay administratibong kapantay sa mga lalawigan. Binubuo ang mga ito ng labing-anim na mga [[Mga lungsod ng Pilipinas#Klasipikasyon ng lungsod|malayang lungsod]] na iniuri bilang "mga lungsod na mataas na urbanisado", at isang malayang bayan: [[Pateros]]. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;text-align:right;font-size:95%;background-color:#FDFDFD;" ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Lungsod {{small|o}}<br />bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | Retrato ! scope="col" style="border-bottom:none;white-space:nowrap;" class="unsortable" colspan=2 | Populasyon {{small|(2015)}}{{PH census|2015}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Lawak{{ref label|Area|a|none}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" colspan=2 | Densidad ! scope="col" style="border-bottom:none;" | Petsa ng pagsapi bilang lungsod |- ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | sq mi ! scope="col" style="border-style:none none solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:none solid solid none;white-space:nowrap;" class="unsortable" | /sq mi ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Caloocan]] | [[Talaksan:9526Complex Caloocan City Hall Landmarks 21.jpg|200px]] | {{percent and number|1,583,978|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|53.20|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,583,978/53.20|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1962 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Las Piñas]] | [[Talaksan:Barangay Talon Las Pinas City Aerial Photo.jpg|200px]] | {{percent and number|588,894|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|32.02|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|588,894/32.02|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1997 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Makati]] | [[Talaksan:Makaki skyline (from PUP Hasmin) (Magsaysay Boulevard, Santa Mesa, Manila)(2018-02-22).jpg|200px]] | {{percent and number|582,602|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|21.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|582,602/21.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Malabon]] | [[Talaksan:MalabnCityHallChurchjf0848 07.JPG|200px]] | {{percent and number|365,525|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|15.96|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|365,525/15.96|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2001 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Mandaluyong]] | [[Talaksan:Laika ac Manila (6445259459).jpg|200px]] | {{percent and number|386,276|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.06|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|386,276/11.06|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1994 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Maynila]] | [[Talaksan:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|200px]] | {{percent and number|1,780,148|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|42.88|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|1,780,148/42.88|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1571 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Marikina]] | [[Talaksan:MarikinaRiverBankShoesjf9425 20.JPG|200px]] | {{percent and number|450,741|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|22.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|450,741/22.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1996 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Muntinlupa]] | [[Talaksan:Filiinvest Cityscape at night.jpg|200px]] | {{percent and number|504,509|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|41.67|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|504,509/41.67|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Navotas]] | [[Talaksan:PIC TEMP GEO 100917 0 (93).JPG|200px]] | {{percent and number|249,463|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|11.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|249,463/11.51|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Parañaque]] | [[Talaksan:Coastal Road Aerial View.JPG|200px]] | {{percent and number|664,822|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|47.28|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|664,822/47.28|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasay]] | [[Talaksan:Pic geo photos - ph=mm=pasay=bay city skyline - aerial shot from cityland vito cruz -philippines--2015-0624--ls-.JPG|200px]] | {{percent and number|416,522|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|18.64|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|416,522/18.64|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1947 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pasig]] | [[Talaksan:Mm-pasigortigas-aerial2012.jpg|center|frameless|201x201px]] | {{percent and number|755,300|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|31.46|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|755,300/31.46|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1995 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Pateros]] | [[Talaksan:Pateros overview.jpg|200px]] | {{percent and number|63,840|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|1.76|km2|abbr=values|disp=table}}{{ref label|PaterosArea|b|none}} | {{convert|{{sigfig|63,840/1.76|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | ''Hindi pa isang lungsod'' |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Lungsod Quezon]] | [[Talaksan:Quezon City skyline - South Triangle with TV towers (from Mezza 2) (Quezon City)(2018-05-12).jpg|200px]] | {{percent and number|2,936,116|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|165.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|2,936,116/165.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1939 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] | [[Talaksan:Wilson Street, Greenhills, San Juan City, Philippines - panoramio.jpg|200px]] | {{percent and number|122,180|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|5.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|122,180/5.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2007 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Taguig]] | [[Talaksan:Bonifacio Global City - skyline shot from BSA Twin Towers Ortigas.jpg|200px]] | {{percent and number|804,915|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.18|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|804,915/45.18|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 2004 |- ! scope="row" style="text-align:left;" | [[Valenzuela]] | [[Talaksan:Birds-eye view of Marulas, Valenzuela City.jpg|200px]] | {{percent and number|620,422|12,877,253|disp=table|1|pad=yes}} | {{convert|45.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|620,422/45.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 1998 |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=3 style="text-align:left;" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" | 12,877,253 ! scope="col" style="text-align:right;" | 613.94 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|613.94|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|12,877,253/613.94|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" style="background-color:none;border-bottom:none | |-class="sortbottom" style="text-align:left;background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;" | colspan=9 style="padding-left:1em;" | {{Ordered list | list_style_type=lower-alpha | {{note label|Area|a|none}}Ang mga bilang ng sukat ng lupain ay mula sa Philippine Institute of Volcanology and Seismology at Geoscience Australia.<ref>{{cite web|url=http://www.mbc.com.ph/engine/wp-content/uploads/2013/10/Solidum-Update-of-Earthquake-Hazards-and-Risk-Assessment-of-MMla-14Nov2013.pdf |title=An Update on the Earthquake Hazards and Risk Assessment of Greater Metropolitan Manila Area |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] |deadurl=no |date=November 14, 2013 |accessdate=May 16, 2016 }}{{dead link|date=June 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |title=Enhancing Risk Analysis Capacities for Flood, Tropical Cyclone Severe Wind and Earthquake for the Greater Metro Manila Area Component 5 – Earthquake Risk Analysis |publisher=[[Philippine Institute of Volcanology and Seismology]] and [[Geoscience Australia]] |deadurl=no |accessdate=May 16, 2016 |archive-date=Agosto 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806150011/http://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/1509/Component_5_Earthquake_Risk_Analysis_Technical%20Report_-_Final_Draft_by_GA_and_PHIVOLCS.pdf |url-status=dead }}</ref> <!-- <ref name="PSA-CitiesList">{{cite web|title=PSGC Interactive; List of Cities|url=http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/listcity.asp|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=4 April 2016}}</ref> --> | {{note label|PaterosArea|b|none}}Ang sukat ng lupain ng Pateros ay mula sa opisyal na websayt ng pamahalaan ng Munisipyo ng Pateros.<ref name="PaterosGovPH-LandUse">{{cite web|title=Land Use Classification|url=http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|website=Municipality of Pateros|accessdate=7 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080915135633/http://www.pateros.gov.ph/about_pateros/profile/land_use.asp|archivedate=15 September 2008}}</ref> }} |} {{clear}} ===Mga distrito=== Hindi tulad ng ibang rehiyon na nahahati sa mga [[Mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]], nahahati ang Kalakhang Maynila sa limang hindi administratibong distrito, na nakauri batay sa [[heograpiya]] nito gamit ang [[Ilog Pasig]] bilang reperensiya. Nabuo ang mga distritong ito noong 1976 ngunit walang lokal na [[pamahalaan]] o may kinatawan sa [[Kongreso ng Pilipinas|kongreso]], salungat sa mga lalawigan. Ginagamit ang mga distritong ito para sa layuning piskal at [[estadistika]]l. Nahahati ang mga lungsod at munisipyo sa Kalakhang Maynila sa apat na distrito, ang mga ito ang sumusunod: [[Talaksan:Districts of Metro Manila.svg|thumb|left|Mga distrito ng Kalakhang Maynila]] {{Mga distrito ng Kalakhang Maynila}} {{clear}} ==Ekonomiya== Ang Pambansang Punong Rehiyon ay bumuo ng 36% ng pambansang kita noong 2018.<ref>https://psa.gov.ph/grdp/grdp-id/138508. Philippine Statistics Authority.</ref> ==Lugar ng Libangan at Palatandaan== {{Empty section}} ==Transportasyon== {{main|Transportasyon sa Kalakhang Maynila}} {{see also|Metro Manila Dream Plan}} Ayon sa [[Land Transportation Franchising and Regulatory Board (Philippines)|Land Transportation Franchising and Regulatory Board]], ang pampublikong sakayan sa Kalakhang Maynila ay binubuo ng mga sumusunod: 46% ng mga tao ay lumilibot sa pamamagitan ng mga [[dyipni]], 32% sa pamamagitan ng mga pampribadong kotse, 14% sa pamamagitan ng bus, at 8% ay gumagamit ng sistemang [[daambakal]].<ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/nation/85871-jeepney-feeder-vehicle-transport-plan |title=Fixing traffic: Jeeps eyed as feeders to bus routes |author=Katerina Francisco |publisher=Rappler |date=5 Marso 2015 |accessdate=5 Marso 2015 }}</ref> Nakaalinsunod ang pagpapausbong ng transportasyon ng Kamaynilaan sa [[Metro Manila Dream Plan]], na binubuo ng pagpapatayo ng mga impraestruktura na tatagal hanggang 2030 at tumutugon sa mga usaping ukol sa trapiko, paggamit ng lupain, at kalikasan.<ref>{{cite web |url=http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |title=JICA transport study lists strategies for congestion-free MM by 2030 |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |date=2 Setyembre 2014 |accessdate=27 Marso 2015 |archive-date=2 Agosto 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150802043347/http://www.jica.go.jp/philippine/english/office/topics/news/140902.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://globalnation.inquirer.net/102377/japan-presents-57-b-dream-plan-to-solve-metro-congestion/ |title=Japan presents $57-B ‘dream plan’ to solve Metro congestion |author=Jerry E. Esplanada |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |date=20 Abril 2014 |accessdate=27 Marso 2015 }}</ref> ===Mga daan at lansangan=== {{main|Talaan ng mga lansangan sa Kalakhang Maynila}} [[Talaksan:EDSA-Cubao - northbound to Timog (Quezon City)(2017-08-13).jpg|thumb|Tanawing panghimpapawid ng [[Abenida Epifanio de los Santos|EDSA]], ang pinakaabalang lansangan sa kalungsuran.]] [[Talaksan:NAIA Expressway.jpg|thumb|[[NAIA Expressway]], ang kauna-unahang mabilisang daanang pampaliparan sa kalakhan at sa bansa.]] Itinayo ang mga daan ng Kamaynilaan sa paligid ng [[Maynila|Lungsod ng Maynila]]. Ibinukod ang mga daan bilang mga lokal na daan, pambansang daan, o daang subdibisyon. Mayroong sampung daang radyal na lumalabas ng lungsod. Gayundin, mayroong limang daang palibot na bumubuo sa isang serye na mga bilugang hating-bilog na arko sa paligid ng Maynila. Ang mga daang palibot at daang radyal ay mga sistema ng nakakonektang daan at lansangan. Isang suliranin sa mga daang palibot ay mga nawawalang daan (''missing road links''). Ito ay mga daan na hindi pa itinatayo (sa ngayon) para magbigay-daan sa pagpapausbong dahil sa mabilisang urbanisasyon ng Kamaynilaan. Inilulutas na ng kalakhan ang suliraning ito sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga nawawalang daan o sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga daang nag-uugnay (''connector roads''). Isang mahalagang daang palibot ay ang [[Daang Palibot Blg. 4]] (o C-4), na binubuo ng Daang C-4 sa Navotas at Malabon, [[Daang Samson]] sa Caloocan, at [[EDSA]] (Abenida Epifanio de los Santos]]. Dumadaan ito sa mga lungsod ng Pasay, Makati, Mandaluyong, Lungsod Quezon, at Caloocan. Sinusundan ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3 ng MRT]] ang pagkakalinya ng EDSA mula [[Abenida Taft]] sa Pasay hanggang [[Trinoma]] malapit sa sangandaan nito sa [[Abenida North]]. Ang [[Daang Palibot Blg. 5]], o mas-kilala bilang C-5, ay nagsisilbi sa mga nakatira malapit sa mga hangganang panrehiyon ng Kamaynilaan at nagsisibi ring alternatibong ruta para sa C-4. Ang pinakatanyag na daang radyal ay ang [[Daang Radyal Blg. 1]] (R-1), na binubuo ng [[Kalye Bonifacio]] (''Bonifacio Drive''), [[Bulebar Roxas]], at [[Manila–Cavite Expressway]] (o ''Coastal Road''). Inuugnay nito ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Kabite]]. Ang mga iba pang kilalang daang radyal sa Kamaynilaan ay ang [[Daang Radyal Blg. 3]] (R-3), o ang [[South Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa [[Laguna]]; [[Daang Radyal Blg. 6]], na binubuo ng [[Bulebar Ramon Magsaysay]], [[Bulebar Aurora]], at [[Lansangang Marikina–Infanta]] na dumadaan patungong [[Rizal]]; [[Daang Radyal Blg. 7]] (R-7), na nag-uugnay ng Maynila sa Lungsod Quezon at [[San Jose del Monte]], [[Bulacan]]; at [[Daang Radyal Blg. 8]] (R-8), o ang mga daan ng [[Abenida Bonifacio]] at [[North Luzon Expressway]] na nag-uugnay ng Kamaynilaan sa mga lalawigan sa hilaga tulad ng Bulacan at [[Pampanga]]. [[Talaksan:Padre Burgos Avenue - Route 150 marker with city hall clock tower (Ermita, Manila)(2017-06-12).jpg|thumb|Isang palatandaan ng [[Pambansang Ruta Blg. 150|N150]] sa [[Abenida Padre Burgos]]. Ang nasabing abenida ay isang bahagi ng nabanggit na ruta ng [[sistemang lansangambayan ng Pilipinas]].]] Ang sistemang daang radyal at palibot ay kasalukuyang pinapalitan ng isang [[Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas|bagong sistema ng nakabilang na lansangambayan]] na ipinapatupad ng [[Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan (Pilipinas)|Kagawaran ng Pagawaing Bayan at Lansangan]] (DPWH), at kasalukuyang inilalagay ang mga bagong palatandaan sa pagpapatupad nito. Itinatanda ang mga mabilisang daanan ng mga bilang na may unlaping "E" (nangangahulugang "''expressway''" o mabilisang daanan). Itinakda naman ang mga pambansang lansangan ng mga bilang may isa hanggang tatlong tambilang, maliban lamang sa mga lansangang iniuri bilang mga pambansang daang tersiyaryo. Sa ngayon, tuluy-tuloy ang pagtatayo ng [[Metro Manila Skyway|Metro Manila Skyway Stage 3]] at ang [[NAIA Expressway|NAIA Expressway Phase 2]] na bahagi ng Metro Manila Dream Plan. Kabilang sa mga iba pang proyekto itinatayo ay ang pagpapaganda ng EDSA, pagtatayo ng Taft Avenue Flyover, at ang pagtatayo ng mga nawawalang daan para sa mga daang palibot circumferential roads (hal. ''Metro Manila Interchange Project Phase IV''). ===Mga sistemang daambakal=== {{update}} {{See also|Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila}} [[Talaksan:Metro Manila rail network.svg|thumb|Mapa ng sistema ng mga tren sa Kalakhang Maynila]] [[Talaksan:MRT-2 J. Ruiz Station.jpg|thumb|Ang [[Estasyong J. Ruiz ng LRT|Estasyon ng J. Ruiz]] ng [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]].]] May tatlong linyang daambakal ang Kalakhang Maynila, na pinangangasiwaan ng dalawang entidad. Ang&nbsp;[[Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]] (LRTA) ay nagtatakbo ng&nbsp;[[Unang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 1]] (Linyang&nbsp;Lunti) at [[Ikalawang Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila|Linya 2]] (Linyang Bughaw). Sa kabilang banda, ang [[Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila]] ay nagtatakbo ng [[Ikatlong Linya ng Sistema ng Metro Rail Transit ng Maynila|Linya 3]] (Linyang Dilaw) na dumadaan sa [[EDSA]]. Ang Unang Linya ay may 560,000 bilang ng mga mananakay kada linggo.<ref name="LRT PPP">{{cite web |url=http://ppp.gov.ph/?p=7641 |title=Line 1 Cavite Extension and Operation & Maintenance |publisher=Public-Private Partnership Center |accessdate=24 Marso 2015 |archive-date=2015-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316021231/http://ppp.gov.ph/?p=7641 |url-status=dead }}</ref> Noong Pebrero 2014, ang kabuuang bilang na 14.06 milyong pasahero ang gumamit ng Unang Linya habang 6.13 milyon naman ang gumamit ng Ikalawang Linya.<ref>{{cite web |url=http://newsinfo.inquirer.net/592927/did-you-know-lrt-1-and-2-ridership |title=Did you know: Lines 1 and 2 ridership |publisher=''[[Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net]]'' |author= Marielle Medina |accessdate=24 Marso 2015 }}</ref>&nbsp; Sa kasalukuyan, itinatayo ang&nbsp;[[Ikapitong Linya ng Metro Rail Transit ng Maynila]] (Linyang Pula). Pag-nakumpleto, uugnayin nito&nbsp;ang Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Bukod pa riyan, isang ''common station'' na mag-uugnay ng Unang Linya, Ikatlong Linya, at Ikapitong Linya ay nakapanukala, subalit ang pagtatayo nito ay hinahadlangan ng [[burukrasya]] sa [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] (DOTr), mahigpit na alitan sa korporasyon, at mga usapin ukol sa ipinapanukalang lokasyon nito.<ref>{{cite web |url=http://www.mb.com.ph/common-station-at-sm-north-edsa-pushed-for-lrt1-mrt3-and-mrt7/ |title=Common station at SM North EDSA pushed for LRT1, MRT3, and MRT7 |publisher=''[[Manila Bulletin]]'' |author= Kris Bayos |date=4 Pebrero 2015 |accessdate=24 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/175-real-estate/60529-sm-ayala-mrt-lrt-common-station |title=Why SM is after the MRT-LRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Judith Balea |date=14 Hunyo 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rappler.com/business/industries/208-infrastructure/75267-sm-north-common-station |title=DOTC eyeing another LRT-MRT common station |publisher=''Rappler'' |author= Mick Basa |date=20 Nobyembre 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/372930/economy/companies/sc-stops-dotc-lrta-from-building-mrt-lrt-common-station-in-front-of-trinoma |title=SC stops DOTC, LRTA from building common station in front of Trinoma |publisher=''[[GMA News and Public Affairs|GMA News]]'' |author= Danessa O. Rivera |date=1 Agosto 2014 |accessdate=26 Marso 2015}}</ref> Ipinanukala na ipapahaba ang Linya 1 papuntang&nbsp;[[Bacoor]] sa lalawigan ng [[Kabite]].<ref name="LRT PPP" /> Isang ikalawang pagpapahaba, ang&nbsp;[[Ika-anim na Linya ng Sistema ng Light Rail Transit ng Maynila]], ang mag-uugnay ng Bacoor sa [[Dasmarinas]] sa kahabaan ng [[Lansangang Aguinaldo]]. Sa ngayon, itinatayo ang Silangang Ekstensyon ng Linya 2. Ang silangang ekstensyon na ito ang mag-uugnay ng Kalakhang Maynila sa lalawigan ng [[Rizal]]. Ipapahabain rin ito pakanluran sa hinaharap, at dahil diyan mas-dadami ang ugnayan sa mga lugar ng Divisoria at Pier 4 at ang [[Pantalan ng Maynila]]. Ang&nbsp;[[Pambansang Daambakal ng Pilipinas]] (PNR) ay nagpapatakbo ng isang serbisyong riles pang-komyuter sa Kalakhang Maynila na tinatawag na [[PNR Metro South Commuter]]. Ang [[Estasyong daangbakal ng Tutuban|pangunahing estasyong terminal]] nito ay matatagpuan sa Tutuban sa [[Tondo, Maynila|Tondo]]. Kapag nakumpleto na ang kanlurang karugtong ng Linya 2, ang Tutuban ay magiging pinaka-maabalang [[estasyong palitan]] sa buong kalakhan, na may dagdag na isa pang 400,000 tao mula sa kasalukuyang 1 milyong tao na pumupuntang Tutuban Center.<ref>{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/business/03/20/15/tutuban-center-may-becom≤e-manilas-busiest-transfer-station |title=Tutuban Center may become Manila's busiest transfer station |publisher=ABS-CBN News |accessdate=21 Marso 2015 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Himpapawid=== Ang [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino]] (NAIA) na matatagpuan sa mga lungsod ng [[Pasay]] at [[Parañaque]] ay ang primerang pasukan sa Kalakhang Maynila. Ito lamang ang paliparan na naglilingkod sa rehiyon at ito ang pinaka-abalang paliparan sa bansa.<ref>{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |title=NAIA is Philippines' busiest airport - NSCB |publisher=InterAksyon.com |author=Darwin G. Amojelar |date=03 Hulyo&nbsp;2012&nbsp; |accessdate=29 Hunyo 2013 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215103448/http://www.interaksyon.com/business/36428/naia-is-philippines-busiest-airport---nscb |url-status=dead }}</ref> Ang Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino ay nahahati sa mga apat na terminal: ang Terminal 1, ang Terminal 2 na ekslusibong ginagamit ng [[Philippine Airlines]], ang Terminal 3 na pinakabago at pinakamalaki sa NAIA komplex, at ang Terminal 4 na kilala rin bilang Manila Domestic Passenger Terminal. Ang isa pang paliparan na naglilingkod sa Kalakhang Maynila ay ang [[Paliparang Pandaigdig ng Clark]] na matatagpuan sa [[Angeles]], [[Pampanga]]. ===Ferry=== [[Talaksan:Blessing of New Ferry Boat - January 25, 2016.jpg|thumb|Isang bangka ng Pasig River Ferry Service.]] Ang [[Pasig River Ferry Service]] na pinapatakbo ng [[Pangasiwaan sa Pagpapaunlad ng Kalakhang Maynila|MMDA]] ay ang [[Ferry|sistemang shuttle na lantsang pantawid]] ng Kalakhang Maynila. Dumadaan ito sa [[Ilog Pasig]] mula Plaza Mexico sa [[Intramuros]] hanggang Barangay Pinagbuhatan sa [[Pasig]]. Bagamat itinuturi itong [[ferry]], mas-kahawig nito ang isang [[taksi na pantubig]]. Ito ay may labimpitong (17) estasyon, subalit labing-apat (14) lamang ang gumagana. ==Demograpiko== {{Philippine Census | title=Populasyon ng<br>Pambansang Punong Rehiyon | 1903= | 1918= | 1939= | 1948= | 1960= | 1970= | 1975= | 1980= 5925884 | 1990= 7948392 | 1995= 9454040 | 2000= 9932560 | 2007= 11553427 | 2010= 11855975 | 2015= 12877253 | footnote=Sanggunian: Philippine Statistics Authority<ref name="MetroManilaCensus">{{cite web |url=http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |title=Final Results - 2007 Census of Population |publisher=Census Bureau of the Philippines |accessdate=29-03-10 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120024509/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html |url-status=dead }}</ref><ref name="2010 Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|title=2010 Census of Population and Housing: National Capital Region|publisher=National Statistics Office of the Republic of the Philippines|accessdate=6 April 2012|archive-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625152554/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/2010/2010CPH_ncr.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="NCR PDF Census">{{cite web|url=http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|title=National Capital Region. Total Population by Province, City, Municipality and Barangay: as of May 1, 2010|publisher=National Statistics Office of the Philippines|accessdate=22 December 2012|archive-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115103152/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/National%20Capital%20Region.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Reperensiya ng Pilipinong Senso|2015}}}} Ang Pambansang Punong Rehiyon ay may populasyon na {{nts|12877253}}, ayon sa pambansang senso 2015. Ang kabuuang pook-urban (''urban area''), na binubuo ng pinagsamang pook-urban na tumutukoy sa tuluy-tuloy na paglawak ng urbanisasyon ng Kamaynilaan patungong [[Bulacan]], [[Kabite]], [[Laguna]], [[Rizal]], at [[Batangas]] ay may populasyon na {{nts|24123000}}.<ref name="Demographia">{{cite book|author1=Demographia|title=Demographia World Urban Areas|date=January 2015|edition=11th|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|accessdate=2 March 2015}}</ref> Ito ang pinakamataong rehiyon sa Pilipinas, ang ikapitong pinakamataong kalakhan sa Asya, at ang ikatlong pinakamataong pook-urban sa buong mundo. Ang mga pinakamataong lungsod sa Kamaynilaan ay [[Lungsod Quezon]] (2,936,116), [[Maynila]] (1,780,148), [[Caloocan]] (1,583,978), [[Taguig]] (804,915), [[Pasig]] (755,300), [[Parañaque]] (665,822), [[Valenzuela]] (620,422), [[Las Piñas]] (588,894), [[Makati]] (582,602), at [[Muntinlupa]] (504,509). ===Mga ''slum''=== Noong 2014, tinatayang may apat na milyong mga tumitira sa mga ''[[slum]]'' sa Kalakhang Maynila. Isang pangunahing suliranin sa mga lungsod ng Kalakhang Maynila ang kawalan ng tirahan.<ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/09/slums-manila-inequality-so-bad-worst-have-no-chance-protest |title=In the slums of Manila, inequality is so bad that the worst off have no chance to protest |author=Paul Roy |publisher=''The [[New Statesman]]'' |date=18 September 2014 |access-date=4 Nobyembre 2016}}</ref> ==Edukasyon== {{Empty section}} ==Kalusugan== {{Empty section}} ==Seguridad at Pulisya== {{Empty section}} ==Palingkurang-bayan== ===Kuryente=== {{Empty section}} ===Tubig=== {{Empty section}} ===Komunikasyon=== {{Empty section}} ===Pamamahala ng mga Basura=== {{Empty section}} ==Tingnan din== *[[Heograpiya ng Pilipinas]] *[[Mga rehiyon sa Pilipinas]] *[[Pilipinas]] ==Sanggunian== {{reflist}} {{Metro Manila}} {{Rehiyon ng Pilipinas}} {{Philippines political divisions}} {{Mga_kalakhang_pook_ng_Pilipinas}} [[Kategorya:Mga kalakhang pook ng Pilipinas|Maynila]] [[Kategorya:Rehiyon ng Pilipinas|Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Luzon]] pwg6hllqoe0rhhiz9g3yzu9ptb8m6lf 0 1416 2237422 2237103 2026-10-26T16:58:28Z JWilz12345 77302 Kinansela ang pagbabagong 2237103 ni [[Special:Contributions/~2026-57165-29|~2026-57165-29]] ([[User talk:~2026-57165-29|Usapan]]) di-konstruktibo at di-ensiklopedikong pagbabago 2237422 wikitext text/x-wiki <!--... Paalala: ITO AY ISANG BALANGKAS (''OUTLINE'') bahagi ng set ng 740+ mga balangkas na nakatala sa [[Portada:Tingan ang buod/Mga balangkas]]. Ang mga balangkas ng Wikipedia ay natatanging uri ng talaan na artikulo. Bumubuo ang mga ito sa isa sa mga sistema ng nabigasyon ng nilalaman sa Wikipedia. Tingnan ang [[Wikipedia:Mga balangkas]] para sa karagdagang mga detalye. Nasa progreso na ang karagdagang mga pagpapabuti sa balangkas na ito. ...--> {{multiple image | align = right | image1 = Flag of the Philippines.svg | width1 = 224 | alt1 = | caption1 = Ang [[watawat ng Pilipinas]] | image2 = Coat of Arms of the Philippines.svg | width2 = 101 | alt2 = | caption2 = Ang [[sagisag ng Republika ng Pilipinas]] | footer = }} [[Talaksan:PHL orthographic.svg|thumb|Ang kinaroroonan ng [[Pilipinas]]]] Ang sumusunod na [[balangkas]] ay nagsisilbing buod at gabay pampaksa sa '''[[Pilipinas]]''': {{TOC limit|limit=2}}{{clear}} == Pangkalahatang sanggunian == [[Talaksan:Ph general map.svg|thumb|Isang mapapalakihing saligan na mapa ng [[Pilipinas]]]] *Pangalan: Pilipinas o Filipinas (impormal: "Pinas") *Pagbigkas sa Tagalog: {{IPA-tl|ˌpɪlɪˈpinɐs|}}, {{IPA-tl|fɪlɪˈpinɐs|}} *Pangalan sa Ingles: ''Philippines'' o ''the Philippines'' *Pagbigkas sa Ingles: {{IPAc-en|audio=En-us-Philippines.ogg|ˈ|f|ɪ|l|ə|p|iː|n|z}} *Opisyal na pangalan: Republika ng Pilipinas, ''Republic of the Philippines'' *Mga [[daglat]]: PH o PHL *Pampang-uri: [[mga Pilipino|Pilipino]], Filipino, (sa Ingles: ''Philippine'') *[[Pangalang turing]]: Filipino/Pilipino (panlalaki o pambalana, maliban sa iba pa), Filipina/Pilipina (pambabae) *[[Pilipinas#Pangalan|Etimolohiya]]: ipinangalan kay [[Felipe II ng Espanya]] *[[Mga pagraranggong pandaigdig ng Pilipinas]] *[[ISO 3166-1|Mga kodigong pambansa ng ISO]]: PH, PHL, 608 *[[ISO 3166-2|Mga kodigong panrehiyon ng ISO]]: Tingnan ang [[ISO 3166-2:PH]] *''[[ccTLD|Country code top-level domain]]'' ng [[Internet]]: [[.ph]] == Heograpiya ng Pilipinas == {{main|Heograpiya ng Pilipinas}} [[Talaksan:Ph physical map.png|thumb|Isang mapapalakihing mapang topograpiko ng [[Pilipinas]]]] * Ang Pilipinas ay: isang [[Kapuluan|pangkapuluan]] at ''[[megadiverse]]'' na [[bansa]]ng [[pulo]] * Kinaroroonan: ** [[Hilagang Emisperyo]] at [[Silangang Emisperyo]] *** [[Eurasya]] **** [[Asya]] ***** [[Timog-silangang Asya]] ****** [[Karagatang Timog-silangang Asya]] ** [[Sona ng oras]]: [[Pamantayang Oras ng Pilipinas]] ([[UTC+08]]) ** [[Mga extreme point ng Pilipinas]] *** Hilaga: [[Pulo ng Mavulis|Pulo ng Mavulis (Y'Ami)]], [[Itbayat]], Batanes {{Coord|21|7|18.41|N|121|56|48.79|E|region:PH_type:isle}} *** Timog: Bahura ng Frances, [[Sitangkai]], Tawi-Tawi {{Coord|4|24|53.84|N|119|14|50.71|E|region:PH_type:isle}} *** Silangan: Punto ng Pusan, [[Caraga, Davao Oriental|Caraga]], Davao Oriental {{coord|7|17|19.80|N|126|36|18.16|E|region:PH_type:isle}} *** Kanluran: Bahura ng Gran Balabac, [[Balabac]], Palawan {{Coord|7|54|36.35|N|116|53|16.64|E|region:PH_type:isle}} **** ''Nagsasanhi sa alitang panteritoryo'': [[Pulo ng Pag-asa]], [[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]], Palawan {{Coord|11|3|N|114|17|E|region:PH_type:isle}} *** Pinakamataas: [[Bundok Apo]] {{convert|2954|m|ft|abbr=on}} *** Pinakamababa: [[Dagat Pilipinas]] at [[Dagat Timog Tsina]] / [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] {{convert|0|m|ft|abbr=on}} ** Land boundaries: ''none'' * Baybaying-dagat: {{convert|36289|km|abbr=on}} – [[Talaan ng mga bansa ayon sa haba ng baybaying-dagat|Panlimang may pinakamahabang baybaying-dagat]] * [[Demograpiya ng Pilipinas|Populasyon]]: 100,981,437 (senso 2015) [[Talaan ng mga bansa ayon sa populasyon|Panlabintatlong (''ika-13'') pinakamataong bansa]] * Lawak: {{convert|300000|km2|abbr=on}} – [[Talaan ng mga bansa at teritoryo ayon sa lawak|Pampitumpu't-dalawang (''ika-72'') pinakamalawak na bansa]] * [[:commons:Atlas of the Philippines|Atlas ng Pilipinas]] * [[Talaan ng mga lungsod sa Pilipinas|Mga lungsod sa Pilipinas ayon sa populasyon]] === Kapaligiran ng Pilipinas === {{main|Kapaligiran ng Pilipinas}} [[Talaksan:Filipinas 2015-02-04 0215Z.jpg|thumb|Isang mapapalakihing retratong satelayt ng [[Pilipinas]]]] * [[Mga dalampasigan ng Pilipinas]] (''beaches'') * [[Klima ng Pilipinas]] (''climate'') * [[Mga usaping pangkapaligiran sa Pilipinas]] (''environmental issues'') * [[Mga eko-rehiyon ng Pilipinas]] (''ecoregions'') * [[Patuluyang enerhiya sa Pilipinas]] (''renewable energy'') * [[Heolohiya ng Pilipinas]] (''geology'') * [[Mga punong-lupain ng Pilipinas]] (''headlands'') * [[Talaan ng mga liwasang-bayan ng Pilipinas|Mga Liwasang Bayan ng Pilipinas]] * [[Talaan ng protektadong mga lugar ng Pilipinas|Protektadong mga lugar ng Pilipinas]] * [[Buhay-ilang ng Pilipinas]] (''wildlife'') ** [[Sanghalamanan ng Pilipinas]] (''flora'') ** [[Sanghayupan ng Pilipinas]] (''fauna'') *** [[Talaan ng mga ibon ng Pilipinas|Mga ibon ng Pilipinas]] **** [[Talaan ng endemikong mga ibon ng Pilipinas]] *** [[Talaan ng mga mamalya ng Pilipinas|Mga mamalya ng Pilipinas]] *** [[Talaan ng mga espesyeng nanganganib ng Pilipinas]] (''endangered species'') ==== Mga tampok heograpiko ng Pilipinas ==== * [[Talaan ng Pandaigdigang mga Pamanang Pook sa Pilipinas|Pandaigdigang mga Pamanang Pook sa Pilipinas]] ;Pangkat ng mga pulo ng Pilipinas {{main|Mga pangkat ng pulo ng Pilipinas}} * [[Luzon]] * [[Kabisayaan]] o Visayas * [[Mindanao]] ;Mga pulo Kabilang ang lalawigang pulo. {{div col|colwidth=20em}} * [[Talaan ng mga pulo ng Pilipinas]] **[[Basilan]] **[[Biliran]] **[[Bohol]] **[[Boracay]] **[[Burias]] **[[Busuanga]] **[[Calamian Group]] **[[Camiguin]] **[[Catanduanes]] **[[Coron]] **[[Corregidor]] **[[Culion]] **[[Dinagat]] **[[Guimaras]] **[[Homonhon]] **[[Hundred Islands National Park]] **[[Kalayaan Group of Islands]] (pandaigdigang ''[[Mga pulo ng Spratly|Spratly Islands]]'') **[[Kapuluang Sulu]] **[[Leyte (pulo)]] **[[Lubang]] **[[Luzon]] **[[Marinduque]] **[[Masbate]] **[[Mga pulo ng Babuyan]] **[[Mga pulo ng Batanes]] **[[Mga pulo ng Polillo]] **[[Mindanao]] **[[Mindoro]] **[[Negros]] **[[Panay]] **[[Pulo ng Alabat]] **[[Pulo ng Balabac]] **[[Pulo ng Bantayan]] **[[Pulo ng Limasawa]] **[[Pulo ng Mactan]] **[[Pulo ng Palawan]] **[[Pulo ng Romblon]] **[[Pulo ng Samal]] **[[Pulo ng Sulu]] **[[Pulo ng Tablas]] **[[Pulo ng Ticao]] **[[Samar (pulo)]] **[[Siargao]] **[[Sibuyan]] **[[Siquijor]] **[[Tawi-Tawi]] **[[Tubbataha Reef National Marine Park]] {{div col end}} ;Mga anyong lupa na hindi pulo {{div col|colwidth=20em}} * Mga bulkan ng Pilipinas: **[[Talaan ng aktibong mga bulkan sa Pilipinas]] **[[Talaan ng potensiyal na aktibong mga bulkan sa Pilipinas]] **[[Talaan ng hindi pumuputok na mga bulkan sa Pilipinas]] * [[Talaan ng mga bundok sa Pilipinas|Mga bundok ng Pilipinas]] **[[Bulkang Kanlaon]] (o Bundok Kanlaon) **[[Bulkang Mayon]] (o Bundok Mayon, Mayon) **[[Bulkang Taal]] **[[Bundok Apo]] **[[Bundok Arayat]] **[[Bundok Banahaw]] **[[Bundok Halcon]] **[[Bundok Iriga]] **[[Bundok Isarog]] **[[Bundok Makiling]] (o Makiling) **[[Bundok Pinatubo]] **[[Bundok Pulag]] (o Bundok Pulog) **[[Chocolate Hills]] **[[Cordillera Central]] **[[Mga Bundok sa Zambales]] **[[Sierra Madre (Pilipinas)]] **[[Tangway ng Bataan]] **[[Tangway ng Bondoc]] **[[Tangway ng Zamboanga]] **[[Tayabas Isthmus]] {{div col end}} ;Mga anyong tubig {{div col|colwidth=20em}} * [[Talaan ng mga ilog ng Pilipinas|Mga ilog ng Pilipinas]] * [[Talaan ng mga lawa ng Pilipinas|Mga lawa ng Pilipinas]] * [[Talaan ng mga look ng Pilipinas|Mga look ng Pilipinas]] * [[Talaan of mga talon#Pilipinas|Mga talon ng Pilipinas]] **[[Burias Pass]] **[[Kipot ng Cebu]] (tinatawag ding Kipot ng Bohol) **[[Dagat Bohol]] **[[Dagat Celebes]] **[[Dagat Kabisayaan]] **[[Dagat Pasipiko]] **[[Dagat Pilipinas]] **[[Dagat Sibuyan]] **[[Dagat Sulu]] **[[Dagat Timog Tsina]] ([[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]]) **[[Golpo ng Davao]] **[[Golpo ng Lagonoy]] **[[Golpo ng Leyte]] **[[Golpo ng Lingayen]] **[[Golpo ng Moro]] **[[Golpo ng Panay]] **[[Golpo ng Ragay]] **[[Ilog Agno]] **[[Ilog Agusan]] **[[Ilog Angat]] **[[Ilog Bicol]] **[[Ilog Cagayan]] **[[Rio Grande de Mindanao|Ilog Mindanao]] **[[Ilog Pampanga]] **[[Ilog Pasig]] **[[Ilog Sibagat]] **[[Ilog Wawa (Agusan del Sur)|Ilog Wawa]] **[[Kipot ng Luzon]] **[[Kipot ng San Bernardino]] **[[Kipot ng San Juanico]] **[[Kipot ng Surigao]] **[[Kipot ng Tablas]] **[[Laguna de Bay]] **[[Lawa ng Angat]] **[[Lawa ng Baao]] **[[Lawa ng Bato]] **[[Lawa ng Buhi]] **[[Lawa ng Lanao]] **[[Lawa ng Sebu]] **[[Lawa ng Taal]] **[[Look ng Baler]] **[[Look ng Ilayan]] **[[Look ng Iligan]] **[[Look ng Lamon]] **[[Look ng Maynila]] **[[Look ng San Miguel]] **[[Look ng Sibuguey]] **[[Look ng Sorsogon]] **[[Look ng Subic]] **[[Look ng Tayabas]] **[[Ticao Pass]] **[[Verde Island Passage]] {{div col end}} === Mga paghahating pampangasiwaan ng Pilipinas === {{main|Mga paghahating pampangasiwaan ng Pilipinas}} [[Talaksan:Ph regions and provinces.svg|thumb|Isang mapapalakihing mapang pampangasiwaan ng [[Pilipinas]]]] ====Mga rehiyon ng Pilipinas==== {{main|Mga rehiyon ng Pilipinas}} {{div col|colwidth=32em}} *NCR: [[Kalakhang Maynila]] (o Pambansang Punong Rehiyon) *CAR: [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera]] *BARMM: [[Bangsamoro]] *Rehiyong I: [[Ilocos]] *Rehiyong II: [[Lambak ng Cagayan]] *Rehiyong III: [[Gitnang Luzon]] *Rehiyong IV-A: [[Calabarzon]] *Rehiyong IV-B: [[Mimaropa]] *Rehiyong V: [[Bicol]] *Rehiyong VI: [[Kanlurang Kabisayaan]] *NIR: [[Rehiyon ng Pulo ng Negros]] *Rehiyong VII: [[Gitnang Kabisayaan]] *Rehiyong VIII: [[Silangang Kabisayaan]] *Rehiyong IX: [[Tangway ng Zamboanga]] *Rehiyong X: [[Hilagang Mindanao]] *Rehiyong XI: [[Rehiyon ng Davao]] *Rehiyong XII: [[SOCCSKSARGEN]] *Rehiyong XIII: [[Caraga]] {{div col end}} ;Mga dating rehiyon {{div col}} *ARMM: [[Rehiyong Awtonomo ng Muslim Mindanao]] *Rehiyong IV: [[Timog Katagalugan]] {{div col end}} ====Lalawigan ng Pilipinas==== {{main|Mga lalawigan ng Pilipinas}} {{div col|colwidth=20em}} *[[Abra]] *[[Agusan del Norte]] *[[Agusan del Sur]] *[[Aklan]] *[[Albay]] *[[Antique]] *[[Apayao]] *[[Aurora (lalawigan)|Aurora]] *[[Basilan]] *[[Bataan]] *[[Batanes]] *[[Batangas]] *[[Benguet]] *[[Biliran]] *[[Bohol]] *[[Bukidnon]] *[[Bulacan]] *[[Cagayan (lalawigan)|Cagayan]] *[[Camarines Norte]] *[[Camarines Sur]] *[[Camiguin]] *[[Capiz]] *[[Catanduanes]] *[[Cavite]] *[[Cebu]] *[[Cotabato (lalawigan)|Cotabato]] (dating ''North Cotabato'') *[[Davao de Oro]] (dating ''Compostela Valley'') *[[Davao del Norte]] *[[Davao del Sur]] *[[Davao Occidental]] *[[Davao Oriental]] *[[Kapuluang Dinagat|Dinagat Islands]] *[[Eastern Samar]] *[[Guimaras]] *[[Ifugao]] *[[Ilocos Norte]] *[[Ilocos Sur]] *[[Iloilo]] *[[Isabela (lalawigan)|Isabela]] *[[Kalinga]] *[[La Union]] *[[Laguna]] *[[Lanao del Norte]] *[[Lanao del Sur]] *[[Leyte]] *[[Maguindanao del Norte]] *[[Maguindanao del Sur]] *[[Marinduque]] *[[Masbate]] *[[Misamis Occidental]] *[[Misamis Oriental]] *[[Lalawigang Bulubundukin|Mountain Province]] *[[Negros Occidental]] *[[Negros Oriental]] *[[Hilagang Samar|Northern Samar]] *[[Nueva Ecija]] *[[Nueva Vizcaya]] *[[Occidental Mindoro]] *[[Oriental Mindoro]] *[[Palawan]] *[[Pampanga]] *[[Pangasinan]] *[[Quezon]] *[[Quirino]] *[[Rizal]] *[[Romblon]] *[[Samar (lalawigan)|Samar]] (dating ''Western Samar'') *[[Sarangani]] *[[Siquijor]] *[[Sorsogon]] *[[Timog Cotabato|South Cotabato]] *[[Katimugang Leyte|Southern Leyte]] *[[Sultan Kudarat]] *[[Sulu]] *[[Surigao del Norte]] *[[Surigao del Sur]] *[[Tarlac]] *[[Tawi-Tawi]] *[[Zambales]] *[[Zamboanga del Norte]] *[[Zamboanga del Sur]] *[[Zamboanga Sibugay]] {{div col end}} ;Dating mga lalawigan *[[Ambos Camarines]] (hanggang 1917): ngayo'y [[Camarines Norte]] at [[Camarines Sur]] *[[Davao (lalawigan)|Davao]] (1914–1967): ngayo'y [[Davao de Oro]], [[Davao del Norte]], [[Davao del Sur]], [[Davao Occidental]], at [[Davao Oriental]] *[[Kalinga-Apayao]] (1966–1995): ngayo'y [[Kalinga]] at [[Apayao]] *[[Maguindanao]] (1973–2022) *[[Shariff Kabunsuan]] (2006–2008) *[[Zamboanga (lalawigan)|Zamboanga]] (1914–1952): ngayo'y [[Zamboanga del Norte]], [[Zamboanga del Sur]], at [[Zamboanga Sibugay]]. ====Mga lungsod ng Pilipinas==== {{main|Mga lungsod ng Pilipinas|Talaan ng mga lungsod sa Pilipinas}} {{div col|colwidth=15em}} *[[Alaminos, Pangasinan]] *[[Angeles]] *[[Antipolo]] *[[Bacolod]] *[[Bacoor]] *[[Bago, Negros Occidental]] *[[Baguio]] *[[Bais]] *[[Balanga]] *[[Baliwag]] *[[Batac]] *[[Batangas]] *[[Bayawan]] *[[Baybay, Leyte]] *[[Bayugan]] *[[Biñan]] *[[Bislig]] *[[Bogo]] *[[Borongan]] *[[Butuan]] *[[Cabadbaran]] *[[Cabanatuan]] *[[Cabuyao]] *[[Cadiz, Negros Occidental]] *[[Cagayan de Oro]] *[[Calaca]] *[[Calamba, Laguna]] *[[Calapan]] *[[Calbayog]] *[[Caloocan]] (o Kalookan) *[[Candon]] *[[Canlaon]] *[[Carcar]] *[[Carmona, Kabite]] *[[Catbalogan]] *[[Cauayan, Isabela]] *[[Lungsod ng Kabite|Lungsod ng Cavite]] *[[Lungsod ng Cebu]] *[[Lungsod ng Cotabato]] *[[Dagupan]] *[[Danao, Cebu]] *[[Dapitan]] *[[Dasmariñas]] *[[Lungsod ng Dabaw]] *[[Digos]] *[[Dipolog]] *[[Dumaguete]] *[[El Salvador, Misamis Oriental]] *[[Escalante]] *[[Gapan]] *[[Heneral Santos|General Santos]] *[[Heneral Trias|General Trias]] *[[Gingoog]] *[[Guihulngan]] *[[Himamaylan]] *[[Ilagan]] *[[Iligan]] *[[Lungsod ng Iloilo]] *[[Imus]] *[[Iriga]] *[[Isabela, Basilan]] *[[Kabankalan]] *[[Kidapawan]] *[[Koronadal]] *[[La Carlota]] *[[Lamitan]] *[[Laoag]] *[[Lungsod ng Lapu-Lapu]] *[[Las Piñas]] *[[Legazpi, Albay]] *[[Ligao]] *[[Lipa]] *[[Lucena]] *[[Maasin]] *[[Mabalacat]] *[[Makati]] *[[Malabon]] *[[Malaybalay]] *[[Malolos]] *[[Mandaluyong]] *[[Mandaue]] *[[Marawi]] *[[Marikina]] *[[Lungsod ng Masbate]] *[[Mati]] *[[Maynila]] *[[Meycauayan]] *[[Muñoz]] *[[Muntinlupa]] *[[Naga, Camarines Sur]] *[[Naga, Cebu]] *[[Navotas]] *[[Olongapo]] *[[Ormoc]] *[[Oroquieta]] *[[Ozamiz]] *[[Pagadian]] *[[Palayan]] *[[Panabo]] *[[Parañaque]] *[[Pasay]] *[[Pasig]] *[[Passi]] *[[Puerto Princesa]] *[[Lungsod Quezon]] *[[Roxas, Capiz]] *[[Sagay]] *[[Samal, Davao del Norte]] *[[San Carlos, Negros Occidental]] *[[San Carlos, Pangasinan]] *[[San Fernando, La Union]] *[[San Fernando, Pampanga]] *[[San Jose del Monte]] *[[San Jose, Nueva Ecija]] *[[San Juan, Kalakhang Maynila]] *[[San Pablo, Laguna]] *[[San Pedro, Laguna]] *[[Santa Rosa, Laguna]] *[[Santiago, Isabela]] *[[Santo Tomas, Batangas]] *[[Silay]] *[[Sipalay]] *[[Lungsod ng Sorsogon]] *[[Lungsod ng Surigao]] *[[Tabaco]] *[[Tabuk]] *[[Tacloban]] *[[Tacurong]] *[[Tagaytay]] *[[Tagbilaran]] *[[Taguig]] *[[Tagum]] *[[Talisay, Cebu]] *[[Talisay, Negros Occidental]] *[[Tanauan, Batangas]] *[[Tandag]] *[[Tangub]] *[[Tanjay]] *[[Lungsod ng Tarlac]] *[[Tayabas, Quezon]] *[[Toledo, Cebu]] *[[Trece Martires]] *[[Tuguegarao]] *[[Urdaneta]] *[[Valencia, Bukidnon]] *[[Valenzuela]] *[[Victorias]] *[[Vigan]] *[[Lungsod ng Zamboanga]] {{div col end}} ====Mga bayan==== {{main|Mga bayan ng Pilipinas|Talaan ng mga lungsod at bayan sa Pilipinas}} ''Dahil may 1,486 mga bayan o munisipalidad sa Pilipinas, nakatala lamang dito ang mga bayang may populasyong higit sa 100,000 katao ayon sa pinakahuling senso (senso 2020) at tanging bayan ng Kalakhang Maynila.'' {{div col|colwidth=15em}} *[[Apalit]] *[[Angono]] *[[Arayat]] *[[Bayambang]] *[[Binangonan]] *[[Bocaue]] *[[Bongao]] *[[Bulan, Sorsogon]] *[[Cainta]] *[[Calasiao]] *[[Calumpit]] *[[Candaba]] *[[Candelaria, Quezon]] *[[Capas]] *[[Cauayan, Negros Occidental]] *[[Concepcion, Tarlac]] *[[Consolacion]] *[[Daet]] *[[Daraga]] *[[Datu Odin Sinsuat]] *[[Dinalupihan]] *[[Floridablanca, Pampanga]] *[[General Mariano Alvarez]] *[[Glan]] *[[Guagua]] *[[Guiguinto]] *[[Guimba]] *[[Hagonoy, Bulacan]] *[[Jolo, Sulu]] *[[Kawit]] *[[La Trinidad]] *[[Labo]] *[[Libmanan]] *[[Liloan, Cebu]] *[[Lingayen]] *[[Los Baños]] *[[Lubao]] *[[Magalang]] *[[Malasiqui]] *[[Malita]] *[[Malungon]] *[[Mangaldan]] *[[Manolo Fortich]] *[[Maramag]] *[[Marilao]] *[[Mariveles]] *[[Midsayap]] *[[Minglanilla]] *[[Mexico, Pampanga]] *[[Naic]] *[[Nasugbu]] *[[Naujan]] *[[Norzagaray]] *[[Pandi, Bulacan]] *[[Paniqui]] *[[Parang, Maguindanao]] *[[Pateros]] *[[Plaridel, Bulacan]] *[[Polomolok]] *[[Porac]] *[[Pulilan]] *[[Quezon, Bukidnon]] *[[Rodriguez, Rizal]] *[[Rosario, Batangas]] *[[Rosario, Cavite]] *[[San Ildefonso, Bulacan]] *[[San Jose, Occidental Mindoro]] *[[San Juan, Batangas]] *[[San Mateo, Rizal]] *[[San Miguel, Bulacan]] *[[San Rafael, Bulacan]] *[[Santa Cruz, Davao del Sur]] *[[Santa Cruz, Laguna]] *[[Santa Maria, Bulacan]] *[[Santo Tomas, Davao del Norte]] *[[Sariaya]] *[[Silang, Cavite]] *[[Sindangan]] *[[Subic, Zambales]] *[[Sultan Kudarat, Maguindanao]] *[[T'Boli, South Cotabato]] *[[Talavera, Nueva Ecija]] *[[Talipao]] *[[Tanay]] *[[Tanza]] *[[Taytay, Rizal]] *[[Tiaong]] {{div col end}} ==== Mga barangay ng Pilipinas ==== {{main|Barangay}} === Demograpiya ng Pilipinas === {{main|Demograpiya ng Pilipinas}} === Klima ng Pilipinas === {{main|Klima ng pilipinas}} {{main|Bagyo sa Pilipinas}} == Kasaysayan ng Pilipinas == {{main|Kasaysayan ng Pilipinas|Palatakdaan ng oras ng kasaysayan ng Pilipinas}} === Panahong-saklaw === * [[Maagang kasaysayan ng Pilipinas]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (900–1521)|Panahong bago ang pananakop]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1521–1898)|Panahon ng pananakop ng mga Kastila]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1898–1946)|Panahon ng pananakop ng mga Amerikano]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1946–1972)|Panahon pagkatapos ng pananakop]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1972–1986)|Panahon ng batas militar]] * [[Kasaysayan ng Pilipinas (1986–kasalukuyan)|Panahong kontemporaneo]] === Mga pangulo ng Pilipinas === {{main|Pangulo ng Pilipinas|Talaan ng mga Pangulo ng Pilipinas}} {{div col}} * [[Emilio Aguinaldo]]: 1899–1901 * [[Manuel L. Quezon]]: 1935–1944 * [[José P. Laurel]]: 1943–1945 * [[Sergio Osmeña]]: 1944–1946 * [[Manuel Roxas]]: 1946–1948 * [[Elpidio Quirino]]: 1948–1953 * [[Ramon Magsaysay]]: 1953–1957 * [[Carlos P. Garcia]]: 1957–1961 * [[Diosdado Macapagal]]: 1961–1965 * [[Ferdinand Marcos]]: 1965–1986 * [[Corazon Aquino]]: 1986–1992 * [[Fidel Ramos]]: 1992–1998 * [[Joseph Estrada]]: 1998–2001 * [[Gloria Macapagal Arroyo]]: 2001–2010 * [[Benigno Aquino III]]: 2010–2016 * [[Rodrigo Duterte]]: 2016–2022 * [[Ferdinand Marcos Jr.|Bongbong Marcos Jr.]]: 2022–kasalukuyan {{div col end}} == Pamahalaan at politika ng Pilipinas == {{main|Pamahalaan ng Pilipinas|Politika ng Pilipinas}} * [[Uri ng pamahalaan]]: [[Pinag-isang estado|Pinag-isang]] [[Sistemang pampanguluhan|pampanguluhan]] at konstitusyonal na [[republika]] * [[Kabisera]] ng Pilipinas: [[Maynila]]{{efn|Habang itinalaga ang mismong Maynila bilang pambansang kabisera, ang kabuoan ng [[Kalakhang Maynila]] ay itinalaga bilang ''Pambansang Punong Rehiyon'' (NCR) at ang [[luklukan ng pamahalaan]], samakatuwid ang pangalan ng rehiyon.<ref>{{cite web |title=Presidential Decree No. 940, s. 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |publisher=Malacanang |accessdate=April 4, 2015 |location=Manila |df= |archive-date=Mayo 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |url-status=dead }}</ref> Matatagpuan sa NCR ang mga institusyon ng pamahalaang pambansa maliban sa Palasyo ng Malakanyang, at ilang mga ahensiya/institusyon.}} * [[Watawat ng Pilipinas]] * [[Mga halalan sa Pilipinas]] * [[Talaan ng mga partidong pampolitika sa Pilipinas|Mga partidong politikal sa Pilipinas]] ** [[Lakas–CMD|Lakas–Christian Muslim Democrats]] (Lakas–CMD) ** [[Partido Liberal (Pilipinas)|Partido Liberal]] ** [[Partido Nacionalista]] ** [[Nationalist People's Coalition]] ** [[PDP–Laban|Partido Demokratiko Pilipino–Lakas ng Bayan]] (PDP–Laban) === Pambansang pamahalaan ng Pilipinas === {{main|Pamahalaan ng Pilipinas}} * [[Saligang Batas ng Pilipinas]] ==== Sangay ng tagapagbatas ==== * [[Kongreso ng Pilipinas]] ** [[Senado ng Pilipinas]] *** [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas]] *** [[Pangulong pro tempore ng Senado ng Pilipinas]] ** [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] *** [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]] ==== Sangay ng tagapagpaganap ==== * [[Puno ng estado]] at [[puno ng pamahalaan]]: [[Pangulo ng Pilipinas]], [[Rodrigo Duterte]] (ikalabing-anim) ** [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]]: [[Leni Robredo]] (ikalabing-apat) ===== Mga kagawarang tagapagpaganap ===== {{main|Mga kagawarang tagapagpaganap ng Pilipinas}} * [[Kagawaran ng Agham at Teknolohiya (Pilipinas)|Kagawaran ng Agham at Teknolohiya]] (DOST) * [[Kagawaran ng Agrikultura (Pilipinas)|Kagawaran ng Agrikultura]] (DA) * [[Kagawaran ng Badyet at Pamamahala (Pilipinas)|Kagawaran ng Badyet at Pamamahala]] (DBM) * [[Kagawaran ng Edukasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Edukasyon]] (DepEd) * [[Kagawaran ng Enerhiya (Pilipinas)|Kagawaran ng Enerhiya]] (DOE) * [[Kagawaran ng Interyor at Pamahalaang Lokal (Pilipinas)|Kagawaran ng Interyor at Pamahalaang Lokal]] (DILG) * [[Kagawaran ng Kagalingan at Pagpapaunlad Panlipunan]] (DSWD) * [[Kagawaran ng Kalakalan at Industriya (Pilipinas)|Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]] (DTI) * [[Kagawaran ng Kalusugan (Pilipinas)|Kagawaran ng Kalusugan]] (DOH) * [[Kagawaran ng Katarungan (Pilipinas)|Kagawaran ng Katarungan]] (DOJ) * [[Kagawaran ng Kapaligiran at Likas na Yaman]] (DENR) * [[Kagawaran ng Paggawa at Empleo (Pilipinas)|Kagawaran ng Paggawa at Empleo]] (DOLE) * [[Kagawaran ng mga Pagawain at Lansangang Bayan]] (DSWD) * [[Kagawaran ng Pananahanang Pantao at Pagpapaunlad ng Kalunsuran]] (DHSUD) * [[Kagawaran ng Pananalapi (Pilipinas)|Kagawaran ng Pananalapi]] (DOF) * [[Kagawaran ng Repormang Pansakahan (Pilipinas)|Kagawaran ng Repormang Pansakahan]] (DAR) * [[Kagawaran ng Tanggulang Bansa (Pilipinas)|Kagawaran ng Tanggulang Bansa]] (DND) * [[Kagawaran ng Teknolohiyang Pang-impormasyon at Komunikasyon]] (DICT) * [[Kagawaran ng Transportasyon (Pilipinas)|Kagawaran ng Transportasyon]] (DOTr) * [[Kagawaran ng Turismo (Pilipinas)|Kagawaran ng Turismo]] (DOT) * [[Kagawaran ng Ugnayang Panlabas (Pilipinas)|Kagawaran ng Ugnayang Panlabas]] (DFA) ===== Mga komisyon ===== * [[Commission on Filipino Migrant Workers]] * [[Constitutional Commission (Philippines)|Constitutional Commission]] * [[Consultative Commission on Charter Change (Philippines)|Consultative Commission on Charter Change]] * [[Komisyon para sa mga Pilipino sa Ibayong Dagat]] (CFO) * [[Komisyon sa Halalan (Pilipinas)|Komisyon sa Halalan]] (COMELEC) * [[Komisyon sa Isports ng Pilipinas]] (PSC) * [[Komisyon sa Mas Mataas na Edukasyon (Pilipinas)|Komisyon sa Mas Mataas na Edukasyon]] (CHED) * [[Komisyon sa Karapatang Pantao (Pilipinas)|Komisyon sa Karapatang Pantao]] (CHR) * [[Komisyon sa Paghirang]] (CA) * [[Komisyon ng Pagsusuri (Pilipinas)|Komisyon ng Pagsusuri]] (COA) * [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan (Pilipinas)|Komisyon sa mga Panagot at Palitan]] (SEC) * [[Komisyon sa Regulasyon ng mga Propesyon]] (PRC) * [[Komisyon sa Serbisyo Sibil (Philippines)|Komisyon sa Serbisyo Sibil]] (CSC) * [[Komisyon sa Teknolohiyang Pang-impormasyon at Pangkomunikasyon (Pilipinas)|Komisyon sa Teknolohiyang Pang-impormasyon at Pangkomunikasyon]] (CICT) * [[Pambansang Komisyon sa Kabataan (Pilipinas)|Pambansang Komisyon sa Kabataan]] (NYC) * [[Pambansang Komisyon sa mga Katutubong Mamamayan (Pilipinas)|Pambansang Komisyon sa mga Katutubong Mamamayan]] (NCIP) * [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at mga Sining]] (NCCA) * [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]] (NHCP) * [[Pambansang Komisyon sa Telekomunikasyon (Pilipinas)|Pambansang Komisyon sa Telekomunikasyon]] (NTC) * [[Philippine Commission for the Urban Poor]] * [[Philippine Commission on Justice and Peace]] * [[Philippine Insurance Commission]] * [[Population Commission (Philippines)|Population Commission]] ==== Sangay ng Tagapaghukom ==== [[Talaksan:Supreme Court gate (Padre Faura, Manila; 02-06-2021).jpg|thumb|Gusali ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] * [[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] ** [[Punong Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] ** [[Kasamang Mahistrado ng Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas]] * [[Hukuman ng Apelasyon ng Pilipinas|Hukuman ng Apelasyon]] * [[Hukuman ng Paghahabol sa Buwis]] * [[Katarungang Pambarangay]] * [[Tanodbayan ng Pilipinas]] * [[Panrehiyong Hukuman sa Paglilitis]] * [[Sandiganbayan]] === Lokal na pamahalaan sa Pilipinas === {{main|Lokal na pamahalaan ng Pilipinas}} === Mga ugnayang panlabas ng Pilipinas === {{main|Mga ugnayang panlabas ng Pilipinas}} * [[Talaan ng mga misyong diplomatiko sa Pilipinas|Mga misyong diplomatiko sa Pilipinas]] * [[Misyong diplomatiko ng Pilipinas]] ==== Pagkakasapi sa samahang pandaigdig ==== {{main|Pagkakasapi sa samahang pandaigdig ng Pilipinas}} === Militar ng Pilipinas === {{main|Sandatahang Lakas ng Pilipinas}} * [[Hukbong Dagat ng Pilipinas]] (PN) * [[Hukbong Himpapawid ng Pilipinas]] (PAF) * [[Hukbong Katihan ng Pilipinas]] (PA) * [[Hukbong Kawal Pandagat ng Pilipinas]] (PMC) * [[Tanod Baybayin ng Pilipinas]] (PCG) === Mga ahensiya sa intelihensiya === * [[Ahensiya ng Pilipinas sa Pagpapatupad ng Batas Laban sa Bawal na Gamot]] (PDEA) * [[Pambansang Ahensiya sa Ugnayang Intelihensiya]] (NICA) * [[Pambansang Kawanihan ng Pagsisiyasat (Pilipinas)|Pambansang Kawanihan ng Pagsisiyasat]] (NBI) * [[Pambansang Lupon ng Pagsasagawa Laban sa Terorismo]] (NACTAG) * [[Pambansang Ahensiya sa Ugnayang Intelihensiya]] (NICA) == Batas ng Pilipinas == {{main|Batas ng Pilipinas|Mga Batas Republika ng Pilipinas}} * [[Pag-aampon sa Pilipinas]] (''adoption'') <!-- * [[Mga batas hinggil sa edad ng kandidatura sa Pilipinas]] (''age of candidacy laws'') * [[Arbitrahe sa Pilipinas]] (''arbitration'') ** [[Arbitration case law in the Philippines]] * [[Assisted suicide in the Philippines]] * [[Mga abogado sa Pilipinas]] * [[Pagkabangkarote sa Pilipinas]] (''bankruptcy'') * [[Batas hinggil sa bisikleta sa Pilipinas]] (''bicycle law'') * [[Batas hinggil sa karapatang dulot ng pagiging tao na pagkamamamayan in the Philippines]] (''birthright citizenship law'') * [[Batas hinggil sa kalapastangan sa Pilipinas]] (''blasphemy'') * [[Mga batas na nagreregulasyon sa mga gawain kung araw ng Linggo sa Pilipinas]] (''blue laws'') * [[Campaign finance reform in the Philippines]] --> * [[Cannabis sa Pilipinas]] * [[Parusang kamatayan sa Pilipinas]] (''capital punishment'') <!-- ** [[Pagtatalo hinggil sa parusang kamatayan sa Pilipinas]] (''capital punishment'') * [[Pag-upasala sa Pilipinas]] (''censure'') --> * [[Senso sa Pilipinas]] (''census'') * [[Pagsesensor sa Pilipinas]] (''censorship'') <!-- ** [[Pagsesensor ng mga aklat sa Pilipinas]] (''book censorship'') ** [[Pagsesensor ng pagsasahimpapawid sa Pilipinas]] (''censorship of broadcasting'') --> * Mga batas kaugnay sa mga bata <!-- ** [[Mga batas hinggil sa pangangalaga ng bata sa Pilipinas]] (''child custody laws'') ** [[Mga batas hinggil sa trabaho ng mga bata sa Pilipinas]] (''child labor laws'') --> ** [[Pornograpiya ng mga bata sa Pilipinas]] (''child pornography'') <!-- ** [[Mga batas hinggil sa pang-aabusong seksuwal sa mga bata sa Pilipinas]] (''child sexual abuse laws'') ** [[Sustentong pambata sa Pilipinas]] (''child support'') --> * [[Saligang Batas ng Pilipinas]] ** [[Kalayaan sa relihiyon sa Pilipinas|Paghihiwalay ng simbahan at estado sa Pilipinas]] (''separation of church and state'') <!-- ** [[Paghihiwalay ng mga kapangyarihan sa ilalim ng Saligang Batas ng Pilipinas]] (''separation of powers'') --> * [[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]] (''copyright law'') <!-- ** [[Pampublikong dominyo sa Pilipinas]] --> * [[Krimen sa Pilipinas]] <!-- ** [[Poligamya sa Pilipinas]] ** [[Lahi at krimen sa Pilipinas]] --> ** [[Panggagahasa sa Pilipinas]] <!-- ** [[Plahiyong siyentipiko sa Pilipinas]] (''scientific plagiarism'') --> * [[Karapatang pantao sa Pilipinas]] ** [[Pagpapalaglag sa Pilipinas]] (''abortion'') ** [[Pagsesensor sa Pilipinas]] (''censorship'') <!-- ** [[Kalayaang sibil sa Pilipinas]] (''civil liberties'') --> ** [[Kalayaan sa pagtitipon#Pilipinas|Kalayaan sa pagtitipon sa Pilipinas]] (''freedom of association'') <!-- ** [[Kalayaan sa impormasyon sa Pilipinas]] (''freedom of information'') ** [[Kalayaan sa pagkilos sa ilalim ng batas ng Pilipinas]] (''freedom of movement'') --> ** [[Kalayaan sa relihiyon sa Pilipinas]] ** [[Kalayaan sa pananalita ayon sa bansa#Pilipinas|Kalayaan sa pananalita sa Pilipinas]] (''freedom of speech'') ** [[Midyang pangmasa sa Pilipinas|Kalayaan sa pamahayagan sa Pilipinas]] (''freedom of the press'') ** [[Pagsusugal sa Pilipinas]] ** [[Karapatang LGBT sa Pilipinas]] ** Pag-aasawa at pag-iisa sa Pilipinas <!-- *** [[Pag-iisang sibil sa Pilipinas]] (''civil union'') **** [[Pag-iisa sa may kaparehong kasarian sa Pilipinas]] (''same-sex unions'') *** [[Pagsasamang pambahay sa Pilipinas]] (''domestic partnership'') --> *** [[Mga kaugaliang pag-aasawa at kasalan sa Pilipinas|Pag-aasawa sa Pilipinas]] <!-- **** [[Pagsasama nang di-kasal sa Pilipinas]] ''common-law marriage'' --> **** [[Batas ng diborsiyo ayon sa bansa#Pilipinas|Diborsiyo sa Pilipinas]] **** [[Pag-aasawa sa may kaparehong kasarian sa Pilipinas]] (''same-sex marriage'') <!-- ***** [[Pagsasabatas ng pag-aasawa sa may kaparehong kasarian sa Pilipinas]] (''same-sex marriage legislation'') ** [[Karapatang pambilanggo sa Pilipinas]] (''prisoner rights'') ** [[Ligal na representasyong pro se sa Pilipinas]] (''pro se legal representation'') --> ** [[Prostitusyon sa Pilipinas]] <!-- ** [[Karapatan ng mga banyagang bumoto sa Pilipinas]] (''right of foreigners to vote'') --> ** [[Karapatang mag-ingat at magdala ng mga sandata#Pilipinas|Karapatang mag-ingat at magdala ng mga sandata]] (''right to keep and bear arms'') *** [[Batas hinggil sa mga baril sa Pilipinas]] (''gun law'') <!-- ** [[Karapatang magpetisyon sa Pilipinas]] (''right to petition'') ** [[Mga karapatan at pananagutan ng pag-aasawa sa Pilipinas]] (''rights and responsibilities of marriages'') --> ** [[Paninigarilyo sa Pilipinas]] <!-- *** [[Talaan ng mga pagbawal sa paninigarilyo sa Pilipinas|Mga pagbawal sa paninigarilyo sa Pilipinas]] --> * [[Pagpapatupad ng batas sa Pilipinas]] (''law enforcement'') * [[Pampook na ordinansa]] <!-- * [[Kontrol sa upa sa Pilipinas]] (''rent control'') * [[Pagsasabatas ng kontra-bullying sa mga paaralan sa Pilipinas]] (''school anti-bullying legislation'') * [[Paghiwalay sa Pilipinas]] (''secession'') * [[Panuntunan sa mga panagot sa Pilipinas]] (''securities regulation'') --> * [[Mga takdang tulin sa Pilipinas]] (''speed limits'') <!-- ** [[Mga takdang tulin ng riles sa Pilipinas]] --> * [[Pagbubuwis sa Pilipinas]] <!-- ** [[Buwis sa capital gains sa Pilipinas]] ** [[Mga buwis sa sigarilyo sa Pilipinas]] ** [[Buwis sa ari-arian sa Pilipinas]] * [[Pagsosona sa Pilipinas]] (''zoning'') --> ==Kultura ng Pilipinas== {{main|Kultura ng Pilipinas}} * [[Arkitekturang Pilipino|Arkitektura ng Pilipinas]] ** [[Mga sambahayan ng mga ninuno ng Pilipinas]] * [[Talaan ng mga institusyong pangkawanggawa sa Pilipinas|Mga institusyong pangkawanggawa sa Pilipinas]] * [[Mga pangkat etniko sa Pilipinas]] ** [[Impluwensiya ng mga Kastila sa kulturang Pilipino]] * [[Talaan ng mga pista sa Pilipinas|Mga pista sa Pilipinas]] * [[Midya sa Pilipinas]] * [[Talaan ng mga museo sa Pilipinas|Mga museo sa Pilipinas]] * [[Mitolohiyang Pilipino|Mitolohiya ng Pilipinas]] ** [[Kathang mga nilalang sa Pilipinas]] * [[Mga pambansang sagisag ng Pilipinas]] ** [[Lupang Hinirang|Pambansang awit ng Pilipinas]] ** [[Sagisag ng Republika ng Pilipinas]] ** [[Watawat ng Pilipinas]] * [[Pista opisyal sa Pilipinas]] * [[Talaan ng mga rekord ng Pilipinas|Mga rekord ng Pilipinas]] * [[Relihiyon sa Pilipinas]] * [[Talaan ng Pandaigdigang mga Pamanang Pook sa Pilipinas]] === Sining sa Pilipinas === {{main|Sining ng Pilipinas}} * [[Talaan ng mga tanghalang Art Deco sa Kalakhang Maynila|Mga tanghalang Art Deco ng Pilipinas]] * [[Pelikulang Pilipino]] * [[Panitikan sa Pilipinas]] ** [[Panitikang Pilipino sa Ingles]] ** [[Panitikang Pilipino sa Kastila]] * [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] * [[Telebisyon sa Pilipinas]] <!-- * [[Tanghalan sa Pilipinas]] --> ==== Musika ng Pilipinas ==== {{main|Musika ng Pilipinas}} * [[Katutubong tugtugin ng Pilipinas]] * [[Talaan ng mga pangkat pangmusika na nakabase sa Pilipinas|Mga pangkat pangmusika na nakabase sa Pilipinas]] === Mga wika ng Pilipinas === {{main|Mga wika sa Pilipinas|Mga wikang Pilipino}} * [[Pilipinong Ingles]] * [[Wikang Kastila sa Pilipinas]] * [[Wikang pasenyas ng mga Pilipino]] * [[Mga akronim sa Pilipinas]] === Palakasan (Isports) sa Pilipinas === {{main|Palakasan sa Pilipinas}} * Beysbol sa Pilipinas ** [[Baseball Philippines]] ** [[Pambansang koponan ng beysbol ng Pilipinas]] * [[Basketbol sa Pilipinas]] ** [[Maharlika Pilipinas Basketball League]] ** [[Metropolitan Basketball Association]] ** [[Mindanao Visayas Basketball Association]] ** [[National Basketball Conference]] ** [[Philippine Basketball Association]] ** [[Philippine Basketball League]] ** [[Pambansang koponan ng basketbol ng Pilipinas]] ** [[Pambansang koponan ng pambabaeng basketbol ng Pilipinas]] ** [[Samahang Basketbol ng Pilipinas]] ** [[United Regional Basketball League]] * Boksing sa Pilipinas ** [[Association of Boxing Alliances in the Philippines]] (ABAP) * [[Futbol sa Pilipinas]] ** [[Philippine Football Federation]] ** [[Pambansang koponan ng futbol ng Pilipinas]] ** [[Pambansang koponan ng pambabaeng futbol ng Pilipinas]] * [[Sining panlaban ng Pilipinas]] * [[Pilipinas sa Palarong Olimpiko]] ** [[Olimpikong Komite ng Pilipinas]] * Rugby sa Pilipinas ** [[Philippines national rugby union team]] * Iba pa ** [[Arnis]] o Eskrima ** [[Mano Mano]] ** [[National Collegiate Athletic Association]] ** [[Palarong Pambansa]] ** [[Panantukan]] ** [[National Athletic Association of Schools, Colleges and Universities]] ** [[Komite Partlitikong Pilipinas]] (dating Samahan Ng Pilipinas Na Samahan Para Sa Magkakaibang Abuso — Pambansang Partlitikong Komite Ng Pilipinas) ** [[Komisyon sa Isports ng Pilipinas]] ** [[Triathlon Association of the Philippines]] ** [[Pampamantasang Asosyasyong Atletiko ng Pilipinas]] (UAAP) == Edukasyon sa Pilipinas == {{main|Edukasyon sa Pilipinas|Talaan ng mga unibersidad at kolehiyo sa Pilipinas}} * [[Agham at teknolohiya sa Pilipinas]] == Ekonomiya at impraestruktura ng Pilipinas == {{main|Ekonomiya ng Pilipinas}} * [[Talaan ng mga bansa ayon sa GDP (nominal)|Ranggong ekonomiko, ayon sa nominal GDP (2007)]]: Pang-apatnapu't-anim (46th) * [[Agrikultura sa Pilipinas]] * [[Pagbabangko sa Pilipinas]] ** [[Bangko Sentral ng Pilipinas]] * [[Komunikasyon sa Pilipinas]] * [[Talaan ng mga kompanyang nakahimpil sa Pilipinas|Mga kompanya ng Pilipinas]] * [[Pananalapi (yunit ng palitan)|Pananalapi ng Pilipinas]]: [[Piso ng Pilipinas|Piso]] [[Piso ng Pilipinas|*]] ** [[ISO 4217]]: [[PHP]] ** [[Mga salaping papel ng piso ng Pilipinas]] * [[Patakarang piskal ng Pilipinas]] * [[Pagmimina sa Pilipinas]] * [[Talaan ng mga gusaling pampamilihan sa Pilipinas|Mga gusaling pampamilihan sa Pilipinas]] * [[Philippine Government Securities]] * [[Pamilihang Sapi ng Pilipinas]] * Pagbubuwis sa Pilipinas ** [[Mga selyo ng rentas ng Pilipinas]] * [[Turismo sa Pilipinas]] * [[Suplay ng tubig at sanitasyon sa Pilipinas]] === Enerhiya sa Pilipinas === {{main|Enerhiya sa Pilipinas}} * Pamamahagi ng kuryente ** [[Pambansang Korporasyon sa Elektrisidad]] * [[Patakaran sa enerhiya ng Pilipinas]] * [[Industriya ng langis sa Pilipinas]] * [[Talaan ng mga planta ng kuryente sa Pilipinas|Mga planta ng kuryente sa Pilipinas]] ** [[Enerhiyang nukleyar sa Pilipinas|Enerhiyang nukleyar sa Pilipinas]] ** [[Enerhiyang heotermal sa Pilipinas]] ** [[Enerhiyang hangin sa Pilipinas]] === Transportasyon sa Pilipinas === {{main|Transportasyon sa Pilipinas}} * [[Talaan ng mga paliparan sa Pilipinas|Mga paliparan sa Pilipinas]] * [[Talaan ng mga parola sa Pilipinas|Mga parola sa Pilipinas]] * [[Biyaheng daambakal sa Pilipinas]] * Biyahe ng sasakyang panlupa sa Pilipinas ** Sistema ng mga daan sa Pilipinas *** [[Sistema ng lansangang bayan sa Pilipinas]] *** [[Sistema ng mabilisang daanan sa Pilipinas]] ** Mga sasakyang panlupa sa Pilipinas *** [[Talaan ng mga kompanya ng bus ng Pilipinas|Mga kompanya ng bus ng Pilipinas]] *** Mga kotse of the Philippines **** [[Dyipni]] *** [[Mga plaka ng sasakyan sa Pilipinas]] == Talababa == {{notelist}} == Mga sanggunian == {{reflist}} == Mga kawing panlabas == {{center|{{Icon|Wikipedia|size=50px}} '''Mga Wikipedia sa ibang mga wika ng Pilipinas'''}} {{center| {{flatlist| * [[:cbk-zam:|Chavacano]] * [[:bcl:|Gitnang Bikol]] * [[:ilo:|Iloko]] * [[:pam:|Kapampangan]] * [[:pag:|Pangasinan]] * [[:ceb:|Sebwano]] * [[:war:|Waray]] }} }} {{center|{{Icon|Wikibooks|size=50px}} '''Mga Wikiaklat sa mga wika ng Pilipinas'''}} {{center| {{flatlist| * [[:wikibooks:tl:|Tagalog]] }} }} {{center|{{Icon|Wikiquote|size=50px}} '''Mga Wikikawikaan sa mga wika ng Pilipinas'''}} {{center| {{Flatlist| * [[:wikiquote:tl:|Tagalog]] * [[:wikiquote:bcl:|Gitnang Bikol]] }} }} {{center|{{Icon|Wiktionary|size=50px}} '''Mga Wiksiyonaryo sa mga wika ng Pilipinas'''}} {{center| {{flatlist| * [[:wiktionary:tl:|Tagalog]] * [[:wiktionary:bcl:|Gitnang Bikol]] }} }} {{center|{{Icon|Wikisource|size=50px}} '''Mga Wikisource sa mga wika ng Pilipinas'''}} {{center| {{flatlist| * [[:wikisource:tl:|Tagalog]] * [[:wikisource:bcl:|Gitnang Bikol]] }} }} {{Col-float}} '''Mga Wikipediang Pilipino na kasalukuyang nasa Ingkubador ng Wikimedia''' * [[Wikang Aklanon]] ([[:incubator:Wp/akl]]) * [[Wikang Asi]] o Bantoanon ([[:incubator:Wp/bno]]) * [[Wikang Capiznon]] ([[:incubator:Wp/cps]]) * [[Wikang Hiligaynon]] ([[:incubator:Wp/hil]]) * [[Wikang Ibanag]] ([[:incubator:Wp/ibg]]) * [[Wikang Iranun]] ([[:incubator:Wp/ilp]]) * [[Wikang Kankanaey]] ([[:incubator:Wp/kne]]) * [[Wikang Karay-a]] ([[:incubator:Wp/krj]]) * [[Wikang Maguindanao]] ([[:incubator:Wp/mdh]]) * [[Wikang Mëranaw]] ([[:incubator:Wp/mrw]]) * [[Wikang Miraya Bikol]] ([[:incubator:Wp/rbl]]) * [[Wikang Pandan Bikol]] ([[:incubator:Wp/cts]]) * [[Wikang Rinconada Bikol]] ([[:incubator:Wp/bto]]) * [[Wikang Surigaonon]] ([[:incubator:Wp/sgd]]) * [[Wikang Tausug]] ([[:incubator:Wp/tsg]]) {{Col-float-break}} '''Mga Wikimediang Pilipino na kasalukuyang nasa Ingkubador ng Wikimedia''' ;Tagalog * [[:incubator:Wy/tl|Wikivoyage]] ;Chavacano * [[:incubator:Wt/cbk-zam|Wiksiyonaryo]] ;Gitnang Bikol * [[:incubator:Wb/bcl|Wikiaklat]] * [[:incubator:Wy/bcl|Wikivoyage]] ;Iloko * [[:incubator:Wt/ilo|Wiksiyonaryo]] ;Kapampangan * [[:incubator:Wt/pam|Wiksiyonaryo]] ;Kankanaey * [[:incubator:Wt/kne|Wiksiyonaryo]] ;Maguindanao * [[:incubator:Wt/mdh|Wiksiyonaryo]] ;Pangasinan * [[:incubator:Wt/pag|Wiksiyonaryo]] ;Sebwano * [[:incubator:Wb/ceb|Wikiaklat]] * [[:incubator:Wt/ceb|Wiksiyonaryo]] ;Waray * [[:incubator:Wb/war|Wikiaklat]] * [[:incubator:Wt/war|Wiksiyonaryo]] {{Col-float-end}} {{Clear}} {{Sisterlinks|the Philippines}} {{Wikiatlas|the Philippines}} ; Opisyal * [http://www.gov.ph/ Opisyal na websayt ng Pamahalaan ng Pilipinas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ |date=2012-01-01 }} – Portada sa mga websayt pampamahalaan ; Mga mapa * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a Tanawing WikiSatellite ng Pilipinas sa WikiMapia] <!-- Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam. --> ; Iba pa <!-- Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam. --> * [https://www.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [https://web.archive.org/web/20170424010749/http://journeyphilippines.net/ Around Philippines Photos] * {{Wikivoyage-inline|Philippines}} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [http://philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ |date=2018-12-02 }} * [https://web.archive.org/web/20110728044257/http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADM408.pdf USAID country health statistical report: Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010144551/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADM408.pdf |date=2017-10-10 }} (May 2008) <!-- Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam. --> {{DEFAULTSORT:Pilipinas}} [[Kategorya:Mga balangkas ng mga bansa]] [[Kategorya:Pilipinas|*]] <!--[[Kategorya:Philippines-related lists| ]]--> [[kategorya:Mga balangkas]] 26eyywaaq30jlsqr8bushid3nf95vpv 0 1423 2237571 2228744 2026-10-27T11:46:09Z Arius1998 31765 /* Pangyayari */ 2237571 wikitext text/x-wiki {{Pebrero}} Ang '''Pebrero 14''' ay ang ika-45 na [[araw]] ng [[taon]] sa [[kalendaryong Gregoryano]], at mayroon pang 320 (321 kung [[bisyestong taon]]) na araw ang natitira. == Pangyayari == * [[842]] - Nanumpa si [[Charles na Kalbo]] at si [[Louis na Aleman]] ng [[Mga Sumpa ng Strasbourg]] sa mga wikang Pranses at Aleman. * [[1349]] - Mahigit sa 2000 '''[[mga Hudyo]]''' ang sinunog hanggang kamatayan ng mga masa o pinaalis sa lungsod ng [[Strasbourg]]. * [[1975]] - Unang pagsamba ng Jesus Church at ng spiritual arm nito na Jesus Miracle Crusade International Ministry (JMCIM) sa pangunguna ni Pastor Wilde Estrada Almeda. * [[1978]] - Pinasimulan ni Reverend David Yount at ng mga kasama ang Greenhills Christian Fellowship sa [[San Juan, Kalakhang Maynila]]. == Kapanganakan == == Kamatayan == * [[1943]] - [[David Hilbert]], Alemang matematiko == Mga pista == * [[Araw ng mga Puso]] == Kawing Panlabas == * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/14 BBC: On This Day] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070218065555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/14 |date=2007-02-18 }} {{Buwan}} [[Kategorya:Araw]] {{stub|Araw}} fxxbx8tqsh5wya3745mk46z6cvjlrco 0 1973 2237569 2229076 2026-10-27T11:43:52Z Arius1998 31765 /* Pangyayari */ 2237569 wikitext text/x-wiki {{Hulyo}} Ang '''Hulyo 28''' ay ang ika-209 na [[araw]] ng [[taon]] sa [[kalendaryong Gregoryano]] (ika-210 kung [[bisyestong taon]]), at mayroon pang 156 na araw ang natitira. == Pangyayari == * 1364 - [[Digmaan ng Cascina]]. * 1896 - Itinatag ang [[Miami, Plorida]]. * 1993 - Sumanib ang [[Andorra]] sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]]. * 1996 - Unang pagsamba ng Living Word Christian Churches of Cebu International sa pangunguna ni Reverend Carmelo "Mel" Caparros II.<ref>[https://www.livingword.ph/who-we-are Living Word PH: Who We Are]</ref> * 2013 - Kinasuhan ng korte ng [[Espanya]] ng 79 na bilang ng kasong pagpatay si Francisco José Garzón Amo, ang drayber ng [[Pagdiskaril ng tren sa Santiago de Compostela|nadiskaril na tren sa Santiago de Compostela]].<ref>http://www.usatoday.com/story/news/world/2013/07/28/spain-train-driver-speed/2593407/</ref> * 2013 - Isang bus sakay ang 48 na peregrino mula sa isang bakasyon sa dambana ni Santo Padre Pio ng [[Pietrelcina]], sa San Giovanni Rotondo, [[Italya]], ang [[2013 Pagbangga ng Bus sa Italya|bumagsak]] sa ''flyover'' na ikinamatay ng 39 na tao (ilan sa biktima ay mga bata) at 9 na sugatan.<ref>{{Cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/world/2013-07/29/c_132582175.htm |title=Archive copy |access-date=2013-08-21 |archive-date=2013-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803114829/http://news.xinhuanet.com/english/world/2013-07/29/c_132582175.htm |url-status=dead}}</ref> == Kapanganakan == == Kamatayan == * 1750 – [[Johann Sebastian Bach]], kompositor. == Mga Pista at Pagdiriwang == * [[:en:World Hepatitis Day|World Hepatitis Day]] == Kawing panlabas == * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/28 BBC: On This Day] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{Buwan}} [[Kategorya:Araw]] {{stub|Araw}} q0z0p3nf1pdszqj74dcm2jsqsy6e2ss 0 2841 2237394 2185811 2026-10-26T12:32:27Z Kittydoujful 168037 /* */ 2237394 wikitext text/x-wiki {{Dead end|date=Disyembre 2013}} {{copyedit}} {{better translation|date=Enero 2014}} Ang '''inhenyeriyang mekanikal''' ay isang disiplina ng [[Inhenyeriya|pag-inhenyero]] na ginagamit ang mga prinsipyo ng pisika at siyensa ng mga materyal para sa pag-aanalisa, pagdidisenyo, paggawa, at pag-ayos ng mga mekanikal na systema. Ito ay isang sangay ng inhenyeriya na may kaugnayan sa paggawa at paggamit ng init at mekanikal na kapangyarihan sa pag-opera ng mga makina at kagamitan. Ito ay isa sa mga pinakasinauna at pinakamalawak na parte ng pag-iinhenyero.Ang inhenyeriyang mekanikal ay nangangailangan ng malawak na pagkaka-intindi sa mga kaibuturang konsepto tulad ng mekanika, kinematika, thermodinamiko, materyal na siyensiya at istruktural na analisis. An mga mekanikal na inhenyero ay gumagamit ng mga kaibuturang prinsipyo tulad ng mga instrumento tulad ng “computer aided engineering” at “product lifecycle management” para maidisenyo at masuri ang mga pagawaan, mga kagamitang industriyal, mga makina, mga sistemang pampainit at pampalamig, mga systema sa paggalaw, mga eroplano, barko, robotiks, kagamitang medikal at iba pa. Ang inhenyeriyang mekanikal ay nagsimula noong rebolusyong industryal sa Europa noong ika-18 siglo, ngunit ang mga prinsipyo nito ay maaaring bakasin hanggang sa ilang libong taon nang nakaraan. Ang pag-iinhenyerong mekanikal ay umiral sa ika-19 na siglo dahil sa paglabas ng mga pag-uunlad sa [[pisika]] at patuloy na nadadagdagan para maisama ang mga pinakabagong aspeto ng teknolohiya. Sa ngayon, ang sangay na ito ay umuunlad dahil sa pagdagdag ng mga komposito, mekatroniko at teknolohiyang nano. Ang mekanikal na pag-iinhenyero ay kasama sa [[Inhenyeriyang pang-aeroespasyo|inhenyeriyang pansasakyang himpapawid]], [[Inhenyeriyang sibil|inheyeriyang sibil]], [[Inhenyeriyang elektronika|inhenyeriyang electronika]] at [[inhenyeriyang pampetrolyo]]. == Kurso == Ang kada bansa ay may kaniya-kaniyang batayan para maging parepareho ang isang kurso. Ito din ay para maging Ito din ay para mapanatili ang kakayahan ng mga inhenyero, mapanatili din ang tiwala sa pagiinhenyero. Ang mga programa sa pagiinhenyero sa U.S., ay bilang halimbawa ay pinakpapakailangan ng ABET, na kaya ipakita ng mga studyante nila na kaya nila magtrabaho sa parehong thermal at mekanikal na systema. Mga spesipikong kurso na kaylangan para makatapos ay nagiiba kada programa, mga unibersidad at mga paaralan ng teknolohiya ay kadalasang ipagsasama sama ang isang kurso sa isang klase, o paghihiwahiwalayin ang isang kurso sa madaming klase, depende sa dami ng mga propesor, at sa gawain ng inbersidad. Ang mga saligang kurso ng mga mekanikal na paginhenyero ay kadalasang kasama ang: *Estatiks at dinamika *Kalakasan ng mga materyal at solid mechanics *Instrumentasyon at pagsusukat * Elektroteknolohiya * Elektronika * Termodinamika, paglipat ng init, pagpalit ng enerhiya, at HVAC * Mekanika ng fluid at dinamika ng fluid. * Pagdidisenyo ng Mekanismo (kasama ang kinematika at dynamika) * Manufacturing engineering, technology, or processes * Hydrolika at niyumatika * Matimatika - in particular, calculus, differential equations, and linear algebra. * Pagdidisenyong Inhenyeriya * Pagdidisenyo ng Produkto * Mekatronika and theoriyang kontrol * Inhenyeriyang materyal * Design engineering, Pagdradraft, gabay-kompyuter na pagdidisenyo o computer-aided design (CAD) (kasama ang solid modeling), at gabay-kompyuter na paggagawa (o manufacturing) (CAM)[13][14] Inaasahang lubos na mauunawaan ang inhenyeriyang mekanikal sa paggamit ang mga simpleng kaalaman galing sa kemistri, pisika, inhenyeriyang pangkemikal, inhenyerong sibil at paginhenyerong elektrikal. Halos lahat ng mga programa para maging mekanikal na paginhenyero ay madaming kasama na klase ng kalculus at iba pang mas mataas na lebel na matematika tulad ng mga ekwasyong diperensyal, parsyal na diperensasyon, linyar na ekwasyon, abstraktong algebra at diperensiyal na heometriya. Iba pang kasama sa isang kurikulo ng mga mekanikal na paginhenyero ay mga klase para sa pag eespesiyala, tulad ng robotiks, pagaangkat, logistics, cryogenics, teknolohiyang panggatong, inhenyeriyang pansasakyan, biomekaniko, vibration, optico, atbp. Halos lahat ng mga kurso sa mekanikal na paginhenyero ay may kasama din na programa na nangangaylangan ng mabigat o magaangna pagsaliksik para magkaroon ng karanasan sa pagayos ng mga problema. Normal din sa mga studyante ng mekanikal na paginhenyero na kumuha ng mga “internship” habang nagaaral, kaso hindi siya palaging kinakaylangan. {{Commonscat|Mechanical engineering}} [[Kategorya:Inhenyeriyang mekanikal| ]] an4tcapdoofc9y3svohm9n5okf6x4sh 5 3742 2237398 2236390 2026-10-26T14:01:05Z MediaWiki message delivery 49557 /* Pagpapalit ng serbidor - May parating na panahon na maaari mo lamang basahin ang iyong wiki na hindi tatagal nang masyado */ bagong seksiyon 2237398 wikitext text/x-wiki {{Tagagamit:Maskbot/config |maxarchivesize = 55K |counter = 19 |algo = old(90d) |archive = Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan %(counter)d }} <div style="float:right; padding-left:5px; clear:right;"> {| style="text-align:left; border:1px solid #AAA;margin-bottom:4px; margin-left:1em; width: 293px;" bgcolor="#999999" |-padding:5px;padding-top:0.5em;font-size: 95%; |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Usapan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| '''<span class="plainlinks"><font size=3>[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|action=edit&section=new}} '''&rArr; Magsimula ng bagong paksang mapag-uusapan.''']</font></span>''' |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Tuwirang daan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| [[WT:KAPE]], [[UW:KAPE]] ---- <div style="font-size:0.85em;"> __TOC__ </div> |- |width="100%" bgcolor="gray" style="color: white;"|'''Mga sinupan''' |- |width="100%" align="center" bgcolor="white"| <small> [[Wikipedia:Kapihan/Archive 1|01]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 2|02]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 3|03]] | [[Wikipedia:Kapihan/Archive 4|04]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 5|05]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 6|06]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 7|07]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 8|08]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 9|09]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 10|10]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 11|11]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 12|12]] | [[Wikipedia:Kapihan/Arkibo 13|13]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 14|14]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 15|15]] | [[Wikipedia:Kapihan/Sinupan 16|16]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 17|17]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 18|18]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 19|19]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 20|20]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 21|21]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 22|22]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 23|23]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 24|24]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 25|25]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 26|26]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 27|27]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 28|28]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 29|29]] | [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|30]] <inputbox> type=fulltext prefix=Usapang Wikipedia:Kapihan/ break=yes width=40 searchbuttonlabel=Maghanap mula sa mga sinupan </inputbox> </small> |} </div> <!-- Ipasok ang inyong mga usapin sa kababaan ng pahina at huwag dito. Huwag kalimutang lumagda gamit ang apat na ~~~~ :). --> == Nakaarkibo na ang nakaraang usapan == Hi, inarkibo ko na ang nakaraang usapan dito sa Kapihan. Kung mayroon pa rin nabinbin na usapan sa nakaraan o kaya may pabatid na kailangan pa rin na nakapaskil, gumawa na lamang kayo ng bagong usapan o paskil dito at maari ninyo na lamang tukuyin ang nakaraang usapan o paskil mula sa [[Usapang Wikipedia:Kapihan/Sinupan 30|arkibo]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Enero 2026 (UTC) == Request for Image Processing == Hello Filipino wiki-users. Meron po pang astronomer dito? Gumawa ako ng bagong artikulo ukol sa isang bulkan sa Io, isang buwan ng Hupiter. Ang bulkang ito ay pinangalanang [[Kanlaon Patera]]. Ang pangalang ito ay galing sa Bulkang Kanlaon sa Negros, Visayas, Pilipinas. Gusto ko po sanang ma-proseso ang mga filter-image greyscale na imahen ng Io sa baba para mapakita ang itsura ng Kanlaon Patera. Meron po bang marunong magprocessos ng mga filter images ng Galileo. [[Talaksan:Io processing request.png|center]] Maraming salamat. [[Tagagamit:IapetusCallistus|IapetusCallistus]] ([[Usapang tagagamit:IapetusCallistus|kausapin]]) 02:17, 12 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Reference Previews – experiment | content = == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the ^{a b} (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:23, 20 Pebrero 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 13:30, 9 Marso 2026 (UTC) }} == Help == Hello, I recently created [[Pagpatay ng lahi sa Gaza|this]] article. Can someone help me improve it? [[Tagagamit:جودت|جودت]] ([[Usapang tagagamit:جودت|kausapin]]) 15:46, 23 Pebrero 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! | content = == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) | content = == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 17:11, 3 Abril 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> }} == Bagong mungkahi == Hello po. May bagong mungkahi po ako sa [[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag]]. Salamat! <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:14, 6 Abril 2026 (UTC) == Hinggil sa mga salitang siyokoy == Sang-ayon [https://kwfdiksiyonaryo.ph/?query=siy%C3%B3koy sa Komisyon sa Wikang Filipino], ang mga [[Siyokoy (lingguwistika)|salitang siyokoy]] ay "alinman sa mga anyo ng salita na hindi tiyak ang pinagmulang wika (lalo na kung nakahahawig sa pinagsámang Ingles at Espanyol)." Pinauso marahil ng mga mamamahayag sa radyo ang mga salitang ito na mukhang Kastila pero inspirado pala sa ortograpiyang Ingles o sa di-malinaw na pinanggalingang ortograpiya (pero hindi Kastila). Marapat siguro na ipagbawal ang mga salitang siyokoy dito sa Wikipediang Tagalog, kahit na mas talamak ang mga ito sa pang-araw-araw na pananalita ng nakararami. Makikita sa ''userspace page'' kong [[Tagagamit:JWilz12345/Mga salitang siyokoy]] ang talaan ng mga salitang siyokoy at mga naaangkop na salita sa mga ito. Halimbawa: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Imbes na !Naaangkop na (mga) salita |- |adbenturero |abenturero / taong mapagsapalaran |- |aspeto |aspekto / mukha / dako |- |bentahe |bentaha / lamang |- |dayalekto |diyalekto / dayalek / wikain |- |dayalogo |diyalogo / <s>dayalog</s> / salitaan / usapan / pag-uusap |- |endorso |endoso / piliin / pinagtibay / magtagubilin / lumagda / maglipat |- |groserya |groseri / tindahan |- |imahe |imahen / larawan |- |intrigero |intrigante |- |kontemporaryo |kontemporaneo / kontemporanyo / kapanahon / panahong ito |- |konsernado ("''the mother of all ''siyokoy'' words'') |konsernido / nababahala / nababalisa / may kinalaman |- |lebel |nibel / level / antas / taas |- |misyonaryo |misyonero |- |obhektibo |obhetibo |- |parliyamentaryo |parlamentaryo / mambabatas |- |parliyamento |parlamento / batasan |- |pesante |paisano / magbubukid / magsasaka |- |prayoridad |priyoridad / <s>prayoriti</s> / pagkauna / karapatang mauna |- |sirkumstansiya |sirkunstansiya / pangyayari / kalagayan / katayuan / pagkakataon / halimbawa |- |subhektibo |subhetibo |- |subheto |suheto / disiplina |} Ping ko po para sa mga pananaw at ''input'', sina {{ping|Jojit fb|GinawasaHapon|LknFenix}} (ilan sa aktibong mga tagagamit) at sina {{ping|Yivan000|Ysrael214}} (mga nakausap ko po sa [[wiktionary:tl:Wiksiyonaryo:Kapihan/2025/Disyembre#"Kasingkahulugans"]]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:17, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi ipagbawal pero dapat iwasan. Dapat may balanse ng kung ano ang irikenomenda at sa maiintindihan pa din ng karamihan. Bagaman buhay ang lengguwahe, hindi ibig sabihin din noon na hahayaan natin ang kolokyalismo ang maging pamantayan. Pero, sana naman sa Tagalog Wikipedia iwasan ang salitang siyokoy sa mga pamagat ng mga konseptongg hindi nagagamit pang-araw-araw lalo na sa mga salitang akademiko. Halimbawa [[Girasyon]], dapat hirasyon kasi ang G ay nagiging H. Siguro mas lenient tayo sa mga madalas gamitin ng media tulad ng responsibilidad o asasinasyon. Basta pag ang salitang siyokoy ay gamit na gamit at maayos ang pagkakabaybay (hal. wag gamitin ang Akkadiano, Akadyano na lang kung maaari), ito ay ayos lang. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:48, 13 Abril 2026 (UTC) {{ping|GinawaSaHapon}} inayos na ping. Pasensiya sa maling baybay. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:22, 12 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]: Ayos lang. :Hindi ako sang-ayon sa pagbabawal. ''Hindi'' dapat pagbawalan ang mga ganitong baybay, kahit na nagmula ito sa KWF. Likas na bahagi yan ng proseso ng pagbuo ng salita. At isa pa, marami sa mga ito ay madalas na'ng gamitin dahil sa midya. Wala tayo sa posisyon para manduhan ang itatakbo ng wika, hindi tayo ang guwardiya ng wika. Trabaho yan ng KWF. Sa pananaw ng hangarin ng Wikipedia, karaniwang paggamit ang mananaig pagdating sa pagbaybay ng mga salita. :Marami sa mga ito ay talamak na at karaniwan na'ng ginagamit ng madla. Halimbawa, ''responsibilidad'', ''prayoridad'', ''kontemporaryo'', ''endorso'', ''sirkumstansiya'', at mas lalo na sa ''imahe'', na kung tutuusin ay halos ginagamit bilang salin ng salitang Ingles na ''image'' ("larawan") (mas ginagamit sa kasalukuyan ang ''imahen'' sa mga banal na larawan, hal. ''imahen ng Birheng Maria''). Sapat din ang paggamit sa mga mapagkakatiwalaang sanggunian para sa ''dayalogo'', ''aspeto'', at ''lebel''. Magmumukhang hiwalay sa realidad ng kasalukuyang ginagamit na wika kung ipipilit natin na "itama" ang mga ito, kahit na sa totoo lang ay likas na bahagi ito ng kahit anong wika. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 12:45, 12 Abril 2026 (UTC) ::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] eh paano po ang ''claim'' ng enWiki article para sa TlWiki ([[w:en:Tagalog Wikipedia]]) na nagsasabing umaasa umano ang TlWiki sa ''UP Diksiyonaryong Filipino'' para sa mga saligang depinisyon? ([https://opinion.inquirer.net/9149/%E2%80%98utak%E2%80%99 Ginamit na sanggunian]). <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 13:56, 12 Abril 2026 (UTC) :::@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Hindi sa lahat ng pagkakataon ay ganon ang kaso rito. Pangunahing sanggunian ang UPDF, oo, pero hindi ito ang bibliya o saligang-batas ng wiki na ito. Mas mananaig pa rin ang karaniwang pagbaybay ng mga salitang Tagalog, kahit na hindi ito "tama" sa paningin ng iba. Muli, kailangang isalamin ng Wikipediang Tagalog ang kasalukuyang anyo ng wika upang manatili itong accessible sa mga mambabasa. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|<span style="border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;">GinawaSaHapon</span>]] <span style="font-size:85%;">('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')</span> 00:39, 13 Abril 2026 (UTC) ::::@[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] Sang-ayon sa dapat manatiling accessible sa mga mambabasa. Huwag ipilit na mag-imbento ng salitang Tagalog rin para lang masabing "naitagalog" ang salita. Ayos lang ang salitang siyokoy, pero kapag neolohismo, ibang usapan na iyon. Ang mga diksiyonaryo ay gabay lamang kung ano ang mas maiintindihan ng mga mambabasa. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 04:51, 13 Abril 2026 (UTC) :::::Ang nais ko lang sabihin ay kung gagamit ng salitang siyokoy, dapat alam nating gamit din. Hindi tayo mag-iimbento ng bagong salitang siyokoy din. <span style="color:#330005; font-size:1.65em; vertical-align:middle">𝄽</span> [[User:Ysrael214|ysrael214]] ([[User talk:Ysrael214|kausapin]]) 05:51, 13 Abril 2026 (UTC) :Magandang gabi @[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]], :Tulad ni @[[Tagagamit:GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]], hindi rin ako sang-ayon sa pagbabawal. :Sa totoo lang, hindi ako sang-ayon sa rekomendasyon ng KWF. Hindi makatotohanang ituring ang mga impluwensiyang Espanyol at Ingles sa ating wika na parang tubig at langis na mapaghihiwalay. Ang mga impluwensyang ito ay matagal nang magkakahabi sa kultura at pagkakakilanlang Pilipino. Tulad ng madalas na pinagsasama sa ating mga kumbensyon sa pagpapangalan ang mga pangalang Ingles at mga apelyidong Espanyol, likas na sumasalamin ang ating wika sa paghahalong ito. Ang tinatawag nilang “salitang siyokoy” ay produkto ng organikong ebolusyon ng wika. :Nakikita ko rin na ang mahigpit na pagsusulong na ibalik sa orihinal na baybay ng Espanyol ang mga salitang hiram mula rito ay hindi praktikal at hindi kinakailangan. Ang nakararaming Pilipino ay hindi nagsasalita ng Espanyol, kaya ang pagpapatupad ng ortograpiyang Espanyol ay nagpapataw ng panlabas na pamantayan na hindi na umaayon sa aktuwal na paggamit ng wika. Nagtataas ito ng tanong: bakit dapat tayong patuloy na sumunod sa mga kumbensyon ng Espanyol na parang isa pa rin tayong kolonya? :Kahit sa mga bansang nagsasalita ng Espanyol sa Amerikang Latino, ang wika ay umunlad sa iba’t ibang paraan na sumasalamin sa mga lokal na konteksto, sa halip na mahigpit na pagsunod sa mga pamantayan ng Espanya. Sa parehong paraan, dapat pahintulutang umunlad ang Filipino sa sarili nitong landas, na hinuhubog ng mga nagsasalita nito, at hindi pinipigilan ng mga lipas na reseta. :Batay sa aking paninindigan, naniniwala ako na dapat payagan ang mga salitang siyokoy kung karaniwang ginagamit ang mga ito. Sa maraming pagkakataon, mas sumasalamin ang mga salitang ito sa likas na paggamit ng wika. :- [[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] ([[Usapang tagagamit:LknFenix|kausapin]]) 14:33, 12 Abril 2026 (UTC) :{{ping|JWilz12345}}, wala na akong maidagdag pa. Sang-ayon ako sa mga argumento nina GinawaSaHapon at LknFenix. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:07, 13 Abril 2026 (UTC) :@[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]] Ang problema ko dito ay hindi malinaw kung ano ang "siyokoy" (ayon sa Manwal sa Masinop na Pagsulat 4.9) at kung ano ang pwede (ayon sa MMP 4.10). Kahit ako na maigting na binasa ang dokumentong ito ay nalilito pa rin kung ano ang ipinapahiwatig dito — ang "kontemporaryo" ay bawal ("kontemporaneo" dapat) pero ang "siyentista" ay pwede ("siyentipiko" dapat). Walang concrete na definition patungkol sa dalawa, maliban lang sa ilang halimbawng hulapi. Kaya'y ito'y mahirap hustong ipagbawal, dahil maraming lalabas na edge cases. — <span style="font-size:25px">🍕</span> <span style="font-family:'Comic Sans MS';"><span style="color:#FFC83D">Yivan</span><span style="color:#F7894A">000</span> <small>^{[[User:Yivan000|view]]}_{[[User_talk:Yivan000|talk]]}</small></span> 13:34, 13 Abril 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Request for comment (global AI policy) | content = == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 00:58, 26 Abril 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 | content = == Program submissions open: Bikol WikiConference 2026 == [[File:Bikol_WikiConference_2026_logo.png|frameless|250px|right]] The '''[[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026|Bikol WikiConference 2026]]''' will take place '''29–31 May 2026 in Naga City''', under the theme: ''Advancing Language and Culture in the Digital Age''. The Bikol WikiCon is an extraordinary regional gathering that brings together Bikolanos actively supporting and contributing to open educational resources (OERs) with the vibrant Wikimedia communities in the Philippines. Next year, Bikol Wikipedia will be turning 20 years old. Reaching 2 decades is a strong milestone therefore it is also the right moment to ask harder questions about sustainability, quality and direction. The conference will serve as a venue for the participants to exchange and share their experiences, new ideas, and collaboration results, and to discuss the challenges encountered and the solutions adopted. We can’t wait to see you at the event! The conference will cover topics pertaining to Digital Resources, Heritage Advocacy, Cultural Preservation, and Partnerships with various institutional, social, and cultural contexts. You may submit any of the following types of session proposals: * '''Lightning talk:''' One presenter gives a talk with no follow-up by the audience. The total time for a lightning talk will be 10-15 minutes. * '''Lecture:''' One or two presenters offer(s) a presentation followed by questions and comments from the audience. The total time for a lecture (including questions and comments) will be 30-45 minutes. * '''Roundtable:''' A group of 10-15 people discusses a particular topic. The total time for a roundtable discussion will be 60 minutes. * '''Workshop:''' One or two moderators present(s) a topic by actively interacting with the audience. The total time for a workshop will be 60-120 minutes. * '''Meetup:''' A group of people with common interests informally meets to discuss different topics. The total time for a meetup is not pre-determined and depends on the proposer’s preferences. Submissions will be evaluated by the Program Committee based on: * Potential impact and expected outcomes * Relevance to the conference theme or focus areas Sessions may be recorded and made publicly available. If you prefer not to be filmed, you may indicate this during submission. '''→ [[m:Bikol Wikipedia Community/Bikol WikiConference 2026/Program|Submit your proposal on Meta]] or [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd1vYWPvrNltZS2ie51lYK-OB6cfS8E2NQFjH1I213dYl24NQ/viewform?usp=header Google Form]''' on or before '''May 15.''' For more information, or questions, contact: bikolwikicommunity(@)gmail.com Mabalos! On behalf of the Bikol WikiConference Organizing Team,<br> [[Tagagamit:Filipinayzd|Filipinayzd]] ([[Usapang tagagamit:Filipinayzd|kausapin]]) 06:41, 2 Mayo 2026 (UTC) }} == Translation request: [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] == Hi, I'm Johannes from [[:meta:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Our team is currently preparing an [[:meta:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|experiment to test potential changes for Reference Previews]]. Tagalog Wikipedia will be one of the wikis taking part at the ~2 weeks A/B-test [[Usapang Wikipedia:Kapihan#Reference Previews – experiment|as announced]] – but tlwiki is still missing a translation for [[:translatewiki:MediaWiki:Cite-reference-previews-reflist-link/tl]] ([https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&showMessage=cite-reference-previews-reflist-link&group=ext-cite-user&language=tl&filter=&optional=1&action=translate translation interface link] – [[:commons:File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|screenshot for context]]). Could someone help us by providing the translation? Thank you very much! [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 12:17, 25 Mayo 2026 (UTC) :{{ping|Johannes Richter (WMDE)}} ''Done. I translated it. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:28, 26 Mayo 2026 (UTC) ::Thank you! :) [[Tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[Usapang tagagamit:Johannes Richter (WMDE)|kausapin]]) 05:19, 26 Mayo 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Vote now in the 2026 U4C election | content = == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 Mayo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons | content = == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|usapan]])</bdi> 17:12, 23 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 Hunyo 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> :''Done. I translated this last July 4. Thanks for informing the community.'' :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:08, 8 Hulyo 2026 (UTC) == Translation request: Ube latte == Hello fellow Wikipedians, Shalom & Greetings from the Hebrew Wikipedia! I recently wrote an article about [[Ube latte]], which is currently published in Hebrew only. I also prepared a well-sourced draft on the English Wikipedia. Given the strong cultural connection of Ube to the Philippines, I think it would be absolutely wonderful to have this article available on the Tagalog Wikipedia as well. Since I don't speak the language, I wanted to ask if any local editors here might be interested in translating or adapting the article? We already have a dedicated Wikidata item and some great photos uploaded by the community on Wikimedia Commons. Here are the relevant links if anyone wants to take a look>> English Draft (for easy translation): https://en.wikipedia.org/wiki/Draft:Ube_latte Wikidata Item: https://www.wikidata.org/wiki/Q139718640 Maraming salamat po in advance for your time, and feel free to reach out if you have any questions! 💜 [[Tagagamit:Laliv g|Laliv g]] ([[Usapang tagagamit:Laliv g|kausapin]]) 06:58, 9 Hulyo 2026 (UTC) == Proteksyon laban sa pag-e-edit pa ng pahina upang gawing katatawanan == Kumusta po. Humihiling po ako na bigyan po ng proteksyon ang pahina pong ito [[Iglesia ni Cristo]] laban sa mga mali at abuso sa pag-edit. Ang mga edit ngayong July 11, 2026 ay naglalaman ng mga maling impormasyon layuning lituhin at gawing katatawanan ang nasabing pahina. Ito ay patuloy pang ie-edit ngayong ito ay pinag-uusapan at may panghihikayat na mag-edit ng mali: https://www.reddit.com/r/Philippines/comments/1utkoi8/iglesia_ni_cristo_tagalog_wikipedia_page_got/?sort=new. Kung maari po ay i-undo ang mga mali at katatawang pag-edit kung titingnan ang edit history. Maraming salamat po. [[Natatangi:Mga ambag/&#126;2026-39256-52|&#126;2026-39256-52]] ([[Usapang tagagamit:&#126;2026-39256-52|talk]]) 14:42, 11 Hulyo 2026 (UTC) :Naiulat na ni GinawaSaHapon sa akin ito kaninang umaga. Naaksyunan ko na agad pagkatapos ng ulat. Ngayon ko lamang nakita ang abiso mo. Gayunpaman, maraming salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 13:42, 12 Hulyo 2026 (UTC) == Pagkarga ng fil.wikipedia.org patungong tl.wikipedia.org == Magandang araw po sa inyong lahat. Nais ko pong ipaalam sa pamayanan ng Wikipediang Tagalog na naghain po ako ng mungkahi sa Phabricator upang maikarga ang dominyo (''domain'') ng isang posibleng Wikipediang Filipino (fil.wikipedia.org) patungo sa Wikipediang Tagalog (tl.wikipedia.org). Sang-ayon sa [[Wikipedia:Pagsalin ng mga nilalaman ng Wikipedia na ito sa Filipino|konsensong ating naiabot noong 2005]] tungkol sa wikang ginagamit natin dito sa Wikipedia, naniniwala ako na hindi ito magdudulot ng kontrobersiya. [[:meta:Talk:Language committee#Redirecting fil.wikipedia.org to tl.wikipedia.org|Ipinaalam ko na rin]] ang Komite sa Wika ng Pundasyong Wikimedia tungkol sa mungkahing ito. Inaasahan ko na agaran itong mapapatupad, at maraming salamat po sa inyong lahat. --[[Tagagamit:Sky Harbor|<b style="color: #0066ff">Sky Harbor</b>]] ^{([[Usapang tagagamit:Sky Harbor|<b style="color:#0066ff">usapan</b>]])} 09:50, 23 Hulyo 2026 (UTC) :Para sa kaalaman ng lahat, ito ang link sa kahilingan ni Sky Harbor sa Phabricator: [[phab:T432946]]. Tatanungin ko sana siya kung saan ang link sa Phabricator, nag-Google na lamang ako at pinaskil ko na lamang dito para mabatid ang pamayanan. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:54, 29 Hulyo 2026 (UTC) ::Maraming salamat, Jojit, na ipinaskil mo rito ang kawing. Kasalukuyan akong bumabiyahe pauwi kaya hindi ko mailagay dito ang mungkahi sa Phabricator. Inaasahan kong agaran itong maitutupad. --[[Tagagamit:Sky Harbor|<b style="color: #0066ff">Sky Harbor</b>]] ^{([[Usapang tagagamit:Sky Harbor|<b style="color:#0066ff">usapan</b>]])} 15:21, 29 Hulyo 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons | content = == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:25, 24 Hulyo 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> }} == Hiling ng pagbabago sa kategorya == Mismong '''[[Wikipedia:Kapihan]]'''. Pakibaguhin po ang kategorya mula [[:Kategorya:Wikipedia]] sa <s>[[:Kategorya:Pangangasiwa ng Wikipedia]]</s> [[:Kategorya:Wikipedia help]]. Salamat! <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 02:05, 28 Agosto 2026 (UTC) Patunay: sa Wikipediang Ingles, narito po ang kaayusan ng mga kategoryang kaugnay ng [[w:en:Wikipedia:Village pump]]: -> [[w:en:Category:Wikipedia village pump]] / [[w:en:Category:Wikipedia help forums]] -> [[en:Category:Wikipedia help]] <s>-> [[w:en:Category:Wikipedia administration]]</s>. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 02:10, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan na lamang ang kategorya sa [[:Kategorya:Mga talakayang pantulong sa Wikipedia]]. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 17:44, 29 Agosto 2026 (UTC) == Mga napiling larawan na binura sa Wikimedia Commons kalaunan == Hal.: [[:Talaksan:ZAM.jpg]]. Binura ito sa Wikimedia Commons dahil sa paglabag sa karapatang-sipi, ayon sa [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Log&page=File:ZAM.jpg mga tala ng midya na ito]. Katunayan, hindi kailanman naging malaya ang lisensiya nito batay sa ''license history'' ng [https://www.flickr.com/photos/adlaw/125555282/ talaksan sa Flickr]. Maaari po bang i-''delist'' ang katayuan nito bilang "napiling larawan," kung mayroong patakaran hinggil dito? <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:01, 28 Agosto 2026 (UTC) Isa pa po: [[:Talaksan:Popebenxvi.jpg]]. Binura sa Wikicommons dahil: [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Log&page=File:Popebenxvi.jpg ''Copyright violation: from website'']. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 03:07, 28 Agosto 2026 (UTC) :Inarkibo ko na lamang ang mga pahinang tumuturo diyan sa mga pahinang iyan dahil sa layuning pangkasaysayan. 'Yung unang larawan nakalista subalit hindi ko tinanggal at sinabi na lamang napili subalit nabura sa Commons dahil uli sa layuning pangkasaysayan, at para malaman na napili iyon ng pamayanan. 'Yung pangalawa, hindi naman nakalista kaya walang aksyong ginawa. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 18:04, 29 Agosto 2026 (UTC) == Kahilingan sa pagbabago ng kategorya 2 == *[[Wikipedia:WikiProyekto]] Mula [[:Kategorya:Wikipedia]] papuntang [[:Kategorya:WikiProyekto]], katulad ng sa enWiki na [[w:en:Wikipedia:WikiProject]]. Iminumungkahi ko pong ''code'': <code><nowiki>[[Kategorya:WikiProyekto| ]]</nowiki></code>. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:20, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan ko ang kategorya sa [[:Kategorya:WikiProyekto]], at nagpaskil din ako tungkol sa pagbabagong ito sa [[Usapang Wikipedia:WikiProyekto]]. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:33, 29 Agosto 2026 (UTC) == Kahilingan sa pagbabago ng kategorya 3 == * [[Wikipedia:Mga malimit itanong]] Mula sa kasalukuyang [[:Kategorya:Wikipedia]] (na para na lang sa mga paksang tungkol sa Wikipedia, hindi sa administrasyon nito alinsunod sa enWiki) papunta sa [[:Kategorya:Wikipedia help]] ''at'' sa [[:Kategorya:Pangunahing impormasyon tungkol sa Wikipedia]]. Kawangis ng eskema ng katumbas nito sa enWiki ([[w:en:Wikipedia:FAQ]]) na nakakategorya sa [[w:en:Category:Wikipedia FAQs]] na siyang nakakategorya sa kapuwang [[w:en:Category:Wikipedia help]] at [[w:en:Category:Wikipedia basic information]]. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:45, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan ko ang kategorya sa [[:Kategorya:Tulong]], at nagpaskil din ako tungkol sa pagbabagong ito sa [[Usapang Wikipedia:Mga malimit itanong]]. Dinagdag din ang [[:Kategorya:Pangunahing impormasyon tungkol sa Wikipedia]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:27, 29 Agosto 2026 (UTC) == Ikaapat na kahilingan sa pagbabago ng kategorya == *[[Wikipedia:Mga napiling artikulo]] Mula [[:Kategorya:Wikipedia]] papuntang [[:Kategorya:Pangangasiwa ng Wikipedia]]. Patunay: sa bersiyong enWiki: Wikipedia:Featured articles -> Category:Wikipedia featured content (walang katumbas sa tlWiki sa ngayon) -> Category:Wikipedia editorial validation (walang katumbas) -> Category:Wikipedia administration. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:49, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan ko ang kategorya sa [[:Kategorya:Pangangasiwa ng Wikipedia]], at nagpaskil din ako tungkol sa pagbabagong ito sa [[Usapang Wikipedia:Mga napiling artikulo#Kahilingan sa pagbago ng kategorya]]. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:50, 29 Agosto 2026 (UTC) == Ikalimang kahilingan sa pagbabago ng kategorya == *[[Tulong:Paghahanap]] Mula sa kasalukuyang [[:Kategorya:Wikipedia]] papunta sa [[:Kategorya:Wikipedia help]]. Salamat po. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:05, 28 Agosto 2026 (UTC) :Pinalitan ko ang kategorya sa [[:Kategorya:Tulong]], at nagpaskil din ako tungkol sa pagbabagong ito sa [[Usapang tulong:Paghahanap]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:06, 29 Agosto 2026 (UTC) == Ikaanim na kahilingan sa pagbabago ng kategorya == [[Wikipedia:Pamantayang pangwika]], pakitanggal po ang [[:Kategorya:Wikipedia]]. Dahil itutuon na lang ang Kategorya:Wikipedia sa mga paksang tungkol sa mismong Wikipedia, hindi sa pangangasiwa nito. Gayundin, naniniwala po akong sapat na ang tatlong kategorya nito kaya hindi na kailangang ikategorya ito sa [[:Kategorya:Pangangasiwa ng Wikipedia]]. Salamat. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:15, 28 Agosto 2026 (UTC) :Tinanggal ko ang [[:Kategorya:Wikipedia]], at pinaskil ko din ang pagtanggal sa [[Usapang Wikipedia:Pamantayang pangwika#Kahilingan sa pagtanggal ng kategorya]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 19:58, 29 Agosto 2026 (UTC) ::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] maraming salamat po sa mga pagbabago. Ngayon lang po ako tumugon dahil naging abalá po ako sa matrabahong pag-rebyu ng mga larawang talaksan sa Commons hinggil sa ibinalik na mga larawan ng mga gusali sa [[Saudi Arabia]] dahil sa pagbabago ng kanilang batas sa karapatang-sipi. Mayroon na pong [[kalayaan sa panorama]] (FoP) sa KSA subalit para lang sa eksteryor ng mga likhang arkitektural, hindi sa mga disenyong interyor at sa mga bantayog gaya ng mga lilok, estatwa, miyural, at ''graffiti''. ''Regards'', <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:21, 30 Agosto 2026 (UTC) == [[:Kategorya:Wikipedia libro]] at [[Padron:Wikipedia-Books]] == Mukhang hindi na ginagamit ang nasabing mga pahina/nilalaman sa Wikipediang Ingles. Batay sa [[w:en:Wikipedia:Templates for discussion/Log/2021 April 7#Template:Wikipedia book]] at [[w:en:Wikipedia:Village pump (proposals)/Archive 177#Deprecate linking to Wikipedia books in templates and articles]], isang palyadong pagpupunyagi ang Wikipedia Books (huwag pong ikalito sa Wikiaklat o ''[[Wikibooks]]''). Ayon sa [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Templates_for_discussion/Log/2021_April_7#Template:Wikipedia_books:~:text=Template%3AWikipedia%20bookedit nagkomentong ''anonymous IP user''], wala umanong interes ang Pundasyong Wikimedia sa pagsuporta ng ''Books extension''. Dagdag pa niya, "''the new PDF rendering engine (Proton) doesn't support books''" at "''it stands there is no point sending readers to an namespace where every page is flagged with a banner saying the service has been withdrawn, and this state of affairs that does not seem likely to change in the future''." Oras na rin po bang alisin na rin ng Wikipediang Tagalog ang anumang padron at kategorya na nagtuturo sa pumalyang eksperimentong "Wikipedia Books"? <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:52, 28 Agosto 2026 (UTC) Iba pang konteksto: ang malaking ''boilerplate box'' sa [[w:en:Wikipedia:WikiProject Wikipedia-Books]]. Babanggitin ko po rito ang naglikha ng kategorya at padron na si {{ping|DragosteaDinTei}} para hingan ang kaniyang panig, kahit na [https://guc.toolforge.org/?by=date&user=DragosteaDinTei noong Abril 2022 pa ang huling ambag niya sa buong Wikimedia]. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 05:55, 28 Agosto 2026 (UTC) Marahil, iwan muna po nating bukas ang diskusyon na ito sa loob ng mga 3 buwan? Para may ''consensus'' kung gayahin na rin po natin ang naging pasiya sa enWiki na alisin na ang tampok na "Wikipedia Books"? <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 04:54, 30 Agosto 2026 (UTC) Tila maraming nakaugnay sa Wikipedia Books. [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Ano_ang_nakakawing_dito/Padron:Wikipedia-Books Siyam na mga artikulo] ang gumagamit ng tampok na ito. Marahil, kailangan ng sapat na ''consensus'' sa pag-alis ng ''feature'' na ito dahil magiging malaki ang epekto kung susunod tayo sa naging pasiya sa Wikipediang Ingles. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 09:39, 18 Setyembre 2026 (UTC) == Mga talakayang nakasama pa rin sa Wikipedia backlog == Magandang araw mga tagapangasiwa. Narito ang apat na mga talakayan na nakabilang pa rin sa [[:Kategorya:Wikipedia backlog]] kahit na maraming taon nang binura ang mga midyang hiniling na burahin. *[[Wikipedia:Images and media for deletion/2007 Enero 28]] *[[Wikipedia:Images and media for deletion/2007 Pebrero 15]] *[[Wikipedia:Images and media for deletion/2007 Marso 25]] *[[Wikipedia:Images and media for deletion/2007 Marso 26]] Pakisara po ang mga talakayan na iyon. Salamat po. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 06:51, 7 Setyembre 2026 (UTC) :{{Done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:09, 8 Setyembre 2026 (UTC) == Geography articles contributed by TentingZones1 == {{user|TentingZones1}}. Sample articles: [[Oyem]] and [[Bad Elster]]. For the benefit of the user being referred, I chose English as the main language for this discussion. While they might have good intentions, several of their contributions exhibit apparent reliance on some sophisticated method for machine translation and did not undergo manual human proofreading. I have already noticed their contributions since around April this year. While I initially ignored these contributions, thinking that other users would fix these articles, it appears no one fixed those articles. Here are some indicators of unedited machine translation passages: ;[[Oyem]] *Excessive reliance on Subject-Verb-Object (SVO) despite Tagalog being a mainly Verb-Subject-Object (VSO) language. *''{{xt|...ang Oyem ay naging kabisera ng agrikultura ng Woleu-Ntem...at gumana bilang isang node ng logistik na tumatawid sa hangganan kasama ang Cameroon at Ekwatoryal Guinea.}}''" - indicator of literal translations. "Node of logistics" literally translated instead of either "sentro ng transportasyon" or "sentro ng kalakalan" or "bagsakan ng mga kalakal" depending on the context of the sentence. *''{{xt|...pangangaso ng karne ng puno...}}'' - literally translated from "bushmeat." ;[[Bad Elster]] *''{{xt|...isang bayan ng spa sa distrito ng...}}'' - literal translation for "spa town." *Again, excessive SVO reliance instead of VSO. I have some suspicion that the sophisticated machine translation were made using AI chats. Google Translate does not generate too many "hyperliteral" translations, based from my experience on the extensive usage of it as the ''starting point''. Do note that I manually review and proofread the outputs with help from Glosbe, KWFDiksiyonaryo site, and DiksiyonaryoPH site, as well as my own understanding. Other users should act on these geography articles. With many articles having created, it's a challenge to fix them all. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 06:31, 9 Setyembre 2026 (UTC) :Napag-usapan na ang mga isyu. Gayunpaman, ang heograpiya ang mas pinipili sa ngayon. Dahil sa kakulangan ng mga katutubong salita upang payagan ang pag-konbert sa lokal na bersyon, kailangang magpokus ang diksyunaryo sa ngayon. :Minsan maaaring hindi maintindihan ang mga salita dahil sa kakulangan ng kaalaman sa ilang mga salitang may kaugnayan sa heograpiya bilang pangunahing alalahanin. :Gayunpaman, nagpasya akong huminto muna sa paggawa ng mga artikulo pagkatapos. :(Ang ilang artikulo ay isinalin sa [[:de:Thurmansbang|de]], [[:en:Dormaa Ahenkro|en]], at [[:fr:Larochemillay|fr]] bilang halimbawa. :Gayunpaman, sa susunod ay dapat ko itong maingat na iugnay bilang isang pinagmulan sa ibang mga edisyon ng wika.) :Hanggang sa makarating ang konsensya, maaari ninyo akong i-email, hangga't maaari, upang subukang maunawaan ang pangunahing problema tungkol sa "isyu sa paggamit ng mga salita" sa heograpiya. Salamat. :Sa kasalukuyan, lahat ng plano sa paggawa ng pahina ay itinigil muna. [[Tagagamit:TentingZones1|TentingZones1]] ([[Usapang tagagamit:TentingZones1|kausapin]]) 06:53, 9 Setyembre 2026 (UTC) :Minsan ang kahulugan ang pangunahing problema. Kapag isinasalin ang salita, hindi ito nagiging pangkalahatang termino na may kaugnayan dito. :Dahil kakaunti lamang ang mga salitang Tagalog na nasa humigit-kumulang sampung libo, posibleng makahanap ng ilang mga salitang hiram partikular tulad ng Espanyol (gayunpaman, nawala na ito pagkatapos ng pananakop ng mga Amerikano noong unang bahagi ng ika-20 siglo). :Sa [[Oyem]]: *"bush" = "palumpong" *"meat" = "karne" :Sa [[Bad Elster]]: *"spa town" = "bukal na mineral ng bayan" :Pati na rin ang marami pang mga artikulo na may kaugnayan sa heograpiya (hindi lang iyon, mayroon ding "luto") :Obserbahan ito hangga't maaari kung ang salita ay hindi nauugnay sa mga ibinigay. Suriin ito pagkatapos? [[Tagagamit:TentingZones1|TentingZones1]] ([[Usapang tagagamit:TentingZones1|kausapin]]) 07:00, 9 Setyembre 2026 (UTC) :Gayunpaman, dahil hindi ko pa naiintindihan ang pagkakasunod-sunod ng mga salita, napagpasyahan kong tuluyan nang itigil ang paggawa ng mga bagong artikulo dito sa proyekto maliban na lang kung magagawa ang mga posibleng plano sa hinaharap. Matagal ko pang naintindihan ang lahat ng aking makakaya dahil sa kakulangan ng pagsusuri sa pagkakasunod-sunod ng mga salita bago ko ito naisip para sa paggawa ng artikulo, sa palagay ko. (Maaari kang mag-email kung ayaw mong mabunyag ang ilang mga alalahanin sa privacy bukod pa sa mga ito? Minsan ay hindi na kailangan ang mga kasalukuyang isyu na naunang naobserbahan tungkol sa mga artikulo tungkol sa heograpiya. Babawiin ko ito hanggang sa maging maayos ang mga plano.) [[Tagagamit:TentingZones1|TentingZones1]] ([[Usapang tagagamit:TentingZones1|kausapin]]) 07:15, 9 Setyembre 2026 (UTC) ::Gayunpaman, hindi ako eksperto sa pag-aaral ng isa sa mga salitang literal na nangangahulugang "to". Sa kasalukuyan, nahihirapan akong isipin ang mga salitang "paano kung" na karaniwang ginagamit dahil karaniwang ginagamit ang VSO. Ngunit, sa hinaharap ay hindi pa tiyak kaya umaasa akong mauunawaan at masusuri ko ito sa malapit na hinaharap hangga't maaari. Ito ang aking huling pag-edit, kaya pagkatapos nito ay [[Natatangi:Tagagamit_ng_e-liham/TentingZones1|maaari ninyo akong kontakin sa pamamagitan ng email. / ''This is my final edit, so after that you can contact me by email.'' (Hanggang sa muli sa hinaharap hangga't maaari dito sa proyekto. Paalam. / ''Until I back in the future as possible here in the project. Farewell.'')]] [[Tagagamit:TentingZones1|TentingZones1]] ([[Usapang tagagamit:TentingZones1|kausapin]]) 07:33, 9 Setyembre 2026 (UTC) :::I'll leave to other users on evaluating {{u|TentingZones1}}'s responses. I feel their response isn't "natural." Even if I'm a ''[[Tsinong Pilipino|FilChi/Chinoy]]'', I can guess which Tagalog text is natural to read. Anyway, I made another research on at least one more contribution, '''[[Lalawigan ng Ogooué-Ivindo]]''': :::::1. It bears a tiny slip of English text, alongside excessive SVO usage: "''{{xt|Ang lalawigang ito, na naglalaman ng libu-libong kilometro kuwadrado ng rainforest, ang pinakamalaki at pinakakaunting populasyon at hindi gaanong maunlad kaysa sa ibang bahagi ng bansa. <u>As of 2013 it had a population of 63,293</u> Noong 2013, mayroon itong populasyon na 63,293 katao. Ang pangunahing bayan ay ang Makokou.}}''" :::::2. Using "tahanan" as a literal translation of "home" instead of a more natural word, like lokasyon. Or, altering the entire sentence but not sacrificing the message and context of the original thought: "''{{xt|Ang mga pangunahing kalsadang dumadaan sa probinsya ay ang mga kalsadang RN3 at RN4. Ang Makokou ay tahanan ng Paliparan ng Makokou.}}''" :::::3. Excessive translation of highly technical terms like "yellow fever" even if [https://diksiyonaryo.ph/search/yellow%20fever?page=1 diksiyonaryoPH did not translate it], as well as "sumiklab ang isang pagsiklab ng Ebola...": "{{xt|Noong Enero 1995, sumiklab ang isang pagsiklab ng Ebola virus sa mga kagubatan ng Ogooué-Ivindo. Siyam sa 19 na tao ang namatay sa mga kaso na naitala mula sa populasyon na 350 katao. Noong 2010, naiulat na patuloy na nakakaapekto ang dilaw na lagnat sa probinsya.}}" :::I do not call for the massive deletions of these articles, since they are quite valuable topics. However, I hope several users can help in cleaning up all of the translated articles they created. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 12:24, 9 Setyembre 2026 (UTC) ::::Hi @[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]], I can help with polishing some of these articles during my spare time. They’re certainly valuable enough to keep, so I’d be happy to help clean up the translations and improve the wording where I can. - [[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] ([[Usapang tagagamit:LknFenix|kausapin]]) 10:32, 10 Setyembre 2026 (UTC) :::::@[[Tagagamit:LknFenix|LknFenix]] Thank you for your efforts. Several categorizations need tweaking. <span style="color:#4169e1; font-family:Footlight MT">[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]</span> <span style="color:#202734; font-family:Palatino">([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])</span> 10:51, 10 Setyembre 2026 (UTC) {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Pagpapalit ng serbidor - May parating na panahon na maaari mo lamang basahin ang iyong wiki na hindi tatagal nang masyado | content = == Pagpapalit ng serbidor - May parating na panahon na maaari mo lamang basahin ang iyong wiki na hindi tatagal nang masyado == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Basahin ang mensaheng ito sa ibang wika]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Ililipat ng [[foundation:|Pundasyong Wikimedia]] ang trapikong dumadaloy sa pagitan ng mga sentro ng datos (''data centers'') nito. Sisiguraduhin nito na mananatiling ''online'' ang Wikipedia at ang mga iba pang wiki ng Wikimedia kahit kung lumipas ang isang sakuna. Ililipat ang lahat ng trapiko sa '''{{#time:j xg|2026-09-23|tl}}'''. Magsisimula ang pagpapalit sa '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. Sa kasamaang palad, dahil sa limitasyon sa [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], kailangan munang ihinto ang lahat ng pagbabago habang ginagawa ang paglilipat. Humihingi po kami ng paumanhin para sa pagkagambalang ito, at sinisikap naming mabawasan ito sa mga susunod na panahon. May ipapakitang bandera sa lahat ng mga wiki 30 minuto bago magsimula ang operasyong ito. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''Makababasa ka, nguni hindi makakapagbago, ng lahat ng mga wiki sa loob lamang ng maikling panahon.''' * Hindi ka makakapagbago ng hanggang sa isang oras sa {{#time:l j xg Y|2026-09-23|tl}}. * Kung susubukin mong magbago o maglagak sa mga oras na ito, makakikita ka ng mensahe ng kamalian. Inaasahan namin na walang mawawala na pagbabago sa mga minutong ito, ngunit hindi namin ito maipapangako. Kung nakikita mo ang mensahe ng kamalian, mangyaring maghintay hanggang bumalik sa normal na ang lahat. Pagkatapos niyon ay maaari mo nang mai-save ang iyong edit. Pero, amin namin kayong pinapayuhan na gumawa muna ng kopya ng iyong mga pagbabago, upang makasigurado. ''Mga ibang epekto'': * Babagal ang mga ''background job'' at maaaring tanggalin ang ilan. Maaaring hindi maisasapanahon ang mga pulang kawing ng kasimbilis ng normal. Kung maglilikha ka ng artikulo na nakakawing na sa ibang lugar, mas matagal na mananatiling pula ang kawing. Kailangang pahintuin ang mga ilang pangmatagalang iskrip. * Inaasahan namin na ang mga ''code deployment'' ay mangyayari katulad ng sa anumang ibang mga linggo. Pero, may mga ''case-by-case code freezes'' na mangyayari sa tamang panahon kung kakailanganin nila ito pagkatapos. * Hindi magagamit ang [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] ng mga nasa 90 minutos. Maaaring ipagpaliban ang proyektong ito kung kinakailangan. Maaari mong [[wikitech:Switch_Datacenter|basahin ang iskedyul sa wikitech.wikimedia.org]]. Ihahayag ang anumang pagbabago sa iskedyul. '''Mangyaring ibahagi ang impormasyon sa iyong pamayanan.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 Setyembre 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges | content = == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 Setyembre 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> }} {{hidden | style = border: 1px dashed red; width: 100%; | headerstyle = background: #ccccff; font-size: 110%; | header = Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges | content = == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 09:29, 9 Oktubre 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 --> }} == Pagpapalit ng serbidor - May parating na panahon na maaari mo lamang basahin ang iyong wiki na hindi tatagal nang masyado == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Basahin ang mensaheng ito sa ibang wika]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] Ililipat ng [[foundation:|Pundasyong Wikimedia]] ang trapikong dumadaloy sa pagitan ng mga sentro ng datos (''data centers'') nito. Sinisigurado nito na mananatiling ''online'' ang Wikipedia at ang iba pang mga wiki ng Wikimedia kahit dumaan ang isang sakuna. Ililipat ang lahat ng trapiko sa '''{{#time:j xg|2026-10-28|tl}}'''. Magsisimula ang pagpapalit sa '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]'''. Sa kasamaang palad, dahil sa ilang mga limitasyon sa [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], kailangan munang ihinto ang lahat ng pamamatnugot habang ginagawa ang paglilipat. Humihingi kami ng paumanhin para sa pagkagambalang ito, at sinisikap naming mabawasan ito sa mga susunod na panahon. May ipapakitang bandera sa lahat ng mga wiki 30 minuto bago magsimula ang operasyong ito. Magpapakita ang bandera into hanggang matapos ang operasyong ito. Maaari kang makisama sa [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate pagsasalin o pagwawasto] ng teksto ng banderang ito. '''Makababasa ka, ngunit hindi makakapagbago, ng lahat ng mga wiki sa loob lamang ng maikling panahon.''' * Hindi ka makakapagbago ng hanggang sa isang oras sa {{#time:l j xg Y|2026-10-28|tl}}. * Kung susubukin mong magbago o maglagak sa mga oras na ito, makakikita ka ng mensahe ng kamalian. Inaasahan namin na walang mawawala na pagbabago sa mga minutong ito, ngunit hindi namin ito maipapangako. Kung nakikita mo ang mensahe ng kamalian, mangyaring maghintay hanggang bumalik sa normal na ang lahat. Pagkatapos niyon ay maaari mo nang mai-save ang iyong edit. Ngunit hinihikayat namin na gumawa ka ng kopya ng iyong mga pagbabago, upang makasigurado. ''Mga ibang epekto'': * Babagal ang mga ''background job'' at maaaring hindi tumakbo ang ilan. Maaaring hindi maisasapanahon ang mga pulang kawing ng kasing bilis ng normal. Kung maglilikha ka ng artikulo na nakakawing na sa ibang lugar, mas matagal na mananatiling pula ang kawing. Kailangang pahintuin ang mga ilang pangmatagalang skrito. * Inaasahan namin na ang mga ''code deployment'' ay mangyayari katulad ng sa anumang ibang mga linggo. Ngunit maaring may mga pagtitigal sa pagbabago ng kodigo na mangyayari sa tamang panahon kung kakailanganin nila ito pagkatapos. * Hindi magagamit ang [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] ng mga nasa 90 minutos. Maaaring ipagpaliban ang proyektong ito kung kinakailangan. Maaari mong [[wikitech:Switch_Datacenter|basahin ang iskedyul sa wikitech.wikimedia.org]]. Ihahayag ang anumang pagbabago sa iskedyul. '''Mangyaring ibahagi ang impormasyon sa iyong pamayanan.'''</div><section end="server-switch"/> [[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:01, 26 Oktubre 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> s26h9xem3aha7mg3cq8e8zpq69e0av4 0 4806 2237524 2237119 2026-10-27T06:22:29Z ~2026-53610-35 167166 dagdag ng information temperature average 2237524 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 |infoboxtitle = Lungsod ng Zamboanga |sealfile = |locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} |caption = Mapa ng {{PH wikidata|image_map}} |image_skyline = Zamboanga City from Garden Orchid Hotel.jpg |imagesize = |image_caption = Ang lungsod ng Zamboanga sa Mindanaw |caption = |region = [[Tangway ng Zamboanga]] (Rehiyon IX) |province = Wala (Dating bahagi ng [[Zamboanga Republic]]) |districts = Una at Ikalawang Distrito ng Lungsod ng Zamboanga |language = Lingwaheng Opisyal: [[Wikang Chavacano|Zamboangueño]] |barangays = 98 |class = Una |mayor = [[Beng Climaco|Maria Isabelle Climaco Salazar]] ([[Partido Liberal (Pilipinas)|LP]]) |vice_mayor = Rommel Agan ([[United Nationalist Alliance|UNA]]) |founded = Hunyo 23, 1635 |cityhood = Pebrero 26, 1937 |areakm2 = 1483.38 |population_as_of = 2015 | population_total = 861799 |population_density_sq_mi = 1490 | latd = 6| latm = 54| lats = | latNS = N | longd = 122| longm = 4| longs = | longEW = E |website = [http://www.zamboanga.gov.ph www.zamboanga.gov.ph] }} Ang '''Lungsod ng Zamboanga''' ay isang [[Mga lungsod sa Pilipinas|lungsod]] sa Rehiyon ng [[Tangway ng Zamboanga]] ng [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Habang hindi nababahagi sa anumang [[lalawigan ng Pilipinas]], minsan itong naiuugnay sa [[Zamboanga del Sur]] para lamang sa datos galing sa [[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas]]. Pero sa politikalmente hindi kailanman naging bahagi ang Lungsod ng Zamboanga ng Probinsya o [[Lalawigan ng Zamboanga del Sur]]. Ito ay gumaganap bilang isang lubos na urbanisado at malaya o nagsasariling lungsod pero ito ay ang pinakamalaking siyudad sa probinsya. Sa politikal na lokasyon ayon sa mga karatig pook, matatagpuan ang lungsod sa hilaga ng Probinsya o Lalawigan ng kapuluan ng Basilan lalo na ng Lungsod ng Isabela ng Basilan, timog at timog-silangan ng Bayan ng Sibuco at Sirawai ng Probinsya o Lalawigan ng Hilagang Zamboanga (Zamboanga del Norte), at timog at timog-kanluran ng Bayang ng Tungawan ng Probinsya o Lalawigan ng Zamboanga Sibugay. Sa buong rehiyon ng pamamahala o administratibo ng Tangway ng Zamboanga, ito ay matatagpuan sa hilaga ng Lungsod ng Isabela ng Probinsya o Lalawigan ng Basilan ngunit kasama sa rehiyong nabanggit sa mga panrehiyong layunin, sa may timog-kanluran ng buong Probinsya o Lalawigan ng Hilagang Zamboanga (Zamboanga del Norte) sa may gawing timog-kanlurang dulo nito, sa may timog-kanluran din ito ng mga Probinsya o Lalawigan ng Zamboanga Sibugay at Timog Zamboanga (Zamboanga del Sur). Sa pisikal na heograpiya, ang lungsod ay matatagpuan sa may silangan at timog-silangan ng [[Dagat Sulu]], sa hilaga ng Kipot ng Basilan, at sa kanluran ng Golpo ng Moro. Makikita ang mga [[bundok]] ng [[Pulo ng Basilan]] mula sa lungsod lalo na sa Pulong Bato sa [[Abong-abong]], Pasonanca, Zamboanga City sa may malaking krus na matatagpuan sa pinakahilaga ng 14 Stations of the Cross sa may nasabing lugar. Nagsasalita ang mga tao sa lungsod Zamboanga ng ib't ibang mga wika dahil sa pagiging mala-"melting pot" nito. Kabilang na rito ang mga [[wikang Tagalog]] at Filipin, [[wikang Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Wikang Subanen|Subanen]], [[Wikang Tausug|Tausug]], [[Wikang Samal|Samal]], [[Wikang Badjau|Badjau]], at [[Wikang Cebuano|Cebuano]] o Bisaya, gayundin ang Ingles. Ang iilan naman ay nagsasalita ng [[Hapon]], ilang wika mula sa bansang [[India]], [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Waray|Waray]], [[Wikang Malay|Malay]] kabilang na ang Bahasa Malaysia at Bahasa Indonesia, [[Wikang Koreano|Koreano]], [[Wikang Arabe|Arabe]], at iilan pang ibang banyagang wikang dala ng mga banyaga, dayo, at mga yaong nanirahan o ngatrabaho sa ibang bansa. Ngunit ang karamihan sa mga mamamayan nito lalo na sa mga Katoliko na higit na nakararami sa lungsod ay ang katangi-tangi at kakaibang wika nila, ang [[Wikang Chavacano|Chavacano]] na isang maituturing [[lingua franca]], ang opisyal na wika ng lungsod, at isang kriyolyong wika batay o mula sa [[wikang Espanyol]] o Kastila. Ang Chavacano ay sinasalita rin sa ibang pook sa bansa gaya lang ng Bayan ng Ternate at Lungsod ng Cavite sa Lalawigan ng Cavite, ngunit iyon ay sinasalita na lamang ng kakaunting populasyon at maaaring unti-unting mawala nang tuluyan. Ang mga pook na ito kabilang na ang lungsod ng Zamboanga ay nagsasalita ng iba't ibang [[diyalekto]] ng iisang Wikang Chavacano, kung saan ang Chavacano o Chabacano ng mga pook sa Lalawigan ng Cavite ay naimpluwensiyahang higit ng wikang Tagalog, samantala ang sa Zamboanga ay naimpluwensiyahan naman ng mga katutubong wikang sinasalita sa paligid ng lungsod kabilang na ang Malay o Bahasa Melayu mula sa bansang Malaysia, wikang Tausug ng [[mga Tausug]], Hiligaynon ng [[mga Ilonggo]], Cebuano o Bisaya ng [[mga Cebuano]], at gayundin naman ang Tagalog sa pamammagitan ng wikang Filipino na siyang pinakapormal at mas estandardisadong antas nito at siya ring opisyal at pambansang wika ng bansa, at ng wikang Ingles dahil na rin sa media, edukasyon, mga dayuhan, at sa pagiging isa pang opisyal na wika ng bansa bukod sa wikang Filipino. Tanging ang diyalekto ng Lungsod ng Zamboanga ang mas buhay, mas may maraming nagsasalita bilang pangunahin o una at bilang pangalawa o pangatlong wika ng mga mamamayan ng lungsod, mga Zamboangueño sa ibang lugar, at ng mga dayo at tao sa karatig lalawigan, maging umaabot sa Sempornah, Sabah, Malaysia. Ito rin ang mas kilala ng ibang tao bilang Wikang Chavacano nang hindi nalalaman na isa lamang ito sa mga diyalekto ng nasabing wika, at kamalian ding tinatawag na "Chavacano" ang mga nagsasalita nito sa halip na dapat ay "Zamboangueño", na isang pangkat etno-linggwistiko ng bansa. Sa higit na malaking porsiyento, ang Chavacano de Zamboanga o Zamboangueño Chavacano ay magkahalong Wikang Espanyol na parehong Kastila at Mexicano at ng mga lokal na mga wika gaya ng Cebuano, Bahasa Sug, Bahasa Melayu, Tagalog, Hiligaynon, at pati rin ang mga wikang mula sa [[Mexico]] gaya ng Nahuat'l na nakadagdag din sa Chavacano sa pamamagitan ng Espanyol ng Mexico o Mexicano. Sa modernong panahon, nahaluan din ng [[wikang Ingles]] ang Chavacano. Ang wikang ito ay mayroong [[bokabularyo]] o mga salitang nasa 70-80% na mula sa Espanyol at mga 20-30% na mga bokabularyo o mga salita mula sa [[mga wika sa Pilipinas|ibang mga wika ng bansa]], mula sa [[Wikang Nahuatl|Nahuta'l]] ng Mexico sa pamamagitan ng Mehiakanong Espanyol, mula rin sa Malay, at sa Ingles. Ang [[balarila]] o gramatika ng Chavacano ay mas simple o pinasimple kaysa sa estandardisadong Espanyol at ang paraan ng pagbubuo ng mga pangungusap at iilang mga salita ay mas nahahawig sa wikang Filipino at mga wika ng bansa. Nakakahiyang Pilipinas, dahil ito lang ang nag iisang bansa sa ASEAN na bagsak ang ekonomiya, Samantalang ang ibang ASEAN countries ay patuloy na umuunlad at hindi bagsak ang ekonomiya di kagaya ng Pilipinas, Putang inang Bobong Marcos ito walang ginagawa Sana mamatay na Sana itong Bong Bong Marcos na bobong ito, Look ang Pilipinas ay bumalik na sa Lower Middle Income Country, dahil sa kabobohan ng Bong Bong Marcos na iyan, The Philippines is will going Back into Lower Middle Income Country a high risk of slipping back down its income ladder, as its newly minted Upper-Middle-Income Country (UMIC) status rests precariously close to the World Bank classification threshold. While the World Bank officially upgraded the Philippines to the UMIC bracket on July 1, 2026, after its Gross National Income (GNI) per capita reached $4,850, this figure exceeds the entry requirement of $4,636 by a narrow margin of just $214. Economists and think tanks warn that this statistical milestone is highly vulnerable to domestic economic headwinds and external geopolitical shocks. Mindanao Palayaw: Timog Pilipinas South Philippines Heograpiya Lokasyon Timog Silangang Asya Arkipelago Pilipinas Sukat 104,530 km2 (40,359 mi kuw) Ranggo ng sukat Ika-19 Pinakamataas na elebasyon 3,412 m (11,194 tal) Pamamahala Pilipinas Demograpiya Populasyon 21,968,174 Densidad ng pop. 232 /km2 (601 /mi kuw) ==Kasaysayan== Ang pangalang Zamboanga ay hango sa wikang Subanen na "sabuan," at sa wikang Malay na "jambangan" (daungan ng mga bulaklak). Ang [[Fort Pilar]], na ngayo'y isang dambana ng [[Nuestra Senora del Pilar]], ay itinatag noong 1635&nbsp;ng pamahalaang kolonyal ng Kastila. Sa [[panahong Amerikano]] at bago ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], naging sentro ang Zamboanga ng kalakalan, edukasyon, at pamahalaan ng buong Kamindanawan. Noong Oktubre 12, 1936 ay naging ganap na chartered city sa pamamagitan ng Commonwealth Act No. 39 na inilagda ni Pang. [[Manuel L. Quezon]]. Sa kasalukuyan ay binansagang ''Lungsod [[Latino]] ng [[Asya]]'' sa halip ng pagiging ''Lungsod ng mga [[Bulaklak]]''. ==Heograpiya== Sa kabuuang land area ng 1,483.38 sq. km., ang Zamboanga ay ang ikatlong pinakamalaking lungsod ng Pilipinas sa lupain. Ito ay nasa 460 milya nautica sa timog ng Maynila (mga 850&nbsp;km), 365 nautical miles sa hilaga-silangan ng [[Kota Kinabalu]] sa Malaysia (mga 700&nbsp;km), at 345 nautical miles sa Hilaga Silangan ng [[Manado]] sa[[ Indonesia]] (mga 650&nbsp;km). Ang Lungsod ng Zamboanga ay may kabuuan ng 98 barangay at 28 isla. ==Pamahalaan== Ang lungsod ng Zamboanga ay naging "highly-urbanized" ayon sa Local Government Code noong 1983, hiwalay sa lalawigan ng [[Zamboanga del Sur]]. Nagkaroon ng isang distrito kongresyonal noong 1984 hanggang 2007, nang hinati sa dalawa ang Zamboanga sa pagkakaroon ng dalawang kumakatawan sa kongreso. Bawat distrito ay mayroong representative at walong konseho. Si Beng Climaco ang kasalukuyang alkalde sa ikalawang termino. Ang kanyang tiyuhin, si Cesar Climaco, ay naglingkod bilang alkalde ng tatlong termino hanggang sa kanyang pagkamatay noong Nobyembre 14,1984. Siya ay binaril ng di kilalang gunman. ==Magagandang Tanawin== *Taluksangay Village *Mga dagat ng Calarian (kabilang ang La Vista del Mar at Zamboanga City Golf Complex), at Boalan *Ang Pasonanca Park (Parke ng Pasonanca) *Ang Abong-abong kung saan matatagpuan ang Bundok Pulambato *City Hall (Bulwagan ng Lungsod) *Plaza Pershing (Liwasan ni Pershing) *Fort Pilar (Tanggulan ng Pilar) *Metropolitan Cathedral of the Immaculate Concepcion o Catedral Metropolitana de la Inmaculada Concepcion (Katedral Metropolitan ng Imakulada Konsepsyon) *Yakan Weaving Village (Nayon ng Paghahabi ng Yakan) *Mga Vinta *Paseo Del Mar (Sakayan/Pasyalan ng Dagat) ==Mga Kapistahan at Pagdiriwang== *'''Festival de Zamboanga o Fiesta dela Nuestra Senora La Virgen del Pilar''' (Pagdiriwang ng Zamboanga Hermosa o Kapistahan ng Ating Birhen ng Pilar) *'''Dia de Zamboanga (Araw ng Zamboanga)''' *'''Dia del Fundacion de Lenguaje Chavacano (Araw ng Pagtatatag ng Wikang Chavacano)''' ==''"Zamboanga Hermosa" el Himno Oficial de Zamboanga'' == ===== (Ang wika ng himno o awit ay maaaring mula sa Wikang Kastila o Espanyol, o hindi kaya ay mula sa makalumang Wikang Chavacano na hindi pa masyadong naimpluwensiyahan ng mga ibang wika sa Filipinas at ng wikang Ingles sa 'di gaya sa mas moderno at kasalukuyang Wikang Chavacano na higit nang lumayo mula sa Wikang Kastila o Espanyol na siyang malaking basehan o pinagbatayan, pinagmulan, o inang-wika nito .) ===== Zamboanga Hermosa,<br>Preciosa, perlita<br>[[Pagmamalaki|Orgullo]] de [[Mindanao]]<br>Tus bellas dalagas<br>Son las que hermosean<br>Tu deliciosa [[ciudad]]. [[Bulaklak|Flores]] y amores<br>que adornan su [[Hardin|jardín]]<br>Eres la imagen<br>de bello [[Eden|Edén]] Zamboanga hermosa,<br>Preciosa, perlita<br>Orgullo de Mindanao. [[Bulaklak|Flores]] y amores<br>que adornan su [[Hardin|jardín]]<br>Eres la imagen<br>de bello [[Eden|Edén]] Zamboanga hermosa,<br>Preciosa, perlita<br>Orgullo de Mindanao. ('''Paraan:''' Ito ay inaawit lagi pagkatapos ng Lupang Hinirang at bago o pagkatapos ng Panunumpa sa Watawat o Panatang Makabayan kung mayroon, o di kaya'y pagkatapos ng Lupang Hinirang kung walang Panatang Makabayan o Panunumpa sa Watawat. '''Palakumpasan:''' Ito ay inaawit at ikinukumpas sa palakumpasang 3/4. <br>'''Pagkakataon:''' Inaawit ito bago magsimula ang mga pagpupulong ng konseho at ng lokal na gobyerno sa paraang nakasaad sa taas. Kadalasan o lagi rin itong inaawit sa paraang nakasaad sa taas bago ang mga pulong, pista, at mga okasyong panggobyerno, at pampaaralan, at madalang o di kaya'y hindi sa mga samut-sari o personal na okasyon. Ito rin ay inaawit sa paraang nakasaad sa taas bago at pagkatapos ng isang araw na pag-aaral o klase sa mga mababang paaralang panggobyerno o kahit sa mga pribadong paaralang elementarya araw-araw mula Lunes hanggang Biyernes, at bago ng pag-aaral o klase sa Lunes at pagkatapos ng pag-aaral o klase sa Biyernes o sa parehong paraan ng mababang paaralan, para sa mga mataas na paaralan at dalubhasaan o kolehiyo at ibang mataas na pag-aaral na mga institusyon, akademya, palaturuan, o paaralan.) == "Zamboanga Hermosa" ang Opisyal na Awit ng Zamboanga (isinaling-wika sa wikang Filipino) == ==== (Ito ay ang pagsasalin ng awit o himno sa wikang Pambansa, ang wikang Filipino.) ==== Zamboangang Maganda,<br>Pinakamamahal, perlita (isang uri ng hiyas o bato)<br>Pagmamalaki ng [[Mindanao]]<br>Iyong mga magagandang dalaga<br>Sila ang mga yaong nagpapaganda sa<br>Iyong kaaya-ayang lungsod. Mga bulaklak at mga pag-ibig<br>na gumagayak sa kanyang hardin<br>Ikaw ay ang larawan<br>ng magandang Eden (hardin ng Eden)<br>Zamboangang maganda,<br>Pinakamamahal, perlita (isang uri ng hiyas o bato)<br>Pagmamalaki ng Mindanao. Mga bulaklak at mga pag-ibig<br>na gumagayak sa kanyang hardin<br>Ikaw ay ang larawan<br>ng magandang Eden (hardin ng Eden)<br>Zamboangang maganda,<br>Pinakamamahal, perlita (isang uri ng hiyas o bato)<br>Pagmamalaki ng Mindanao. == Mga Barangay sa Lungsod == Sa Lungsod ng Zamboanga, ito ay may 98 na barangay: {| |----- | valign="top" | *Abong Abong *Arena Blanco *Ayala *Baliwasan *Baluno *Boalan *Bolong *Buenavista *Bunguiao *Busay *Cabaluay *Cabatangan *Cacao *Calabasa *Calarían *Camino Nuevo *Campo Islam *Canelar *Capisan *Cawit *Culianan *Curuan *Daap *Dita *Divisoria *Dulian (Upper Bunguiao) *Dulian (Upper Pasonanca) *Guisao *Guiwan *Kasanyangan *La Paz *Labuan *Lamisahan *Landang Gua *Landang Laum *Lanzones *Lapakan *Latuan (Curuan) *Licomo *Limaong *Limpapa *Lubigan *Lumayang *Lumbangan *Lunzuran *Maasin *Malagutay *Mampang *Manalipa *Mangusu | valign="top" | *Manicahan *Mariki *Mercedes *Muti *Pamucutan *Pangapuyan *Panubigan *Pasilmanta (Sacol Island) *Pasobolong *Pasonanca *Patalon *Putik *Quiniput *Recodo (formerly La Caldera) *Río Hondo *Salaan *San Jose Cawa-Cawa *San Jose Gusu *San Roque *Sangali *Sibulao (Curuan) *Sinubong *Sinunoc *Sta. Barbara *Sta. Catalina *Sta. Maria *Sto. Niño *Tagasilay *Taguiti *Talabaan *Talisáyan *Talon-Talon *Taluksangay *Tetuan *Tictapul *Tigbalabag *Tigtabon *Tolosa *Tugbungan *Tulungatung *Tumaga *Tumalutab *Tumitus *Victoria *Vitali *Zambowood *Zone I *Zone II *Zone III *Zone IV |} ==Media== ===TV=== * ABS-CBN Western Mindanao (Channel 3) * RPN DXXX TeleRadyo (Channel 5) * PTV 7 * GMA 9 * GBPI 11 * RMN DXRZ TeleRadyo 13 ===Radyo=== ====AM==== * DZRH 855 * RMN DXRZ 900 * DXYZ Sonshine Radio 963 * RPN DXXX Radyo Ronda 1008 * DXLL Bombo Radyo 1044 * FEBC DXAS 1116 * DXMR Radyo Pilipinas 1170 * CMN DXVP Radyo Verdadero 1476 ====FM==== * Peace 88.3 * 89.9 Brigada News FM * 91.5 Wild FM * Monster RX 93.1 * 93.9 Star FM * Magic 95.5 * 96.3 iFM * 97.9 Love Radio * MOR 98.7 * 102.7 Yes The Best * 103.5 Halo-Halo * 105.9 eMedia * Marino News FM 106.7 ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Mga kilalang personalidad== [[File:Hidilyn Diaz 2015d.jpg|thumb|upright|Hidilyn Diaz sa kanyang pagbabalik sa Zamboanga City, ilang araw matapos ang kanyang tagumpay sa 2016 Summer Olympics]] {{Tingnan din|Zamboanga del Sur#Mga kilalang tao}} * [[Eumir Marcial]] – Pilipinong Boksingero. Nanalo ng tansong medalya sa [[2020 Summer Olympics]], at may 4 na Ginto na Medalya sa [[South East Asian Games]] * [[Mike Tolomia]] – manlalaro ng basketball * [[Cesar Climaco]] - [[alkalde ng Zamboanga City]] sa loob ng 11 taon sa loob ng tatlong hindi magkakasunod na termino. Isang kilalang kritiko ng rehimeng batas militar ni [[Ferdinand Marcos]]. * [[Roseller T. Lim]] – ang unang Zamboangueño na naging senador ng Pilipinas mula Disyembre 30, 1955, hanggang Disyembre 30, 1963. Si Lim ay kilala bilang "Dakilang Filibustero", matapos siyang [[filibustero]] maglingkod nang mahigit 18 oras sa pagtatangkang pigilan ang pagkahalal ni Ferdinand Marcos bilang [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas|pangulo ng Senado]].<ref>{{Banggitin ang balita |last=Mustafa |first=Noralyn |date=Hunyo 18, 2004 |title=Roseller T. Lim: Tumayo Siya sa Palapag ng Senado nang 18 Oras upang Pigilan si Marcos ngunit... |page=A1 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=https://news.google.com/newspapers?id=Ulc1AAAAIBAJ&pg=2734,720400 |access-date=2017-08-27 |via=Google News Arkibos}}</ref><ref>{{Banggitin ang web |petsa=Pebrero 11, 2009 |title=Pinamunuan ng Alkalde ang "Dia de Roseller T. Lim" |url=http://www.zamboanga.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=1711&Itemid=46 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828002502/http://www.zamboanga.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=1711&Itemid=46 |archive-date=Agosto 28, 2017 |access-date=Agosto 27, 2017 |website=zamboanga.gov.ph}}</ref> * [[Alyssa Alano]] – isang pelikulang [[Pilipino|Pilipina]]-[[Mga Australyano|Australyano]] at aktres sa TV. Dati siyang miyembro ng sikat na [[VIVA Entertainment|Viva]] Hotbabes franchise. * [[Hidilyn Diaz]] – isang Pilipina na [[Olympic weightlifter|weightlifter]] at [[airwoman]]. Nanalo siya ng medalyang pilak sa dibisyon ng 53-kg na timbang ng kababaihan sa [[2016 Summer Olympics]].<ref>{{Banggitin ang balita |last=Bracher |first=Jane |date=Agosto 7, 2016 |title=Nakakuha si Hidilyn Diaz ng Pilak, Unang Medalya sa Olimpiko ng Pilipinas sa Loob ng 20 Taon |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/142282-hidilyn-diaz-olympic-weightlifting-women-53kg-silver-medal/ |access-date=Hunyo 6, 2022}}</ref> Sa Tokyo noong Hulyo 26, 2021, napanalunan ni Diaz ang unang gintong medalya ng Pilipinas sa Olympics sa [[2020 Summer Olympics]] para sa weightlifting ng kababaihan, na nagtakda ng rekord sa Olympics para sa kategoryang 55 kg * [[Buddy Zabala]] – isang Pilipinong musikero at prodyuser. Siya ang bassist ng Pilipinong punk rock band na [[Hilera]] at kasalukuyan ding miyembro ng [[Moonstar88]] at [[Cambio (banda)|Cambio]]. Siya rin ay miyembro ng [[Eraserheads]] at bassist para sa [[The Dawn (banda)|The Dawn]]. * [[Anton Mari H. Lim]] – isang Pilipinong beterinaryo, negosyante, pampublikong pigura, at humanitarian.<ref>{{Cite web |title=Maligayang pagdating sa Tzu Chi Foundation! |url=http://www.tzuchizam.org/ |access-date=Agosto 27, 2017 |website=tzuchizam.org |archive-date=Agosto 27, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827171252/http://www.tzuchizam.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[Mark Barroca|Andy Mark C. Barroca]] – isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[Magnolia Hotshots]] sa [[Philippine Basketball Association]] (PBA).<ref>{{Banggitin ang web |title=Mark Barroca |url=http://stats.humblebola.com/pba/players/136-Barroca-Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115234539/http://stats.humblebola.com/pba/players/136-Barroca-Mark |archive-date=Enero 15, 2018 |access-date=Enero 15, 2018 |website=HumbleBola}}</ref> * [[RR Garcia|Ryan Roose B. "RR" Garcia]] – isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[TNT KaTropa]] sa PBA.<ref>{{Banggitin ang web |title=RR Garcia |url=http://stats.humblebola.com/pba/players/64-Garcia-RR |archive-url=https://web.archive.org/web/20180316122015/http://stats.humblebola.com/pba/players/64-Garcia-RR |archive-date=Marso 16, 2018 |access-date=Agosto 27, 2017 |website=HumbleBola}}</ref> * [[Rudy Lingganay|Rudy Briones Lingganay Jr.]] – isa pang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa TNT KaTropa sa PBA.<ref>{{Banggitin ang balita |last=Cebu Daily News |date=Setyembre 25, 2011 |title=Lingganay Layup Lifts Powerade |language=en |work=Inquirer.net |url=https://newsinfo.inquirer.net/64691/lingganay-layup-lifts-powerade |access-date=Hunyo 6, 2022}}</ref> * [[Chico Lanete]] – isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[Phoenix Fuel Masters]] sa PBA.<ref>{{Banggitin ang web |title=Profile ng Manlalaro ng Basketbol ni Chico Lanete |url=http://basketball.eurobasket.com/player/Chico-Lanete/Philippines/Phoenix-Fuel-Masters/94443? |access-date=Agosto 27, 2017 |website=Eurobasket}}</ref> * [[Chef Miguel Cabel Moreno|Chef Miggy Cabel Moreno]] - Kinilala ang bantog na Pilipinong Tausug chef at restaurateur sa pagtataguyod ng pamana sa pagluluto ng Katimugang Mindanao, partikular na ang lutuing [[Tausūg|Tausug]].<ref>{{Cite web |last=Concengco |first=Jar |date=Marso 12, 2025 |title=Paano Ibinubunyag ng Isang Chef ang mga Nakatagong Hiyas sa Pagluluto ng Mindanao |url=https://www.esquiremag.ph/culture/food-and-drink/chef-miguel-moreno-modern-day-warrior-of-mindanaoan-cuisine-a5356-20250312-lfrm |access-date=2025-08-25 |website=Esquire Magazine Philippines}}</ref> ==Klima== Enero |20 Pebrero |20 Marso |20 April. |25 Mayo |25 Hunyo 25 Hulyo |22 Agusto| 22 septembre| 22 Octobre| 22 Novembre | 21 Decembre| 21 == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga kawing panlabas == * [http://cbk-zam.wikipedia.org Chavacano de Zamboanga Wikipedia] * [http://www.zamboanga.gov.ph Zamboanga City official government website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110225747/http://www.zamboanga.gov.ph/ |date=2012-11-10 }} * [http://www.zamboanga.com/ Zamboanga.com] * [http://www.zamboangacity.com Zamboanga City Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070811045752/http://www.zamboangacity.com/ |date=2007-08-11 }} * [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} * [http://www.ahyer.com/philippines/zamboanga-peninsula/zamboanga/subdivisions.html List of Subdivisions in Zamboanga City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126054920/http://www.ahyer.com/philippines/zamboanga-peninsula/zamboanga/subdivisions.html |date=2007-01-26 }} '''Mga Balita sa Internet''' * [http://www.zambotimes.com Zamboanga City, Daily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512062522/http://www.zambotimes.com/ |date=2016-05-12 }} * [http://www.zambonews.com Zamboanga Online News] * [http://www.zambotoday.com The Official Website of Zamboanga Today Newspaper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220113919/http://zambotoday.com/ |date=2008-02-20 }} * [http://www.mindanaoexaminer.com/ The Mindanao Examiner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813081413/http://www.mindanaoexaminer.com/ |date=2007-08-13 }} {{Zamboanga del Sur}} {{Philippine cities}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Zamboanga, Lungsodng]] qdk4ltsfov250twwummv5ntk2jjuz8r 2237525 2237524 2026-10-27T06:23:35Z ~2026-53610-35 167166 /* Klima */ Inayos ang baybay 2237525 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 |infoboxtitle = Lungsod ng Zamboanga |sealfile = |locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} |caption = Mapa ng {{PH wikidata|image_map}} |image_skyline = Zamboanga City from Garden Orchid Hotel.jpg |imagesize = |image_caption = Ang lungsod ng Zamboanga sa Mindanaw |caption = |region = [[Tangway ng Zamboanga]] (Rehiyon IX) |province = Wala (Dating bahagi ng [[Zamboanga Republic]]) |districts = Una at Ikalawang Distrito ng Lungsod ng Zamboanga |language = Lingwaheng Opisyal: [[Wikang Chavacano|Zamboangueño]] |barangays = 98 |class = Una |mayor = [[Beng Climaco|Maria Isabelle Climaco Salazar]] ([[Partido Liberal (Pilipinas)|LP]]) |vice_mayor = Rommel Agan ([[United Nationalist Alliance|UNA]]) |founded = Hunyo 23, 1635 |cityhood = Pebrero 26, 1937 |areakm2 = 1483.38 |population_as_of = 2015 | population_total = 861799 |population_density_sq_mi = 1490 | latd = 6| latm = 54| lats = | latNS = N | longd = 122| longm = 4| longs = | longEW = E |website = [http://www.zamboanga.gov.ph www.zamboanga.gov.ph] }} Ang '''Lungsod ng Zamboanga''' ay isang [[Mga lungsod sa Pilipinas|lungsod]] sa Rehiyon ng [[Tangway ng Zamboanga]] ng [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Habang hindi nababahagi sa anumang [[lalawigan ng Pilipinas]], minsan itong naiuugnay sa [[Zamboanga del Sur]] para lamang sa datos galing sa [[Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas]]. Pero sa politikalmente hindi kailanman naging bahagi ang Lungsod ng Zamboanga ng Probinsya o [[Lalawigan ng Zamboanga del Sur]]. Ito ay gumaganap bilang isang lubos na urbanisado at malaya o nagsasariling lungsod pero ito ay ang pinakamalaking siyudad sa probinsya. Sa politikal na lokasyon ayon sa mga karatig pook, matatagpuan ang lungsod sa hilaga ng Probinsya o Lalawigan ng kapuluan ng Basilan lalo na ng Lungsod ng Isabela ng Basilan, timog at timog-silangan ng Bayan ng Sibuco at Sirawai ng Probinsya o Lalawigan ng Hilagang Zamboanga (Zamboanga del Norte), at timog at timog-kanluran ng Bayang ng Tungawan ng Probinsya o Lalawigan ng Zamboanga Sibugay. Sa buong rehiyon ng pamamahala o administratibo ng Tangway ng Zamboanga, ito ay matatagpuan sa hilaga ng Lungsod ng Isabela ng Probinsya o Lalawigan ng Basilan ngunit kasama sa rehiyong nabanggit sa mga panrehiyong layunin, sa may timog-kanluran ng buong Probinsya o Lalawigan ng Hilagang Zamboanga (Zamboanga del Norte) sa may gawing timog-kanlurang dulo nito, sa may timog-kanluran din ito ng mga Probinsya o Lalawigan ng Zamboanga Sibugay at Timog Zamboanga (Zamboanga del Sur). Sa pisikal na heograpiya, ang lungsod ay matatagpuan sa may silangan at timog-silangan ng [[Dagat Sulu]], sa hilaga ng Kipot ng Basilan, at sa kanluran ng Golpo ng Moro. Makikita ang mga [[bundok]] ng [[Pulo ng Basilan]] mula sa lungsod lalo na sa Pulong Bato sa [[Abong-abong]], Pasonanca, Zamboanga City sa may malaking krus na matatagpuan sa pinakahilaga ng 14 Stations of the Cross sa may nasabing lugar. Nagsasalita ang mga tao sa lungsod Zamboanga ng ib't ibang mga wika dahil sa pagiging mala-"melting pot" nito. Kabilang na rito ang mga [[wikang Tagalog]] at Filipin, [[wikang Hiligaynon|Hiligaynon]], [[Wikang Subanen|Subanen]], [[Wikang Tausug|Tausug]], [[Wikang Samal|Samal]], [[Wikang Badjau|Badjau]], at [[Wikang Cebuano|Cebuano]] o Bisaya, gayundin ang Ingles. Ang iilan naman ay nagsasalita ng [[Hapon]], ilang wika mula sa bansang [[India]], [[Wikang Ilokano|Ilokano]], [[Wikang Waray|Waray]], [[Wikang Malay|Malay]] kabilang na ang Bahasa Malaysia at Bahasa Indonesia, [[Wikang Koreano|Koreano]], [[Wikang Arabe|Arabe]], at iilan pang ibang banyagang wikang dala ng mga banyaga, dayo, at mga yaong nanirahan o ngatrabaho sa ibang bansa. Ngunit ang karamihan sa mga mamamayan nito lalo na sa mga Katoliko na higit na nakararami sa lungsod ay ang katangi-tangi at kakaibang wika nila, ang [[Wikang Chavacano|Chavacano]] na isang maituturing [[lingua franca]], ang opisyal na wika ng lungsod, at isang kriyolyong wika batay o mula sa [[wikang Espanyol]] o Kastila. Ang Chavacano ay sinasalita rin sa ibang pook sa bansa gaya lang ng Bayan ng Ternate at Lungsod ng Cavite sa Lalawigan ng Cavite, ngunit iyon ay sinasalita na lamang ng kakaunting populasyon at maaaring unti-unting mawala nang tuluyan. Ang mga pook na ito kabilang na ang lungsod ng Zamboanga ay nagsasalita ng iba't ibang [[diyalekto]] ng iisang Wikang Chavacano, kung saan ang Chavacano o Chabacano ng mga pook sa Lalawigan ng Cavite ay naimpluwensiyahang higit ng wikang Tagalog, samantala ang sa Zamboanga ay naimpluwensiyahan naman ng mga katutubong wikang sinasalita sa paligid ng lungsod kabilang na ang Malay o Bahasa Melayu mula sa bansang Malaysia, wikang Tausug ng [[mga Tausug]], Hiligaynon ng [[mga Ilonggo]], Cebuano o Bisaya ng [[mga Cebuano]], at gayundin naman ang Tagalog sa pamammagitan ng wikang Filipino na siyang pinakapormal at mas estandardisadong antas nito at siya ring opisyal at pambansang wika ng bansa, at ng wikang Ingles dahil na rin sa media, edukasyon, mga dayuhan, at sa pagiging isa pang opisyal na wika ng bansa bukod sa wikang Filipino. Tanging ang diyalekto ng Lungsod ng Zamboanga ang mas buhay, mas may maraming nagsasalita bilang pangunahin o una at bilang pangalawa o pangatlong wika ng mga mamamayan ng lungsod, mga Zamboangueño sa ibang lugar, at ng mga dayo at tao sa karatig lalawigan, maging umaabot sa Sempornah, Sabah, Malaysia. Ito rin ang mas kilala ng ibang tao bilang Wikang Chavacano nang hindi nalalaman na isa lamang ito sa mga diyalekto ng nasabing wika, at kamalian ding tinatawag na "Chavacano" ang mga nagsasalita nito sa halip na dapat ay "Zamboangueño", na isang pangkat etno-linggwistiko ng bansa. Sa higit na malaking porsiyento, ang Chavacano de Zamboanga o Zamboangueño Chavacano ay magkahalong Wikang Espanyol na parehong Kastila at Mexicano at ng mga lokal na mga wika gaya ng Cebuano, Bahasa Sug, Bahasa Melayu, Tagalog, Hiligaynon, at pati rin ang mga wikang mula sa [[Mexico]] gaya ng Nahuat'l na nakadagdag din sa Chavacano sa pamamagitan ng Espanyol ng Mexico o Mexicano. Sa modernong panahon, nahaluan din ng [[wikang Ingles]] ang Chavacano. Ang wikang ito ay mayroong [[bokabularyo]] o mga salitang nasa 70-80% na mula sa Espanyol at mga 20-30% na mga bokabularyo o mga salita mula sa [[mga wika sa Pilipinas|ibang mga wika ng bansa]], mula sa [[Wikang Nahuatl|Nahuta'l]] ng Mexico sa pamamagitan ng Mehiakanong Espanyol, mula rin sa Malay, at sa Ingles. Ang [[balarila]] o gramatika ng Chavacano ay mas simple o pinasimple kaysa sa estandardisadong Espanyol at ang paraan ng pagbubuo ng mga pangungusap at iilang mga salita ay mas nahahawig sa wikang Filipino at mga wika ng bansa. Nakakahiyang Pilipinas, dahil ito lang ang nag iisang bansa sa ASEAN na bagsak ang ekonomiya, Samantalang ang ibang ASEAN countries ay patuloy na umuunlad at hindi bagsak ang ekonomiya di kagaya ng Pilipinas, Putang inang Bobong Marcos ito walang ginagawa Sana mamatay na Sana itong Bong Bong Marcos na bobong ito, Look ang Pilipinas ay bumalik na sa Lower Middle Income Country, dahil sa kabobohan ng Bong Bong Marcos na iyan, The Philippines is will going Back into Lower Middle Income Country a high risk of slipping back down its income ladder, as its newly minted Upper-Middle-Income Country (UMIC) status rests precariously close to the World Bank classification threshold. While the World Bank officially upgraded the Philippines to the UMIC bracket on July 1, 2026, after its Gross National Income (GNI) per capita reached $4,850, this figure exceeds the entry requirement of $4,636 by a narrow margin of just $214. Economists and think tanks warn that this statistical milestone is highly vulnerable to domestic economic headwinds and external geopolitical shocks. Mindanao Palayaw: Timog Pilipinas South Philippines Heograpiya Lokasyon Timog Silangang Asya Arkipelago Pilipinas Sukat 104,530 km2 (40,359 mi kuw) Ranggo ng sukat Ika-19 Pinakamataas na elebasyon 3,412 m (11,194 tal) Pamamahala Pilipinas Demograpiya Populasyon 21,968,174 Densidad ng pop. 232 /km2 (601 /mi kuw) ==Kasaysayan== Ang pangalang Zamboanga ay hango sa wikang Subanen na "sabuan," at sa wikang Malay na "jambangan" (daungan ng mga bulaklak). Ang [[Fort Pilar]], na ngayo'y isang dambana ng [[Nuestra Senora del Pilar]], ay itinatag noong 1635&nbsp;ng pamahalaang kolonyal ng Kastila. Sa [[panahong Amerikano]] at bago ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], naging sentro ang Zamboanga ng kalakalan, edukasyon, at pamahalaan ng buong Kamindanawan. Noong Oktubre 12, 1936 ay naging ganap na chartered city sa pamamagitan ng Commonwealth Act No. 39 na inilagda ni Pang. [[Manuel L. Quezon]]. Sa kasalukuyan ay binansagang ''Lungsod [[Latino]] ng [[Asya]]'' sa halip ng pagiging ''Lungsod ng mga [[Bulaklak]]''. ==Heograpiya== Sa kabuuang land area ng 1,483.38 sq. km., ang Zamboanga ay ang ikatlong pinakamalaking lungsod ng Pilipinas sa lupain. Ito ay nasa 460 milya nautica sa timog ng Maynila (mga 850&nbsp;km), 365 nautical miles sa hilaga-silangan ng [[Kota Kinabalu]] sa Malaysia (mga 700&nbsp;km), at 345 nautical miles sa Hilaga Silangan ng [[Manado]] sa[[ Indonesia]] (mga 650&nbsp;km). Ang Lungsod ng Zamboanga ay may kabuuan ng 98 barangay at 28 isla. ==Pamahalaan== Ang lungsod ng Zamboanga ay naging "highly-urbanized" ayon sa Local Government Code noong 1983, hiwalay sa lalawigan ng [[Zamboanga del Sur]]. Nagkaroon ng isang distrito kongresyonal noong 1984 hanggang 2007, nang hinati sa dalawa ang Zamboanga sa pagkakaroon ng dalawang kumakatawan sa kongreso. Bawat distrito ay mayroong representative at walong konseho. Si Beng Climaco ang kasalukuyang alkalde sa ikalawang termino. Ang kanyang tiyuhin, si Cesar Climaco, ay naglingkod bilang alkalde ng tatlong termino hanggang sa kanyang pagkamatay noong Nobyembre 14,1984. Siya ay binaril ng di kilalang gunman. ==Magagandang Tanawin== *Taluksangay Village *Mga dagat ng Calarian (kabilang ang La Vista del Mar at Zamboanga City Golf Complex), at Boalan *Ang Pasonanca Park (Parke ng Pasonanca) *Ang Abong-abong kung saan matatagpuan ang Bundok Pulambato *City Hall (Bulwagan ng Lungsod) *Plaza Pershing (Liwasan ni Pershing) *Fort Pilar (Tanggulan ng Pilar) *Metropolitan Cathedral of the Immaculate Concepcion o Catedral Metropolitana de la Inmaculada Concepcion (Katedral Metropolitan ng Imakulada Konsepsyon) *Yakan Weaving Village (Nayon ng Paghahabi ng Yakan) *Mga Vinta *Paseo Del Mar (Sakayan/Pasyalan ng Dagat) ==Mga Kapistahan at Pagdiriwang== *'''Festival de Zamboanga o Fiesta dela Nuestra Senora La Virgen del Pilar''' (Pagdiriwang ng Zamboanga Hermosa o Kapistahan ng Ating Birhen ng Pilar) *'''Dia de Zamboanga (Araw ng Zamboanga)''' *'''Dia del Fundacion de Lenguaje Chavacano (Araw ng Pagtatatag ng Wikang Chavacano)''' ==''"Zamboanga Hermosa" el Himno Oficial de Zamboanga'' == ===== (Ang wika ng himno o awit ay maaaring mula sa Wikang Kastila o Espanyol, o hindi kaya ay mula sa makalumang Wikang Chavacano na hindi pa masyadong naimpluwensiyahan ng mga ibang wika sa Filipinas at ng wikang Ingles sa 'di gaya sa mas moderno at kasalukuyang Wikang Chavacano na higit nang lumayo mula sa Wikang Kastila o Espanyol na siyang malaking basehan o pinagbatayan, pinagmulan, o inang-wika nito .) ===== Zamboanga Hermosa,<br>Preciosa, perlita<br>[[Pagmamalaki|Orgullo]] de [[Mindanao]]<br>Tus bellas dalagas<br>Son las que hermosean<br>Tu deliciosa [[ciudad]]. [[Bulaklak|Flores]] y amores<br>que adornan su [[Hardin|jardín]]<br>Eres la imagen<br>de bello [[Eden|Edén]] Zamboanga hermosa,<br>Preciosa, perlita<br>Orgullo de Mindanao. [[Bulaklak|Flores]] y amores<br>que adornan su [[Hardin|jardín]]<br>Eres la imagen<br>de bello [[Eden|Edén]] Zamboanga hermosa,<br>Preciosa, perlita<br>Orgullo de Mindanao. ('''Paraan:''' Ito ay inaawit lagi pagkatapos ng Lupang Hinirang at bago o pagkatapos ng Panunumpa sa Watawat o Panatang Makabayan kung mayroon, o di kaya'y pagkatapos ng Lupang Hinirang kung walang Panatang Makabayan o Panunumpa sa Watawat. '''Palakumpasan:''' Ito ay inaawit at ikinukumpas sa palakumpasang 3/4. <br>'''Pagkakataon:''' Inaawit ito bago magsimula ang mga pagpupulong ng konseho at ng lokal na gobyerno sa paraang nakasaad sa taas. Kadalasan o lagi rin itong inaawit sa paraang nakasaad sa taas bago ang mga pulong, pista, at mga okasyong panggobyerno, at pampaaralan, at madalang o di kaya'y hindi sa mga samut-sari o personal na okasyon. Ito rin ay inaawit sa paraang nakasaad sa taas bago at pagkatapos ng isang araw na pag-aaral o klase sa mga mababang paaralang panggobyerno o kahit sa mga pribadong paaralang elementarya araw-araw mula Lunes hanggang Biyernes, at bago ng pag-aaral o klase sa Lunes at pagkatapos ng pag-aaral o klase sa Biyernes o sa parehong paraan ng mababang paaralan, para sa mga mataas na paaralan at dalubhasaan o kolehiyo at ibang mataas na pag-aaral na mga institusyon, akademya, palaturuan, o paaralan.) == "Zamboanga Hermosa" ang Opisyal na Awit ng Zamboanga (isinaling-wika sa wikang Filipino) == ==== (Ito ay ang pagsasalin ng awit o himno sa wikang Pambansa, ang wikang Filipino.) ==== Zamboangang Maganda,<br>Pinakamamahal, perlita (isang uri ng hiyas o bato)<br>Pagmamalaki ng [[Mindanao]]<br>Iyong mga magagandang dalaga<br>Sila ang mga yaong nagpapaganda sa<br>Iyong kaaya-ayang lungsod. Mga bulaklak at mga pag-ibig<br>na gumagayak sa kanyang hardin<br>Ikaw ay ang larawan<br>ng magandang Eden (hardin ng Eden)<br>Zamboangang maganda,<br>Pinakamamahal, perlita (isang uri ng hiyas o bato)<br>Pagmamalaki ng Mindanao. Mga bulaklak at mga pag-ibig<br>na gumagayak sa kanyang hardin<br>Ikaw ay ang larawan<br>ng magandang Eden (hardin ng Eden)<br>Zamboangang maganda,<br>Pinakamamahal, perlita (isang uri ng hiyas o bato)<br>Pagmamalaki ng Mindanao. == Mga Barangay sa Lungsod == Sa Lungsod ng Zamboanga, ito ay may 98 na barangay: {| |----- | valign="top" | *Abong Abong *Arena Blanco *Ayala *Baliwasan *Baluno *Boalan *Bolong *Buenavista *Bunguiao *Busay *Cabaluay *Cabatangan *Cacao *Calabasa *Calarían *Camino Nuevo *Campo Islam *Canelar *Capisan *Cawit *Culianan *Curuan *Daap *Dita *Divisoria *Dulian (Upper Bunguiao) *Dulian (Upper Pasonanca) *Guisao *Guiwan *Kasanyangan *La Paz *Labuan *Lamisahan *Landang Gua *Landang Laum *Lanzones *Lapakan *Latuan (Curuan) *Licomo *Limaong *Limpapa *Lubigan *Lumayang *Lumbangan *Lunzuran *Maasin *Malagutay *Mampang *Manalipa *Mangusu | valign="top" | *Manicahan *Mariki *Mercedes *Muti *Pamucutan *Pangapuyan *Panubigan *Pasilmanta (Sacol Island) *Pasobolong *Pasonanca *Patalon *Putik *Quiniput *Recodo (formerly La Caldera) *Río Hondo *Salaan *San Jose Cawa-Cawa *San Jose Gusu *San Roque *Sangali *Sibulao (Curuan) *Sinubong *Sinunoc *Sta. Barbara *Sta. Catalina *Sta. Maria *Sto. Niño *Tagasilay *Taguiti *Talabaan *Talisáyan *Talon-Talon *Taluksangay *Tetuan *Tictapul *Tigbalabag *Tigtabon *Tolosa *Tugbungan *Tulungatung *Tumaga *Tumalutab *Tumitus *Victoria *Vitali *Zambowood *Zone I *Zone II *Zone III *Zone IV |} ==Media== ===TV=== * ABS-CBN Western Mindanao (Channel 3) * RPN DXXX TeleRadyo (Channel 5) * PTV 7 * GMA 9 * GBPI 11 * RMN DXRZ TeleRadyo 13 ===Radyo=== ====AM==== * DZRH 855 * RMN DXRZ 900 * DXYZ Sonshine Radio 963 * RPN DXXX Radyo Ronda 1008 * DXLL Bombo Radyo 1044 * FEBC DXAS 1116 * DXMR Radyo Pilipinas 1170 * CMN DXVP Radyo Verdadero 1476 ====FM==== * Peace 88.3 * 89.9 Brigada News FM * 91.5 Wild FM * Monster RX 93.1 * 93.9 Star FM * Magic 95.5 * 96.3 iFM * 97.9 Love Radio * MOR 98.7 * 102.7 Yes The Best * 103.5 Halo-Halo * 105.9 eMedia * Marino News FM 106.7 ==Demograpiko== {{Populasyon}} ==Mga kilalang personalidad== [[File:Hidilyn Diaz 2015d.jpg|thumb|upright|Hidilyn Diaz sa kanyang pagbabalik sa Zamboanga City, ilang araw matapos ang kanyang tagumpay sa 2016 Summer Olympics]] {{Tingnan din|Zamboanga del Sur#Mga kilalang tao}} * [[Eumir Marcial]] – Pilipinong Boksingero. Nanalo ng tansong medalya sa [[2020 Summer Olympics]], at may 4 na Ginto na Medalya sa [[South East Asian Games]] * [[Mike Tolomia]] – manlalaro ng basketball * [[Cesar Climaco]] - [[alkalde ng Zamboanga City]] sa loob ng 11 taon sa loob ng tatlong hindi magkakasunod na termino. Isang kilalang kritiko ng rehimeng batas militar ni [[Ferdinand Marcos]]. * [[Roseller T. Lim]] – ang unang Zamboangueño na naging senador ng Pilipinas mula Disyembre 30, 1955, hanggang Disyembre 30, 1963. Si Lim ay kilala bilang "Dakilang Filibustero", matapos siyang [[filibustero]] maglingkod nang mahigit 18 oras sa pagtatangkang pigilan ang pagkahalal ni Ferdinand Marcos bilang [[Pangulo ng Senado ng Pilipinas|pangulo ng Senado]].<ref>{{Banggitin ang balita |last=Mustafa |first=Noralyn |date=Hunyo 18, 2004 |title=Roseller T. Lim: Tumayo Siya sa Palapag ng Senado nang 18 Oras upang Pigilan si Marcos ngunit... |page=A1 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |url=https://news.google.com/newspapers?id=Ulc1AAAAIBAJ&pg=2734,720400 |access-date=2017-08-27 |via=Google News Arkibos}}</ref><ref>{{Banggitin ang web |petsa=Pebrero 11, 2009 |title=Pinamunuan ng Alkalde ang "Dia de Roseller T. Lim" |url=http://www.zamboanga.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=1711&Itemid=46 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828002502/http://www.zamboanga.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=1711&Itemid=46 |archive-date=Agosto 28, 2017 |access-date=Agosto 27, 2017 |website=zamboanga.gov.ph}}</ref> * [[Alyssa Alano]] – isang pelikulang [[Pilipino|Pilipina]]-[[Mga Australyano|Australyano]] at aktres sa TV. Dati siyang miyembro ng sikat na [[VIVA Entertainment|Viva]] Hotbabes franchise. * [[Hidilyn Diaz]] – isang Pilipina na [[Olympic weightlifter|weightlifter]] at [[airwoman]]. Nanalo siya ng medalyang pilak sa dibisyon ng 53-kg na timbang ng kababaihan sa [[2016 Summer Olympics]].<ref>{{Banggitin ang balita |last=Bracher |first=Jane |date=Agosto 7, 2016 |title=Nakakuha si Hidilyn Diaz ng Pilak, Unang Medalya sa Olimpiko ng Pilipinas sa Loob ng 20 Taon |language=en-US |work=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/142282-hidilyn-diaz-olympic-weightlifting-women-53kg-silver-medal/ |access-date=Hunyo 6, 2022}}</ref> Sa Tokyo noong Hulyo 26, 2021, napanalunan ni Diaz ang unang gintong medalya ng Pilipinas sa Olympics sa [[2020 Summer Olympics]] para sa weightlifting ng kababaihan, na nagtakda ng rekord sa Olympics para sa kategoryang 55 kg * [[Buddy Zabala]] – isang Pilipinong musikero at prodyuser. Siya ang bassist ng Pilipinong punk rock band na [[Hilera]] at kasalukuyan ding miyembro ng [[Moonstar88]] at [[Cambio (banda)|Cambio]]. Siya rin ay miyembro ng [[Eraserheads]] at bassist para sa [[The Dawn (banda)|The Dawn]]. * [[Anton Mari H. Lim]] – isang Pilipinong beterinaryo, negosyante, pampublikong pigura, at humanitarian.<ref>{{Cite web |title=Maligayang pagdating sa Tzu Chi Foundation! |url=http://www.tzuchizam.org/ |access-date=Agosto 27, 2017 |website=tzuchizam.org |archive-date=Agosto 27, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827171252/http://www.tzuchizam.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[Mark Barroca|Andy Mark C. Barroca]] – isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[Magnolia Hotshots]] sa [[Philippine Basketball Association]] (PBA).<ref>{{Banggitin ang web |title=Mark Barroca |url=http://stats.humblebola.com/pba/players/136-Barroca-Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115234539/http://stats.humblebola.com/pba/players/136-Barroca-Mark |archive-date=Enero 15, 2018 |access-date=Enero 15, 2018 |website=HumbleBola}}</ref> * [[RR Garcia|Ryan Roose B. "RR" Garcia]] – isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[TNT KaTropa]] sa PBA.<ref>{{Banggitin ang web |title=RR Garcia |url=http://stats.humblebola.com/pba/players/64-Garcia-RR |archive-url=https://web.archive.org/web/20180316122015/http://stats.humblebola.com/pba/players/64-Garcia-RR |archive-date=Marso 16, 2018 |access-date=Agosto 27, 2017 |website=HumbleBola}}</ref> * [[Rudy Lingganay|Rudy Briones Lingganay Jr.]] – isa pang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa TNT KaTropa sa PBA.<ref>{{Banggitin ang balita |last=Cebu Daily News |date=Setyembre 25, 2011 |title=Lingganay Layup Lifts Powerade |language=en |work=Inquirer.net |url=https://newsinfo.inquirer.net/64691/lingganay-layup-lifts-powerade |access-date=Hunyo 6, 2022}}</ref> * [[Chico Lanete]] – isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball para sa [[Phoenix Fuel Masters]] sa PBA.<ref>{{Banggitin ang web |title=Profile ng Manlalaro ng Basketbol ni Chico Lanete |url=http://basketball.eurobasket.com/player/Chico-Lanete/Philippines/Phoenix-Fuel-Masters/94443? |access-date=Agosto 27, 2017 |website=Eurobasket}}</ref> * [[Chef Miguel Cabel Moreno|Chef Miggy Cabel Moreno]] - Kinilala ang bantog na Pilipinong Tausug chef at restaurateur sa pagtataguyod ng pamana sa pagluluto ng Katimugang Mindanao, partikular na ang lutuing [[Tausūg|Tausug]].<ref>{{Cite web |last=Concengco |first=Jar |date=Marso 12, 2025 |title=Paano Ibinubunyag ng Isang Chef ang mga Nakatagong Hiyas sa Pagluluto ng Mindanao |url=https://www.esquiremag.ph/culture/food-and-drink/chef-miguel-moreno-modern-day-warrior-of-mindanaoan-cuisine-a5356-20250312-lfrm |access-date=2025-08-25 |website=Esquire Magazine Philippines}}</ref> ==Klima== *Enero |20 *Pebrero |20 *Marso |20 *April. |25 *Mayo |25 *Hunyo 25 *Hulyo |22 *Agusto| 22 *septembre| 22 *Octobre| 22 *Novembre | 21 *Decembre| 21 == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga kawing panlabas == * [http://cbk-zam.wikipedia.org Chavacano de Zamboanga Wikipedia] * [http://www.zamboanga.gov.ph Zamboanga City official government website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110225747/http://www.zamboanga.gov.ph/ |date=2012-11-10 }} * [http://www.zamboanga.com/ Zamboanga.com] * [http://www.zamboangacity.com Zamboanga City Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070811045752/http://www.zamboangacity.com/ |date=2007-08-11 }} * [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} * [http://www.ahyer.com/philippines/zamboanga-peninsula/zamboanga/subdivisions.html List of Subdivisions in Zamboanga City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070126054920/http://www.ahyer.com/philippines/zamboanga-peninsula/zamboanga/subdivisions.html |date=2007-01-26 }} '''Mga Balita sa Internet''' * [http://www.zambotimes.com Zamboanga City, Daily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512062522/http://www.zambotimes.com/ |date=2016-05-12 }} * [http://www.zambonews.com Zamboanga Online News] * [http://www.zambotoday.com The Official Website of Zamboanga Today Newspaper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220113919/http://zambotoday.com/ |date=2008-02-20 }} * [http://www.mindanaoexaminer.com/ The Mindanao Examiner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813081413/http://www.mindanaoexaminer.com/ |date=2007-08-13 }} {{Zamboanga del Sur}} {{Philippine cities}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Zamboanga, Lungsodng]] 0gam4al62rb15gyk0b0rvxly4wj40rj 0 4933 2237570 2180391 2026-10-27T11:45:48Z Arius1998 31765 /* Kaganapan */ 2237570 wikitext text/x-wiki {{year nav|{{PAGENAME}}}} Ang '''1975''' ay isang [[karaniwang taon]] na [[Karaniwang taon na nagsisimula sa Miyerkoles|nagsisimula sa Miyerkoles]] sa [[kalendaryong Gregoryano]]. == Kaganapan == * [[Pebrero 14]] - Unang pagsamba ng Jesus Church at ng spiritual arm nito na Jesus Miracle Crusade International Ministry (JMCIM) sa pangunguna ni Pastor Wilde Estrada Almeda. ==Kapanganakan== [[File:Dax Shepard Paleyfest 2013.jpg|thumb|100px|[[Dax Shepard]]]] [[File:CoCo Lee at Shanghai 2013718 (cropped).jpg|thumb|100px|[[Coco Lee]]]] *Enero 2 ** [[Rupal Patel]], artista ng India ** [[Doug Robb]], musikero ng Amerika ** [[Dax Shepard]], artista ng Amerikano **Oleksandr Shovkovskiy, putbolista ng Ukraine **Vladyslav Vashchuk, putbolista ng Ukraine **Robert Westerholt, musikero ng Olandes *Enero 3 **Danica McKellar, Amerikanong aktres at tagapagtaguyod ng edukasyon **Jason Marsden, artista ng Amerikano *Enero 5 **Bradley Cooper, artista ng Amerikano **Mike Grier, Amerikanong hockey player *Enero 6 **Nicole DeHuff, Amerikanong artista (d. 2005) **Jason King, British radio DJ at nagtatanghal **Yukana Nogami, artista ng boses ng Hapon **[[Ricardo Santos]], manlalaro ng volleyball sa beach sa Brazil *Enero 8 - Chris Simmons, artista ng Britain *Enero 10 - Jake Delhomme, manlalaro ng putbol sa Amerika *Enero 11 **Rory Fitzpatrick, Amerikanong hockey player **Matteo Renzi, ika-56 Punong Ministro ng Italya *Enero 13 ** [[Shazia Mirza]], komedyanteng British ** [[Andrew Yang]], negosyanteng Amerikano, tagapagtatag ng Venture para sa Amerika, at 2020 na kandidato sa pagkapangulo ng Demokratiko *Enero 14 - [[Ricardo López]], Uruguayan-American manggagawa sa pagkontrol ng peste (d. 1996) *Enero 15 - Mary Pierce, manlalaro ng tennis sa Pransya *Enero 16 - [[Anthony Taberna]], Filipino broadcast journalist at komentarista sa radyo *Enero 17 ** Tony Brown, putbolista sa unyon ng rugby sa New Zealand **Freddy Rodriguez, Amerikanong artista ** [[Coco Lee]], Chinese-American na mang-aawit, manunulat ng kanta at aktres (namatay [[2023]]) *Enero 20 **David Eckstein, Amerikanong baseball player **Mark Allan Robinson, pinuno ng pagpapabalik sa Canada *Enero 21 - Zach Helm, Amerikanong manunulat, direktor, at tagagawa *Enero 22 - Balthazar Getty, artista ng Amerikano *Enero 23 - [[Tito Ortiz]], American mixed martial arts fighter *Enero 24 - Paul Marazzi, mang-aawit ng Ingles *Pebrero 4 **Natalie Imbruglia, artista at mang-aawit ng Australia **Pietro Taricone, Italyano na artista, personalidad sa telebisyon, at kalahok sa reality show (d. 2010) *Pebrero 6 ** Matt Alber, American singer-songwriter, filmmaker at tagataguyod ng kabataan na nakabase sa Portland, OR. **Tomoko Kawase, mang-aawit na Hapon *Pebrero 8 - Shane Shamrock, Amerikanong propesyonal na mambubuno (d. 1998) *Pebrero 9 - Vladimir Guerrero, Dominican baseball player *Pebrero 10 - Hiroki Kuroda, pitsel ng baseball ng Hapon *Pebrero 11 - Jacque Vaughn, Amerikanong manlalaro ng basketball *Pebrero 14 - Malik Zidi, artista ng Pransya *Pebrero 16 - Nanase Aikawa, mang-aawit na Hapon *Pebrero 17 **Harisu, mang-aawit ng South Korea, modelo at artista **Todd Harvey, manlalaro ng hockey ng Canada **Kaspars Astašenko, Latvian ice hockey player (d. 2012) **Václav Prospal, Czech hockey player ** Michiko Kichise, artista sa Hapon *Pebrero 18 ** Sarah Brown, artista ng Amerika **Igor Dodon, Pangulo ng Moldova **Keith Gillespie, putbolista sa Hilagang Ireland ** Gary Neville, English footballer *Pebrero 19 - Mohamed Aly, reformist at manunulat ng Egypt *Pebrero 20 - Brian Littrell, American pop singer *Pebrero 21 - Mark Ross, isang mang-aawit at negosyanteng Amerikanong rock *Pebrero 22 - Drew Barrymore, artista ng Amerika at tagagawa ng pelikula * Marso 1 ** [[Maya Kulenovic]], pintor ng Canada ** [[Valentina Monetta]], Sammarinese singer * Marso 3 - [[Khadaffy Janjalani]], teroristang Pilipino *Marso 4 **Myrna Veenstra, Dutch player hockey player **Jerod Turner, Amerikanong propesyonal na manlalaro ng golp *Marso 5 ** Jolene Blalock, artista ng Amerika **Niki Taylor, modelo ng Amerikano *Marso 6 - Aracely Arámbula, Mexico artista, mang-aawit at modelo *Marso 7 **Audrey Marie Anderson, Amerikanong artista **Leon Dunne, manlalangoy sa Australia **T. J. Thyne, artista ng Amerikano *Marso 9 **Roy Makaay, Dutch footballer ** Lisa Miskovsky, musikero ng Sweden * Marso 11 **Eric the Midget, American TV personality (d. 2014) **Buvaisar Saitiev, Chechen wrestler **David Cañada, Spanish cyclist (d. 2016) *Marso 12 - [[Kéllé Bryan]], mang-aawit ng Ingles *Marso 13 - [[Matt Sing]], manlalaro ng liga sa rugby sa Australia *Marso 15 **Eva Longoria, Amerikanong artista **Veselin Topalov, manlalaro ng chess ng Bulgaria *will.i.am, Amerikanong rapper at mang-aawit *Marso 17 ** [[Test (wrestler)|Test]], propesyonal na tagapagbuno ng Canada (d. 2009) **Natalie Zea, artista ng Amerika **Puneeth Rajkumar, artista ng India, mang-aawit, at tagagawa *Marso 18 **Brian Griese, manlalaro ng putbol sa Amerika **Sutton Foster, artista ng Amerika *Marso 19 **Vivian Hsu, mang-aawit ng Taiwan, artista at modelo **Le Jingyi, manlalangoy na Tsino ** Matthew Richardson, namamahala sa Australya ng putbolista **Brann Dailor, Amerikanong drummer *Marso 21 **Fabricio Oberto, manlalaro ng basketball sa Argentina-Italyano **Justin Pierce, artista ng British-American (d. 2000) **Mark Williams, propesyonal na manlalaro ng snooker ng Welsh *Marso 22 - Guillermo Díaz, artista ng Amerikano *Marso 25 ** Ladislav Benýšek, Czech ice hockey player ** Melanie Blatt, mang-aawit ng Ingles * Marso 27 ** [[Fergie]], Amerikanong mang-aawit at artista *Abril 2 **Pedro Pascal, artista ng Chile-Amerikano ** Adam Rodriguez, artista ng Amerikano **Deedee Magno Hall, Amerikanong artista at mang-aawit *Abril 3 ** Aries Spears, isang komedyanteng Amerikanong panindigan, artista at manunulat **Yoshinobu Takahashi, propesyonal na manlalaro ng baseball sa Hapon **Koji Uehara, pitsel ng baseball ng Hapon *Abril 4 **Delphine Arnault, Pranses na negosyanteng babae at negosyante **Scott Rolen, Amerikanong baseball player *Abril 5 **John Hartson, Welsh footballer ** Juicy J, American rapper, songwriter at tagagawa ng record *Abril 6 **Zach Braff, artista ng Amerikano **Sónia Lope, tagatakbo ng Cape Verdean *Abril 7 **Ronde Barber, manlalaro ng putbol sa Amerika **Tiki Barber, manlalaro ng putbol sa Amerika **John Cooper, gitarista at mang-aawit ng Amerika *Abril 8 - Anouk, Dutch singer-songwriter at prodyuser *Mayo 2 **David Beckham, English footballer **Ahmed Hassan, footballer ng Egypt *Mayo 3 **Andreea Bibiri, Romanian actress at director ng teatro **Christina Hendricks, artista ng Amerika ** Dulé Hill, Amerikanong artista at tap dancer **Kimora Lee Simmons, American fashion designer *Mayo 7 - Jason Tunks, tagatapon ng discus ng Canada *Mayo 8 **Enrique Iglesias, kumanta ng Espanya **Jussi Markkanen, Finnish hockey player *Mayo 9 - Chris Diamantopoulos, artista ng Canada *Mayo 10 **Hazem Emam, taga-Egypt na putbolista **Hélio Castroneves, driver ng race car ng Brazil **Julie Nathanson, Amerikanong artista at artista sa boses **Torbjørn Brundtland, musikero ng Norwegian *Mayo 12 ** Jonah Lomu, manlalaro ng rugby sa New Zealand (d. 2015) **Jared Polis, politiko ng Amerika, ika-43 Gobernador ng Colorado *Mayo 13 **Itatí Cantoral, aktres ng Mexico **Brian Geraghty, artista ng Amerikano *Mayo 15 **Peter Iwers, Suweko rock bassist ** Ray Lewis, manlalaro ng putbol sa Amerika *Mayo 16 **Tony Kakko, mang-aawit na Finnish **Simon Whitfield, triathlete ng Canada *Mayo 17 **Alex Wright, Aleman na propesyonal na manlalaban **Jonti Picking, British animator, voice aktor at pagkatao sa internet *Mayo 18 **John Higgins, manlalaro ng snooker ng Scottish **Jack Johnson, Amerikanong mang-aawit-songwriter **Irina Karavayeva, trampolinist ng Rusya *Mayo 19 **London Fletcher, manlalaro ng putbol sa Amerika **Jonas Renkse, musikero sa Sweden **Dorit Bar O, artista ng Israel **Masanobu Ando, ​​Japanese artista **Mitsutoshi Shimabukuro, Japanese manga artist **Zhang Ning, manlalaro ng badminton ng Tsino *Mayo 20 **Al Bano, mang-aawit na Italyano **Tahmoh Penikett, artista ng Canada **[[Miriam Quiambao]], Pilipinong artista **[[Andrew Sega]], Amerikanong musikero *Mayo 21 - Anthony Mundine, manlalaro at boksingero sa rugby sa Australia *Mayo 22 **Janne Niinimaa, Finnish hockey player **Harriet Toompere, aktres na Estonian *Mayo 23 - Michiel van den Bos, kompositor ng Dutch *Mayo 25 **[[Keiko Fujimori]], politiko ng Peru **Lauryn Hill, mang-aawit ng Amerikano [[File:Angelina Jolie.jpg|thumb|100px|[[Angelina Jolie]]]] *Hunyo 4 **[[Nikki Araguz]], aktibista sa pagkakapantay-pantay ng kasal sa Amerika, may-akda, at tagapagsalita sa publiko (d. 2019) ** Russell Brand, English aktor at komedyante ** [[Angelina Jolie]], artista ng Amerika *Hunyo 5 **Scott Holroyd, artista ng Amerikano *Hunyo 7 **Shane Bond, mabilis na bowler ng New Zealand **[[Allen Iverson]], Amerikanong manlalaro ng basketball **[[Ekta Kapoor]], artista ng India *Hunyo 8 - Shilpa Shetty, aktres ng Bollywood *Hunyo 9 **Serena Liu, Taiwanese dancer at artista **Andrew Symonds, cricketer ng Australia **Ameesha Patel, aktres at modelo ng India *Hunyo 10 - Darren Eadie, putbolista ng Ingles *Hunyo 11 **Choi Ji-woo, aktres at modelo ng South Korea **Gergely Karácsony, politiko ng Hungarian *Hunyo 14 **Chris Onstad, American cartoonist ** Laurence Rickard, artista sa English, manunulat at komedyante *Hunyo 15 - Elizabeth Reaser, artista ng Amerika *Hunyo 16 - Anabel Conde, mang-aawit ng Espanya *Hunyo 17 - Phiyada Akkraseranee, aktres na Thai *Hunyo 18 - Martin St. Louis, manlalaro ng hockey sa Canada *Hunyo 19 **Oksana Chusovitina, artistikong gymnast ng Aleman **Ed Coode, British rower *Hunyo 21 - Oscar Wood, Amerikanong manlalaban *Hunyo 22 - Jeff Hephner, artista ng Amerikano *Hunyo 23 **Lee Kiat Lee, politiko ng Malaysia **KT Tunstall, Scottish mang-aawit-songwriter **Markus Zusak, manunulat ng Australia *Hunyo 24 **Remco van der Ven, siklistang Dutch **Christie Pearce, American footballer **Jean-Kome Loglo, Togolese tennis player **Carla Gallo, artista ng Amerika *Hunyo 25 ** Linda Cardellini, artista ng Amerika **Natasha Klauss, aktres ng Colombia **Vladimir Kramnik, manlalaro ng chess ng Russia *Hunyo 26 **Gwendolyn Rutten, politiko ng Belgian **[[Luke Mejares]], Filipino singer-songwriter **Florence Loiret Caille, aktres ng Pransya *Hunyo 27 **Mufti Menk, Zimbawean Muslim cleric at Mufti ** [[Tobey Maguire]], artista ng Amerikano **Mosese Rauluni, putbolista ng rugby union ng Fijian **Asier Etxeandia, artista ng Espanya **Timote Moleni, Tongan footballer *Hulyo 5 **Zander de Bruyn, cricketer ng South Africa **Hernán Crespo, putbolista ng Argentina **Kip Gamblin, artista sa Australia **Surya Saputra, aktor sa Indonesia, mang-aawit, at modelo **Alberto Castillo, pitsa ng baseball ng Cuban **Patrick Hivon, artista ng Canada **Ai Sugiyama, Japanese tennis player *Hulyo 6 **[[50 Cent]], rapper ng Amerikano **Sebastián Rulli, artista at modelo ng Argentina **Alessandro Juliani, artista ng Canada at mang-aawit *Hulyo 7 **Richard Arkless, politiko ng Scotland **Jason Brilz, American mixed martial artist **João Bosco Cabral, Timorese footballer **Khaled Gahwji, manlalaro ng putbol sa Saudi **Nina Hoss, artista ng Aleman ** Michael Voss, namamahala sa Australyano sa putbol *Hulyo 8 ** Amara, aktres ng Indonesia, modelo, at mang-aawit ** Elias Viljanen, Finnish na musikero **Régis Laconi, French motor racer *Hulyo 9 ** Shelton Benjamin, Amerikanong propesyonal na manlalaban **Damián Szifron, direktor at tagasulat ng Arhentina **Robert Koenig, direktor ng pelikula at prodyuser ng Amerika ** Jack White, Amerikanong mang-aawit at gitarista *Hulyo 10 ** Martina Colombari, Italyano na artista, modelo at nagtatanghal ng telebisyon **Edoardo Gabbriellini, Italyano na artista, tagasulat ng senaryo, at direktor **Alain Nasreddine, manlalaro ng ice hockey ng Canada **Stefán Karl Stefánsson, aktor ng Icelandic (d. 2018) *Hulyo 11 ** Spencer Cox, abugado at politiko ng Amerika **Jon Wellner, artista ng Amerikano ** [[Bridgette Andersen]], Amerikanong artista (d. 1997) *Hulyo 13 - Diego Spotorno, aktor ng Ecuadorian at host ng TV *Hulyo 14 - [[Flore Zoé]], litratong Dutch *Hulyo 15 **[[K Brosas]], Pilipinong artista, komedyante, mang-aawit at host sa telebisyon **Jill Halfpenny, artista sa Britain *Hulyo 16 - Edoardo Gabbriellini, Italyano na artista, tagasulat ng senaryo, at direktor *Hulyo 17 **Elena Anaya, artista ng Espanya **Darude, Finnish DJ at tagagawa ng record **[[Cécile de France]], aktres ng Belgian **Harlette, British fashion designer ** Konnie Huq, nagtatanghal ng telebisyon sa Ingles **Terence Tao, dalub-agbilang sa Australia-Amerikano *Hulyo 18 **Torii Hunter, Amerikanong baseball player **Daron Malakian, Armenian-American gitarista **M.I.A., British musician na ipinanganak na **Mathangi Arulpragasam *Hulyo 19 **Heather Armstrong, American blogger **Patricia Ja Lee, Amerikanong artista at modelo **Kamijo, Japanese singer-songwriter, musician, at music producer *Hulyo 20 **Judy Greer, Amerikanong artista at may-akda ** [[Ray Allen]], Amerikanong manlalaro ng basketball *Hulyo 21 - Fredrik Johansson, musikero sa Sweden *Hulyo 22 - Kenshin Kawakami, Japanese baseball pitcher *Hulyo 23 - Suriya, artista ng India *Hulyo 24 **Eric Szmanda, artista ng Amerikano **[[Torrie Wilson]], Amerikanong propesyonal na mambubuno at modelo [[File:Charlize-theron-IMG_6045.jpg|thumb|100px|[[Charlize Theron]]]] *August 7 **Gaahl (Kristian Eivind Espedal), musikero ng Noruwega ** Megan Gale, modelo at aktres ng Australia ** [[Charlize Theron]], aktres ng South Africa *August 9 - Mahesh Babu, artista ng India *August 11 - [[Roger Craig Smith]], artista ng boses ng Amerikano *August 12 - [[Casey Affleck]], artista ng Amerika at direktor ng pelikula *August 13 **Nanni Baldini, Italyano na artista sa boses **Shoaib Akhtar, Pakistani mabilis na bowler *August 15 - Kara Wolters, American basketball player *August 16 - Taika Waititi, tagagawa ng pelikula, artista, at komedyante sa New Zealand *August 18 - [[Kaitlin Olson]], Amerikanong artista *August 22 **Sheree Murphy, aktres ng Ingles **[[Rodrigo Santoro]], aktor ng Brazil *August 24 - Hayato Sakurai, Japanese martial artist *Agosto 25 - Raymond Wong Ho-yin, artista ng Hong Kong *August 27 - Björn Gelotte, musikero ng Sweden *August 29 - [[Dante Basco]], pelikulang Amerikano, telebisyon at boses na artista *Agosto 30 - Radhi Jaidi, putbolista ng Tunisian *August 31 - Sara Ramirez, American Actress *Setyembre 1 **Maritza Rodríguez, aktres at modelo ng Colombia **Natalie Bassingthwaighte, artista at mang-aawit ng Australia **Elvira Rahić, mang-aawit ng Bosnia **Scott Speedman, artista ng Canada *Setyembre 2 - Czech neo-burlesque impresario *Setyembre 3 - Redfoo, American disc jockey *Setyembre 4 - Si Mark Ronson, English DJ, tagagawa ng record, at mang-aawit *Setyembre 5 - J. P. Calderon, American volleyball player, modelo at reality show na pagkatao *Setyembre 6 ** Derrek Lee, Amerikanong baseball player **Ryoko Tani, Japanese judoka *Setyembre 7 - Renato Sobral, martial artist sa Brazil *Setyembre 8 - Larenz Tate, artista ng Amerikano *Setyembre 9 - [[Michael Bublé]], musikero ng Canada *Setyembre 10 - R. Luke DuBois, kompositor at artista ng Amerika *Setyembre 11 - Brad Fischetti, Amerikanong musikero *Setyembre 13 **Peter Ho, mang-aawit at artista ng American-Taiwanese **Idan Tal, Israeli footballer [13] *Setyembre 16 **Gal Fridman, windurfer ng Israel ** Shannon Noll, mang-aawit ng Australia *Setyembre 17 **[[Jimmie Johnson]], driver ng lahi ng Amerikanong lahi **Constantine Maroulis, Amerikanong mang-aawit **Juan Pablo Montoya, Colombian race car driver *Setyembre 18 ** Charlie Finn, artista sa pelikula at telebisyon ng Amerika **Richard Appleby, English footballer **Jason Sudeikis, Amerikanong artista, komedyante, at tagasulat ng iskrip *Setyembre 20 **Asia Argento, Italyano na artista, mang-aawit, at direktor **Moon Bloodgood, artista ng Amerika *Setyembre 22 **Mireille Enos, artista ng Amerika **Ethan Moreau, manlalaro ng hockey ng Canada *Setyembre 23 - Kim Dong-moon, manlalaro ng badminton sa Timog Korea *Setyembre 25 ** Declan Donnelly, nagtatanghal ng British TV, artista at mang-aawit ** Matt Hasselbeck, manlalaro ng putbol sa Amerika *Setyembre 27 - Sam Lee, artista ng Hong Kong *Setyembre 28 - Ana Brnabić, Punong Ministro ng Serbia *Setyembre 30 ** Marion Cotillard, aktres ng Pransya, mang-aawit, manunulat ng kanta, at musikero **Ta-Nehisi Coates, Amerikanong may-akda at mamamahayag **Christopher Jackson, Amerikanong artista, musikero, at kompositor **Georges-Alain Jones, mang-aawit ng Pransya ** Glenn Fredly, mang-aawit at manunulat ng kanta sa Indonesia (d. 2020) *Oktubre 3 - Alanna Ubach, Amerikanong aktres at mang-aawit *Oktubre 5 **Monica Rial, artista ng boses ng Amerikano **Kate Winslet, artista sa Britain ** Scott Weinger, Amerikanong artista, artista sa boses, manunulat at tagagawa **Gao Yuanyuan, artista ng Tsino **Parminder Nagra, artista sa Britain *Oktubre 6 - Mark Schwarzer, putbolista sa Australia *Oktubre 7 **Terry Gerin, Amerikanong propesyonal na manlalaban **Damian Kulash, Amerikanong musikero, frontman ng OK Go **Kaspars Znotiņš, aktor ng Latvian *Oktubre 9 **Joe McFadden, British artista **Mark Viduka, putbolista sa Australia ** Sean Ono Lennon, Amerikanong musikero, manunulat ng kanta, tagagawa at multi-instrumentalist *Oktubre 10 - Ihsahn, musikero ng Norwegian *Oktubre 14 **Floyd Landis, Amerikanong siklista **Shaznay Lewis, mang-aawit ng Ingles *Oktubre 15 - Michél Mazingu-Dinzey, putbolista ng Aleman-Congolese *Oktubre 16 **Alexandra Barreto, artista ng Amerika **Jacques Kallis, cricketer ng South Africa **Sally Biddulph, British journalist at nagtatanghal *Oktubre 19 **Benjamin Heckendorn, Amerikanong electronics modifier at independiyenteng gumagawa ng pelikula **James L. Venable, kompositor ng Amerikano *Oktubre 20 - Natalie Gregory, Amerikanong batang artista *Oktubre 21 **Henrique Hilário, Portuguese footballer **Madchild, rapper ng Canada *Oktubre 22 **Jesse Tyler Ferguson, artista ng Amerikano **Mike Riley, Amerikanong cartoonist *Oktubre 23 **Odalys García, aktres ng Cuba **Keith Van Horn, Amerikanong manlalaro ng basketball ** Michelle Beadle, American sports reporter at host *Oktubre 24 - Melissa Hutchison, artista ng boses ng Amerika *Nobyembre 8 **Ángel Corella, mananayaw ng Espanya **Tara Reid, Amerikanong artista **Steve J. Palmer, Amerikanong artista at tagagawa *Nobyembre 10 - Markko Märtin, Estonian driver ng kotse ng lahi *Disyembre 2 - Malinda Williams, artista ng Amerika *Disyembre 3 - Csaba Czébely, Hungarian drummer *Disyembre 5 **Sofi Marinova, mang-aawit ng Bulgarian **Ronnie O'Sullivan, British snooker player **Paula Patton, artista ng Amerikano *Disyembre 6 - Ashin, mang-aawit na Taiwanese *Disyembre 8 - Kevin Harvick, isang American race car driver *Disyembre 10 **Steve Bradley, Amerikanong propesyonal na manlalaban (d. 2008) **Joe Mays, American baseball pitcher **Emmanuelle Chriqui, artista sa Canada *Disyembre 11 - Gerben de Knegt, siklistang Olandes *Disyembre 12 **Mayim Bialik, artista ng Israel-Amerikano at neuros siyentista **Houko Kuwashima, artista sa boses ng Hapon *Disyembre 13 **Lucía Meza Guzmán, politiko ng Mexico **Tom DeLonge, Amerikanong musikero, may-akda, at UFOlogist *Disyembre 16 – Ben Kowalewicz, vocalist ng Canada *Disyembre 17 **Tim Clark, manlalaro ng golp sa South Africa **Nick Dinsmore, Amerikanong propesyonal na mambubuno **[[Susanthika Jayasinghe]], atleta ng Sri Lankan **Hilje Murel, aktres na Estonian ** [[Milla Jovovich]], aktres at modelo ng American na ipinanganak sa Ukraine *Disyembre 18 **[[Sia Furler]] (aka Sia), mang-aawit na manunulat ng kanta sa Australia at direktor ng video ng musika **Trish Stratus, propesyonal na mambubuno at modelo ng Canada **Randy Houser, mang-aawit ng musika sa bansa ng Amerika **Masaki Sumitani, tagapalabas ng telebisyon sa Hapon *Disyembre 20 - Bartosz Bosacki, putbolista ng Poland *Disyembre 21 **[[Paloma Herrera]], mananayaw sa ballet ng Argentina ** Charles Michel, pulitiko ng Belgian, ika-51 Punong Ministro ng Belgium at Pangulo ng Konseho ng Europa **Dixon, German house at techno DJ, tagagawa at tagapamahala ng label *Disyembre 23 - Vadim Sharifijanov, manlalaro ng ice hockey ng Russia *Disyembre 26 **Ed Stafford, English explorer **Marcelo Ríos, manlalaro ng tennis sa Chile *Disyembre 27 **Heather O'Rourke, Amerikanong batang artista (d. 1988) **Nike Ardilla, mang-aawit ng Indonesia (d. 1995) **Solomun, Bosnian DJ at tagagawa ng musika *Disyembre 29 - Shawn Hatosy, artista ng Amerikano *Disyembre 30 **Yoma Komatsu, mang-aawit na Hapon **[[Tiger Woods]], Amerikanong manlalaro ng golp *Disyembre 31 - Mikko Sirén, Finnish drummer == Kamatayan == * [[Agosto 10]] - [[Tiny Lund]], Drayber ng [[NASCAR]] [[Kategorya:Taon]] [[Kategorya:1975|*]] {{stub}} rz1s8gl3cmwug1ha0fj82lzq23838c5 0 4954 2237568 2136261 2026-10-27T11:43:29Z Arius1998 31765 /* Kaganapan */ 2237568 wikitext text/x-wiki {{year nav|{{PAGENAME}}}} Ang '''1996''' ([[MCMXCVI]]) ay isang taon ng paglukso simula Lunes ng [[kalendaryong Gregoryano]], ang ika-1996 na taon ng mga pangkaraniwang Era (CE) at Anno Domini (AD), ang ika-996 na taon ng ika-2 milenyo, ang ika-96 taon ng [[Ika-20 siglo]]. at ang ika-7 taon ng [[Dekada 1990]] ng Dekada. == Kaganapan == * [[Hulyo 28]] - Unang pagsamba ng Living Word Christian Churches of Cebu International sa pangunguna ni Reverend Carmelo "Mel" Caparros II.<ref>[https://www.livingword.ph/who-we-are Living Word PH: Who We Are]</ref> * [[Agosto 1]] - si [[Sarah Balabagan]] sa kanyang pagbabalik sa Pilipinas. ==Kapanganakan== ===Enero=== [[File:Ella Henderson (2) By Daniel Åhs Karlsson (cropped).jpg|thumb|right|120px|[[Ella Henderson]] {{flagicon|United Kingdom}}]] * [[Enero 12]] – [[Ella Henderson]], Britanyang Mang-aawit {{clear}} ===Pebrero=== [[File:Sasha_Pieterse_at_Pretty_Little_Liars_PaleyFest_2014.jpg|thumb|right|120px|[[Sasha Pieterse]] {{flagicon|South Africa}}]] [[File:Mabel-42607.jpg|thumb|right|130px|[[Mabel (mang-aawit)|Mabel]] {{flagicon|Spain}}]] [[File:Michael Johnston by Gage Skidmore.jpg|thumb|120px|Michael Johnston {{flagicon|United States}}]] * Pebrero 1 ** [[Ahmad Abughaush]], atleta ng Jordan taekwondo ** [[Dionne Bromfield]], English singer-songwriter at telebisyon na personalidad * Pebrero 14 ** [[Lucas Hernandez]], putbol ng Pranses ** [[Viktor Kovalenko (putbolista)|Viktor Kovalenko]], taga-putbol na taga-Ukraine * Pebrero 16 - [[Nana Komatsu]], isang aktres mula sa bansang Hapon * Pebrero 17 - [[Sasha Pieterse]], aktres na ipinanganak sa Timog Aprika sa South Africa * * Pebrero 20 - [[Mabel (mang-aawit)|Mabel]], mang-aawit sa Ingles * Pebrero 21 - [[Sophie Turner]], artista sa Ingles * Pebrero 22 - Michael Johnston, Aktor at mang-aawit {{clear}} ===Marso=== [[File:Taylor Marie Hill Reem Acra FW 15 Show.jpg|thumb|right|120px|Taylor Marie Hill {{flagicon|United States}}]] [[File:20180602 FIFA Friendly Match Austria vs. Germany Timo Werner 850 0621.jpg|thumb|120px|Timo Werner {{flagicon|Germany}}]] [[File:Juanpa Zurita 2019.jpg|thumb|130px|Juanpa Zurita {{flagicon|Mexico}}]] * [[Marso 5]] - [[Taylor Marie Hill]], Amerikanang modelo/Victoria's Secret Angel * [[Marso 6]] - Timo Werner, German footballer * [[Marso 22]] - Gig Morton, Aktor * [[Marso 29]] - Juanpa Zurita, YouTuber, vlogger {{clear}} ===Abril=== [[File:Get Sweaty With Social Media Stars King Bach, Austin Mahone & India Love.jpg|thumb|120px|Austin Mahone {{flagicon|United States}}]] [[File:2020-03-10 Fußball, Männer, UEFA Champions League Achtelfinale, RB Leipzig - Tottenham Hotspur 1DX 3705 by Stepro.jpg|thumb|120px|Giovani Lo Celso {{flagicon|Argentina}}]] * [[Abril 4]] - [[Austin Mahone]], mang-aawit, modelo * [[Abril 9]] - Giovani Lo Celso, Argentinian footballer * [[Abril 16]] - [[Elaiza Ikeda]], Hapon modelo {{clear}} ===Mayo=== [[File:Birdy-2450.jpg|thumb|right|120px|[[Birdy (mang-aawit)|Birdy]] {{flagicon|United Kingdom}}]] [[File:Jay Arcilla - 2019 (cropped).jpg|thumb|120px|Jay Arcilla {{flagicon|Philippines}}]] * [[Mayo 9]] - Collins Key, YouTuber, Mahikero * [[Mayo 15]] - [[Birdy (mang-aawit)|Birdy]], Inglaterang Mang-aawit * [[Mayo 21]] - [[Jay Arcilla]], YouTube sensasyon, aktor, modelo at mananayaw {{clear}} ===Hunyo=== [[File:Tom Holland by Gage Skidmore.jpg|thumb|120px|Tom Holland {{flagicon|United Kingdom}}]] [[File:Harris Dickinson (cropped).jpg|thumb|120px|Harris Dickinson {{flagicon|United Kingdom}}]] * [[Hunyo 1]] - [[Tom Holland]], Inglaterang aktor (''Spiderman ng Marvel Cinematic Universe'') * [[Hunyo 24]] - [[Harris Dickinson]], Inglaterang aktor {{clear}} ===Hulyo=== [[File:Kendji Girac Belval 2016.jpg|thumb|120px|Kendji Girac {{flagicon|France}}]] [[File:SC Wiener Neustadt squad presentation 2017-18 – Ivan Ljubic (1).jpg|thumb|120px|Ivan Ljubic {{flagicon|Austria}}]] [[File:Alessia_Cara_Jingle_Ball_2018.png|thumb|right|120px|[[Alessia Cara]] {{flagicon|Canada}}]] [[File:Austin North Movieguide Awards (cropped).jpg|thumb|120px|Austin North {{flagicon|United States}}]] * [[Hulyo 4]] - Kendji Girac, Pranses na mang-aawit * [[Hulyo 7]] - Ivan Ljubic, Austrian footballer * [[Hulyo 11]] ** [[Alessia Cara]], mang-aawit at tagasulat ng Canada ** [[Andrija Živković]], taga-putbol na taga-Serbia * [[Hulyo 30]] - Austin North, Aktor {{clear}} ===Agosto=== ===Setyembre=== [[File:Zendaya_-_2019_by_Glenn_Francis.jpg|thumb|130px|[[Zendaya]] {{flagicon|United States}}]] [[File:Austin Abrams 2018.png|thumb|120px|Austin Abrams {{flagicon|United States}}]] [[File:Jack-jack-radiodisney.jpg|thumb|130px|Sina Jack {{flagicon|United States}}]] [[File:Colin Ford SDCC 2014 (cropped).jpg|thumb|120px|Colin Ford {{flagicon|United States}}]] * [[Setyembre 1]] &ndash; [[Zendaya]], Amerikanang aktres at mang-aawit * [[Setyembre 2]] – Austin Abrams, Aktor * [[Setyembre 10]] – Jack & Jack Gilinsky, mga mang-aawit * [[Setyembre 12]] – Colin Ford, Aktor, modelo * [[Setyembre 17]] &ndash; [[Ella Purnell]], Imglaterang aktres * [[Setyembre 25]] – [[Jake Pratt]], Inglaterang aktor {{clear}} === Oktubre === [[File:Jón Axel Guðmundsson.jpg|thumb|120px|Jón Axel Guðmundsson {{flagicon|Iceland}}]] * [[Oktubre 27]] - Jón Axel Guðmundsson, Basketbolista sa [[Iceland]] {{clear}} === Nobyembre === [[File:Michael Christian Martinez 6970a (cropped).jpg|thumb|120px|Michael Christian Martinez {{flagicon|Philippines}}]] [[File:Tye Sheridan by Gage Skidmore 3.jpg|thumb|120px|Tye Sheridan {{flagicon|United States}}]] [[File:Brendan Murray RedCarpet Kyiv 2017.jpg|thumb|120px|Brendan Murray {{flagicon|Ireland}}]] * [[Nobyembre 4]] - [[Michael Christian Martinez]], Figure skater * [[Nobyembre 11]] - [[Tye Sheridan]], Aktor at producer * [[Nobyembre 16]] - [[Brendan Murray]], Irlandang mang-aawit * [[Nobyembre 18]] - [[Joshua Feytons]], Aktor sa Belgium {{clear}} ===Disyembre=== [[File:National Memorial Day Concert Open Dress Rehersal - May 24, 2015 (cropped).jpg|thumb|100px|[[Stefanie Scott]] {{flagicon|United States}}]] [[File:Hailee_Steinfeld_entrevista_en_2018.png|thumb|100px|[[Hailee Steinfeld]] {{flagicon|United States}}]] [[File:Lucas Hedges 2017.png|thumb|120px|Lucas Hedges {{flagicon|United States}}]] [[File:Dylan Minnette in 2018 (cropped).jpg|thumb|120px|Dylan Minnette {{flagicon|United States}}]] * [[Disyembre 6]] &ndash; [[Stefanie Scott]], Amerikanang aktres * [[Disyembre 8]] &ndash; [[Teala Dunn]], Amerikanang aktres * [[Disyembre 11]] – [[Hailee Steinfeld]], American actress, model at mang-aawit * [[Disyembre 12]] - Lucas Hedges, Aktor at modelo * [[Disyembre 29]] – Dylan Minnette, Aktor {{clear}} == Kamatayan == {{Expand section}} == Mga sanggunian == {{reflist}} {{stub|Taon}} [[Kategorya:Taon]] [[Kategorya:1996|*]] fcuhhzhuuv9z4gguhx1zzsolbitcdnc 0 4958 2237462 2237121 2026-10-27T01:37:42Z ~2026-57423-85 168058 Kinansela ang pagbabagong 2237121 ni [[Special:Contributions/~2026-57165-29|~2026-57165-29]] ([[User talk:~2026-57165-29|Usapan]]) 2237462 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Mundo}}{{Ibang gamit}}{{use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit sa paksa. --> {{Infobox planet <!--------------------------------------------------------------------------------------- This infobox has been formatted in the same way as those for other planets and bodies in the Solar System, so please do not change it without discussion on the talk page. Scroll down to get beyond this long template and edit the main body text. ---------------------------------------------------------------------------------------->| background = LightSteelBlue | name = Daigdig | alt_names = {{Hlist|[[mundo]]|[[lupa]]|[[globo]]|[[Terra]]|[[Gaia]]|{{lang|en|Earth}}|{{lang|en|world}}}} | adjectives = {{Hlist|pandaigdig|pandaigdigan|global|mundiyal}} | symbol = [[File:Earth symbol (bold).svg|24px|class=skin-invert|🜨]] at [[File:Globus cruciger (bold).svg|class=skin-invert|24px|♁]] | image = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg | caption = ''[[Ang Bughaw na Holen]]'', [[Apollo 17]], Disyembre 1972 | epoch = [[J2000.0|J2000]]<ref group="n" name="epoch" /> | aphelion = {{val|152,097,597|u=km}} | perihelion = {{val|147,098,450|u=km}}<ref group="n" name="apsis" /> | time_periastron = 3 Enero 2026 | semimajor = {{val|149,598,023|u=km}}<ref name="VSOP87" /> | eccentricity = {{val|0.0167086}}<ref name="VSOP87" /> | period = {{convert|365.256363004|d|yr|comma=gaps|abbr=on|lk=out|disp=x|<ref name="IERS" /><br />(|[[Taong Julian (astronomiya)|_j]])}} | avg_speed = {{val|29.7827|u=km/s}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | mean_anomaly = {{val|358.617|u=°}} | inclination = {{ublist |{{val|7.155|u=°}} – ekwador ng [[Araw (astronomiya)|Araw]]; |{{val|1.57869|u=°}} – [[imbaryableng lapag]];<ref name="Allen294" /> |{{val|0.00005|u=°}} – J2000 [[ekliptiko]]}} | asc_node = {{val|-11.26064|u=°}} – J2000 ekliptiko<ref name="earth_fact_sheet" /> | arg_peri = {{val|114.20783|u=°}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | satellites = 1 ([[Buwan (astronomiya)|Buwan]]) | allsatellites = yes | mean_radius = {{val|6371.0|u=km}}<ref name="hbcp2000" /> | equatorial_radius = {{val|6378.137|u=km}}<ref name=usno /><ref name="WGS-84" /> | polar_radius = {{val|6356.752|u=km}}<ref name="cazenave_ahrens1995" /> | flattening = 1/{{val|298.257222101}} ([[ETRS89]])<ref name="IERS2004" /> | circumference = {{unbulleted list | {{val|40075.017|u=km}} [[ekwador]]<ref name="WGS-84">{{cite web|title=World Geodetic System|lang=en|trans-title=Pandaigdigang Heodetikong Sistema|url=http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311023739/https://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/|archive-date=11 March 2020|work=[[National Geospatial-Intelligence Agency]]}}</ref> | {{val|40007.86|u=km}} [[meridyano (heograpiya)|meridyano]]<ref name="WGS-84-2" /><ref group="n" name="circ">Halos eksaktong 40,000&nbsp;km ang [[sirkumperensiya]] ng Daigdig dahil naka-{{lang|en|calibrate}} ang [[metro]] sa sukat na ito, o mas tumpak sabihin na 1/10-milyon ng layo ng magkabilang polo at ng ekwador.</ref> }} | surface_area = {{unbulleted list |{{val|510,072,000|u=km2}}<ref name="Pidwirny 2006_8" /><ref group="n" name="surfacecover" /> |Land: {{val|148,940,000|u=km2}} |Water: {{val|361,132,000|u=km2}} }} | volume = {{val|1.08321|e=12|u=km3}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | mass = {{val|5.972168|e=24|u=kg}}<ref name="earthmass" /> | density = {{convert|5513|kg/m3|g/cm3|comma=gaps|abbr=on|disp=out}}<ref name="earth_fact_sheet" /> <!--- Planetary densities are conventionally given in g/cm3 instead of kg/m3 ---> | surface_grav = {{val|9.80665|u=m/s2|}}<ref name="NIST2008" /><br />(eksaktong 1 [[Standard gravity|g₀]]) | moment_of_inertia_factor = 0.3307<ref name="Williams1994" /> | escape_velocity = {{val|11.186|u=km/s}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | rotation = {{longitem|{{val|1.0|u=d}} <br /> (24h 00&nbsp;m 00s)}} | sidereal_day = {{longitem|{{val|0.99726968|u=d}}<ref name="Allen296" /> <br /> (23h 56&nbsp;m 4.100s)}} | rot_velocity = 1674.4 km/h<ref name="Cox2000" /> | axial_tilt = {{val|23.4392811|u=°}}<ref name="IERS" /> | albedo = {{ublist|class=nowrap |0.434 [[Heometrikong albedo|heometriko]]<ref name="earth_fact_sheet" /> |0.294 [[Bond albedo|Bond]]<ref name="earth_fact_sheet" />}} | single_temperature = {{cvt|255|K|C|0}}<br />([[Epektibong temperatura|temperatura sa blackbody]])<ref name="American Chemical Society 2013">{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures|trans-title=Mga Temperatura ng Atmospera at Planeta|lang=en | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023}}</ref> | atmosphere = yes | temp_name1 = &nbsp;{{refn|group=n|Sanggunian para sa minimum,<ref name=asu_lowest_temp /> mean,<ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=P. D.|last2=Harpham |first2=C. |title=Estimation of the absolute surface air temperature of the Earth |trans-title=Pagtataya sa tunay na temperatura ng hangin sa ibabaw ng Daigdig|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |date=2013 |volume=118 |issue=8 |pages=3213–3217 |doi=10.1002/jgrd.50359 |bibcode=2013JGRD..118.3213J |language=en |issn=2169-8996 |doi-access=free}}</ref> at maximum<ref name=asu_highest_temp /> na temperatura sa ibabaw.<!--Moved here to avoid stretching the infobox border-->}} | min_temp_1 = −89.2&nbsp;°C | mean_temp_1 = 14.76&nbsp;°C | max_temp_1 = 56.7&nbsp;°C | surface_equivalent_dose_rate = {{convert|2.40 |mSv/yr |μSv/h |disp=out}}<ref>{{cite book |author=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |title=Sources and effects of ionizing radiation |trans-title=Mga pinagmulan at epekto ng nag-iionisang radyasyon|lang=en|date=2008 |publication-date=2010 |publisher=United Nations |location=New York |isbn=978-92-1-142274-0 |url=http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |at=Table 1 |archive-date=16 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716210835/http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |url-status=live }}</ref> | abs_magnitude = −3.99 | surface_pressure = {{val|101.325|ul=kPa}} (lebel ng dagat) | atmosphere_composition = {{unbulleted list | 78.08% [[nitroheno]] (tuyong hangin) | 20.95% [[oksiheno]] (tuyong hangin) | ≤1% [[singaw-tubig]] (nagbabago) | 0.9340% [[argon]] | 0.0415% [[dioksidong karbono]] | 0.00182% [[neon]] | 0.00052% [[elyo]] | 0.00017% [[metano]] | 0.00011% [[kripton]] | 0.00006% [[idroheno]] }} Sanggunian:<ref name="earth_fact_sheet" /> | note = no }} '''Daigdíg''' ang ikatlong [[planeta]] mula sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] at ang natatanging [[astronomikong bagay]] na may [[buhay]]. Dahil ito sa pagkakaroon nito ng [[tubig]] sa [[Ibabaw ng Daigdig|ibabaw]] nito, na natatangi sa [[Sistemang Solar]]. Halos lahat ng katubigan ng Daigdig ay nasa mga [[karagatan]] nito, na kumakatawan sa tinatayang 70.8% ng kabuuang lawak ng ibabaw nito. Lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw nito, na makikita naman bilang mga [[kontinente]]. Malaking bahagi ng lupa sa Daigdig ang mahalumigmig at [[Behetasyon|nababalutan]] ng mga [[halaman]], habang [[yelo]] naman ang parehong [[rehiyong polar]] nito, na siyang humahawak sa malaking porsyento ng lahat ng tubig sa planeta. Taglay ng ibabaw ng Daigdig ang mga [[tektonikong plato]] na mabagal na gumagalaw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga [[kabundukan]], [[bulkan]], at [[lindol]]. Gawa sa likido ang [[Panlabas na kaibuturan ng daigdig|panlabas na kaibuturan]] nito, na siyang gumagawa sa [[magnetospera]] nito na nagsisilbing pananggalang nito laban sa karamihan ng mga mapaminsalang [[hanging solar]] at [[kosmikong radyasyon]]. May [[Atmospera ng Daigdig|dinamikong atmospera]] ang Daigdig, na responsable sa pagpapanatili sa mga kondisyon para maging posible ang buhay sa planeta at nagsisilbi ring proteksyon nito laban sa mga [[bulalakaw]] at [[Radyasyong ultrabiyoleta|radyasyong UV]]. Naglalaman ito ng malaking bahagdan ng [[oksiheno]] at [[nitroheno]]. Meron ding [[Singaw-tubig|singaw]] sa loob nito, na siyang gumagawa sa mga [[ulap]] na bumabalot sa malaking bahagi ng planeta. Isa itong [[greenhouse gas]] na gumagawa sa mga kondisyon upang manatili ang tubig sa ibabaw nito sa pamamagitan ng pagkuha ng enerhiyang mula sa Araw. Napapanatili ng prosesong ito ang kasalukuyang karaniwang temperatura sa ibabaw na {{Convert|14.76|C|F}}, temperatura kung saan nasa anyong likido ang tubig sa ilalim ng karaniwang presyur ng atmospera. Magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa mga rehiyon ng Daigdig, pinakamataas sa [[Tropiko|rehiyon ng ekwador]] at pinakamababa sa magkabilang polo nito. Ito ang nagdidikta sa [[daloy ng hangin]] at [[Daloy ng tubig|tubig]] sa buong planeta, na nagreresulta sa isang [[pandaigdigang sistema ng klima]] na may iba't-ibang [[Klasipikasyon ng klima|rehiyon ng klima]], gayundin sa samu't saring klase ng panahon kagaya ng [[pag-ulan]], na nagpapaikot naman sa mga mahahalagang elemento kagaya ng [[karbon]] at [[nitroheno]] sa iba't-ibang panig nito. [[Sukat ng Daigdig|Sinusukat]] ang Daigdig bilang isang {{Lang|en|[[Ellipsoid ng Daigdig|ellipsoid]]}} na may tinatayang sirkumperensiya na {{Convert|40000|km|mi}}. Daigdig ang [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Solar batay sa laki|pinakamakapal na planeta sa Sistemang Solar]]; sa apat na [[planetang lupa]] ng sistema, Daigdig ang pinakamalaki. [[Pag-ikot ng Daigdig|Umiikot ang Daigdig]] sa sariling aksis nito sa loob ng 23 oras at 56 minuto kada araw. Nasa 1 [[Yunit na pang-astronomiya|AU]] (o 8 [[Sinag-taon|sinag-minuto]]) ang layo nito sa Araw, na [[Ligiran ng Daigdig|nililibot nito]] sa loob ng 365.25 araw. Bahagyang nakatagilid ang aksis ng Daigdig kumpara sa [[Ligiran|lapag ng ligiran]] nito sa Araw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga [[kapanahunan]] ({{Lang|en|season}}). May isang [[likas na satelayt]] ang Daigdig, ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]], na lumilibot sa planeta sa layong {{Convert|384400|km|mi}} at may laking nasa sang-apat ng Daigdig. Tinutulungan ng Buwan na mapanatili nang maayos ang aksis ng Daigdig, na nagreresulta sa pagkakaroon ng mga [[kati]] ({{Lang|en|tide}}) at ang unti-unting pagbagal ng pag-ikot ng Daigdig. Dahil sa hila ng [[Grabedad|grabidad]] ng Daigdig, naka-{{Lang|en|[[tidal locking|tidal lock]]}} ang Buwan sa planeta kaya makikita lamang sa ibabaw ng Daigdig ang isang bahagi nito na tinatawag na "[[Harap ng Buwan|harap]]" nito. Kagaya ng karamihan ng mga bagay sa Sistemang Solar, nabuo ang Daigdig [[Edad ng Daigdig|tinatayang 4.5 bilyong taon ang nakaraan]] mula sa pagsasanib ng gas at alikabok mula sa [[Pagbuo at ebolusyon ng Sistemang Solar|maagang kasaysayan ng sistema]]. Nabuo ang mga karagatan nito pagkatapos ng isang bilyong taon, na humantong kalaunan sa [[Abiohenesis|pag-usbong ng buhay]]. Binago ng mga buhay na nilalang ang mga likas na proseso ng planeta na nagresulta sa [[Malawakang Pagkalat ng Oksiheno|mabilis na pagkalat ng oksiheno]] sa atmospera nito dalawang bilyong taon ang nakaraan. Umusbong naman ang mga [[tao]] sa kontinente ng [[Aprika]] tinatayang 300,000 taon ang nakaraan at mabilis na kumalat sa lahat ng kontinente. Tulad ng ibang mga buhay na nilalang, nakadepende ang mga tao sa [[Biyospero|biospera]] ng Daigdig, ngunit [[Epekto ng mga tao sa kalikasan|unti-unting nagiging malaki ang epekto nila sa kalikasan ng planeta]]. Kasalukuyang hindi masusustento ang epekto ng sangkatauhan sa biospera at klima ng Daigdig, na delikado para sa kabuhayan ng mga tao gayundin sa ibang mga nilalang, at nagreresulta sa mga [[Pagkalipol sa Holoseno|malawakang pagkalipol ng buhay]]. == Etimolohiya == Nagmula ang salitang ''daigdig'' sa [[wikang Gitnang Pilipino]]ng {{lang|mis|daləgdəg|proto=yes|italic=yes}} ("[[kulog]]"), na nagmula naman sa [[wikang Proto-Austronesyo]] {{lang|mis|dəʀdəʀ|italic=yes|proto=yes}} ("kulog"). Ayon sa isang diksiyonaryo na nilimbag noong 1835, nagmula ito mula sa pinaikling ''sandaigdigan'', na orihinal na tumutukoy noon sa "lugar kung saan maririnig ang kulog", mula sa paniniwala ng mga Pilipino noon na naririnig sa buong mundo ang kulog. Ginamit rin ito noon upang tumukoy sa [[uniberso]]. Ilan sa mga nilistang kasingkahulugan ang ''sanlibutan'' at ''sansinukob'', na ngayo'y mas tumutukoy sa [[Ariwanas]] at uniberso.<ref>{{Cite book |last=de los Santos |first=Domingo |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Vocabulario_de_la_lengua_Tagala_Reimpres/OWJcAAAAcAAJ?gbpv=1 |title=Vocabulario de la lengua tagala |date=1835 |publisher=Dayot |editor-last=Oliva |editor-first=Tomas |pages=507 |language=es |trans-title=Diksiyonaryo ng wikang Tagalog |via=Google Books}}</ref> Sinusulat ang daigdig sa [[Maliit at malaking titik|malaking titik]] kung tumutukoy ito sa planeta; sa [[Maliit at malaking titik|maliit na titik]], tumutukoy naman ito sa konsepto katulad ng salitang ''[[mundo]]'', na ginagamit ding kasingkahulugan nito sa karaniwang diskurso.<ref>{{Cite-UPDF2|daigdig|url=https://diksiyonaryo.ph/search/daigdig|access-date=16 Oktubre 2025}}</ref> Nagmula ito sa [[wikang Kastila]] at sumailalim sa proseso ng paglipat ng [[Diin (lingguwistika)|diin]] nang hiniram sa [[wikang Tagalog]], mula sa dulo papunta sa ikalawa sa dulo, na kalimitan sa Tagalog. Mula ito sa [[wikang Latin]] na {{Lang|la|mundus}},<ref>{{Cite web |title=mundo |url=https://dle.rae.es/mundo |access-date=16 Oktubre 2025 |website=Diccionario de la lengua española |publisher=Real Academia Española |language=es}}</ref> na nagmula naman sa [[wikang Etrusko]] o di kaya'y sa [[wikang Proto-Indo-Europeo]].<ref>{{Cite book |last=De Vaan |first=Michiel |url=https://books.google.com.ph/books?id=ecZ1DwAAQBAJ&pg=PA394&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |date=2008 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16797-1 |pages=394–395 |language=en |trans-title=Diksiyonaryong Pang-etimolohiya ng Latin at ibang mga Wikang Italiko |via=Google Books}}</ref> == Likas na kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng Daigdig|Kronolohiya ng likas na kasaysayan}} === Pagbuo === {{Main|Maagang Daigdig|Hadean}} [[File:The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg|thumb|Malikhaing paglalarawan sa protoplanetaryong disko na bumuo sa Daigdig.]] Napetsahan ang pinakamatandang materyal sa [[Sistemang Solar]] noong {{Val|4.5682|0.0002|0.0004}} [[Taon|Ga]] (bilyong taon).<ref name=bouvier_wadhwa2010/> Pagsapit ng {{Val|4.54|0.04}} Ga, nabuo ang [[maagang Daigdig]], [[Pagbuo at ebolusyon ng Sistemang Solar|kasabay ng ibang mga bagay sa Sistemang Solar]].<ref name="age_earth1"/> Nabubuo ang mga [[planeta]] sa pamamagitan ng pamamahagi ng isang [[nebulang solar]] ng [[kaulapang molekular]] dahil sa pagbagsak ng [[grabidad]], na nagresulta sa mabilis na pag-ikot at pagpatag kalaunan upang maging isang [[diskong sirkumstelar]], kung saan naman nabubuo ang mga planeta. Naglalaman ang mga [[nebula]] ng gas, piraso ng yelo, at alikabok. Ayon sa [[Teoryang Nebular|teoryang nebular]], nabubuo ang mga [[planetesimal]] sa pamamagitan ng [[akresyon]] (pamumuo), kung saan nabuo ang Daigdig sa ganitong proseso sa loob ng tinatayang 70 hanggang 100 milyong taon.<ref>{{cite journal |last1=Righter |first1=K. |last2=Schonbachler |first2=M. |date=7 May 2018 |title=Ag Isotopic Evolution of the Mantle During Accretion: New Constraints from Pd and Ag Metal–Silicate Partitioning |trans-title=Ebolusyon ng Ag Isotopo ng Manto sa Kasagsagan ng Akresyon: Mga Bagong Limitasyon mula sa Pamamahaging Pd at Ag Metal na Silikato |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991 |url-status=live |journal=Differentiation: Building the Internal Architecture of Planets |volume=2084 |page=4034 |bibcode=2018LPICo2084.4034R |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106093844/https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991 |archive-date=6 November 2020 |lang=en}}</ref> Samantala, di hamak na mas bata ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] kesa sa Daigdig, na tinatayang nasa 4.5 Ga o mas bata pa ang edad.<ref>{{Cite journal |last1=Tartèse |first1=Romain |last2=Anand |first2=Mahesh |last3=Gattacceca |first3=Jérôme |last4=Joy |first4=Katherine H. |author-link4=Katherine Joy |last5=Mortimer |first5=James I. |last6=Pernet-Fisher |first6=John F. |last7=Russell |first7=Sara |author7-link=Sara Russell |last8=Snape |first8=Joshua F. |last9=Weiss |first9=Benjamin P. |date=2019 |title=Constraining the Evolutionary History of the Moon and the Inner Solar System: A Case for New Returned Lunar Samples |trans-title=Paglilimita sa Ebolusyonal na Kasaysayan ng Buwan at ng Loobang Sistemang Solar: Isang Kaso para sa mga Kababalik pa lang na Sampol mula sa Buwan |journal=Space Science Reviews |language=en |volume=215 |issue=8 |page=54 |bibcode=2019SSRv..215...54T |doi=10.1007/s11214-019-0622-x |issn=1572-9672 |doi-access=free}}</ref> Ayon sa [[Palagay na matinding pagtama|nangungunang teorya ukol sa pagbuo nito]], nabuo ito sa pamamagitan ng akresyon ng mga materyal na nagmula sa salpukan ng Daigdig sa isang planetang singlaki ng [[Marte]] at 10% ng masa ng Daigdig, na pinangalanang [[Theia (palagay na planeta)|Theia]].<ref name=reilly20091022/> Lubhang mapaminsala ang salpukang ito, ngunit bumalik din kalaunan sa Daigdig dahil sa paghila ng grabidad ang ilan sa masang tumilapon.<ref>{{cite journal |last1=Meier |first1=M. M. M. |last2=Reufer |first2=A. |last3=Wieler |first3=R. |date=4 August 2014 |title=On the origin and composition of Theia: Constraints from new models of the Giant Impact |trans-title=Ukol sa pinagmulan at komposisyon ng Theia: Mga limitasyon mula sa mga bagong modelo ng Matinding Pagtama |journal=Icarus |language=en |volume=242 |page=5 |arxiv=1410.3819 |bibcode=2014Icar..242..316M |doi=10.1016/j.icarus.2014.08.003 |issn=0019-1035 |s2cid=119226112}}</ref> Mula naman noong 4.0 hanggang 3.8 Ga naganap ang [[Huling Malawakang Pambobomba]], kung saan binago ng sandamakmak na mga pagtama ng [[asteroyd]] ang [[ibabaw ng Daigdig]] gayundin sa Buwan.<ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Philippe |title=Encyclopedia of Astrobiology |url=https://archive.org/details/encyclopediaofas0001unse_w4m0 |last2=Morbidelli |first2=Alessandro |author-link2=Alessandro Morbidelli (astronomer) |publisher=Springer Berlin Heidelberg |year=2011 |isbn=978-3-642-11271-3 |editor-last1=Gargaud |editor-first1=Muriel |pages=909–912 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Astrobiolohiya |chapter=Late Heavy Bombardment |trans-chapter=Huling Malawakang Pambobomba |doi=10.1007/978-3-642-11274-4_869 |editor-last2=Amils |editor-first2=Prof Ricardo |editor-last3=Quintanilla |editor-first3=José Cernicharo |editor-last4=Cleaves II |editor-first4=Henderson James (Jim) |editor-last5=Irvine |editor-first5=William M. |editor-last6=Pinti |editor-first6=Prof Daniele L. |editor-last7=Viso |editor-first7=Michel}}</ref> === Pagkatapos mabuo === {{Main|Heolohikong kasaysayan ng Daigdig}} Nabuo ang [[atmospera ng Daigdig]] mula sa mga [[Bulkanismo|gawain ng mga bulkan]] gayundin sa [[paglalabas ng gas]].<ref>{{cite web |title=Earth's Early Atmosphere and Oceans |trans-title=Maagang Atmospera at Karagatan ng Daigdig |url=https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708180329/https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |archive-date=8 July 2019 |work=Lunar and Planetary Institute |publisher=Universities Space Research Association |language=en}}</ref> Nakondensado ang mga [[singaw-tubig]] mula sa mga ito papunta sa mga karagatan, na pinarami naman sa tulong ng tubig at yelo mula sa mga asteroyd, [[protoplaneta]], at kometa.<ref name="watersource" /> Ipinagpapalagay na may sapat na tubig sa Daigdig upang mapuno ang mga karagatan matapos nitong mabuo.<ref>{{Cite journal |last1=Piani |first1=Laurette |last2=Marrocchi |first2=Yves |last3=Rigaudier |first3=Thomas |last4=Vacher |first4=Lionel G. |last5=Thomassin |first5=Dorian |last6=Marty |first6=Bernard |display-authors=1 |date=2020 |title=Earth's water may have been inherited from material similar to enstatite chondrite meteorites |url=https://archive.org/details/science_2020-08-28_369_6507/page/1110 |trans-title=Maaaring nakuha mula sa mga materyal katulad ng sa mga enstatite chondrite na bulalakaw ang katubigan sa Daigdig |journal=Science |language=en |volume=369 |issue=6507 |pages=1110–1113 |bibcode=2020Sci...369.1110P |doi=10.1126/science.aba1948 |issn=0036-8075 |pmid=32855337 |s2cid=221342529}}</ref> Sa modelong ito, napigilan ng mga [[greenhouse gas]] sa atmospera ang pagyeyelo ng mga karagatan noong [[Kabalintunaang mahinang batang Araw|nasa 70% lamang]] ng kasalukuyang [[Liwanag ng Araw|liwanag]] ang bagong buong Araw.<ref name="asp2002" /> Pagsapit ng 3.5 Ga, nabuo naman na ang [[magnetikong sakop ng Daigdig]], na tumutulong sa pagpigil sa pagkasira ng atmospera dahil sa mga [[hanging solar]].<ref name="physorg20100304" /> Nang nagsimulang lumamig ang tunaw na [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito, nabuo ang pinakaunang solidong [[ibabaw ng Daigdig]], na ipinagpapalagay na {{Lang|en|[[mafic]]}}. Unang nabuo naman ang pinakaunang [[kontinental na ibabaw]] ng planeta, na {{Lang|en|[[felsic]]}} naman, mula sa bahagyang pagtunaw ng {{Lang|en|mafic}} na ibabaw nito.<ref name="comp">{{cite journal |last1=McDonough |first1=W.F. |last2=Sun |first2=S.-s. |year=1995 |title=The composition of the Earth |trans-title=Ang komposisyon ng Daigdig |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0009254194001404 |url-status=live |journal=Chemical Geology |language=en |volume=120 |issue=3–4 |pages=223–253 |bibcode=1995ChGeo.120..223M |doi=10.1016/0009-2541(94)00140-4 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506174028/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0009254194001404 |archive-date=6 May 2023}}</ref> Dahil sa pagkakaroon ng [[mineral]] na [[sirkon]] mula sa panahong [[Hadiko]] sa mga [[batong sedimentaryo]] na mula naman sa [[Eoarkeo]], ipinagpapalagay naman may {{Lang|en|felsic}} na ibabaw na ang Daigdig noon pang 4.4 Ga, o 140 milyong taon pagkatapos mabuo ito.<ref name="science310_5756_1947" /> Kasalukuyang may dalawang modelo na nagpapaliwanag kung paanong dumami ang noo'y napakakonting kontinental na ibabaw:<ref name="williams_santosh2004" /> # relatibong tuloy-tuloy na pagdami hanggang sa kasalukuyan, na suportado ng [[radiometrikong pagpepetsa]] sa kontinental na ibabaw sa buong Daigdig,<ref name="science164_1229" /> # mabilis na pagdami noong panahong [[Arkeo]], na bumubuo sa malaking bahagdan ng lahat ng kontinental na ibabaw sa Daigdig sa kasalukuyan,<ref name="ajes38_613" /><ref name="tp322_19" /> na suportado naman ng mga [[Isotope|isotopong]] patunay mula sa [[Hafniyo|hapniyo]] sa sirkon at [[Niyodimyo|neodimyo]] sa mga batong sedimentaryo. Maaaring maipagsama ang dalawang modelo at mga patunay sa mga ito dahil sa malawakang [[Pagreresiklo sa ibabaw|pagreresiklo]] ng mga materyal sa kontinental na ibabaw, lalo na sa maagang kasaysayan ng planeta.<ref name="Dhuime_etal_2018" /> Nabubuo ang mga bagong kontinental na ibabaw dahil sa mga [[tektonikong plato]], isang proseso na resulta ng tuloy-tuloy na pagkawala ng init sa looban ng Daigdig. Sa loob ng daan-daang milyong taon, nagsama-sama kalaunan ang mga kontinental na ibabaw dahil sa mga puwersang tektoniko upang bumuo ng mga [[superkontinente]] nang ilang beses sa kasaysayan, na nagkawatak-watak din kalaunan. Noong tinatayang 750 Ma (milyong taon), nagsimulang mawatak ang superkontinente ng [[Rhodinia]], isa sa mga pinakaunang superkontinente. Nagsama-sama muli ang mga kontinental na ibabaw kalaunan upang mabuo ang [[Pannotia]] noong 600–540 Ma, at panghuli, ang [[Pangaea]], na nagsimula namang mawatak noong 180 Ma.<ref name="bradley_2011" /> Nagsimula ang pinakabagong [[panahon ng yelo]] noong bandang 40 milyong taon ang nakaraan,<ref>{{cite news |last=Kinzler |first=Ro |title=When and how did the ice age end? Could another one start? |language=en |trans-title=Kailan at paano natapos ang panahon ng yelo? Posible bang magkaroon ulit ng panibago? |website=Ology |publisher=American Museum of Natural History |url=https://www.amnh.org/explore/ology/earth/ask-a-scientist-about-our-environment/how-did-the-ice-age-end |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627220742/https://www.amnh.org/explore/ology/earth/ask-a-scientist-about-our-environment/how-did-the-ice-age-end |archive-date=27 June 2019}}</ref> na tumindi noong [[Pleistoseno]] tatlong milyong taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |last1=Chalk |first1=Thomas B. |last2=Hain |first2=Mathis P. |last3=Foster |first3=Gavin L. |last4=Rohling |first4=Eelco J. |last5=Sexton |first5=Philip F. |last6=Badger |first6=Marcus P. S. |last7=Cherry |first7=Soraya G. |last8=Hasenfratz |first8=Adam P. |last9=Haug |first9=Gerald H. |last10=Jaccard |first10=Samuel L. |last11=Martínez-García |first11=Alfredo |display-authors=1 |date=12 December 2007 |title=Causes of ice age intensification across the Mid-Pleistocene Transition |trans-title=Mga sanhi ng pagtindi ng panahon ng yelo noong Transisyon ng Gitnang Pleistoseno |journal=Proc Natl Acad Sci USA |language=en |volume=114 |issue=50 |pages=13114–13119 |doi=10.1073/pnas.1702143114 |pmc=5740680 |pmid=29180424 |doi-access=free |first12=Heiko |last12=Pälike |first13=Richard D. |last13=Pancost |first14=Paul A. |last14=Wilson}}</ref> Sumailalim kalaunan ang mga rehiyon sa mataas at gitnang latitud sa paulit-ulit na siklo ng pagyeyelo at pagtunaw kada 21,000 taon, 41,000 taon, at 100,000 taon.<ref name="psc" /> Noong [[Huling Panahon ng Yelo]], na tinatawag sa popular na diskurso bilang ang "panahon ng yelo", nabalot sa yelo ang malaking bahagi ng mga kontinente hanggang sa gitnang latitud, at natapos noong tinatayang 11,700 taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |last1=Turner |first1=Chris S.M. |display-authors=et al |year=2010 |title=The potential of New Zealand kauri (Agathis australis) for testing the synchronicity of abrupt climate change during the Last Glacial Interval (60,000–11,700 years ago) |trans-title=Ang potensiyal ng New Zealand kauri (Agathis australis) para sa pagsubok sa sinkronidad ng biglaang pagbabago sa klima noong Huling Panahon ng Yelo (60,000–11,700 taon ang nakaraan) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110003197 |url-status=live |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |publisher=Elsevier |volume=29 |issue=27–28 |pages=3677–3682 |bibcode=2010QSRv...29.3677T |doi=10.1016/j.quascirev.2010.08.017 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100359/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110003197 |archive-date=31 March 2021 |access-date=}}</ref> === Pinagmulan ng buhay at ebolusyon === {{Main|Abiohenesis|Mga pinakamatatandang anyo ng buhay|Kasaysayan ng buhay}} Humantong sa paglitaw ng mga pinakaunang molekulang kayang magparami ng sarili dahil sa mga [[Reaksiyong kimikal|reaksyong kemikal]] simula noong bandang apat na bilyong taon ang nakaraan. Lumitaw naman sa sumunod na kalahating bilyong taon ang [[Pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat|pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat ng buhay sa kasalukuyan]].<ref name="sa282_6_90" /> Sa puntong ito, nadebelop ang proseso ng [[potosintesis]], na nagpahintulot sa mga buhay na maiproseso ang mga enerhiyang nakukuha mula sa Araw. Resulta ng prosesong ito ang paglalabas ng [[Oksiheno|molekular na oksiheno]] ({{Chem2|O2}}) sa atmospera, na unti-unting naipon at nagresulta sa pagkakaroon ng [[Ozone layer|pananggalang na osono]] dahil sa interaksyon nito sa [[Radyasyong ultrabiyoleta|radyasyong UV]].<ref name="NYT-20131003">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |date=3 October 2013 |title=Earth's Oxygen: A Mystery Easy to Take for Granted |language=en |trans-title=Oksiheno ng Daigdig: Misteryong Madaling Ipagkaliit |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |url-access=limited |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003121909/http://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-date=3 October 2013}}</ref> Samantala, nagsama-sama naman ang mga maliliit na selula sa loob ng mga malalaking selula upang mabuo ang mga pinakaunang [[eukaryota]].<ref name="jas22_3_225" /> Dahil sa pagkakaroon ng mga espesyalistang selula sa loob mga ito kaya nabuo ang mga pinakaunang tunay na multiselulang organismo. Kumalat kalaunan sa buong ibabaw ng Daigdig ang mga anyo ng buhay na ito salamat sa pagharang ng osono sa mga makapaminsalang [[Radiyasyon|radyasyon]].<ref name="burton20021129" /> Ilan sa mga pinakamatatandang patunay na [[posil]] ng buhay ay ang mga posil ng [[Mikroorganismo|mikrobyo]] sa mga [[batong buhangin]] na may tinatayang edad na 3.48 bilyong taon na natagpuan sa [[Kanlurang Australia]],<ref>{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |author4-link=Robert Hazen |date=8 November 2013 |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |trans-title=Mga Estrakturang Sedimentaryo na may mga Mikrobyo at Nagtatala sa isang Sinaunang Ekosistema sa tinatayang 3.48 Bilyong Taong Dresser Formation, Pilbara, Kanlurang Australia |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |language=en |volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |doi=10.1089/ast.2013.1030 |pmc=3870916 |pmid=24205812}}</ref> gayundin sa mga [[Sustansiyang bioheniko|biohenikong]] [[grapito]] sa mga batong nakita naman sa kanlurang [[Groenlandiya|Greenland]] na tinatayang may tanda naman na 3.7 bilyong taon,<ref>{{cite journal |last1=Ohtomo |first1=Yoko |last2=Kakegawa |first2=Takeshi |last3=Ishida |first3=Akizumi |last4=Nagase |first4=Toshiro |last5=Rosing |first5=Minik T. |display-authors=3 |date=January 2014 |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |trans-title=Patunay para sa biohenikong grapito sa mga metasedimentaryong bato ng maagang Isua ng Arkeo |journal=[[Nature Geoscience]] |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=25–28 |bibcode=2014NatGe...7...25O |doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0894 |s2cid=54767854}}</ref> at sa mga bakas ng [[biotikong materyal]] sa mga batong natuklasan naman sa Kanlurang Australia na may edad na 4.1 bilyong taon.<ref>{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |date=19 October 2015 |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |language=en |trans-title=Mga hint sa buhay sa inaakala na walang buhay na maagang Daigdig |work=[[Excite (web portal)|Excite]] |publisher=[[Mindspark Interactive Network]] |agency=[[Associated Press]] |location=Yonkers, NY |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818063111/https://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=18 August 2016}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |author-link3=T. Mark Harrison |last4=Mao |first4=Wendy L. |author4-link=Wendy Mao |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1&nbsp;billion-year-old zircon |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-science_2015-11-24_112_47/page/14518 |trans-title=Posibleng biohenikong karbon na napreserba sa isang sirkon na may tandang 4.1 bilyong taon |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |language=en |volume=112 |issue=47 |pages=14518–4521 |bibcode=2015PNAS..11214518B |doi=10.1073/pnas.1517557112 |issn=1091-6490 |pmc=4664351 |pmid=26483481 |doi-access=free}}</ref> Noong panahong [[Neoproterosoiko]] (1000–539 Ma), nababalot ang halos kabuuan ng Daigdig sa yelo. Binansagan ang palagay na ito bilang {{Lang|en|[[Snowball Earth]]}} ({{Literal na pagsasalin|Niyebeng Mundo}}), na isang partikular na interesanteng panahon sa kasaysayan ng Daigdig dahil ito muna ang naganap bago ang tinatawag na [[Kambriyano|Kambrianong pagdami]], kung saan mabilis na dumami ang mga komplikadong organismong multiselular.<ref>{{cite book |last1=Brooke |first1=John L. |title=Climate Change and the Course of Global History |url=https://archive.org/details/climatechangecou0000broo |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-87164-8 |page=[https://archive.org/details/climatechangecou0000broo/page/42 42] |language=en |trans-title=Pagbabago ng Klima at ang Tinatahak ng Pandaigdigang Kasaysayan}}</ref><ref>{{cite book |last1=Cabej |first1=Nelson R. |title=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |publisher=Elsevier Science |year=2019 |isbn=978-0-12-814312-4 |page=56 |language=en |trans-title=Epihenetikong Mekanismo ng Kambrianong Pagdami}}</ref> Matapos ang kaganapang ito noong 535 Ma, nakaranas ang buhay sa Daigdig ng di bababa sa limang malawakang [[pagkalipol]], at napakaraming mas maliliit na pagkalipol.<ref name="Stanley_2016" /> Maliban sa kasalukuyang pinagdedebatehang [[Holosenong pagkalipol|ikaanim na malawakang pagkalipol]] sa kasalukuyang panahong [[Holoseno]], ang pinakahuling sa lima ay naganap noong 66 Ma, nang tumama ang isang malaking [[bulalakaw]] sa ngayo'y [[Mehiko]] na nagresulta sa mabilis na pagkaubos ng mga [[Dinosauro|dinosaur]] (liban sa mga lumilipad) at mga malalaking [[reptilya]]. Nakaligtas mula sa pangyayaring ito ang mga mas maliliit na hayop kagaya ng mga [[insekto]], [[mamalya]], [[butiki]], at [[ibon]]. Simula noon, lumaganap ang mga mamalya sa Daigdig, at mga ito umusbong ang mga [[tao]], isang espesye ng mga [[Hominoidea|bakulaw]] sa [[Aprika]] na nagawang makatayo ilang milyong taon ang nakalipas.<ref name="gould1994" /><ref>{{Cite journal |last1=Daver |first1=G. |last2=Guy |first2=F. |last3=Mackaye |first3=H. T. |last4=Likius |first4=A. |last5=Boisserie |first5=J.-R. |last6=Moussa |first6=A. |last7=Pallas |first7=L. |last8=Vignaud |first8=P. |last9=Clarisse |first9=N. D. |date=2022 |title=Postcranial evidence of late Miocene hominin bipedalism in Chad |trans-title=Postcranial na patunay ng bipedalismo sa mga hominin ng huling Mioseno sa Chad |url=https://www.nature.com/articles/s41586-022-04901-z |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=609 |issue=7925 |pages=94–100 |bibcode=2022Natur.609...94D |doi=10.1038/s41586-022-04901-z |issn=1476-4687 |pmid=36002567 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827082104/https://www.nature.com/articles/s41586-022-04901-z |archive-date=27 August 2022 |access-date=}}</ref> Ang abilidad na ito ang nagpahintulot sa kanila na makagamit at makagawa ng mga [[Kasangkapan|kagamitan]] at nagpakailangan sa pagkaroon ng mabisang paraan ng [[Pakikipagtalastasan|komunikasyon]] na siya namang nagresulta sa isang mas maayos na nutrisyon na humantong kalaunan sa pagkakaroon ng paglaki ng [[utak]] at nagpasimula sa [[Ebolusyon ng tao|ebolusyon nila patungo sa kasalukuyang nilang anyo]]. Natuklasan nila ang [[agrikultura]], na dahilan upang mabuo ang mga pinakaunang [[Kabihasnan|sibilisasyon]]. Dahil dito, patuloy na malaki ang [[Epekto ng mga tao sa Daigdig|impluwensiya nila]] sa takbo ng Daigdig at sa kalikasan at buhay nito sa kasalukuyan.<ref name="bgsa119_1_140" /> === Hinaharap === {{Main|Hinaharap ng Daigdig}} [[Talaksan:Red_Giant_Earth_warm.jpg|alt=A dark gray and red sphere representing the Earth lies against a black background to the right of an orange circular object representing the Sun|thumb|Isang malikhaing paglalarawan sa nagliliyab na Daigdig matapos maging isang [[pulang higante]] ang Araw, tinatayang 5–7 bilyong taon sa hinaharap.]] Nakadepende sa Araw ang inaasahang malayong hinaharap ng Daigdig. Sa susunod na 1.1 bilyong taon, tataas nang 10% ang [[liwanag ng Araw]], at sa susunod na 3.5 bilyong taon, nang 40%.<ref name="sun_future" /> Dahil dito, inaasahang iinit ang ibabaw ng Daigdig, na magpapabilis sa [[siklo ng inorganikong karbon]] hanggang sa punto kung saan nakakamatay ang lebel ng konsentrasyon ng {{Chem2|CO2}} para sa mga kasalukuyang halaman sa loob ng tinatayang 100–900 milyong taon.<ref name="britt2000" /><ref name="pnas1_24_9576" /> Magreresulta ang pagkonti ng mga halaman sa pagkaubos ng oksiheno sa atmospera, na papatay sa lahat ng buhay na hayop sa Daigdig.<ref name="ward_brownlee2002" /> Inaasahan ding aabot sa {{Convert|100|C|F|abbr=on}} ang magiging karaniwang temperatura sa ibabaw ng Daigdig pagkatapos ng 1.5 bilyong taon, na siyang magpapasingaw sa lahat ng tubig sa mga karagatan patungo sa kalawakan at posibleng humantong sa [[Epektong greenhouse|matinding epektong greenhouse]] sa loob ng susunod na 1.6 hanggang 3 bilyong taon.<ref name="Mello-2020">{{Cite journal |last1=Mello |first1=Fernando de Sousa |last2=Friaça |first2=Amâncio César Santos |date=2020 |title=The end of life on Earth is not the end of the world: converging to an estimate of life span of the biosphere? |trans-title=Hindi katapusan ng mundo kung mawala ang lahat ng buhay sa Daigdig: pagsasama sa isang pagtataya sa kabuuang haba ng buhay ng biospera? |journal=International Journal of Astrobiology |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=25–42 |bibcode=2020IJAsB..19...25D |doi=10.1017/S1473550419000120 |issn=1473-5504 |doi-access=free}}</ref> Kahit na ituring na imortal ang Araw, lulubog kalaunan ang malaking bahagdan ng tubig sa mga karagatan patungo sa [[Mantel|manto]] dahil sa pagbaba ng nilalabas na singaw mula sa vent sa kailaliman ng dagat habang unti-unting lumalamig ang kaibuturan ng Daigdig.<ref name="Mello-2020" /><ref name="hess5_4_569" /> Inaasahang [[Ebolusyon ng bituin|magiging]] isang [[pulang higanteng bituin]] ang Araw sa susunod na 5 bilyong taon. Sa prosesong ito, lalaki ang Araw nang 250 beses kumpara sa kasalukuyan nitong laki.<ref name="sun_future" /><ref name="sun_future_schroder" /> Hindi malinaw kung ano ang mangyayari sa Daigdig sa puntong ito. Bilang isang pulang higante, bababa nang halos 30% ang masa ng Araw, na magreresulta sa paglipat ng ligiran ng Daigdig patungo sa layong 1.7 AU mula sa Araw sa pinakamalaking anyo nito, kung sakaling wala na'ng epekto ang [[kati]]. Kung sakaling meron pang kati, maaaring pumasok ang Daigdig sa atmospera ng Araw at tuluyang malusaw, habang lulubog naman ang mga mabibigat na elemento nito patungo sa kaibuturan ng Araw.<ref name="sun_future" /> == Pisikal na katangian == {{See also|Heopisika}} === Laki at hugis === {{Main|Hugis ng Daigdig}} {{See also|Radyus ng Daigdig|Sirkumperensiya ng Daigdig|Bilog na Daigdig|Heomorpolohiya}} [[Talaksan:Earth2014shape_SouthAmerica_small-tl.png|thumb|Ang kanlurang hemispera ng Daigdig, na nagpapakita sa topograpiya kung saan mas matingkad na pula ang mas malayo sa gitna ng planeta, kumpara sa tipikal na pagsukat mula sa karaniwang lebel ng dagat.]] [[Hugis ng Daigdig|Bilog ang Daigdig]] dahil sa [[ekwilibriyong hidrostatiko]],<ref name="Horner 2021">{{cite web |last=Horner |first=Jonti |date=16 July 2021 |title=I've always wondered: why are the stars, planets and moons round, when comets and asteroids aren't? |trans-title=Palagi kong naiisip: bakit bilog ang mga bituin, planeta, at buwan, pero hindi ang mga kometa at asteroyd? |url=https://theconversation.com/ive-always-wondered-why-are-the-stars-planets-and-moons-round-when-comets-and-asteroids-arent-160541 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303211236/https://theconversation.com/amp/ive-always-wondered-why-are-the-stars-planets-and-moons-round-when-comets-and-asteroids-arent-160541 |archive-date=3 March 2023 |access-date= |website=The Conversation |language=en}}</ref> at may karaniwang diametro na {{Convert|12,742|km|mi|abbr=on}}, ang [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Solar batay sa laki|panglimang pinakamalaking planeta]] sa [[Sistemang Solar]] at ang pinakamalaking [[planetang lupa]] ng naturang sistema.<ref>{{Cite web |last=Lea |first=Robert |date=6 July 2021 |title=How big is Earth? |trans-title=Gaano kalaki ang Daigdig? |url=https://www.space.com/17638-how-big-is-earth.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109225632/https://www.space.com/17638-how-big-is-earth.html |archive-date=9 January 2024 |access-date= |website=Space.com |language=en}}</ref> Dahil sa [[Pag-ikot ng Daigdig|pag-ikot]] nito, mas malapit ang hugis nito sa isang {{Lang|en|ellipsoid}} kaya [[Pagkaumbok sa ekwador|nakaumbok ang bahaging ekwador]] nito, kung saan nasa {{Convert|43|km|mi|abbr=on}} na mas malawak ito kesa sa magkabilang polo.<ref name="ngdc2006" /><ref name="milbert_smith96" /> Meron ding mga baryasyon ang [[topograpiya]] ng ibabaw nito, kagaya ng sa [[Bambang ng Marianas]], na may lalim na {{Convert|10,925|km|mi|abbr=on}} o 0.17% ng karaniwang diametro ng Daigdig, at ng [[Bundok Everest]], na may taas naman na {{Convert|8,848|km|mi|abbr=on}} o 0.14% ng karaniwang diametro ng planeta.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Heather A. |last2=Jamieson |first2=Alan J. |date=2019 |title=The five deeps: The location and depth of the deepest place in each of the world's oceans |trans-title=Ang limang malalalim: lokasyon at lalim ng mga pinakamalalalim na lugar sa bawat karagatan ng mundo |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=197 |bibcode=2019ESRv..19702896S |doi=10.1016/j.earscirev.2019.102896 |issn=0012-8252 |doi-access=free |article-number=102896}}</ref><ref>{{cite web |last1=Tewksbury |first1=Barbara |title=Back-of-the-Envelope Calculations: Scale of the Himalayas |trans-title=Mga Mabilisang Pagkakalkula: Lawak ng Himalayas |url=https://serc.carleton.edu/quantskills/activities/botec_himalayas.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023091247/https://serc.carleton.edu/quantskills/activities/botec_himalayas.html |archive-date=23 October 2020 |access-date= |work=[[Carleton University]] |language=en}}</ref> Dahil sa umbok nito sa ekwador, ang bulkang [[Chimborazo]] sa [[Ecuador]], sa taas na {{Convert|6,384.4|km|mi|abbr=on}}, ay ang pinakamalayong bahagi ng ibabaw mula sa gitna.<ref name="ps20_5_16" /><ref>{{cite web |last1=Krulwich |first1=Robert |author-link=Robert Krulwich |date=7 April 2007 |title=The 'Highest' Spot on Earth |trans-title=Ang 'Pinakamataas' na Punto sa Daigdig |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130164111/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |archive-date=30 January 2013 |access-date= |work=NPR.org |language=en}}</ref> Ginagamit ng mga siyentipiko sa larangan ng [[heodesiya]] ang isang perpektong hugis ng Daigdig sa mga kalkulasyon nila. Isa itong {{Lang|en|geoid}}, na kumakatawan sa Daigdig na walang kahit anong uka o umbok sa ibabaw dulot ng topograpiya nito, kung saan ang karaniwang ibabaw ng dagat naman ang ginagamit naman na sanggunian sa mga pagsusukat.<ref>{{Cite web |title=What is the geoid? |trans-title=Ano ang geoid? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/geoid.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017000735/https://oceanservice.noaa.gov/facts/geoid.html |archive-date=17 October 2020 |access-date= |website=oceanservice.noaa.gov |publisher=[[National Ocean Service]] |language=EN-US}}</ref> === Ibabaw === {{See also|Ibabaw ng planeta|Kalupaan|Karagatan|Dagat}} [[Talaksan:AYool_topography_15min-tl.png|thumb|Topograpiya at batimetriya ng Daigdig sa kasalukuyan.]] Tinatayang may lawak na {{Convert|510|e6km2|e6mi2|abbr=unit}} ang kabuuang [[ibabaw ng Daigdig]].<ref name="Pidwirny 2006_8" /> Mahahati ito sa dalawang hemispera: [[Hilagang Hating-globo|Hilaga]] at [[Timog Hating-globo|Katimugan]] kung gagamitin ang latitud, o [[Kanlurang Emisperyo|Kanluran]] at [[Silangang Emisperyo|Silangan]] kung longhitud naman ang gagamitin. Nasa 70.8% nito ang sakop ng katubigan na katumbas ng {{Convert|361|e6km2|e6mi2|abbr=unit}};<ref name="Pidwirny 2006_8" /> dahil dito, tinatagurian din ang Daigdig bilang isang ''planetang tubig''. Tinatawag na [[pandaigdigang karagatan]] ang kabuuang saklaw ng katubigang ito,<ref name="Smith 2021">{{cite web |last=Smith |first=Yvette |date=7 June 2021 |title=Earth Is a Water World |trans-title=Tubig na Mundo ang Daigdig |url=http://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827003111/https://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world/ |archive-date=27 August 2022 |access-date= |website=NASA |language=en}}</ref><ref name="National Geographic Society 2022">{{cite web |date=20 May 2022 |title=Water-Worlds |trans-title=Mga Tubig na Mundo |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819111728/https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ |archive-date=19 August 2022 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> na kalimitan ay hinahati sa lima: mula pinakamalaki, [[Karagatang Pasipiko]], [[Karagatang Atlantiko|Atlantiko]], [[Karagatang Indiyo|Indiyo]], [[Katimugang Karagatan|Katimugan]], at [[Karagatang Artiko|Artiko]].<ref name="Janin Mandia 2012 p. 20">{{cite book |last1=Janin |first1=H. |url=https://books.google.com/books?id=it27LP5V0ugC&pg=PA20 |title=Rising Sea Levels: An Introduction to Cause and Impact |last2=Mandia |first2=S.A. |publisher=McFarland, Incorporated, Publishers |year=2012 |isbn=978-0-7864-5956-8 |page=20 |language=en |trans-title=Tumataas na Lebel ng Dagat: Panimula sa Sanhi at Epekto |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195211/https://books.google.com/books?id=it27LP5V0ugC&pg=PA20 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Ro 2020">{{cite web |last=Ro |first=Christine |date=3 February 2020 |title=Is It Ocean Or Oceans? |trans-title=Karagatan ba o Mga Karagatan? |url=https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826231806/https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |archive-date=26 August 2022 |access-date= |website=Forbes |language=en}}</ref> Sa magkabilang polo, nababalot sa yelo ang katubigan. Samantala, lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw ng Daigdig na katumbas ng {{Convert|149|e6km2|e6mi2|abbr=unit}}. Nahahati ito sa apat na pangunahing [[lupalop]]: mula pinakamalaki, [[Apro-Eurasya]], [[Kaamerikahan]], [[Antartika]], at [[Australya (lupalop)|Australia]].<ref name="DunnMitchell2016">{{cite book |last1=Dunn |first1=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=-aowDwAAQBAJ&pg=PA232 |title=The New World History: A Field Guide for Teachers and Researchers |last2=Mitchell |first2=Laura J. |last3=Ward |first3=Kerry |publisher=Univ of California Press |year=2016 |isbn=978-0-520-28989-5 |pages=232– |language=en |trans-title=Ang Bagong Kasaysayan ng Mundo: Gabay sa Larangan para sa mga Guro at Mananaliksik |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195225/https://books.google.com/books?id=-aowDwAAQBAJ&pg=PA232 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Dempsey 2013">{{cite web |last=Dempsey |first=Caitlin |date=15 October 2013 |title=Geography Facts about the World's Continents |trans-title=Mga Fact sa Heograpiya ukol sa mga Kontinente ng Mundo |url=https://www.geographyrealm.com/continents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826235549/https://www.geographyrealm.com/continents/ |archive-date=26 August 2022 |access-date= |website=Geography Realm |language=en}}</ref><ref name="McColl">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=continents |encyclopedia=Encyclopedia of World Geography |publisher=Facts on File, Inc. |url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |editor=R.W. McColl |volume=1 |page=215 |language=en |trans-title=kontinente |isbn=978-0-8160-7229-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195231/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref> Nahahati naman ang mga ito sa samu't saring mga pulo gayundin ng mga mas maliliit na [[kontinente]] at [[Kontinente|subkontinente]]. Iba-iba ang elebasyon ng iba't-ibang mga punto nito, mula sa pinakamababa, {{Convert|-418|m|ft}} sa [[Dagat Patay]], hanggang sa pinakamataas, {{Convert|8,848|m|ft}} sa [[Bundok Everest]]. Gayunpaman, nasa {{Convert|797|m|ft}} lamang ang karaniwang elebasyon ng kalupaan.<ref>{{cite web |last=Center |first=National Geophysical Data |date=19 August 2020 |title=Hypsographic Curve of Earth's Surface from ETOPO1 |trans-title=Kurbang Hipsograpiko ng Ibabaw ng Daigdig mula sa ETOPO1 |url=https://www.ncei.noaa.gov/products/etopo-global-relief-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915114233/https://ngdc.noaa.gov/mgg/global/etopo1_surface_histogram.html |archive-date=15 September 2017 |website=ngdc.noaa.gov |language=en}}</ref> Nababalot ito ng tubig, yelo, niyebe, artipisyal na estraktura, o [[behetasyon]], na siyang pinakamadalas.<ref name="Carlowicz Simmon 2019">{{cite web |last1=Carlowicz |first1=Michael |last2=Simmon |first2=Robert |date=15 July 2019 |title=Seeing Forests for the Trees and the Carbon: Mapping the World's Forests in Three Dimensions |trans-title=Pagtingin sa mga Gubat para sa mga Puno at Karbon: Pagmamapa sa mga Kagubatan ng Mundo sa Tatlong Dimensiyon |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/ForestCarbon#:~:text=They%20cover%20about%2030%20percent,percent%20of%20the%20Earth's%20land. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231005400/https://earthobservatory.nasa.gov/features/ForestCarbon#:~:text=They%20cover%20about%2030%20percent,percent%20of%20the%20Earth's%20land. |archive-date=31 December 2022 |access-date= |website=NASA Earth Observatory |language=en}}</ref> Nasa 10.7% lamang ng kabuuang lawak ng kalupaan ang magagamit para sa [[Agrikultura|pagsasaka]], at tanging 1.3% lamang ang permanenteng sakahan.<ref>{{cite web |title=Arable land |trans-title=Masasakang lupa |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1W?display=graph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002170510/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1w?display=graph |archive-date=2 October 2015 |access-date= |publisher=World Bank |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Permanent cropland |trans-title=Permanenteng sakahan |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713131245/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |archive-date=13 July 2015 |access-date=19 October 2015 |publisher=World Bank |language=en}}</ref> Binubuo ng parehong kalupaan at kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan ang kabuuang ibabaw ng Daigdig, na siyang bumubuo naman sa [[litospera]] ng planeta kasama ng ilang bahagi ng [[Mantel|itaas na manto]] nito. Mahahati sa dalawa ang ibabaw: [[Pandagat na ibabaw|pandagat]] at [[Pangkontinenteng ibabaw|pangkontinente]]. Tipikal na gawa sa [[basalto]] ang pandagat na ibabaw, habang dominante naman sa pangkontinenteng ibabaw ang mga materyal na may mas mababang densidad kagaya ng mga [[batong sedimentaryo]] at [[Metamorpikong bato|metamorpiko]].<ref name="layers_earth" /> Tinatayang nasa 75% ng pangkontinenteng ibabaw ang gawa sa mga batong sedimentaryo, kahit na tanging kumakatawan lamang ang mga ito sa 5% ng kabuuang masa ng ibabaw.<ref name="jessey" /> === Tektonikong plato === {{Main|Tektonikong plato}} [[Talaksan:Plates_tect2_en.svg|thumb|Mga pangunahing plato ng Daigdig]] Nahahati sa mga [[tektonikong plato]] ang bahagyang gumagalaw na litospera ng Daigdig. Ito ang mga bahaging gumagalaw sa mga hangganan ng bawat isa sa paraang alinman sa tatlo: [[Nagbabanggaang hangganan|nagbabanggaan]] ({{Lang|en|convergent}}), [[Naghihiwalayang hangganan|naghihiwalay]] ({{Lang|en|divergent}}), o [[Nagkikiskisang hangganan|nagkikiskisan]] ({{Lang|en|transform}}). Sa mg hangganang ito nagaganap ang [[Bulkan|bulkanismo]], paglitaw ng mga kabundukan at kalupaan at bambang sa mga karagatan, at mga [[lindol]].<ref name="kious_tilling1999" /> Nakapatong ang mga tektonikong plato sa [[astenospera]], ang solido ngunit bahagyang likidong bahagi ng itaas na manto na responsable sa mga paggalaw ng mga ito.<ref name="seligman2008" /> Dahil sa mga paggalaw ng mga tektonikong plato, [[Pagpapailalim (heolohiya)|pumapailalim]] ang pandagat na ibabaw sa mga hangganan ng banggaan. Samantala, umaakyat ang mga materyal ng [[Mantel|manto]] sa mga hangganan ng hiwalayan na gumagawa sa mga tagaytay sa gitna ng dagat ({{Lang|en|mid-ocean ridge}}). Dahil sa pinagsamang prosesong ito, nareresiklo ang pandagat na ibabaw pabalik sa manto kaya pawang mga bata sa heolohikong pananaw ang malaking bahagdan ng kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan (tinatayang nasa 100 Ma lamang). Nasa 200 Ma lamang ang edad ng pinakamatandang bahagi nito,<ref name="duennebier1999" /><ref name="noaa20070307" /> kumpara sa 4,030 Ma na edad ng pinakamatandang bahagi ng pangkontinenteng ibabaw,<ref name="cmp134_3" /> bagamat may mga sirkon na napreserba sa mga batong sedimentaryo noong panahong Eoarkeo na may tandang 4,400 Ma.<ref name="science310_5756_1947" /> May pitong pangunahing plato ang Daigdig: [[Plato ng Pasipiko|Pasipiko]], [[Plato ng Hilagang Amerika|Hilagang Amerika]], [[Plato ng Eurasya|Eurasya]], [[Plato ng Aprika|Aprika]], [[Plato ng Antartika|Antartika]], [[Plato ng Indo-Australia|Indo-Australia]], at [[Plato ng Timog Amerika|Timog Amerika]]. Bukod dito, ilan sa mga malalaking plato ang [[Plato ng Arabia|Arabia]], [[Plato ng Karibe|Karibe]], [[Plato ng Pilipinas|Pilipinas]], [[Plato ng Nazca|Nazca]], at [[Plato ng Scotia|Scotia]]. Pinakabago sa mga ito ang Indo-Australia, na resulta ng pagsasama ng [[plato ng Australia]] at [[Plato ng India|India]] noong 50–55 Ma. Pinakamabilis naman ang [[plato ng Cocos]], na gumagalaw sa bilis na {{Convert|75|mm/year|in/year|abbr=unit}}, na sinusundan ng plato ng Pasipiko na may bilis naman na {{Convert|52-69|mm/year|in/year|abbr=unit}}.<ref name="podp2000" /> Samantala, pinakamabagal ang plato ng Timog Amerika, na gumagalaw lamang sa bilis na {{Convert|10.6|mm/year|in/year|abbr=unit}}.<ref name="Argus_etal_2011">{{Cite journal |last1=Argus |first1=D.F. |last2=Gordon |first2=R.G. |last3=DeMets |first3=C. |date=2011 |title=Geologically current motion of 56 plates relative to the no-net-rotation reference frame |trans-title=Mga heolohikong kasalukuyang galaw ng 56 na plato relatibo sa no-net-rotation reference frame |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=12 |issue=11 |pages=n/a |bibcode=2011GGG....1211001A |doi=10.1029/2011GC003751 |doi-access=free}}</ref> === Loobang estraktura === {{Main|Loobang estraktura ng Daigdig}} [[Talaksan:Earth_cutaway_schematic-tl.png|thumb|Estraktura ng looban ng Daigdig.]] Kagaya ng ibang mga planetang lupa, nahahati ang looban ng Daigdig sa mga patong ayon sa mga katangiang kemikal at pisikal. Nababalot ito ng isang solidong ibabaw, na nakapatong naman sa isang mala-likidong [[Mantel|manto]]. Nakahiwalay ang ibabaw sa manto dahil sa [[hangganang Mohorovičić]].<ref name="GeolSoc" /> Iba-iba ang kapal ng ibabaw ng Daigdig, mula {{Convert|6|km|mi|abbr=on}} sa mga karagatan hanggang sa {{Convert|30-40|km|mi|abbr=on}} naman sa mga kontinente. Tinatawag na [[litospera]] ang ibabaw kasama ng matigas-tigas at malamig na itaas na manto, na nahahati naman sa mga gumagalaw na tektonikong plato.<ref>{{cite news |last1=Micalizio |first1=Caryl-Sue |last2=Evers |first2=Jeannie |date=20 May 2015 |title=Lithosphere |language=en |trans-title=Litospera |work=[[National Geographic]] |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529052948/https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/ |archive-date=29 May 2022}}</ref> Sa ilalim ng litospera makikita ang [[astenospera]], ang bahaging medyo mala-likido na kinapapatungan nito. Nagaganap ang mga mahahalagang pagbabago sa estraktura ng mga [[kristal]] pagsapit ng lalim na {{Convert|410 and 660|km|mi|abbr=on}}, na nagsisilbi din bilang [[Sonang transisyonal (Daigdig)|transisyon]] ng itaas at ibabang manto. Sa ilalim naman ng manto makikita ang likidong [[Kaibuturan ng isang planeta|labas na kaibuturan]] na nakapatong naman sa isang solidong [[Kaibuturan ng isang planeta|loob na kaibuturan]].<ref name="tanimoto_ahrens1995" /> Maaaring mas mabilis ang ikot ng loob na kaibuturan ng Daigdig kesa sa ibang mga bahagi nito, na nasusukat mula 0.1–0.5° kada taon, bagamat may mga pananaliksik din na nagbibigay ng mas mataas o mas mababa pang antas kesa rito.<ref name="Deuss_2014" /> Tinatayang sanglima ng radyus ng Daigdig ang radyus ng loob na kaibuturan nito. Mas tumitindi ang densidad habang palalim nang palalim, ang pinakamataas para sa kahit anong planeta sa Sistemang Solar. === Komposisyong kemikal === {{Main|Pagkayabong ng mga elemento sa ibabaw ng Daigdig}} Tinatayang nasa {{Val|5.97|u=kg|e=24}} ang kabuuang [[masa ng Daigdig]]. Nagtataglay ito ng [[bakal]] na kumakatawan sa 32.1% ng masa nito, at sinusundan ng [[oksiheno]] (30.1%), [[Silikon|silisyo]] (15.1%), [[magnesyo]] (13.9%), [[asupre]] (2.9%), [[nikel]] (1.8%), [[Kalsiyo|kalsyo]] (1.5%), [[aluminyo]] (1.4%), at mga maliliit na bakas ng ibang mga elemento (1.2%).<ref name="pnas71_12_6973" /><ref name="comp" /> Dahil sa paghihiwalay ng grabidad, taglay ng kaibuturan ang mga elementong mas mataas ang densidad tulad ng bakal (88.8%), nikel (5.8%), at asupre (4.5%). Pinakakaraniwang taglay ng mga bato sa ibabaw ang mga [[oksido]], na kumakatawan sa lagpas 99% ng ibabaw mula sa labing-isang elemento tulad ng silisyo, aluminyo, bakal, kalsyo, magnesyo, [[potasyo]], o [[sodyo]].<ref name="pnas71_12_6973" /><ref name="brown_mussett1981" /> === Loob na init === {{Main|Badyet sa loob na init ng Daigdig}} [[Talaksan:Earth_heat_flow.jpg|thumb|Mapa ng lumalabas na init mula sa kaibuturan ng Daigdig papunta sa ibabaw nito. Mapapansin na pinakamatindi ito sa mga tagaytay sa gitna ng mga karagatan.]] Nagmumula ang loob na init ng Daigdig sa init na nagawa noong nabuo ito at sa init dahil sa [[Radiyasyon|radyasyon]].<ref name="Turcotte">{{cite book |author1=Donald L. Turcotte |url=https://books.google.com/books?id=-nCHlVuJ4FoC&q=primordial&pg=PA286 |title=Geodynamics |author2=Gerald Schubert |date=25 March 2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66624-4 |language=en |trans-title=Heodinamika}}</ref> Ilan sa mga [[Isotope|isotopo]] na pangunahing nagbibigay ng init sa planeta ay ang [[potasyo 40]], [[uranyo 238]], at [[toryo 232]].<ref name="sanders20031210" /> Aabot ang init sa sentro hanggang {{Convert|6,000|C|F|abbr=on}},<ref>{{cite web |date=25 April 2013 |title=The Earth's Centre is 1000 Degrees Hotter than Previously Thought |trans-title=Mas Mainit nang 1000 Digri ang Sentro ng Daigdig kesa sa Naunang Inakala |url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628075455/http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter/ |archive-date=28 June 2013 |access-date= |website=The European Synchrotron (ESRF) |language=en}}</ref> at presyur hanggang {{Convert|360|GPa|e6psi|abbr=unit}}.<ref name="ptrsl360_1795_1227" /> Dahil nagmumula ang karamihan sa init na nagagawa ng Daigdig mula sa radyasyon, ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na mas matindi pa kesa sa kasalukuyan ang produksiyon ng init ng planeta noong panahon kung saan hindi pa nauubos ang mga isotopong may maiiksing buhay. Pagsapit ng tatlong bilyong taon sa hinaharap, inaasahan na dodoble ang produksiyon ng init kumpara sa kasalukuyan, na magpapabilis sa pag-ikot ng init sa manto at dahil dito gayundin sa mga tektonikong plato, at magpapahintulot sa paggawa sa mga bihira ngayong mabuo na mga [[batong igneo]] tulad ng [[komatita]].<ref name="T&S 137" /><ref name="epsl121_1" /> Nasa {{Val|87|u=mW/m2}} ang karaniwang init na nawawala sa Daigdig, para sa kabuuang pagkawala ng init na aabot sa {{Val|4.42|u=W|e=13}}.<ref name="jg31_3_267" /> Ipinagpapalagay na dumadaloy ang init na ito papunta sa ibabaw dahil sa mga [[pagbuga ng manto]], na itinuturong salarin sa mga maanomalyang aktibidad ng ilang mga bulkan.<ref name="science246_4926_103" /> Gayunpaman, karamihan sa init ay nawawala dahil sa paggalaw ng mga tektonikong plato dahil sa pamamaga ng manto sa mga tagaytay sa kailaliman ng mga karagatan. Nailalabas din ang init sa pamamagitan ng konduksiyon ng litospera, na madalas mangyari din sa kailaliman ng mga karagatan.<ref name="heat loss" /> === Grabidad === {{Main|Grabidad ng Daigdig}} Nasa {{Convert|9.8|m/s|ft/s|abbr=on}} ang bilis ng [[Grabedad|grabidad]] malapit sa ibabaw ng Daigdig. Gayunpaman, maaari itong bahagyang magbago dahil sa mga [[Anomalya sa grabidad|anomalya]] bunsod ng topograpiya, heolohiya, at at lokal na estraktura ng tektonikong plato.<ref>{{cite journal |last1=Watts |first1=A. B. |last2=Daly |first2=S. F. |date=May 1981 |title=Long wavelength gravity and topography anomalies |trans-title=Mga anomalya sa mahabang haba ng alon ng grabidad at topograpiya |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=415–418 |bibcode=1981AREPS...9..415W |doi=10.1146/annurev.ea.09.050181.002215}}</ref> === Magnetikong sakop === {{Main|Magnetikong sakop ng Daigdig}} Ginagawa ang pangunahing bahagi ng [[magnetikong sakop ng Daigdig]] sa [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito, kung saan nagaganap ang prosesong [[Teoryang daynamo|daynamo]] na naglilipat sa kinetikong enerhiya mula sa init ng kumbeksiyon patungo sa enerhiyang elektromagnetiko. Umaabot hanggang sa labas ng kaibuturan ang sakop nito, mula sa manto patungo sa ibaba kung saan isa itong [[dipolo]]. Malapit sa heograpikong polo ang dipolo ng Daigdig. Sa ekwador ng magnetikong sakop, ang lakas ng sakop malapit sa ibabaw ay nasa {{Val|3.05|u=T|e=-5}}, na may [[magnetikong momento]] na {{Val|7.79|u=Am{{sup|2}}|e=2}} sa epoch 2000, na bumababa nang mga 6% kada siglo bagamat nananatili pa rin itong mas malakas kumpara sa pangmatagalang karaniwan nito.<ref name="dipole">{{cite journal |last1=Olson |first1=Peter |last2=Amit |first2=Hagay |year=2006 |title=Changes in earth's dipole |trans-title=Mga pagbabago sa dipolo ng Daigdig |url=https://pages.jh.edu/~polson1/pdfs/ChangesinEarthsDipole.pdf |url-status=live |journal=Naturwissenschaften |language=en |volume=93 |issue=11 |pages=519–542 |bibcode=2006NW.....93..519O |doi=10.1007/s00114-006-0138-6 |pmid=16915369 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927110538/http://pages.jh.edu/~polson1/pdfs/ChangesinEarthsDipole.pdf |archive-date=27 September 2019 |s2cid=22283432}}</ref> Magulo ang paggalaw ng kumbeksiyon sa kaibuturan; gumagalaw ang magnetikong polo at nagpapalitan din ng pagkakahanay paminsan-minsan. Nagreresulta ito sa [[Heomagnetikong pagkakaibang sekular|sekular na pagkakaiba]] sa pangunahing sakop at pagpapalitan ng heomagnetikong polo nang ilang beses kada ilang milyong taon. Pinakabago sa mga ito ang pagpapalitan na naganap noong tinatayang 700,000 taon ang nakalipas.<ref name="fitzpatrick2006" /><ref name="campbelwh" /> [[Magnetospera]] ang tawag sa kabuuang saklaw ng magnetikong sakop ng Daigdig. Pinapalihis nito ang mga [[Ion|iono]] at [[elektron]] ng [[hanging solar]]; pinipisat ng hanging solar ang bahaging nakaharap sa Araw nang mga 10 radyus ng Daigdig at nagpapahaba naman sa bahaging nasa likod upang maging isang mahabang buntot.<ref>{{Cite journal |last1=Ganushkina |first1=N. Yu |last2=Liemohn |first2=M. W. |last3=Dubyagin |first3=S. |date=2018 |title=Current Systems in the Earth's Magnetosphere |script-title=Mga Sistema ng Daloy sa Magnetospera ng Daigdig |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017RG000590 |journal=Reviews of Geophysics |language=en |volume=56 |issue=2 |pages=309–332 |bibcode=2018RvGeo..56..309G |doi=10.1002/2017RG000590 |issn=1944-9208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100349/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017RG000590 |archive-date=31 March 2021 |hdl-access=free |hdl=2027.42/145256 |s2cid=134666611}}</ref> Dahil di hamak na mas mabilis ang hanging solar kesa sa bilis ng along dinadala nito, palaging nagaganap ang isang supersonikong [[arko ng banggaan]] ({{Lang|en|bow shock}}) sa bahaging nakaharap sa Araw.<ref>{{cite web |last=Masson |first=Arnaud |date=11 May 2007 |title=Cluster reveals the reformation of the Earth's bow shock |trans-title=Ibinunyag ng klaster ang repormasyon ng arko ng banggaan ng Daigdig |url=http://sci.esa.int/jump.cfm?oid=40994 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100440/https://sci.esa.int/web/cluster/-/40994-cluster-reveals-the-reformation-of-the-earth-s-bow-shock |archive-date=31 March 2021 |publisher=European Space Agency |language=en}}</ref> Nananatili lamang ang mga [[kargadong partikulo]] sa loob ng magnetospera, partikular na sa rehiyong tinatawag na plasmaspera na sumusunod sa linya ng magnetikong sakop ng Daigdig habang umiikot ito.<ref>{{cite web |last=Gallagher |first=Dennis L. |date=14 August 2015 |title=The Earth's Plasmasphere |trans-title=Ang Plasmaspera ng Daigdig |url=http://plasmasphere.nasa.gov/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828213813/http://plasmasphere.nasa.gov/ |archive-date=28 August 2016 |publisher=NASA/Marshall Space Flight Center |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Gallagher |first=Dennis L. |date=27 May 2015 |title=How the Plasmasphere is Formed |trans-title=Paano Nabuo ang Plasmaspera |url=http://plasmasphere.nasa.gov/formed.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115064232/http://plasmasphere.nasa.gov/formed.html |archive-date=15 November 2016 |publisher=NASA/Marshall Space Flight Center |language=en}}</ref> Nabubuo ang pasingsing na daloy dahil sa pagsunod nito sa magnetikong sakop kahit na pawang natatangay lamang ang mga ito dahil sa dominasyon ng magnetikong daloy sa rehiyon.<ref name="BaumjohannTreumann1997">{{cite book |last1=Baumjohann |first1=Wolfgang |title=Basic Space Plasma Physics |last2=Treumann |first2=Rudolf A. |publisher=World Scientific |year=1997 |isbn=978-1-86094-079-8 |pages=8, 31 |language=en |trans-title=Mga Simpleng Pisika ng Plasma ss Kalawakan}}</ref> Samantala, nabubuo naman ang [[sinturong Van Allen]] dahil sa mga random na paggalaw ng mga matitinding kargadong partikulo sa magnetospera.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Ionosphere and magnetosphere |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |url=https://www.britannica.com/science/ionosphere-and-magnetosphere/Magnetosphere |last=McElroy |first=Michael B. |language=en |trans-title=Ionospera at magnetospera |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703085345/https://www.britannica.com/science/ionosphere-and-magnetosphere/Magnetosphere |archive-date=3 July 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="Van Allen">{{cite book |last=Van Allen |first=James Alfred |title=Origins of Magnetospheric Physics |date=2004 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-0-87745-921-7 |language=en |trans-title=Mga Pinagmulan ng Pisika ng Magnetospera |oclc=646887856}}</ref> Tuwing nagaganap ang mga [[magnetikong bagyo]], lumilihis ang mga partikulong mula sa magnetospera at lalo na sa buntot nito patungo sa linya ng magnetikong sakop na papunta sa [[ionospera]] ng Daigdig, kung saan nagreresulta sa mga [[Aurora (astronomiya)|aurora]] sa kalangitan ang interaksyon ng mga ito sa atmospera.<ref name="stern2005" /> == Pag-ikot at paglibot == === Pag-ikot === {{Main|Pag-ikot ng Daigdig}} [[Talaksan:EpicEarth-Globespin-tilt-23.4.gif|thumb|Pag-ikot ng Daigdig, mula sa pinagsama-samang kuha ng mga nakapalibot na satelayt.]] Masusukat ang bilis ng [[pag-ikot ng Daigdig]] depende sa sangguniang gagamitin: ayon sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] ({{Lang|en|solar day}}) at ayon sa [[nakapirmeng bituin]] ({{Lang|en|sidereal day}}). Kung gagamitin ang Araw bilang sanggunian, karaniwang umiikot ang Daigdig sa sarili nitong aksis sa bilis na 86,400 segundo (86,400.0025 kung gagamitin ang segundong [[Pandaigdigang Sistema ng mga Yunit|SI]]). Dahil sa epekto ng puwersa ng [[kati]], na nagpapabagal sa pag-ikot, bahagyang nagbabago ang kabuuang haba ng isang araw sa ganitong kahulugan nang 1 o 2 milisegundo kesa sa karaniwan.<ref name="USNO_TSD" /><ref>{{cite journal |date=9 April 2015 |title=Rapid Service/Prediction of Earth Orientation |trans-title=Rapid Service/Prediksyon sa Oryentasyon ng Daigdig |url=http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |format= |journal=IERS Bulletin-A |language=en |volume=28 |issue=15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |archive-date=14 March 2015 |access-date=}}</ref> Samantala, mas mabagal nang 4 na minuto ang araw (ayon sa Araw) kung gagamitin naman ang mga nakapirmeng bituin bilang sanggunian; ang isang araw sa ganitong kahulugan ay katumbas ng 23 oras 56 minuto 4 segundo.<ref name="IERS" /> Mas mabilis ito nang mga 8 milisegundo tuwing [[ekinoksiyo]] sa [[Ekinoksiyo ng Marso|Marso]].<ref name="seidelmann1992" /> Maliban sa mga [[bulalakaw]] at mga [[satelayt]] sa mababang ligiran, natutunghayan mula sa pananaw sa ibabaw ng Daigdig ang paggalaw ng mga bagay sa kalangitan nang pakanluran sa bilis na 15 digri kada oras. Mula sa [[ekwador ng kalangitan]], katumbas ito ng diametro ng parehong Araw at [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] kada dalawang minuto; sa pananaw sa ibabaw, tila halos magkasinglaki ang dalawang bagay, na nagpapahintulot sa pagkakaroon ng mga halos perpektong [[laho]] sa Daigdig.<ref name="zeilik1998" /><ref name="angular" /> === Paglibot === {{Main|Ligiran ng Daigdig|Lokasyon ng Daigdig}} [[Talaksan:Seasons-tl.png|thumb|[[Ligiran ng Daigdig]], kabilang na ang mga [[panahon]], [[apsis]], [[solstisyo]], at [[ekinoksiyo]].]] Ikatlong planeta mula sa Araw ang Daigdig, at bahagi ng [[loobang Sistemang Solar]]. Lumilibot ang Daigdig sa Araw sa tinatayang karaniwang layo na {{Convert|150|e6km|e6mi|abbr=unit}}, na siyang basehan ng [[astronomikong yunit]] (AU) at katumbas ng 8.3 [[Sinag-taon|sinag-minuto]] o 380 beses ng [[Distansiyang lunar|distansiya ng Buwan sa Daigdig]]. Karaniwang lumilibot ang Daigdig sa Araw sa loob ng 365.2564 na araw, sa karaniwang bilis na {{Convert|29.7827|km/s|mi/s}}.<ref name="earth_fact_sheet" /> Samantala, lumilibot ang Daigdig at ang buong Sistemang Solar sa [[Ariwanas]] sa tinatayang layo na 28,000 sinag-taon mula sa gitna. Mas mataas naman ito nang nasa 20 [[sinag-taon]] mula sa [[kalapagang galaktiko]], sa [[braso ng Orion]].<ref name="nasa20051201" /> === Pagkatagilid === [[Talaksan:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|thumb|Dahil sa pagkatagilid ng Daigdig, sabay na nakakaranas ang hilaga at timog ng magkaibang kapanahunan. Halimbawa, kung tag-init sa hilaga, taglamig sa timog.]] Nakatagilid ang Daigdig nang 23.439281 digri, kung saan palaging nakaturo ang aksis nito sa mga [[polo sa kalangitan]] nase sa kahulugan. Dahil dito, magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa ibabaw ng Daigdig sa paglipas ng taon. Ito ang dahilan kung bakit nagaganap ang mga tinatawag na [[kapanahunan]] sa mga rehiyon lagpas ng mga linya ng tropiko (mula [[ekwador]]): nasa tag-init ang hilaga at taglamig sa timog kung nakaharap sa Araw ang [[Tropiko ng Kanser]], nasa taglamig naman ang hilaga at tag-init sa timog kung nakaharap naman sa Araw ang [[Tropiko ng Kaprikorn]]. Tuwing tag-init, mas matagal na nagpapakita ang Araw sa langit; tuwing taglamig, mas mabilis itong lumulubog.<ref>{{cite book |last1=Rohli |first1=Robert. V. |title=Climatology |last2=Vega |first2=Anthony J. |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2018 |isbn=978-1-284-12656-3 |edition=4 |pages=291–292 |language=en |trans-title=Klimatolohiya}}</ref> Samantala, hindi nakakatanggap ng sinag ng Araw ang mga rehiyong malapit sa magkabilang polo nang ilang linggo kada taon; mas mahaba pa ito sa magkabilang polo mismo, na maaaring tumagal nang ilang buwan. Nakakaranas din sila ng mga araw kung saan hindi lumulubog ang Araw.<ref>{{cite book |last=Burn |first=Chris |url=http://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf |title=The Polar Night |date=March 1996 |publisher=The Aurora Research Institute |language=en |trans-title=Ang Gabing Polar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806150129/https://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf |archive-date=6 August 2023 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=24 June 2020 |title=Sunlight Hours |trans-title=Mga Oras ng Sinisinagan |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022025038/https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/ |archive-date=22 October 2020 |work=Australian Antarctic Programme |language=en}}</ref> Sa astronomikong pananaw, nasusukat ang apat na panahon–taglamig, tagsibol, tag-init, at taglagas–base sa mga [[solstisyo]] at [[ekinoksiyo]]. Sa hilaga, nagaganap ang solstisyo ng taglamig tuwing bandang ika-21 ng Disyembre, solstisyo ng tag-init tuwing bandang ika-21 ng Hunyo, ekinoksiyo ng tagsibol tuwing bandang ika-20 ng Marso, at ekinoksiyo ng taglagas tuwing bandang ika-22 o ika-23 ng Setyembre. Baligtad naman ang sitwasyon sa timog para sa mga petsa ng solstisyo at ekinoksiyo nito.<ref name="bromberg2008" /> Matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig sa mahabang panahon. Gayunpaman, sumasailalim pa rin ito sa [[nutasyon]], o ang bahagyang pagbabago sa pag-ikot nito kada 18.6 na taon. Kabilang sa mga ito ang [[alog na Chandler]], ang [[presesyon]] ng pag-ikot na nakakabuo ng kumpletong bilog kada 25,800 taon, at ang mga bahagyang paggalaw ng polo ng Daigdig. Ang mga ito ay resulta ng hilaan ng Araw at Buwan sa Daigdig.<ref name="fisher19960205" /> Hindi isang [[bilog]] ang ligiran ng Daigdig kundi isang [[Habilog|elipse]]. Tinatawag na [[perihelion]] ang pinakamalapit na punto ng ligiran nito mula sa Araw, at [[aphelion]] naman para sa pinakamalayong punto nito. Sa kasalukuyan, nagaganap ang perihelion kada tuwing ika-3 ng Enero at aphelion kada tuwing ika-4 ng Hulyo. Nagbabago ito sa paglipas ng panahon dahil sa presesyon at pagbabago sa ligiran dahil sa [[siklong Milankovitch]]. Tinatayang nasa 6.8% mas mataas ang natatanggap na [[enerhiyang solar]] tuwing perihelion kada taon kumpara sa aphelion.<ref>{{cite web |last1=Buis |first1=Alan |date=27 February 2020 |title=Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate |trans-title=Mga Siklong Milankovitch (Ligiran) at ang Gampanin Nito sa Klima ng Daigdig |url=https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030105553/https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |archive-date=30 October 2020 |work=NASA |language=en}}</ref> Dahil ang timog ang nakaharap sa Araw pagsapit ng aphelion, bahagyang mas mataas ang natatanggap nito na enerhiyang solar kesa hilaga sa buong taon. Gayunpaman, hindi ito masyadong nadadama dahil sa pagkatagilid ng aksis at ang pagkuha ng karamihan ng sobra sa enerhiyang ito ng katubigan na mas marami sa timog kesa sa hilaga.<ref>{{cite web |last1=Kang |first1=Sarah M. |last2=Seager |first2=Richard |title=Why is the Northern Hemisphere Warmer than the Southern Hemisphere? |trans-title=Bakit mas Mainit ang Hilagang Hemispero kesa sa Katimugang Hemispero? |url=http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907195739/http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf |archive-date=7 September 2021 |work=Columbia University |location=New York |language=en}}</ref> == Buwan == {{Main|Buwan (astronomiya)|Ligiran ng Buwan}} [[Talaksan:FullMoon2010.jpg|thumb|Ang harapan o nakikitang bahagi ng [[Buwan (astronomiya)|Buwan]].]] [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] ang tanging [[likas na satelayt]] ng Daigdig. Isa itong malaking mala-[[planetang lupa]] na likas na satelayt na may diametrong sang-apat ng Daigdig. Ito ang pinakamalaking buwan sa [[Sistemang Solar]] kumpara sa planeta nito, bagamat mas malaki ang [[Charon]] kung ikukumpara sa [[Pluto]], na isang [[planetang menor]].<ref>{{cite web |last1=Klemetti |first1=Erik |date=17 June 2019 |title=What's so special about our Moon, anyway? |trans-title=Ano bang espesyal sa Buwan natin, ha? |url=https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106063032/https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway |archive-date=6 November 2020 |access-date= |work=[[Astronomy (magazine)|Astronomy]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=19 December 2019 |title=Charon |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014164907/https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking. |archive-date=14 October 2020 |access-date= |website=NASA |language=en}}</ref> Kapitalisado ang salitang ''Buwan'' upang ihiwalay ito sa [[Buwan (panahon)|kalendaryong buwan]] gayundin sa mga likas na satelayt ng ibang mga planeta, na tinatawag ding ''buwan''. Kasalukuyang pinaniniwalaan na nabuo ito bilang resulta ng [[Hinuhang matinding pagtama|banggaan]] ng Daigdig at ng isang planetang singlaki ng [[Marte]], na tinatawag na [[Theia (palagay na planeta)|Theia]]. Pinapaliwanag rin nito ang halos kawalan ng makikitang [[bakal]] at ibang mga elementong madaling matunaw sa Buwan pati na rin sa pagkakatulad halos ng komposisyon nito sa ibabaw ng Daigdig.<ref name="canup_asphaug2001b" /> Base sa mga isinagawang simulasyon sa kompyuter, may makikitang dalawang mala-blokeng bakas ng naturang protoplaneta sa loob mismo ng Daigdig.<ref name="NYT-20231101">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=1 November 2023 |title=A 'Big Whack' Formed the Moon and Left Traces Deep in Earth, a Study Suggests - Two enormous blobs deep inside Earth could be remnants of the birth of the moon. |language=en |trans-title=Nabuo ang Buwan dahil sa isang 'Matinding Hampas' at Nag-iwan ng Bakas sa Loob ng Daigdig, ayon sa isang Pag-aaral - Posibleng mga naiwang bakas ng pagkabuo ng Buwan ang dalawang dambuhalang bloke sa kaloob-looban ng Daigdig |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |url-status=live |access-date= |archive-url=https://archive.today/20231101232849/https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |archive-date=1 November 2023}}</ref><ref name="NAT-20231101">{{cite journal |author=Yuan, Qian |display-authors=et al. |date=1 November 2023 |title=Moon-forming impactor as a source of Earth's basal mantle anomalies |trans-title=Banggaan na gumawa sa Buwan bilang pinagmulan ng mga anomalya sa basaltong manto ng Daigdig |url=https://www.nature.com/articles/s41586-023-06589-1 |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=623 |issue=7985 |pages=95–99 |bibcode=2023Natur.623...95Y |doi=10.1038/s41586-023-06589-1 |pmid=37914947 |url-access=subscription |archive-url=https://archive.today/20231102061800/https://www.nature.com/articles/s41586-023-06589-1 |archive-date=2 November 2023 |access-date= |s2cid=264869152}}</ref> Ang paghihilaan ng Buwan at ng Daigdig dahil sa [[grabidad]] ang siyang dahilan kung bakit may mga [[kati]].<ref>{{Cite journal |last1=Coughenour |first1=Christopher L. |last2=Archer |first2=Allen W. |last3=Lacovara |first3=Kenneth J. |author-link3=Kenneth Lacovara |date=2009 |title=Tides, tidalites, and secular changes in the Earth–Moon system |trans-title=Kati, tidalite, at mga sekular na pagbabago sa sistemang Daigdig–Buwan |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |url-status=live |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=97 |issue=1 |pages=59–79 |bibcode=2009ESRv...97...59C |doi=10.1016/j.earscirev.2009.09.002 |issn=0012-8252 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028000947/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |archive-date=28 October 2012 |access-date=}}</ref> Dahil rin dito kaya nakaharap palagi sa Daigdig ang isang bahagi nito, na resulta ng {{Lang|en|[[tidal locking]]}}.<ref>{{Cite news |last=Kelley |first=Peter |date=17 August 2017 |title=Tidally locked exoplanets may be more common than previously thought |language=en |trans-title=Maaaring mas karaniwan kesa sa inaakala noon ang mga naka-tidal lock na eksoplaneta |newspaper=Uw News |url=https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009192401/https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/ |archive-date=9 October 2020}}</ref> Habang lumilibot ang Buwan sa Daigdig, nasisinagan ang ilang bahagi nito ng Araw; tinatawag ang mga ito bilang mga [[yugto ng buwan]].<ref>{{Cite web |title=Lunar Phases and Eclipses |trans-title=Mga Yugto at Laho ng Buwan |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016180007/https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses/ |archive-date=16 October 2020 |access-date= |website=NASA Solar System Exploration |language=en}}</ref> Unti-unting lumalayo ang Buwan mula sa Daigdig dahilan sa epekto ng interaksyon ng kati, sa bilis na {{Convert|38|mm/yr|in/yr|abbr=unit}}. Ibig sabihin, iba ang haba ng isang araw at taon ilang milyong taon ang nakaraan at maging sa malayong hinaharap.<ref name="espenak_meeus20070207" /> Halimbawa, noong panahong [[Ediakarano]] (620 milyong taon ang nakaraan), tinatayang 400 araw ang isang taon at halos 22 oras lamang ang isang araw.<ref>{{Cite journal |last=Williams |first=G.E. |date=2000 |title=Geological constraints on the Precambrian history of Earth's rotation and the Moon's orbit |trans-title=Mga heolohikong limitasyon sa kasaysayang Prekambriano ng pag-ikot ng Daigdig at ng ligiran ng Buwan |journal=Reviews of Geophysics |language=en |volume=38 |issue=1 |pages=37–59 |bibcode=2000RvGeo..38...37W |doi=10.1029/1999RG900016 |doi-access=free |s2cid=51948507}}</ref> May malaking bahagi ang Buwan sa pagdebelop ng buhay sa Daigdig dahil sa gampanin nito sa klima. Ayon sa mga pag-aaral sa [[paleontolohiya]] at simulasyon sa kompyuter, naging matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig dahil sa mga kati.<ref name="aaa428_261" /> Ipinagpapalagay ng ilang mga siyentipiko na maaaring maging magulo ang pag-ikot ng Daigdig dahil sa gitgitan ng Araw sa umbok sa ekwador ng Daigdig, na makakaapekto nang matindi sa paglipas ng panahon kagaya ng sa [[Marte]], bagamat kasalukuyan pa rin itong pinagtatalunan.<ref>{{cite web |last1=Cooper |first1=Keith |date=27 January 2015 |title=Earth's moon may not be critical to life |trans-title=Maaaring hindi kritikal sa buhay ang buwan ng Daigdig |url=https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030120857/https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees. |archive-date=30 October 2020 |access-date= |work=[[Phys.org]] |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dadarich |first1=Amy |last2=Mitrovica |first2=Jerry X. |author-link2=Jerry X. Mitrovica |last3=Matsuyama |first3=Isamu |last4=Perron |first4=J. Taylor |last5=Manga |first5=Michael |author-link5=Michael Manga |last6=Richards |first6=Mark A. |date=22 November 2007 |title=Equilibrium rotational stability and figure of Mars |trans-title=Pagkamatatag ng pag-ikot sa ekwilibriyo at anyo ng Marte |url=http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |journal=Icarus |language=en |volume=194 |issue=2 |pages=463–475 |doi=10.1016/j.icarus.2007.10.017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201094104/http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |archive-date=1 December 2020 |access-date=}}</ref> Mula sa ibabaw ng Daigdig, halos magkasinglaki ang Buwan at Araw. Nagmumukhang ganito ang kaso dahil sa pagiging 400 na mas malaki ang Araw kesa sa Buwan, at 400 din na mas malayo ito mula sa Daigdig.<ref name="angular" /> Dahil dito, posible ang mga halos perpektong [[laho]] sa kalangitan ng Daigdig.<ref>{{cite web |last1=Sharf |first1=Caleb A. |author1-link=Caleb Scharf |date=18 May 2012 |title=The Solar Eclipse Coincidence |trans-title=Ang Nagkataon Lang na Lahong Solar |url=https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015083529/https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/ |archive-date=15 October 2020 |access-date= |work=[[Scientific American]] |language=en}}</ref> === Asteroyd at artipisyal na satelayt === {{Main|Bagay malapit sa Daigdig|Palagay na buwan ng Daigdig}} [[Talaksan:The_station_pictured_from_the_SpaceX_Crew_Dragon_1.jpg|thumb|Ang [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS) noong 2021.]] May mga [[asteroyd]] na dumadaan [[Bagay na malapit sa Daigdig|malapit o nasa mismong ligiran ng Daigdig]]. Kinabibilangan ito ng mga [[kwasisatelayt]], mga bagay na may [[ligirang hugis sapatos ng kabayo]], at mga [[Troyanong asteroyd|trojan]]. Hindi bababa sa pitong kwasisatelayt, kabilang na ang [[469219 Kamoʻoalewa]], na may sukat mula 10 metro hanggang 5000 metro.<ref name="christou_asher2011" /><ref>{{cite journal |last1=Marcos |first1=C. de la Fuente |last2=Marcos |first2=R. de la Fuente |date=8 August 2016 |title=Asteroid (469219) 2016 HO3, the smallest and closest Earth quasi-satellite |trans-title=Asteroyd (469219) 2016 HO3, ang pinakamaliit at pinakamalapit na kwasisatelayt ng Daigdig |url=https://academic.oup.com/mnras/article/462/4/3441/2589984 |url-status=live |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=462 |issue=4 |pages=3441–3456 |arxiv=1608.01518 |bibcode=2016MNRAS.462.3441D |doi=10.1093/mnras/stw1972 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031044749/https://academic.oup.com/mnras/article/462/4/3441/2589984 |archive-date=31 October 2020 |access-date= |doi-access=free |s2cid=118580771}}</ref> Sumasailalim sa [[librasyon]] ang isang asteroyd na trojan, {{mpl|2010 TK|7}}, sa pangunahing [[puntong Lagrange]] na L4 sa ligiran ng Daigdig.<ref name="Choi" /> Samantala, lumalapit naman ang {{mpl|2006 RH|120}}, isang maliit na asteroyd malapit sa Daigdig, sa sistema ng Daigdig at Buwan kada bandang 20 taon. Paminsan-minsan itong lumilibot sa Daigdig sa loob ng maikling panahon tuwing lumalapit ito sa sistema.<ref>{{cite web |title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (A second moon for the Earth?) |trans-title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (Ikalawang buwan ng Daigdig?) |url=http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206154817/http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archive-date=6 February 2015 |access-date= |website=Great Shefford Observatory |language=en}}</ref> Tinatayang nasa 4,550 [[artipisyal na satelayt]] ang kasalukuyang gumagana at lumilibot sa Daigdig noong Setyembre 2021,<ref name="ucs" /> kabilang na ang [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS), ang pinakamalaking artipisyal na satelayt.<ref>{{Cite book |last1=Welch |first1=Rosanne |url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&q=largest+artificial+satellite&pg=RA2-PA126 |title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology |last2=Lamphier |first2=Peg A. |publisher=ABC-CLIO |year=2019 |isbn=978-1-61069-094-2 |page=126 |language=en |trans-title=Teknikal na Inobasyon sa Kasaysayang Amerikano: Ensiklopedya ng Agham at Teknolohiya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810224725/https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&q=largest+artificial+satellite&pg=RA2-PA126 |archive-date=10 August 2023 |url-status=live}}</ref> Bukod sa mga ito, lumilibot din sa Daigdig ang mga hindi na gumaganang artipisyal na satelayt, kabilang na ang pinakamatandang satelayt sa ligiran, [[Vanguard 1]], gayundin sa di bababa sa 18,000 tukoy na debri sa kalawakan.<ref>{{cite journal |date=February 2018 |editor1-last=Anz-Meador |editor1-first=Phillip |editor2-last=Shoots |editor2-first=Debi |title=Satellite Box Score |trans-title=Box Score ng mga Satelayt |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |url-status=live |journal=Orbital Debris Quarterly News |language=en |volume=22 |issue=1 |page=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |archive-date=2 April 2019 |access-date=}}</ref> == Katubigan == {{Main|Hidrospera}} [[Talaksan:Ocean_world_Earth.jpg|thumb|Nababalot ang malaking bahagi ng Daigdig sa tubig. Makikita rito ang mga kaulapan at mga yelo sa rehiyong polar nito.]] Saklaw sa [[hidrospera]] ng Daigdig ang kabuuan ng mga katubigan nito at ang distribusyon nito sa ibabaw. Karamihan sa mga ito ang nasa mga [[karagatan]]. Kabilang din sa hidrospera ang mga katubigan sa kalupaan at himpapawid ng Daigdig. Tinatayang nasa {{Val|1.35|u=metrikong tonelada|e=18}} ang kabuuang masa ng mga karagatan, at may lawak na aabot nang {{Convert|361.8|e6km2|e6mi2|abbr=unit}} at karaniwang lalim na {{Convert|3,682|m|ft|abbr=on}} upang magkaroon ng tinatayang bolyum na {{Convert|1.332|e9km3|e6mi3|abbr=unit}}.<ref name="ocean23_2_112" /> Nasa 97.5% nito ang [[tubig-alat]], at [[tubig-tabang]] naman ang natitirang 2.5%. Pawang mga nasa [[yelo]] ang tinatayang 68.7% ng lahat ng tubig-tabang sa Daigdig,<ref>{{cite web|last=Perlman|first=Howard|date=17 March 2014|title=The World's Water|url=https://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|access-date=|work=USGS Water-Science School|archive-date=22 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150422113320/http://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|url-status=live|language=en|trans-title=Ang Katubigan ng Mundo}}</ref> 30% ang [[Groundwater|nakalagak sa loob ng kalupaan]],<ref name="Lake Scientist 20162">{{cite web |title=Where Are Lakes?|website=Lake Scientist|date=28 February 2016|url=https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/|access-date=28 February 2023|archive-date=28 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228013824/https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/|url-status=live}}</ref> at 1% ang nasa ibabaw ng Daigdig gayundin sa mga maliliit na bakas nito mula sa biolohikal na nilalang at [[singaw]] sa atmospera.<ref name="School 2019">{{cite web |last=School|first=Water Science|title=How Much Water is There on Earth?|website=United States Geological Survey|date=13 November 2019|url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science|access-date=|archive-date=9 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609050627/https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science|url-status=live|trans-title=Gaano Karaming Tubig ang Meron sa Daigdig?|language=en}}</ref><ref name="Education 20222">{{cite web |title=Freshwater Resources|website=Education|date=18 August 2022|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources/|access-date=|archive-date=26 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526195118/https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources|url-status=live|trans-title=Mga Mapagkukunan ng Tubig Tabang|language=en}}</ref> Sa mga [[rehiyong polar]] ng Daigdig, nananatili ang [[niyebe]] kahit tag-init at [[Pamumuo ng yelo|nagiging yelo]]. Nakakabuo ito kalaunan ng mga [[glasyar]], akumulasyon ng niyebe na unti-unting natutulak pababa dahil sa [[grabidad]]. Nabubuo ito sa mga kabundukan ([[Alpinong glasyar|alpino]]) at mga malalawak na kapatagan ([[Kontinental na glasyar|kontinental]]). Dahil rin sa proseso nito, nakakagawa ito ng mga anyong-lupa kagaya ng mga [[lambak na hugis U]]. Bukod dito, meron ding mga [[Yelo sa dagat|malalaking tipak ng yelo sa mga karagatan]], na kung ipagsasama ay may kabuuang lawak na kapareho halos ng sa Estados Unidos, bagamat unti-unting lumiliit ito dahil sa [[pagbabago ng klima]].<ref>{{Cite book|last=Hendrix|first=Mark|title=Earth Science: An Introduction|publisher=Cengage|year=2019|isbn=978-0-357-11656-2|location=Boston|page=|language=en|trans-title=Agham Pandaigdig: Panimula}}</ref> Nasa 35 gramo ng [[asin]] kada kilo ng tubig-alat ang karaniwang [[salinidad]] (pagkaalat) ng mga karagatan ng Daigdig.<ref name="kennish2001" /> Nagmumula ang karamihan sa mga ito sa mga pagbuga ng bulkan gayundin mula sa mga [[batong igneo]].<ref name="mullen2002" /> Tinutunaw ng karagatan ang mga gas mula sa himpapawid, na mahalaga para sa buhay sa loob nito.<ref name="natsci_oxy4" /> Malaki ang gampanin rin nito sa pagpapanatili sa init ng Daigdig, Maaaring humantong sa mga matitinding pagbabago sa panahon ang mga kahit maliliit na pagbabago sa init nito, kagaya ng [[El Niño at La Niña]] sa [[Karagatang Pasipiko]].<ref name="sample2005" /> Isa sa mga natatanging katangian ng Daigdig ang pagkakaroon nito ng tubig, partikular na ang likidong tubig. Bagamat may mga planeta sa [[Sistemang Solar]] na may atmosperang may singaw ng tubig, wala sa mga ito ang kayang magpanatili ng likidong tubig sa ibabaw.<ref name="Center 2021">{{cite web |last=|first=|title=Tour of Water in the Solar System|website=United States Geological Survey|date=14 October 2021|url=https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system|access-date=|archive-date=19 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119211912/https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system|url-status=live|language=en|trans-title=Paglalakbay sa Katubigan ng Sistemang Solar}}</ref> May mga buwan na nagpapakita ng mga senyales ng pagkakaroon ng likidong tubig na maaaring mas marami pa kesa sa lahat ng tubig sa mga karagatan ng Daigdig. Gayunpaman, ang mga ito ay nakapaloob nang ilang daang kilometro sa ilalim ng mga nagyeyelong ibabaw nito.<ref>{{cite web |title=Are there oceans on other planets?|website=NOAA's National Ocean Service|date=1 June 2013|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html|access-date=|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619132905/http://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html|url-status=live|trans-title=May mga karagatan ba sa ibang mga planeta?|language=en}}</ref> == Himpapawid == {{Main|Atmospera ng Daigdig}} Karaniwang nasa {{Convert|101.325|kPa|psi|abbr=on}} ang [[atmosperikong presyur]] ng himpapawid ng Daigdig sa [[eskalang taas]] na mga {{Convert|8.5|km|mi|abbr=on}}.<ref name="Exline2006">{{cite book|last1=Exline|first1=Joseph D.|url=https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|title=Meteorology|last2=Levine|first2=Arlene S.|last3=Levine|first3=Joel S.|date=2006|publisher=NASA/Langley Research Center|page=6|id=NP-2006-08-97-LaRC|access-date=|archive-date=28 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528181043/https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|url-status=live|language=en|trans-title=Meteorolohiya}}</ref><ref name="earth_fact_sheet" /> Nagtataglay ang tuyong atmospera ng 78.084% [[nitroheno]], 20.946% [[oksiheno]], 0.934% [[argon]], at mga maliliit na bakas ng [[dioksidong karbon]] at ibang mga [[molekula]].<ref name="Exline2006" /> Nasa 0.01% hanggang 4% ang [[singaw ng tubig]],<ref name="Exline2006" /> pero karaniwang nasa 1% ito.<ref name="earth_fact_sheet" /> Natatakpan ng [[Ulap|kaulapan]] ang 2/3 ng ibabaw ng Daigdig, mas madalas sa mga karagatan kesa sa kalupaan.<ref name="King Platnick Menzel Ackerman 2013 pp. 3826–3852">{{cite journal |last1=King|first1=Michael D.|last2=Platnick|first2=Steven|last3=Menzel|first3=W. Paul|last4=Ackerman|first4=Steven A.|last5=Hubanks|first5=Paul A.|title=Spatial and Temporal Distribution of Clouds Observed by MODIS Onboard the Terra and Aqua Satellites|journal=IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing|publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE)|volume=51|issue=7|year=2013|issn=0196-2892|doi=10.1109/tgrs.2012.2227333|pages=3826–3852|bibcode=2013ITGRS..51.3826K|s2cid=206691291|doi-access=free|hdl=2060/20120010368|hdl-access=free|trans-title=Distribusyon sa Espasyo at Panahon ng Kaulapan na Naobserbahan ng MODIS sakay sa mga satelayt na Terra at Aqua|language=en}}</ref> Nakadepende sa latitud ang taas ng [[tropospera]], mula {{Convert|8|km|mi|abbr=on}} sa mga polo hanggang {{Convert|17|km|mi|abbr=on}} sa ekwador.<ref name="geerts_linacre97" /> Matindi ang ginawang pagbabago ng [[Biyospero|biospera]] sa kasalukuyang atmospera ng Daigdig. Nagsimula ang [[potosintesis]] ng oksiheno noong 2.7 bilyong taon ang nakaraan, na siyang bumuo sa kasalukuyang atmospera na puno ng nitroheno at oksiheno.<ref name="NYT-20131003" /> Dahil dito, lumitaw ang mga [[organismong aerobiko]] at nagresulta kalaunan sa pagbuo sa [[Osonang patong|osonong patong]] dahil sa [[Siklong osono-oksiheno|paglipat]] ng {{Chem2|O2}} upang maging {{Chem2|O3}}. Hinaharang nito ang [[Ultrabiyoleta|radyasyong UV]] mula sa Araw, na nagpahintulot sa pagkakaroon ng buhay sa lupa.<ref name="Harrison 2002" /> Bukod dito, ilan sa mga responsibilidad ng himpapawid na mahalaga sa buhay ang paglilipat sa singaw ng tubig, pagbibigay sa mga mahahalagang gas, pagsunog sa mga maliliit na [[bulalakaw]] bago ito tumama sa lupa, at pagpapanatili sa temperatura sa prosesong tinatawag na [[epektong greenhouse]].<ref name="Narottam2008" /> Karaniwang hinahati ang ibabaw na bahagi ng atmospera, ang bahagi sa taas ng tropospera, sa tatlo: [[estratospera]], [[mesospera]], at [[termospera]].<ref name="atmosphere" /> [[Eksospera]] ang hangganan ng atmospera patungo sa [[magnetospera]] ng Daigdig.<ref name="sciweek2004" /> Sa loob ng estratospera makikita ang [[Osonang patong|osonong patong]], na mahalaga sa buhay dahil sa pagharang nito sa mga radyasyong UV. Tinatawag na [[linyang Karman]] ang napagkasunduang hangganan ng atmospera ng Daigdig at kalawakan, na makikita sa taas na 100 km (62 mi).<ref name="cordoba2004" /> === Panahon at klima === {{Main|Panahon|Klima}} Walang tiyak na hangganan ang atmospera ng Daigdig; unti-unti lamang ito numinipis hanggang sa mawala ito sa kalawakan.<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/where-is-the-edge-of-space-and-what-is-the-karman-line|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304132146/https://www.nationalgeographic.com/science/article/where-is-the-edge-of-space-and-what-is-the-karman-line|archive-date=4 March 2021|title=Where, exactly, is the edge of space? It depends on who you ask|website=[[National Geographic]]|last1=Drake|first1=Nadia|author-link1=Nadia Drake|date=20 December 2018|access-date=|language=en|trans-title=Saan ba talaga ang hangganan ng kalawakan? Depende kung sino ang tinanungan mo}}</ref> Nasa unang 11 km (6.8 mi) mula sa ibabaw ang malaking bahagdan ng kabuuang masa nito; tinatawag itong [[tropospera]].<ref>{{cite web|url=https://spaceplace.nasa.gov/troposphere/en/|title=Troposphere|website=SpacePlace|publisher=[[NASA]]|last1=Erickson|first1=Kristen|last2=Doyle|first2=Heather|date=28 June 2019|access-date=|archive-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204093554/https://spaceplace.nasa.gov/troposphere/en/|url-status=live|trans-title=Tropospera|language=en}}</ref> Pinapainitan ito at pati ang ibabaw ng enerhiya mula sa Araw, na siyang nagpapalawak sa ere. Umaangat ang ere na ito na may mababang densidad pataas at pinapalitan ng mas malamig at mas matinding densidad na ere. Nagreresulta ito sa [[sirkulasyon ng hangin]] na siyang nagmamando naman sa [[panahon]] at [[klima]] sa pamamagitan ng pamamahagi ng [[enerhiyang termal]].<ref name="moran2005" /> May dalawang pangunahing hangin sa sirkulasyong ito: ang [[hanging silangan]] ({{Lang|en|easterlies}}) na nasa rehiyong nasa 30° latitud sa ibaba ng ekwador at [[hanging kanluran]] ({{Lang|en|westerlies}}) na nasa mga gitnang latitud sa pagitan ng 30° hanggang 60°.<ref name="berger2002" /> Mahalaga rin sa klima ang [[nilalamang init ng karagatan]] at [[Daloy ng dagat|daloy ng tubig]], lalo na ang [[sirkulasyong termohalina]] na siyang nagdidirekta naman ng init mula sa ekwador patungo sa mga rehiyong polar.<ref name="rahmstorf2003" /> Nakakatanggap ang Daigdig ng {{Val|1361|u=W/m2}} na [[radyasyong solar]],<ref>{{cite journal |first1=Odele|last1=Coddington|first2=Judith L.|last2=Lean|author2-link=Judith Lean|first3=Peter|last3=Pilewskie|first4=Martin|last4=Snow|first5=Doug|last5=Lindholm|date=2016|title=A Solar Irradiance Climate Data Record|url=https://archive.org/details/bulletin-of-the-american-meteorological-society_2016-07_97_7/page/1265|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=97|issue=7|pages=1265–1282|bibcode=2016BAMS...97.1265C|doi=10.1175/bams-d-14-00265.1|doi-access=free|trans-title=Tala ng Datos ng Klima sa Radyasyong Solar|language=en}}</ref><ref name="earth_fact_sheet" /> na kumokonti habang pataas ng latitud. Bumababa nang {{Convert|0.4|C-change|F-change|abbr=on}} kada digri ng latitud mula sa ekwador ang karaniwang temperatura ng hangin sa lebel ng dagat.<ref name="sadava_heller2006" /> Maaaring hatiin ang Daigdig sa mga rehiyon base sa latitud: [[Tropiko|tropikal]], [[Subtropiko|subtropikal]], [[templado]], at [[Rehiyong polar|polar]].<ref name="climate_zones" /> Sumisingaw ang kalupaan sa proseso ng [[ebaporasyon]] na dinadala ng sirkulasyon ng hangin sa himpapawid. Depende sa kondisyon ng panahon sa lugar, umaangat ang mainit na hangin na siyang [[Kondensasyon|magkokondensa]] at bubuo sa mga ulap at kalauna'y babalik sa ibabaw sa pamamagitan ng [[presipitasyon]] tulad ng [[ulan]] o [[niyebe]].<ref name="moran2005" /> Pagkabagsak sa ibabaw, dadaloy ang tubig patungo sa mga mabababang lugar sa pamamagitan ng mgadaluyan tulad ng [[ilog]] na tipikal na hahantong kalaunan sa mga [[karagatan]] o [[lawa]]. Tinatawag ang prosesong ito bilang ang [[siklo ng tubig]], na isang napakahalagang proseso mapanatili ang buhay sa kalupaan at [[erosyon]] sa paglipas ng heolohikong panahon. Nakadepende sa samu't saring salik kagaya ng topograpiya at temperatura ang dami ng babagsak na ulan o niyebe sa isang lugar.<ref name="hydrologic_cycle" /> == Buhay == {{Main|Biyospero|Kasaysayan ng buhay}} Sa kasalukuyan, Daigdig lamang ang tanging lugar sa buong [[sansinukob]] na may [[buhay]]. Unang umusbong ito sa mga pinakaunang [[Anyong tubig|anyong-tubig]] sa planeta ilang daang milyong taon matapos ito mabuo apat na bilyong taon ang nakaraan. May likidong tubig ang Daigdig, na isang mahalagang sangkap upang mabuo ang mga mas komplikadong [[Kompuwestong organiko|molekulang organiko]] at makapagbigay ng sapat na enerhiya para makapagsimula ng [[metabolismo]]. Kumukuha ng mga [[Sustansiya (nutrisyon)|sustansiya]] mula sa tubig, lupa, at himpapawid ang mga halaman at iba pang mga organismo.<ref name="ab2003" /> Tuloy-tuloy na nareresiklo ng mga espesye ang mga sustansiyang ito.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=J. S. |author-link1=Jamuna Sharan Singh |title=Ecology environmental science and conservation |last2=Singh |first2=S. P. |author-link2=S. P. Singh (biochemist) |last3=Gupta |first3=S.R. |publisher=S. Chand & Company |year=2013 |isbn=978-93-83746-00-2 |edition=1 |location=New Delhi |language=en |trans-title=Ekolohiya agham pangkalikasan at konserbasyon |oclc=896866658}}</ref> == Mga tao == {{Main|Tao|Mundo}} [[Talaksan:BlackMarble20161km.jpg|thumb|Pinagtagpi-tagping larawan na nagpapakita sa mga liwanag na nagmumula sa mga [[Polusyon sa liwanag|artipisyal na ilaw]] mula sa mga [[lungsod]] tuwing gabi.]] Unang umusbong ang mga tao mula sa mga unang [[Primata|primado]] sa Aprika 300,000 taon ang nakaraan at [[Paglabas sa Aprika|kumalat]] sa Daigdig simula noon. Simula noong umusbong ang [[agrikultura]] tinatayang 12,000 taon ang nakaraan, nanatili sila sa iisang lugar at nakapagtayo ng mga [[lipunan]].<ref>{{Cite web |date=11 July 2022 |title=Introduction to Human Evolution |trans-title=Panimula sa Ebolusyon ng Tao |url=http://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108211808/https://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |archive-date=8 November 2023 |access-date= |website=humanorigins.si.edu |language=en}}</ref> Nagawa nilang marating ang [[Antartika]], ang pinakahuling kontinente na walang tao, noon lamang ika-20 siglo, bagamat nananatili pa rin itong limitado. Simula noong ika-19 na siglo, mabilis na dumami ang mga tao, na umabot sa walong bilyon noong dekada 2020s at inaasahang dadami pa hanggang sampung bilyon pagsapit ng ikalawang bahagi ng ika-21 siglo.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-11-15 |title=Day of 8 Billion |trans-title=Araw ng Walong Bilyon |url=https://www.un.org/en/dayof8billion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523051432/https://www.un.org/en/dayof8billion/ |archive-date=2025-05-23 |access-date= |website=United Nations |language=en}}</ref><ref name="Harvey-2020">{{Cite news |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=15 July 2020 |title=World population in 2100 could be 2 billion below UN forecasts, study suggests |language=en-GB |trans-title=Maaaring 2 bilyon na mas mababa kesa sa pagtataya ng UN ang populasyon ng mundo pagsapit ng 2100, ayon sa pag-aaral |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests |url-status=live |url-access=registration |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904212947/https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests |archive-date=4 September 2020 |issn=0261-3077}}</ref> Marami sa kanila ang nakatira sa [[Timog Asya|katimugan]] at [[Silangang Asya|silangang bahagi]] ng [[Asya]] at nasa 90% sa kanila ang nakatira sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] dahil 68% ng kabuuang kalupaan ng Daigdig ay nasa naturang hemispero.<ref>{{Cite web |last1=Lutz |first1=Ashley |date=4 May 2012 |title=MAP OF THE DAY: Pretty Much Everyone Lives In The Northern Hemisphere |trans-title=MAPA NGAYONG ARAW: Halos Lahat ay Nakatira sa Hilagang Hemispero |url=https://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |archive-date=19 January 2018 |access-date= |work=Business Insider |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Méndez |first1=Abel |author-link1=Abel Méndez |date=6 July 2011 |title=Distribution of landmasses of the Paleo-Earth |trans-title=Distribusyon ng kalupaan sa sinaunang Daigdig |url=http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010959/http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |archive-date=6 January 2019 |access-date= |publisher=University of Puerto Rico at Arecibo |language=en}}</ref> Bukod sa ibabaw ng Daigdig, nagawang manirahan at manatili din ng mga tao sa kailaliman ng parehong dagat at lupa, gayundin sa kalawakan sa pamamagitan ng mga nakadisenyong tirahan tulad ng mga [[estasyong pangkalawakan]], [[Pagmimina|minahan]], at [[submarino]]. Gayunpaman, nananatili pa ring nakatira ang napakalaking bahagdan ng populasyon nila ang ibabaw ng Daigdig, at simula noong ika-20 siglo, may iilang tao na nagawang manirahan nang pansamantala sa mga estasyong pangkalawakan na lumilibot sa Daigdig, at sa mga ito, tanging bilang lamang ang mga tao na nakapaglakbay at nakatapak sa Buwan.<ref name="shayler_vis2005" /><ref>{{Cite news |last=Holmes |first=Oliver |date=19 November 2018 |title=Space: how far have we gone – and where are we going? |language=en-GB |trans-title=Kalawakan: gaano kalayo na ang narating natin – at saan tayo patungo? |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006041822/https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going |archive-date=6 October 2020 |issn=0261-3077}}</ref> === Epekto sa kalikasan === {{Main|Pagbabago ng klima|Epekto ng mga tao sa kalikasan}} [[Talaksan:Global_Temperature_And_Forces_With_Fahrenheit.svg|alt=|thumb|Pagbabago sa karaniwang temperatura ng hangin sa ibabaw at mga salik sa pagbabagong ito. Mga tao ang may pakana sa pagtaas sa temperatura, na dumagdag sa mga likas na salik.<ref name=":0">{{Cite book |author=IPCC |author-link=IPCC |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press (In Press) |year=2021 |editor1-last=Masson-Delmotte |editor1-first=V. |series=Contribution of Working Group I to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |place=Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US |at=SPM-7 |language=en |trans-title=Climate Change 2021: Piskal na Agham na Basehan |access-date=2 June 2022 |editor2-last=Zhai |editor2-first=P. |editor3-last=Pirani |editor3-first=A. |editor4-last=Connors |editor4-first=S. L. |editor5-last=Péan |editor5-first=C. |editor6-last=Berger |editor6-first=S. |editor7-last=Cau |editor7-first=N. |editor8-last=Chen |editor8-first=Y. |editor9-last=Goldfarb |editor9-first=L. |display-editors=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813201719/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |archive-date=13 August 2021 |url-status=live |editor10-first=M. I. |editor10-last=Gomis}}</ref>]] Malaki ang epekto ng mga gawain ng tao sa kalikasan. Pinapataas ng mga gawain ng tao ang mga [[gas na greenhouse]] sa himpapawid, na [[Pagbabago ng klima|nagpapabago sa klima]].<ref name="ConsensusOnConsensus" /><ref>{{Cite web |last1=Lindsey |first1=Rebecca |date=14 January 2009 |title=Climate and Earth's Energy Budget |trans-title=Klima at Badyet sa Enerhiya ng Daigdig |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002090444/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |archive-date=2 October 2019 |access-date= |website=Earth Observatory |publisher=[[NASA]] |language=en}}</ref> Tinatayang nasa {{Convert|1.2|C-change|F-change|abbr=on}} na mas mainit kesa bago ang [[Rebolusyong Industriyal]] ang pandaigdigang temperatura noong 2020.<ref name=":0" /> Lima sa siyam na natukoy na [[hangganan ng planeta]] ang lumagpas na sa ligtas na lebel. Noong 2018, wala pa sa mga bansa ang kayang maserbisyuhan ang populasyon nito nang hindi lumalagpas sa mga hangganang ito.<ref name="Boundaries">{{cite web |last1=DiGirolamo |first1=Mike |date=8 September 2021 |title=We've crossed four of nine planetary boundaries. What does this mean? |trans-title=Natawid na natin ang apat sa siyam na hangganan ng planeta. Ano'ng ibig sabihin nito? |url=https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127200649/https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |archive-date=27 January 2022 |access-date= |website=[[Mongabay]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Carrington |first1=Damien |date=18 January 2022 |title=Chemical pollution has passed safe limit for humanity, say scientists |language=en |trans-title=Lumagpas na sa ligtas na hangganan ang polusyong kemikal, sabi ng mga siyentipiko |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412082940/https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |archive-date=12 April 2022}}</ref> Ipinagpapalagay na posible ang [[Sustenibilidad|nasusustentong]] paggamit sa mga likas na yaman habang napupunan pa rin ang mga pangangailangan ng bawat tao sa mundo.<ref>{{Cite journal |last1=O'Neill |first1=Daniel W. |last2=Fanning |first2=Andrew L. |last3=Lamb |first3=William F. |last4=Steinberger |first4=Julia K. |author4-link=Julia Steinberger |date=2018 |title=A good life for all within planetary boundaries |trans-title=Isang maayos na buhay para sa lahat sa loob ng mga hangganan ng planeta |url=https://www.nature.com/articles/s41893-018-0021-4 |url-status=live |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=1 |issue=2 |pages=88–95 |bibcode=2018NatSu...1...88O |doi=10.1038/s41893-018-0021-4 |issn=2398-9629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201214934/https://www.nature.com/articles/s41893-018-0021-4/ |archive-date=1 February 2022 |access-date= |s2cid=169679920}}</ref> == Tingnan din == * [[Mundo]] * [[Marte]] * [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] * [[Benus (planeta)|Benus]] * [[Sistemang Solar]] ==Talababa== <!-- List alphabetized. Please keep it that way, thank you! --> {{reflist |30em |group="n" |refs= <!--<ref name="Aoki">The ultimate source of these figures, uses the term "seconds of UT1" instead of "seconds of mean solar time".—{{cite journal |last1=Aoki |first1=S. |title=The new definition of universal time |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1982-01_105_2/page/358 |journal=Astronomy and Astrophysics |year=1982 |volume=105 |issue=2 |pages=359–361 |bibcode=1982A&A...105..359A |last2=Kinoshita |first2=H. |last3=Guinot |first3=B. |last4=Kaplan |first4=G. H. |last5=McCarthy |first5=D. D. |last6=Seidelmann |first6=P. K.}}</ref>--> <ref name="apsis">{{cite book|page=[https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk/page/144 144]|title=Probing the New Solar System|url=https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk|trans-title=Paglalakbay sa Sistemang Solar|lang=en|last1=Wilkinson|first1=John|year= 2009|publisher=CSIRO Publishing|isbn=978-0-643-09949-4}} aphelion = ''a'' × (1 + ''e''); perihelion = ''a'' × (1&nbsp;– ''e''), kung saan ''a'' ang semimayor na aksis at ''e'' ang tindi ng layo ({{lang|en|eccentricity}}). Ang pagkakaiba ng perihelion at aphelion ng Daigdig ay nasa 5 milyong kilometro.</ref> <ref name="epoch">Paiba-iba ang lahat ng mga astronomikong kantidad, parehong [[Penomenang sekular|sekular]] at [[dalasan|periodiko]]. Mga halaga sa agarang [[J2000.0]] na baryasyong sekular ang lahat ng mga kantidad na binigay rito, at binabalewala ang mga periodikong baryasyon.</ref> <!--<ref name="hill_radius">For Earth, the [[Hill radius]] is <math>R_H = a\left ( \frac{m}{3M} \right )^{\frac{1}{3}}</math>, where ''m'' is the mass of Earth, ''a'' is an astronomical unit, and ''M'' is the mass of the Sun. So the radius in AU is about <math>\left ( \frac{1}{3 \cdot 332,946} \right )^{\frac{1}{3}} = 0.01</math>.</ref>--> <!--<ref name="jaes41_3_379">Including the [[Somali Plate]], which is being formed out of the African Plate. See: {{cite journal |first=Jean |last=Chorowicz |date=October 2005 |title=The East African rift system |journal=[[Journal of African Earth Sciences]] |volume=43 |issue=1–3 |pages=379–410 |doi=10.1016/j.jafrearsci.2005.07.019 |bibcode=2005JAfES..43..379C}}</ref>--> <!--<ref name="solar_energy">Aphelion is 103.4% of the distance to perihelion. Due to the inverse square law, the radiation at perihelion is about 106.9% of the energy at aphelion.</ref>--> <ref name="surfacecover">{{cite web|title=Global Landcover|trans-title=Pandaigdigang Sakop ng Kalupaan|url=http://www.landcover.org/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326085837/http://www.landcover.org/|archive-date=26 Marso 2015|lang=en}} Dahil sa mga likas na pagbabago, kalabuan pagdating sa mga [[Ice shelf|yelo]], at kumbensiyon sa pagmamapa para sa mga [[nakapatayong datos]], walang katuturan ang pagbibigay sa mga eksaktong halaga ng sakop ng karagatan at kalupaan. Batay sa datos mula sa mga dataset nasa 0.6% hanggang 1.0% ng kabuuang ibabaw ng Daigdig ang maidadagdag sa sakop ng katubigan kung isasama ang mga lawa at bukal. Itinuturing bilang bahagi ng kalupaan ang mga yelo sa [[Antartika]] at [[Greenland]], kahit na marami sa mga batong sumusuporta sa mga ito ay nasa ilalim ng dagat.</ref> <!--<ref name="space_debris">As of 4 January 2018, the United States Strategic Command tracked a total of 18,835 artificial objects, mostly debris. See: {{cite journal |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |title=Satellite Box Score |journal=Orbital Debris Quarterly News |editor1-first=Phillip |editor1-last=Anz-Meador |editor2-first=Debi |editor2-last=Shoots |volume=22 |issue=1 |page=12 |date=February 2018 |access-date=18 April 2018 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |url-status=live }}</ref>--> }} ==Sanggunian== {{reflist|refs= <ref name=VSOP87>{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |trans-title=Mga numerikong ekspresyon para sa pormula ng presesyon at mga elemento ng mean ng Buwan at mga planeta|lang=en|journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663–683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |display-authors=et al|bibcode=1994A&A...282..663S}}</ref> <ref name=IERS>{{cite web |author=Staff |date=13 March 2021 |url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |title=Useful Constants |trans-title=Mga Magagamit na Konstante|lang=en|publisher=[[International Earth Rotation and Reference Systems Service]] |archive-date=29 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029154942/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |url-status=live }}</ref> <ref name="earth_fact_sheet">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=Earth Fact Sheet|trans-title=Fact Sheet sa Daigdig |lang=en|work=[[NSSDCA]] |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |first=David R. |last=Williams |date=15 November 2024 |archive-date=8 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |url-status=live }}</ref> <ref name="Allen294">{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities|lang=en|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen |last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |page=294 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195157/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |url-status=live }}</ref> <ref name="hbcp2000">{{cite book |editor=David R. Lide |date=2000 |title=Handbook of Chemistry and Physics|lang=en|trans-title=Handbook ng Kimika at Pisika |edition=81 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-0481-1 |url=https://archive.org/details/crchandbookofche81lide}}</ref> <ref name=usno>{{cite web |title=Selected Astronomical Constants, 2011|trans-title=Mga Piling Astronomikong Konstante, 2011|lang=en |work=The Astronomical Almanac |url=http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826043456/http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archive-date=26 August 2013}}</ref> <<ref name="WGS-84-2">{{cite web |first1=Sigurd |last1=Humerfelt |date=26 October 2010 |title=How WGS 84 defines Earth|trans-title=Paano dinedepina ng WGS 84 ang Daigdig|lang=en |url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |website=Home Online |archive-url=https://web.archive.org/web/20110424104419/http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |archive-date=24 April 2011}}</ref> <ref name=cazenave_ahrens1995>{{cite book |first1=Anny |last1=Cazenave |author-link=Anny Cazenave |editor=Ahrens, Thomas J |date=1995 |title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|lang=en| trans-title=Pandaigdigang Pisika ng Daigdig: Handbook ng mga Pisikal na Konstante|issue=1 |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC, Ameriks |isbn=978-0-87590-851-9 |chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archive-date=16 October 2006|chapter=Geoid, Topography and Distribution of Landforms |series=AGU Reference Shelf|trans-chapter=Geoid, Topograpiya, at Distribusyon ng mga Anyong-lupa |volume=1 |doi=10.1029/RF001 |bibcode=1995geph.conf.....A}}</ref> <ref name="IERS2004">{{cite book |author=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Working Group |chapter=General Definitions and Numerical Standards|trans-chapter=Pangkalahatang Kahulugan at Numerikong Pamantayan |chapter-url=http://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32_009.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |editor-first=Dennis D. |editor-last=McCarthy |editor-link=Dennis McCarthy (scientist) |editor2-first=Gérard |editor2-last=Petit |url=http://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |title=IERS Conventions (2003)| lang=en|trans-title=Pagpupulong ng IERS (2003)|publisher=Verlag des Bundesamts für Kartographie und Geodäsie |year=2004 |format=PDF |location=Frankfurt am Main |page=12 |isbn=978-3-89888-884-4 |archive-date=12 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160812171821/https://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |url-status=live }}</ref> <ref name="Pidwirny 2006_8">{{cite book |last=Pidwirny |first=Michael |date=2 February 2006 |chapter=Introduction to the Oceans|trans-chapter=Panimula sa mga Karagatan |title=Fundamentals of Physical Geography|trans-title=Mga Pundamental sa Pisikal na Heograpiya|edition=2|lang=en |publisher=[[University of British Columbia, Okanagan]] |chapter-url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|archive-date=9 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061209125035/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html |url-status=live}}</ref> <ref name=earthmass>{{cite web |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |title=Planetary Physical Parameters|lang=en|trans-title=Pisikal na Parametro ng Planeta |publisher=[[Jet Propulsion Laboratory]] |date=2008}}</ref> <ref name="NIST2008">{{Cite book |url=http://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |title=The international system of units (SI) |lang=en|trans-title=Ang pandaigdigang sistema ng mga yunit (SI)|publisher=[[United States Department of Commerce]], [[National Institute of Standards and Technology|NIST]] Special Publication 330 |page=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205071943/https://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |archive-date=5 February 2009}}</ref> <ref name="Williams1994">{{cite journal |last1=Williams |first1=James G. |title=Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation|trans-title=Mga Ambag sa tindi ng pagkatagilid, presesyon, at nutasyon ng Daigdig|lang=en|journal=The Astronomical Journal |volume=108 |year=1994 |page=711 |issn=0004-6256 |doi=10.1086/117108 |bibcode=1994AJ....108..711W|s2cid=122370108 |doi-access=free }}</ref> <ref name="Allen296">{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen |lang=en|last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |page=296 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195213/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |url-status=live }}</ref> <ref name="Cox2000">{{cite book |last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |title=Allen's Astrophysical Quantities|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen|lang=en |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |edition=4th |date=2000 |publisher=AIP Press |location=New York |isbn=978-0-387-98746-0 |page=244 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195217/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |url-status=live }}</ref> <ref name="asu_highest_temp">{{cite web |url=https://wmo.asu.edu/content/world-highest-temperature |title=World: Highest Temperature|lang=en|trans-title=Mundo: Pinakamataas na Temperatura |work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive |publisher=[[Arizona State University]]|archive-date=1 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501140030/https://wmo.asu.edu/content/world-highest-temperature |url-status=live }}</ref> <ref name="asu_lowest_temp">{{cite web |url=https://wmo.asu.edu/content/world-lowest-temperature |title=World: Lowest Temperature |lang=en|trans-title=Mundo: Pinakamababang Temperatura|work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive |publisher=[[Arizona State University]] |archive-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323204244/https://wmo.asu.edu/content/world-lowest-temperature |url-status=live }}</ref> <ref name="bouvier_wadhwa2010">{{cite journal |last1=Bouvier |first1=Audrey |last2=Wadhwa |first2=Meenakshi |author-link2=Meenakshi Wadhwa|title=The age of the Solar System redefined by the oldest Pb–Pb age of a meteoritic inclusion|trans-title=Binago ang edad ng Sistemang Solar ng pinakamatandang Pb-Pb na edad ng isang inklusyon sa bulalakaw|lang=en|journal=Nature Geoscience |date=September 2010 |volume=3 |issue=9 |pages=637–641 |doi=10.1038/ngeo941 |bibcode=2010NatGe...3..637B }}</ref> <ref name="age_earth1">{{multiref| {{cite book |first1=G. Brent |last1=Dalrymple |author-link1=Brent Dalrymple|date=1991 |title=The Age of the Earth |url=https://archive.org/details/ageofearth00unse |publisher=Stanford University Press|lang=en|trans-title=Ang Edad ng Daigdig |location=California |isbn=978-0-8047-1569-0}} | {{cite web |last=Newman |first=William L. |date=9 July 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |title=Age of the Earth |lang=en|trans-title=Ang Edad ng Daigdig |publisher=Publications Services, USGS |archive-date=23 December 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |url-status=live }} | {{cite journal |last1=Dalrymple |first1=G. Brent |author-link1=Brent Dalrymple |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |lang=en|trans-title=Ang edad ng Daigdig sa ikadalawampung siglo: isang problemang (halos) nalutas na |journal=Geological Society, London, Special Publications |year=2001 |volume=190 |issue=1 |pages=205–221 |url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205|doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |bibcode=2001GSLSP.190..205D |s2cid=130092094 |archive-date=11 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111141237/http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205 |url-status=live |url-access=subscription }} }}</ref> <ref name=reilly20091022>{{cite news |first1=Michael |last1=Reilly |date=22 October 2009 |title=Controversial Moon Origin Theory Rewrites History|lang=en|trans-title=Binago ang Kasaysayan ng Kontrobersiyal na Teorya ng Pinagmulan ng Buwan |url=http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html |website=Discovery News |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109042800/http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html |archive-date=9 January 2010}}</ref> <ref name="watersource">{{cite journal |display-authors=1 |last1=Morbidelli |first1=A. |author-link1=Alessandro Morbidelli (astronomer)|last2=Chambers |first2=J. |last3=Lunine |first3=J. I. |last4=Petit |first4=J. M. |last5=Robert |first5=F. |last6=Valsecchi |first6=G. B. |last7=Cyr |first7=K. E. |title=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth |url=https://archive.org/details/sim_meteoritics-planetary-science_2000-11_35_6/page/1309 |trans-title=Mga pinagmulang rehiyon at eskala ng panahon para sa pagkakaroon ng tubig sa Daigdig|lang=en|journal=Meteoritics & Planetary Science |year=2000 |volume=35 |issue=6 |pages=1309–1320 |bibcode=2000M&PS...35.1309M |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x |doi-access=free}}</ref> <ref name="asp2002">{{cite conference |last1=Guinan |first1=E. F. |last2=Ribas |first2=I. |editor=Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan |title=Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate|trans-title=Ang Ating Nagbabagong Araw: Ang Gampanin ng Nukleyar na Ebolusyon at Magnetikong Gawain ng Araw sa Atmospera at Klima ng Daigdig|lang=en|work=ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments |year=2002 |location=San Francisco, Amerika |isbn=978-1-58381-109-2 |publisher=Astronomical Society of the Pacific |bibcode=2002ASPC..269...85G}}</ref> <ref name=physorg20100304>{{cite news |author=Staff |title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere |trans-title=Ibinunyag ng pinakamatandang pagsukat sa magnetikong sakop ng Daigdig ang labanan sa pagitan ng Araw at Daigdig para sa ating atmospera|lang=en|date=4 March 2010 |work=[[Phys.org]] |url=http://www.physorg.com/news186922627.html |archive-date=27 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427064855/http://www.physorg.com/news186922627.html |url-status=live }}</ref> <ref name=science310_5756_1947>{{cite journal |doi=10.1126/science.1117926 |date=December 2005 |last1=Harrison |first1=T. M.|author-link=T. Mark Harrison |last2=Blichert-Toft |first2=J. |author2-link=Janne Blichert-Toft |last3=Müller |first3=W. |last4=Albarede |first4=F. |author4-link=Francis Albarède |last5=Holden |first5=P. |last6=Mojzsis |first6=S. |s2cid=11208727 |title=Heterogeneous Hadean hafnium: evidence of continental crust at 4.4 to 4.5 ga |trans-title=Heteroheneong Hadikong hapniyo: patunay ng kontinental na ibabaw noong 4.4 hanggang 4.5 Ga|lang=en|volume=310 |issue=5756 |pages=1947–1950 |pmid=16293721 |journal=Science |bibcode=2005Sci...310.1947H|doi-access=free }}</ref> <ref name=williams_santosh2004>{{cite book |first1=John James William |last1=Rogers |last2=Santosh |first2=M. |date=2004 |title=Continents and Supercontinents|trans-title=Mga Kontinente at Superkontinente|lang=en|page=48 |publisher=Oxford University Press US |isbn=978-0-19-516589-0}}</ref> <ref name=science164_1229>{{cite journal |last1=Hurley |first1=P. M. |last2=Rand |first2=J. R. |date=June 1969 |title=Pre-drift continental nuclei |url=https://archive.org/details/sim_science_1969-06-13_164_3885/page/1228 |trans-title=Kontinental na nukleus bago ang drift|lang=en|journal=Science |volume=164 |pages=1229–1242 |doi=10.1126/science.164.3885.1229 |pmid=17772560 |issue=3885 |bibcode=1969Sci...164.1229H}}</ref> <ref name="ajes38_613">{{cite journal |last1=Armstrong |first1=R. L. |year=1991 |title=The persistent myth of crustal growth|trans-title=Ang nananaig na mito ng paglaki ng ibabaw |lang=en|journal=Australian Journal of Earth Sciences |volume=38 |issue=5 |pages=613–630 |doi=10.1080/08120099108727995 |bibcode=1991AuJES..38..613A |url=http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Armstrong1991.pdf |citeseerx=10.1.1.527.9577 |archive-date=8 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808214425/http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Armstrong1991.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=tp322_19>{{cite journal |doi=10.1016/S0040-1951(00)00055-X |title=Early formation and long-term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle |trans-title=Maagang pagbuo at pangmatagalang katatagan ng mga kontinente na resulta ng pagtunaw sa dekompresyon mula sa paglilipat ng init sa manto|lang=en|year=2000 |last1=De Smet |first1=J. |journal=Tectonophysics |volume=322 |issue=1–2 |pages=19–33 |bibcode=2000Tectp.322...19D |last2=Van Den Berg |first2=A.P. |last3=Vlaar |first3=N.J. |hdl=1874/1653 |url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/1874/1653/1/desmet_etal_00.pdf|archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100352/https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/1653/desmet_etal_00.pdf;jsessionid=72BE4EE7164C98D3E91FAC2C1347084F?sequence=1 |url-status=live }}</ref> <ref name="Dhuime_etal_2018">{{Cite journal |last1=Dhuime |first1=B. |last2=Hawksworth |first2=C.J. |author-link2=Christopher Hawkesworth|last3=Delavault |first3=H. |last4=Cawood |first4=P.A. |date=2018 |title=Rates of generation and destruction of the continental crust: implications for continental growth |trans-title=Antas ng paggawa at pagkawasak ng kontinental na ibabaw: mga implikasyon sa paglaki ng kontinente|lang=en|journal=Philosophical Transactions A |volume=376 |issue=2132 |doi=10.1098/rsta.2017.0403 |pmc=6189557 |pmid=30275156|bibcode=2018RSPTA.37670403D}}</ref> <ref name="bradley_2011">{{Cite journal |last=Bradley |first=D.C. |author-link1=Donal Bradley|date=2011 |title=Secular Trends in the Geologic Record and the Supercontinent Cycle|trans-title=Mga Sekular na Trend sa Heolohikong Tala at ng Siklo ng Superkontinente|lang=en|journal=Earth-Science Reviews |volume=108 |issue=1–2 |pages=16–33 |doi=10.1016/j.earscirev.2011.05.003 |bibcode=2011ESRv..108...16B |citeseerx=10.1.1.715.6618 |s2cid=140601854}}</ref> <ref name=psc>{{cite web |author=Staff |url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm |title=Paleoclimatology&nbsp;– The Study of Ancient Climates|trans-title=Paleoklimatolohiya – Ang Pag-aaral sa mga Sinaunang Klima|lang=en|publisher=Page Paleontology Science Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304002646/http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm |archive-date=4 March 2007}}</ref> <ref name=sa282_6_90>{{cite journal |last1=Doolittle |first1=W. Ford |author-link1=Ford Doolittle|last2=Worm |first2=Boris |author-link2=Boris Worm |url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715111244/http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf |archive-date=15 July 2011 |title=Uprooting the tree of life |trans-title=Pag-uugat sa puno ng buhay|lang=en|journal=[[Scientific American]] |date=February 2000 |volume=282 |issue=6 |pages=90–95 |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 |pmid=10710791 |bibcode=2000SciAm.282b..90D}}</ref> <ref name=jas22_3_225>{{cite journal |last1=Berkner |first1=L. V. |author-link1=Lloyd Berkner |last2=Marshall |first2=L. C. |title=On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere|url=https://archive.org/details/journal-of-the-atmospheric-sciences_1965-05_22_3/page/225 |trans-title=Ukol sa Pinagmulan at Pagdami ng Konsentrasyon ng Oksiheno sa Atmospera ng Daigdig|lang=en|journal=Journal of the Atmospheric Sciences |volume=22 |issue=3 |pages=225–261 |bibcode=1965JAtS...22..225B |doi=10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2 |year=1965|doi-access=free}}</ref> <ref name="burton20021129">{{cite web |last1=Burton |first1=Kathleen |date=29 November 2002 |url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html |title=Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land|lang=en|trans-title=May Nakitang Patunay ang mga Astrobiologo para sa Maagang Buhay sa Kalupaan|publisher=NASA |archive-date=11 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html }}</ref> <ref name=Stanley_2016>{{Cite journal |last1=Stanley |first1=S. M. |author-link1=Steven M. Stanley |year=2016 |title=Estimates of the magnitudes of major marine mass extinctions in earth history|lang=en|trans-title=Mga pagtataya sa tindi ng mga malawakang pagkalipol sa karagatan sa kasaysayan ng Daigdig|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=113 |issue=42 |pages=E6325–E6334 |doi=10.1073/pnas.1613094113 |pmid=27698119 |pmc=5081622 |bibcode=2016PNAS..113E6325S |s2cid=23599425 |doi-access=free}}</ref> <ref name=gould1994>{{cite journal |last1=Gould |first1=Stephen J. |author-link1=Stephen Jay Gould |title=The Evolution of Life on Earth |lang=en|trans-title=Ang Ebolusyon ng Buhay sa Daigdig|journal=[[Scientific American]] |date=October 1994 |url=http://brembs.net/gould.html |doi=10.1038/scientificamerican1094-84 |volume=271 |issue=4 |pages=84–91 |pmid=7939569 |bibcode=1994SciAm.271d..84G |archive-date=25 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225041021/http://brembs.net/gould.html |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name="bgsa119_1_140">{{cite journal |last1=Wilkinson |first1=B. H. |last2=McElroy |first2=B. J. |s2cid=128776283 |title=The impact of humans on continental erosion and sedimentation |url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_january-february-2007_119_1-2/page/140 |trans-title=Ang epekto ng mga tao sa kontinental na erosyon at sedimentasyon|lang=en|journal=Bulletin of the Geological Society of America |year=2007 |volume=119 |issue=1–2 |pages=140–156 |doi=10.1130/B25899.1 |bibcode=2007GSAB..119..140W}}</ref> <ref name="sun_future">{{cite journal |last1=Sackmann |first1=I.-J. |last2=Boothroyd |first2=A. I. |last3=Kraemer |first3=K. E. |title=Our Sun|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-11-20_418_1/page/457 |trans-title=Ang Araw Natin|lang=en|journal=Astrophysical Journal |year=1993 |volume=418 |pages=457–468 |doi=10.1086/173407 |bibcode=1993ApJ...418..457S|doi-access=free }}</ref> <ref name="sun_future_schroder">{{cite journal |first1=K.-P. |last1=Schröder |last2=Connon Smith |first2=Robert |year=2008 |title=Distant future of the Sun and Earth revisited|trans-title=Pagbisita muli sa malayong hinaharap ng Araw at Daigdig|lang=en|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |arxiv=0801.4031 |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 |doi-access=free |bibcode=2008MNRAS.386..155S |s2cid=10073988}}</ref> <ref name="britt2000">{{cite web |first1=Robert |last1=Britt |website=Space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |title=Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got? |trans-title=Manigas, Maprito, o Matuyo: Gaano Katagal na Lang ang Daigdig?|lang=en|date=25 February 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |archive-date=5 June 2009}}</ref> <ref name=pnas1_24_9576>{{cite journal |last1=Li |first1=King-Fai |last2=Pahlevan |first2=Kaveh |last3=Kirschvink |first3=Joseph L. |author-link3=Joseph Kirschvink |last4=Yung |first4=Yuk L. |author-link4=Yuk L. Yung |year=2009 |title=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere|trans-title=Atmosperikong presyur bilang tagapamahala ng likas na klima para sa isang planetang lupa na may biospera|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=24 |pages=9576–9579 |url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |doi=10.1073/pnas.0809436106 |pmid=19487662 |pmc=2701016 |bibcode=2009PNAS..106.9576L |doi-access=free |archive-date=4 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704102832/http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=ward_brownlee2002>{{cite book |last1=Ward |first1=Peter D. |author-link1=Peter Ward (paleontologist)|last2=Brownlee |first2=Donald |author-link2=Donald E. Brownlee |date=2002 |title=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World|lang=en|trans-title=Ang Buhay at Kamatayan ng Planetang Daigdig: Paano Tinatala ng Bagong Agham ng Astrobiolohiya ang Kahahantungan ng Ating Mundo|publisher=Times Books, Henry Holt and Company |location=New York |isbn=978-0-8050-6781-1 |url=https://archive.org/details/isbn_9780805067811}}</ref> <ref name=hess5_4_569>{{cite journal |last1=Bounama |first1=Christine |year=2001 |last2=Franck |first2=S. |last3=Von Bloh |first3=W. |s2cid=14024675 |title=The fate of Earth's ocean|url=https://archive.org/details/hydrology-and-earth-sciences_2001-12_5_4/page/569 |trans-title=Ang kahahantungan ng karagatan ng Daigdig|lang=en|journal=Hydrology and Earth System Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=569–575 |doi=10.5194/hess-5-569-2001 |bibcode=2001HESS....5..569B|doi-access=free }}</ref> <ref name="ngdc2006">{{cite web |last1=Sandwell |first1=D. T. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|date=7 July 2006 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |title=Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data |trans-title=Paglalakbay sa mga Kalapagang Pandagat gamit ng Datos ng Altimetro mula sa Satelayt|lang=en|publisher=NOAA/NGDC |archive-url=https://archive.today/20140715142212/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML|archive-date=15 July 2014}}</ref> <ref name=milbert_smith96>{{cite web |last1=Milbert |first1=D. G. |last2=Smith |first2=D. A |url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model |publisher=National Geodetic Survey, NOAA |trans-title= Pag-convert sa Taas ng GPS patungo sa Elebasyong NAVD88 sa modelo ng Taas ng GEOID96 Geoid|lang=en|archive-date=20 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820090214/http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |url-status=live }}</ref> <ref name=ps20_5_16>{{cite journal |last1=Senne |first1=Joseph H. |title=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain|trans-title=Maling Bundok ba ang Naakyat ni Edmund Hillary|lang=en |url=http://archives.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=589 |journal=Professional Surveyor |year=2000 |volume=20 |issue=5 |pages=16–21 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717212545/http://archives.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=589 }}</ref> <ref name=layers_earth>{{cite web |author=Staff |url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130211014443/http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html |archive-date=11 February 2013 |title=Layers of the Earth |trans-title=Mga Patong ng Daigdig|lang=en|work=Volcano World|publisher=Oregon State University }}</ref> <ref name=jessey>{{cite web |last1=Jessey |first1=David |url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-date=3 July 2007 |title=Weathering and Sedimentary Rocks|trans-title=Meteorisasyon at mga Batong Sedimentaryo |lang=en|website=[[California State Polytechnic University, Pomona]] }}</ref> <ref name=kious_tilling1999>{{cite web |last1=Kious |first1=W. J. |last2=Tilling |first2=R. I. |date=5 May 1999 |url=http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |title=Understanding plate motions|lang=en|trans-title=Pag-unawa sa mga paggalaw ng mga plato|publisher=USGS |archive-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810162308/http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |url-status=live }}</ref> <ref name=seligman2008>{{cite web |first1=Courtney |last1=Seligman |year=2008 |url=http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm |title=The Structure of the Terrestrial Planets|lang=en|trans-title=Ang Estraktura ng mga Planetang Lupa|work=Online Astronomy eText Table of Contents |publisher=cseligman.com |archive-date=22 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080322043957/http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm |url-status=live }}</ref> <ref name=duennebier1999>{{cite web |last1=Duennebier |first1=Fred |date=12 August 1999 |url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html |title=Pacific Plate Motion|trans-title=Paggalaw ng Plato ng Pasipiko|lang=en|publisher=University of Hawaii |archive-date=31 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831195803/http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html |url-status=live }}</ref> <ref name=noaa20070307>{{cite web |display-authors=1 |last1=Mueller |first1=R. D. |last2=Roest |first2=W. R. |last3=Royer |first3=J.-Y. |last4=Gahagan |first4=L. M. |last5=Sclater |first5=J. G. |date=7 March 2007 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html |title=Age of the Ocean Floor Poster|trans-title=Poster ng Edad ng Kalapagang Pandagat|publisher=NOAA|lang=en |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805232321/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html |url-status=live }}</ref> <ref name=cmp134_3>{{cite journal |doi=10.1007/s004100050465 |title=Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada|url=https://archive.org/details/contributions-to-mineralogy-and-petrology_1999-01_134_1/page/3 |trans-title=Mga orthogneiss mula Priskoano (4.00–4.03 Ga) sa hilagang-kanlurang Canada|lang=en|year=1999 |last1=Bowring |first1=Samuel A. |author-link1=Samuel Bowring|journal=Contributions to Mineralogy and Petrology |volume=134 |issue=1 |pages=3–16 |last2=Williams |first2=Ian S. |s2cid=128376754 |bibcode=1999CoMP..134....3B}}</ref> <ref name=podp2000>{{cite web |last1=Meschede |first1=Martin |last2=Barckhausen |first2=Udo |date=20 November 2000 |url=http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |title=Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center|trans-title=Ebolusyon ng Sentro ng Pagkalat ng Tektonikong Plato ng Cocos-Nazca|work=Proceedings of the Ocean Drilling Program |publisher=Texas A&M University |lang=en |archive-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808174226/http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |url-status=live }}</ref> <ref name="GeolSoc">{{Cite web|year=2012|website=London Geological Society|title=The Crust and Lithosphere|trans-title=Ang Ibabaw at ang Litospera|lang=en|url=https://www.geolsoc.org.uk/flood_basalts_2|archive-date=28 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028212039/https://www.geolsoc.org.uk/flood_basalts_2|url-status=live}}</ref> <ref name=tanimoto_ahrens1995>{{cite book |last1=Tanimoto |first1=Toshiro |editor=Thomas J. Ahrens |date=1995 |chapter=Crustal Structure of the Earth|trans-chapter=Estraktura ng Ibabaw ng Daigdig|title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants |series=AGU Reference Shelf |trans-title=Pandaigdigang Pisika ng Daigdig: Handbook ng mga Pisikal na Konstante|lang=en|volume=1 |issue=1 |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC |doi=10.1029/RF001 |isbn=978-0-87590-851-9 |chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archive-date=16 October 2006 |bibcode=1995geph.conf.....A}}</ref> <ref name="Deuss_2014">{{Cite journal |last=Deuss |first=Arwen |date=2014 |title=Heterogeneity and Anisotropy of Earth's Inner Core|trans-title=Heterohenidad at Anisitropiya ng Looba na Kaibuturan ng Daigdig|lang=en|url=https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-earth-060313-054658 |journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci. |volume=42 |issue=1 |pages=103–126 |doi=10.1146/annurev-earth-060313-054658 |bibcode=2014AREPS..42..103D |archive-date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507194647/https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-earth-060313-054658 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=pnas71_12_6973>{{cite journal |last1=Morgan |first1=J. W. |last2=Anders |first2=E. |title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1980-12_77_12/page/6973 |trans-title=Komposisyong kemikal ng Daigdig, Benus, at Merkuryo|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1980 |volume=77 |issue=12 |pages=6973–6977 |doi=10.1073/pnas.77.12.6973 |pmid=16592930 |pmc=350422 |bibcode=1980PNAS...77.6973M|doi-access=free }}</ref> <ref name="brown_mussett1981">{{cite book |last1=Brown |first1=Geoff C. |last2=Mussett |first2=Alan E. |title=The Inaccessible Earth|trans-title=Ang Di Ma-access na Daigdig |lang=en|edition=2 |date=1981 |page=[https://archive.org/details/inaccessibleeart0000brow_r5i2/page/166 166] |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-04-550028-4 |url=https://archive.org/details/inaccessibleeart0000brow_r5i2/page/166}}</ref> <ref name=sanders20031210>{{cite news |first1=Robert |last1=Sanders |title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core|trans-title=Maaaring isang pangunahing pinagmumulan ng init sa kaibuturan ng Daigdig ang radyoaktibong potasyo|lang=en|publisher=UC Berkeley News |date=10 December 2003 |url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |archive-date=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826214233/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |url-status=live }}</ref> <ref name=ptrsl360_1795_1227>{{cite journal |last1=Alfè |first1=D. |last2=Gillan |first2=M. J. |last3=Vočadlo |first3=L. |last4=Brodholt |first4=J. |last5=Price |first5=G. D. |title=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society|trans-title=Ang simulasyon ''ab initio'' [mula sa simula] ng kaibuturan ng Daigdig|lang=en|year=2002 |volume=360 |issue=1795 |pages=1227–1244 |url=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |access-date=28 February 2007 |doi=10.1098/rsta.2002.0992 |pmid=12804276 |bibcode=2002RSPTA.360.1227A |s2cid=21132433 |archive-date=30 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name="T&S 137">{{cite book |last1=Turcotte |first1=D. L. |author-link1=Donald L. Turcotte|last2=Schubert |first2=G. |title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics0000turc |trans-title=Heodinamika|lang=en |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |date=2002 |edition=2 |page=[https://archive.org/details/geodynamics0000turc/page/136 137] |chapter=4 |isbn=978-0-521-66624-4}}</ref> <ref name=epsl121_1>{{cite journal |last1=Vlaar |first1=N |last2=Vankeken |first2=P. |last3=Vandenberg |first3=A. |title=Cooling of the Earth in the Archaean: Consequences of pressure-release melting in a hotter mantle|trans-title=Paglamig ng Daigdig noong Arkeo: Mga Kinahinatnan ng pagtutunaw dahil sa pagpapalabas ng presyur sa isang mas mainit na manto|lang=en|year=1994 |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=121 |issue=1–2 |pages=1–18 |doi=10.1016/0012-821X(94)90028-0 |url=http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf |bibcode=1994E&PSL.121....1V |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319181621/http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf |archive-date=19 March 2012}}</ref> <ref name=jg31_3_267>{{cite journal |last1=Pollack |first1=Henry N. |author-link1=Henry Pollack (heopisiko)|last2=Hurter |first2=Suzanne J. |last3=Johnson |first3=Jeffrey R. |title=Heat flow from the Earth's interior: Analysis of the global data set|trans-title=Daloy ng init mula sa looban ng Daigdig : Pagsusuri sa pandaigdigang data set|lang=en|journal=Reviews of Geophysics |volume=31 |issue=3 |pages=267–280 |date=August 1993 |doi=10.1029/93RG01249 |bibcode=1993RvGeo..31..267P}}</ref> <ref name=science246_4926_103>{{cite journal |last1=Richards |first1=M. A. |last2=Duncan |first2=R. A. |last3=Courtillot |first3=V. E. |author-link3=Vincent Courtillot |s2cid=9147772 |title=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails|url=https://archive.org/details/sim_science_1989-10-06_246_4926/page/102 |trans-title=Mga Flood Basalt at Hotspot Track: Ulo at Buntot ng Pagbuga|lang=en |journal=Science |year=1989 |volume=246 |issue=4926 |pages=103–107 |bibcode=1989Sci...246..103R |doi=10.1126/science.246.4926.103 |pmid=17837768}}</ref> <ref name="heat loss">{{cite journal |doi=10.1029/JB086iB12p11535 |title=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss |lang=en|trans-title=Mga Karagatan at Kontinente: Pagkakatulad at Pagkakaiba sa mga Mekanismo ng Pagkawala ng Init|year=1981 |last1=Sclater |first1=John G |last2=Parsons |first2=Barry |last3=Jaupart |first3=Claude |author-link3=Claude Jaupart|journal=Journal of Geophysical Research |volume=86 |issue=B12 |article-number=11535 |bibcode=1981JGR....8611535S}}</ref> <ref name=fitzpatrick2006>{{cite web |last1=Fitzpatrick |first1=Richard |date=16 February 2006 |url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html |title=MHD dynamo theory |trans-title=Teoryang daynamo ma MHD|publisher=NASA WMAP |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090654/http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html |url-status=live|lang=en }}</ref> <ref name=campbelwh>{{cite book |last1=Campbell |first1=Wallace Hall |title=Introduction to Geomagnetic Fields|trans-title=Panimula sa mga Heomagnetikong Sakop|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2003 |location=New York |page=57 |isbn=978-0-521-82206-0}}</ref> <ref name=stern2005>{{cite web |last1=Stern |first1=David P. |date=8 July 2005 |url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html |title=Exploration of the Earth's Magnetosphere|trans-title=Paglalakbay sa Magnetospera ng Daigdig|lang=en|publisher=NASA |archive-date=14 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033726/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html }}</ref> <ref name=USNO_TSD>{{cite web |title=Leap seconds|lang=en|trans-title=Mga segundong lagpas |publisher=Time Service Department, USNO |url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312003149/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archive-date=12 March 2015}}</ref> <ref name=seidelmann1992>{{cite book |last1=Seidelmann |first1=P. Kenneth |date=1992 |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac|url=https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse |trans-title=Suplemento sa Pagpapaliwanag sa Almanake ng Astronomiya|lang=en|page=[https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse/page/48 48] |publisher=University Science Books |location=Mill Valley, Estados Unidos |isbn=978-0-935702-68-2}}</ref> <ref name=zeilik1998>{{cite book |last1=Zeilik |first1=Michael |last2=Gregory |first2=Stephen A. |title=Introductory Astronomy & Astrophysics |url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |trans-title=Panimulang Astronomiya & Astropisika|lang=en|edition=4 |page=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56] |publisher=Saunders College Publishing |isbn=978-0-03-006228-5 |date=1998}}</ref> <ref name="angular">{{cite web |last1=Williams |first1=David R. |date=10 February 2006 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |title=Planetary Fact Sheets|trans-title=Fact Sheet ng mga Planeta |publisher=NASA |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052405/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |url-status=live }}</ref> <ref name=nasa20051201>{{cite web |author=Astrophysicist team |date=1 December 2005 |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |title=Earth's location in the Milky Way |trans-title=Lokasyon ng Daigdig sa Ariwanas|lang=en|publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701122913/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |archive-date=1 July 2008}}</ref> <ref name=bromberg2008>{{cite web |last1=Bromberg |first1=Irv |date=1 May 2008 |url=http://www.sym454.org/seasons/ |title=The Lengths of the Seasons (on Earth) |trans-title=Haba ng mga Kapanahunan (sa Daigdig)|lang=en|publisher=[[University of Toronto]]|website=Sym545 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218221421/http://www.sym454.org/seasons/ |archive-date=18 December 2008 }}</ref> <ref name="fisher19960205">{{cite web |last1=Fisher |first1=Rick |date=5 February 1996 |url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html |title=Earth Rotation and Equatorial Coordinates|trans-title=Koordinado ng Pag-ikot at Ekwador ng Daigdig|lang=en|publisher=National Radio Astronomy Observatory |archive-date=18 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818022004/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html }}</ref> <ref name=canup_asphaug2001b>{{cite journal |last1=Canup |first1=R. |author-link1=Robin Canup|last2=Asphaug |first2=E. I. |author-link2=Erik Ian Asphaug|s2cid=4413525 |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |lang=en|trans-title=Pinagmulan ng Buwan mula sa isang matinding banggaan malapit sa pagtatapos ng pagkabuo ng Daigdig|journal=Nature |volume=412 |pages=708–712 |year=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref> <ref name="espenak_meeus20070207">{{cite web |last1=Espenak |first1=Fred |author-link1=Fred Espenak|last2=Meeus |first2=Jean |author-link2=Jean Meeus|date=7 February 2007 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302112957/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archive-date=2 March 2008 |title=Secular acceleration of the Moon |publisher=NASA |lang=en|trans-title=Sekular na pagbilis ng Buwan}}</ref> <ref name="aaa428_261">{{cite journal |display-authors=1 |last1=Laskar |first1=J. |last2=Robutel |first2=P. |last3=Joutel |first3=F. |last4=Gastineau |first4=M. |last5=Correia |first5=A.C.M. |last6=Levrard |first6=B. |title=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth |lang=en|trans-title=Pangmatagalang numerikong solusyon para sa mga kantidad ng insolasyon ng Daigdig|journal=Astronomy and Astrophysics |year=2004 |volume=428 |issue=1 |pages=261–285 |bibcode=2004A&A...428..261L |doi=10.1051/0004-6361:20041335 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00001603/document |doi-access=free |archive-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517010908/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00001603/document |url-status=live }}</ref> <ref name=christou_asher2011>{{cite journal |last1=Christou |first1=Apostolos A. |last2=Asher |first2=David J. |author-link2=David J. Asher|date=31 March 2011 |title=A long-lived horseshoe companion to the Earth |trans-title=Isang matagal na horseshoe companion sa Daigdig|lang=en|arxiv=1104.0036 |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18595.x |volume=414 |issue=4 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |pages=2965–2969 |doi-access=free |bibcode=2011MNRAS.414.2965C|s2cid=13832179 }}</ref> <ref name=Choi>{{cite web |last1=Choi |first1=Charles Q. |title=First Asteroid Companion of Earth Discovered at Last|trans-title=Nadiskubre sa Wakas ang Unang Kasamang Asteroyd ng Daigdig|website=[[Space.com]] |url=http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |date=27 July 2011 |lang=en |archive-date=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826225911/http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |url-status=live }}</ref> <ref name=ucs>{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |title=UCS Satellite Database|trans-title=Database ng UCS sa mga Satelayt |work=Nuclear Weapons & Global Security |publisher=[[Union of Concerned Scientists]] |date=1 September 2021 |lang=en |archive-date=25 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125031401/https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |url-status=live }}</ref> <ref name=ocean23_2_112>{{Cite journal |last1=Charette |first1=Matthew A. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|title=The Volume of Earth's Ocean |trans-title=Ang Bolyum ng Karagatan ng Daigdig|lang=en|journal=Oceanography |volume=23 |issue=2 |pages=112–114 |date=June 2010 |doi=10.5670/oceanog.2010.51 |doi-access=free|bibcode=2010Ocgpy..23b.112C |hdl=1912/3862 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=kennish2001>{{cite book |first1=Michael J. |last1=Kennish |author-link1=Michael J. Kennish|date=2001 |title=Practical handbook of marine science|url=https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3 |lang=en|trans-title=Praktikal na handbook ng agham pandagat |page=[https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3/page/34 35] |edition=3rd |publisher=CRC Press |series=Marine science series |isbn=978-0-8493-2391-1|doi=10.1201/9781420038484}}</ref> <ref name=mullen2002>{{cite web |last1=Mullen |first1=Leslie |date=11 June 2002 |url=http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630122335/http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-date=30 June 2007 |title=Salt of the Early Earth|lang=en|trans-title=Asin ng Maagang Daigdig |work=NASA Astrobiology Magazine}}</ref> <ref name=natsci_oxy4>{{cite web |last1=Morris |first1=Ron M |url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |title=Oceanic Processes|lang=en|trans-title=Mga Proseso ng Karagatan|publisher=NASA Astrobiology Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |archive-date=15 April 2009}}</ref> <ref name=sample2005>{{cite web |first1=Sharron |last1=Sample |date=21 June 2005 |url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html |title=Sea Surface Temperature|trans-title=Temperatura ng Ibabaw ng Dagat|lang=en|publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427045816/http://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/ |archive-date=27 April 2013}}</ref> <ref name="geerts_linacre97">{{cite web |last1=Geerts |first1=B. |last2=Linacre |first2=E. |url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |title=The height of the tropopause |trans-title=Ang taas ng tropopos|lang=en|date=November 1997 |work=Resources in Atmospheric Sciences |publisher=University of Wyoming |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090700/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |url-status=live }}</ref> <ref name="Harrison 2002">{{cite book |first1=Roy M. |last1=Harrison |author-link1=Roy M. Harrison |last2=Hester |first2=Ronald E. |date=2002 |title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation |url=https://archive.org/details/causesenvironmen0000unse |lang=en|trans-title=Mga Sanhi at Implikasyon sa Kalikasan ng Pagtaas ng Radyasyong UV-B|lang=en|publisher=Royal Society of Chemistry |isbn=978-0-85404-265-4}}</ref> <ref name=Narottam2008>{{cite book |url={{GBurl|id=i4kASIoKym8C|p=40}} |title=Climate Change and International Politics|lang=en|trans-title=Pagbabago ng Klima at Pandaigdigang Politika|publisher=Kalpaz Publications |first=Narottam |last=Gaan |page=40 |year=2008 |isbn=978-81-7835-641-9}}</ref> <ref name="moran2005">{{cite web |last1=Moran |first1=Joseph M. |year=2005 |url=http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213184908/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-date=13 December 2010 |title=Weather|lang=en|trans-title=Panahon |work=World Book Online Reference Center |publisher=NASA/World Book, Inc }}</ref> <ref name="berger2002">{{cite web |last1=Berger |first1=Wolfgang H. |author-link1=Wolfgang H. Berger |year=2002 |url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |title=The Earth's Climate System|lang=en|trans-title=Ang Sistema ng Klima ng Daigdig |publisher=University of California, San Diego |archive-date=16 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316083131/http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |url-status=live }}</ref> <ref name=rahmstorf2003>{{cite web |first1=Stefan |last1=Rahmstorf |author-link=Stefan Rahmstorf |year=2003 |url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |title=The Thermohaline Ocean Circulation|trans-title=Ang Sirkulasyong Termohalina ng Karagatan|lang=en|work=Potsdam Institute for Climate Impact Research |archive-date=27 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130327151821/http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |url-status=live }}</ref> <ref name=sadava_heller2006>{{cite book |last1=Sadava |first1=David E. |last2=Heller |first2=H. Craig |last3=Orians |first3=Gordon H. |author-link3=Gordon Orians|title=Life: the Science of Biology |lang=en|trans-title=Buhay: ang Agham ng Biolohiya|lang=en|publisher=MacMillan |date=2006 |edition=8 |page=[https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114 1114] |isbn=978-0-7167-7671-0 |url=https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114}}</ref> <ref name=climate_zones>{{cite web |author=Staff |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808131632/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html |archive-date=8 August 2010 |title=Climate Zones |trans-title=Mga Sona ng Klima|lang=en|publisher=UK Department for Environment, Food and Rural Affairs}}</ref> <ref name=hydrologic_cycle>{{cite web |author=Various |date=21 July 1997 |url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |title=The Hydrologic Cycle|trans-title=Ang Hidrolohikong Siklo|lang=en |publisher=University of Illinois |archive-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402205413/http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |url-status=live }}</ref> <ref name="atmosphere">{{cite web |author=Staff |date=8 October 2003 |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |title=Earth's Atmosphere|trans-title=Atmospera ng Daigdig|lang=en|publisher=NASA |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html }}</ref> <ref name=sciweek2004>{{cite web |author=Staff |year=2004 |url=http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713053611/http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |title=Stratosphere and Weather; Discovery of the Stratosphere|trans-title=Estratospera at Panahon: Pagtuklas sa Estratospera|lang=en|work=Science Week |archive-date=13 July 2007 }}</ref> <ref name=cordoba2004>{{cite web |first1=S. Sanz Fernández |last1=de Córdoba |date=21 June 2004 |url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115223732/http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-date=15 January 2010 |title=Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics|lang=en|trans-title=Presentasyon sa linyang panghiwalay Karman, ginafamit bilang hangganan na naghihiwalay sa Aeronautika at Astronautika|lang=en|publisher=Fédération Aéronautique Internationale }}</ref> <ref name="ab2003">{{cite web |author=Staff |date=September 2003 |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312212337/http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |archive-date=12 March 2012 |title=Astrobiology Roadmap |publisher=NASA, Lockheed Martin |lang=en|trans-title=Roadmap sa Astrobiolohiya}}</ref> <ref name=shayler_vis2005>{{cite book |first1=David |last1=Shayler |first2=Bert |last2=Vis |date=2005 |title=Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center|lang=en|trans-title=Mga Kosmonauta ng Rusya: Sa Loob ng Yuri Gagarin Training Center|publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-387-21894-6}}</ref> <ref name=ConsensusOnConsensus>{{Cite journal | first1=John | last1=Cook | first2=Naomi | last2=Oreskes | author2-link=Naomi Oreskes | first3=Peter T. | last3=Doran | author3-link=Peter Doran | first4=William R. L. | last4=Anderegg | first5=Bart | last5=Verheggen | first6=Ed W | last6=Maibach | author6-link=Edward Maibach | first7=J. Stuart | last7=Carlton | first8=Stephan | last8=Lewandowsky | author8-link=Stephan Lewandowsky | first9=Andrew G. | last9=Skuce | first10=Sarah A. | last10=Green | first11=Dana | last11=Nuccitelli | first12=Peter | last12=Jacobs | first13=Mark | last13=Richardson | first14=Bärbel | last14=Winkler | first15=Rob | last15=Painting | first16=Ken | last16=Rice | date=2016 |title=Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming|trans-title=Konsenso sa konsenso: sintesis sa mga konsensong pagtataya sa pagbabago ng klima dahil sa mga tao|journal=Environmental Research Letters |language=en |volume=11 |issue=4 |article-number=048002 |doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002 |bibcode=2016ERL....11d8002C |issn=1748-9326|doi-access=free| hdl=1983/34949783-dac1-4ce7-ad95-5dc0798930a6 | hdl-access=free }}</ref> }} ==Link sa labas== * [https://solarsystem.nasa.gov/planets/earth/overview/ Earth&nbsp;– Profile] – Solar System Exploration – [[NASA]] * [http://earthobservatory.nasa.gov/ Earth Observatory] – NASA * Mga bidyo ng Daigdig mula sa [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] sa [[YouTube]] ** [https://www.youtube.com/watch?v=74mhQyuyELQ Kuha ng Daigdig sa kalawakan sa paglipas ng oras (01:02)] ** [https://www.youtube.com/watch?v=l6ahFFFQBZY Ang Daigdig at mga aurora (00:27)] * [https://www.google.com/maps/@36.6233227,-44.9959756,5662076m/data=!3m1!1e3 Google Earth] * [https://thehappykoala.github.io/Harmony-of-the-Spheres/#/category/Solar%20System/scenario/The%20Earth%20and%20Moon%20System Biswalisasyon sa Araw at ang sistema ng Daigdig at Buwan] * [http://portal.gplates.org/ GPlates Portal] (Pamantasan ng Sydney) {{commons|Earth}} {{Earth}} {{Earth science}} {{Sistemang Solar}} {{Earth's location}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga planeta|Astronomiya]] [[Kategorya:Daigdig|*]] [[Kategorya:Mga planeta ng Sistemang Solar]] 603u1xxrw70ray042rhirjbuvfn877k 0 5808 2237537 2185147 2026-10-27T07:42:38Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237537 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Mehikanong Estados Unidos | common_name = Mehiko | native_name = {{nowrap|{{native name|es|Estados Unidos Mexicanos}}}} | image_flag = Flag of Mexico.svg | image_coat = Coat of arms of Mexico.svg | motto = {{lang|es|La Patria Es Primero}}<br/>"Una Ang Tinubuang-Lupa" | anthem = {{lang|es|[[Himno Nacional Mexicano]]}}<br/>"Mehikanong Pambansang Himno"{{parabr}}{{center|[[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]}} | image_map = Mexico in its region.svg | map_width = 225px | capital = [[Lungsod ng Mehiko]] | coordinates = {{Coord|19|26|N|99|8|W|type:city}} | largest_city = kabisera | languages_type = Wikang opisyal<br /> {{nobold|at pambansa}} | languages = [[Wikang Kastila|Kastila]] | demonym = [[#Demograpiya|Mehikano]] | government_type = [[Pampanguluhang]] [[republikang]] [[pederal]] | leader_title1 = [[Pangulo ng Mehiko|Pangulo]] | leader_name1 = {{#statements:P1308|from=Q628004}} | legislature = [[Kongreso ng Unyon|Congreso de la Unión]] | upper_house = [[Kongreso ng Unyon#Senado ng Republika|Senado de la República]] | lower_house = [[Kongreso ng Unyon#Kamara ng mga Diputado|Cámara de Diputados]] | sovereignty_type = [[Mexican War of Independence|Kasarinlan]] | sovereignty_note = mula sa {{flagicon|Spain}} [[Espanya]] | established_event1 = [[Grito de Dolores|Pagpahayag]] | established_date1 = 16 Setyembre 1810 | established_event2 = [[Digmaang Pangkasarinlan sa Mehiko|Naipatupad]] | established_date2 = 27 Setyembre 1821 | established_event3 = [[Mga Digmaang Pangkasarinlang Hispanoamerikano#Tratadong Pangkapayapaan at Muling Pagkakasundo|Kinilala]] | established_date3 = 28 Disyembre 1836 | established_event4 = [[Saligang Batas ng Mehiko|Kasalukuyang Saligang Batas]] | established_date4 = 5 Pebrero 1917 | area = | today = | area_km2 = 1,972,550 | area_footnote = | area_rank = ika-13 | area_sq_mi = 761,606 | percent_water = 1.58 (as of 2015) | population_census = 126,014,024 | population_census_year = 2020 | population_census_rank = ika-10 | population_density_km2 = 61 | population_density_sq_mi = 157 | population_density_rank = ika-142 | GDP_PPP = {{increase}} $2.715 trilyon | GDP_PPP_year = 2020 | GDP_PPP_rank = ika-11 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $21,362 | GDP_PPP_per_capita_rank = ika-64 | GDP_nominal = {{increase}} $1.322 trilyon | GDP_nominal_year = 2020 | GDP_nominal_rank = ika-15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $10,405 | GDP_nominal_per_capita_rank = ika-64 | Gini = 41.8 | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease | Gini_rank = | HDI = 0.779 | HDI_year = 2019 | HDI_change = increase | HDI_rank = ika-74 | currency = [[Piso ng Mehiko]] | currency_code = MXN | time_zone = | utc_offset = −8 to −5 | utc_offset_DST = −7 to −5 | DST_note = | time_zone_DST = nag-iiba | antipodes = | date_format = | drives_on = kanan | calling_code = [[Numerong pantelepono sa Mehiko|+52]] | cctld = [[.mx]] }} Ang '''Mehiko''' ({{lang-es|México}}), opisyal na '''Mehikanong Estados Unidos''', ay bansa sa [[Hilagang Amerika]]. Pinapaligiran ito ng [[Estados Unidos]] sa hilaga, [[Guatemala]], [[Belise]] at [[Dagat Karibe]] sa timog-silangan, [[Look ng Mehiko]] sa silangan, at [[Karagatang Pasipiko]] sa kanluran. Sumasaklaw ito ng lawak na 1,972,550 km² at may populasyong halos 130 milyon. Ang kabisera at pinakamalaking lungsod nito ay [[Lungsod ng Mehiko]]. Nagsimula ang pagdating ng mga unang tao sa Mehiko mahigit 30,000 taon na ang nakararaan. Makalipas ang ilang libong taon ng pag-unlad ng mga kalinangan, umusbong sa mga lupain ng bansa ang mga kulturang Mesoamerikano, Aridoamerikano at Oasisamerikano. Matapos ang halos 300 taon ng pananaig ng mga Kastila, sinimulan ng mga Mehikano ang maghimagsik upang makamit ang kasarinlang pampulitika noong 1810. Makalipas naman ng halos isang dantaon, naharap ang bansa sa serye ng mga digmaang panloob at pagsalakay ng mga banyaga na kumitil sa buhay ng mga Mehikano. Noong ika-20 dantaon naman (partikular noong unang gitnang bahagi), nagsimulang maranasan ng bansa ang pag-unlad pang-ekonomiya sa pagkakaroon ng pampulitikang pinananaigan ng nag-iisang partidong pampulitika. Ang Mehiko ang isa sa may pinakamalaking ekonomiya sa buong mundo: ito ay ika-10 pinakamalaking tagalikha ng langis sa buong mundo, ang pinakamalaking tagamina ng pilak sa buong mundo, at itinuturing na makapangyarihan sa rehiyon at isa sa mga nakaaangat na bansa. Dagdag dito, ang Mehiko ang unang kasapi mula sa Latin Amerika ng Organisasyon para sa Pagtutulungang Pang-ekonomiya at Pag-unlad (''[[Organisation for Economic Co-operation and Development]]'' o OECD) mula pa noong 1994, at itinuturing na bansang kumikita ng higit sa katamtaman ayon sa [[Bangkong Pandaigdigan]] (''World Bank''). Itinuturing din ang Mehiko bilang isang bagong industriyalisadong bansa (''newly industrialized country'') at isang umaangat na lakas (''emerging power''). Taglay nito ang ika-labinlimang pinakamalaking nominal na GDP at ikasampung pinakamalaking GDP batay sa [[kapantayan ng lakas ng pagbili]] (''purchasing power parity''). Ang ekonomiya ng Mehiko ay matatag na nakaugnay sa mga bansang kabilang sa Kasunduan sa Malayang Kalakalan sa Hilagang Amerika (''[[North American Free Trade Agreement]]'' o NAFTA), partikular na ang [[Estados Unidos]]. Nakatalá ang Mehiko bilang ikaanim sa mundo at una sa buong Amerika pagdating sa bilang ng mga [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng [[UNESCO]] (''UNESCO World Heritage Site'') na 32, at noong 2010 ay ang ikasampung pinakabinibisitang bansa sa daigdig na may 22.5 milyong turista bawat taon. Ayon sa Goldman Sachs, sa taóng 2050 inaasahang ang Mehiko ay magiging ikalimang may pinakamalaking ekonomiya sa buong mundo. Tinaya naman noong Enero 2013&nbsp;ng [[PricewaterhouseCoopers]] (PwC) na pagdating ng 2050, maaaring maging ikapitong may pinakamalaking ekonomiya ang bansa. Kasapi ang Mehiko sa mga kilalang institusyon gaya ng [[UN]], [[WTO]], [[G20]] at ''[[Uniting for Consensus]]''. == Etimolohiya == [[Talaksan:CodexMendoza01.jpg|thumb|left|Larawan ng Mexico-Tenochtitlan mula sa Codex Mendoza]] Pagkatapos matamo ng Bagong Espanya ang kalayaan mula sa Espanya, napagpasyahan na ang bagong bansa ay pangalanan ayon sa kabiserang lungsod nito, ang [[Lungsod ng Mehiko]], na naitatag noong 1524 sa taas ng sinaunang kabiserang Aztec ng [[Tenochtitlan|México-Tenochtitlan]]. Ang pangalan ay mula sa Wikang [[Nahuatl]], subalit ang kahulugan nito ay hindi batid. Iminumungkahi na ang pangalan ay hango sa ''[[Mextli]]'' or ''Mēxihtli'', isang lihim na pangalan para sa diyos ng digmaan at tagapagtaguyod ng mga Aztec, na si [[Huitzilopochtli]], na kung saan ang ''Mēxihco'' ay nangangahulugang "pook na kung saan si ''Mēxihtli'' ay nakatira".<ref>{{cite book|last=Aguilar-Moreno|first=Manuel|title=Handbook to Life in the Aztec World|year=2006|publisher=Facts of Life, Inc.|isbn=0-8160-5673-0|page=19}}</ref> Isa pang teorya ang nagpapahiwatig na ang salitang ''Mēxihco'' na nakuha mula sa ''mētztli'' ("buwan"), ''xictli'' ("pusod", "sentro" o "anak"), at ang mga panlapi ''-co''(lugar), kung saan ang ito ay nangangahulugan na "pook sa gitna ng ang buwan" o "pook sa gitna ng Lawa ng Buwan", sa pagsangguni sa [[Lawa ng Texcoco]].<ref name=edomex/> Ang sistema ng magkakadugtong na mga lawa, kung saan ang Texcoco ay nasa gitna, ay may hugis ng isang kuneho, ang parehong imahen na nakita ng mga Aztecs sa buwan. Ang Tenochtitlan ay matatagpuan sa gitna (o pusod) ng lawa (o kuneho / buwan).<ref name="edomex">{{in lang|es}} {{cite web | title = Nombre del Estado de México | publisher = ng Gobyerno ng Estado ng Mexico | url = http://www.edomexico.gob.mx/identidad/civica/htm/NomMexico.htm | accessdate = 2007-10-03 | archive-date = 2007-04-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070427111842/http://www.edomexico.gob.mx/identidad/civica/htm/NomMexico.htm | url-status = dead }}</ref> Subalit isa paring teorya ang nagpapahiwatig na ito ay nagmula sa Mēctli'',''ang diyosa ng [[Agave americana|maguey]]. Ang pangalan ng lungsod ay naisalin as Kastila bilang ''México'' na may ponetikong ''x'' sa medyebal na Espanyol, na kinakatawan ng [[walang tinig na postalveolar fricative]] {{IPA|/ʃ/}}. Ang tunog na ito, pati na rin [[tininigan postalveolar fricative]] {{IPA|/ʒ/}}, na kinakatawan ng ''j'', ay nagbago bilang [[walang tinig na belar fricative]] na {{IPA|/x/}} noong ika-labing anim na dantaon.<ref>{{cite web|title=Evolution of the pronunciation of "x"|publisher=Real Academia Española|url=http://buscon.rae.es/dpdI/SrvltGUIBusDPD?lema=x}} {{in lang|es}}</ref> Ito ang naging dahilan ng paggamit ng iba sa ''Méjico'' sa maraming pahayagan sa Espanyol, lalo na sa Espanya, subalit sa Mehiko at sa ibang mga bansang nagsasalit ng Espanyol, ''México'' ang kadalasang ginagamit. Sa mga kamakailang mga taon, ang ''[[Real Academia Española]]'', na namamahala sa [[Wikang Espanyol]], ay nagsabi na ang dalawang salita ay katanggap tanggap sa wikang Espanyol, ngunit ang normatibo iminumunghkahi pagbaybay ay ang ''México''.<ref>{{cite web|title=Diccionario Panhispánico de Dudas|publisher=Real Academia Española|url=http://buscon.rae.es/dpdI/SrvltGUIBusDPD?lema=M%E9xico}} {{in lang|es}}</ref> Ang karamihan sa mga palimbagan sa lahat ng bansang nagsasalita ng Espanyol ay sumusunod na sa bagong pagbabaybay na ito, subalit ang alternatibong pagbabaybay ay paminsan minsan ding ginagamit.<ref>{{cite web|title=Mexico|work=Online Dictionary|publisher=Merriam-Webster|url=http://www.m-w.com/dictionary/Mexico}}</ref> Ang opisyal na pangalan ng bansa ay nabago kasabay ng pagbabago ng uri ng pamahalaan nito. sa dalawang okasyon (1821–1823 at 1863–1867), ang bansa ay kilala bilang ''Imperio Mexicano''. Ang lahat ng tatlong saligang batas na pederal (1824, 1857 at 1917, ang kasalukuyang saligang batas) ay ginagamit ang pangalang ''Estados Unidos Mexicanos''<ref>{{cite web |url=http://ierd.prd.org.mx/coy128/hlb.htm |title=El cambio de la denominación de "Estados Unidos Mexicanos" por la de "México" en la Constitución Federal |publisher=Ierd.prd.org.mx |date= |accessdate=2009-11-04 |archive-date=2012-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311004027/http://ierd.prd.org.mx/coy128/hlb.htm |url-status=dead }}</ref> o ang isa pa nitong pangalan ''Estados Unidos mexicanos''<ref>{{Cite web |title=Federal Constitution of the United Mexican States (1824) Tarton Law Library. Jamail Center for Legal Research |url=http://tarlton.law.utexas.edu/constitutions/text/image/A02.html |access-date=2010-03-29 |archive-date=2013-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130720132054/http://tarlton.law.utexas.edu/constitutions/text/image/A02.html |url-status=dead }}</ref> at ''Estados-Unidos Mexicanos'',<ref>[http://www.tlahui.com/politic/politi99/politi8/con1857.htm Constitución Mexicana de 1857] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005022104/http://www.tlahui.com/politic/politi99/politi8/con1857.htm |date=2018-10-05 }} {{in lang|es}}</ref> kung saan lahat ito ay may salin na "Nagkakaisang Estado ng Mehiko". Ang salitang ''República Mexicana'', ay ginamit sa Saligang Batas ng 1836.<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm Leyes Constitucionales de 1836] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160114182409/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm |date=2016-01-14 }}. Cervantes Virtual {{in lang|es}}</ref> == Kasaysayan == Bago pa dumating ang mga [[Europeo]], marami nang [[Katutubong Amerikano]] ang nakabuo ng kanilang sariling kultura. Ang pinakauna sa lahat ay ang Kultura ng mga [[Olmeka]]. Sa tangway ng Yucatan, nanirahan naman ang mga [[Maya]]. Ang mga Mayan ay nakatira sa mga lungsod na pinamumunuan ng hari. Ang mga Mayan ay makapangyarihan sa pagitan ng 200 hanggang 900. Isa pang makapangyarihan ay ang mga Teotihuacan. Ang [[Teotihuacan]] ay naging pinakamalaking lungsod noong panahon nila. Pagkatapos ng mga Teotihuacan ang mga [[Tolteka]] ang naging makapangyarihan. Isang pamosong pinuno ng Toltec at si [[Quetzalcoatl]]. Ang kultura ng mga Toltec ay unti-unti rin nawala at napalitan ito ng mga [[Asteka]]. Pinangalanan ng mga Aztec ang kanilang Imperyo bilang Mehiko. Isang bantog na pinuno ng Aztec ay si [[Moctezuma II]]. == Pagkakahating Administratibo == {| class="infobox" |{{Mexico labeled map}} |} {{Main|Pagkakahating Pampolitika ng Mehiko|Etimolohiya ng pangalan ng mga estadong Mehikano}} [[Talaksan:Mexfromspace.PNG|thumb|left|Mehiko mula sa kalawakan]] Ang Mga Nagkakaisang Estado ng Mehiko ay isang kalipunan ng 31 malalaya at mga estadong soberanya, na bumubuo ng isang unyon na nagbibigay-kapangyarihan sa Distritong Pederal, at sa mga teritoryo nito. Ang bawat estado ay may sariling saligang batas at kapulungan ng mga kinatawan, pati sariling hudikatura, at ang mga mamamayan nito ang direktang naghahalal ng kanilang sariling gobernador na maglilingkod ng anim na taon, at mga kinatawan ng bawat bayan na maglilingkod naman ng tatlong taon.<ref>{{cite web|title=Article 116|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=2007-10-07|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}</ref> Ang Distrito Pederal (''Distrito Federal'' o D.F. sa wikang Kastila) ay isang natatanging dibisyong pulitikal na kabilang sa pederasyon sa kabuuan at hindi sa isang partikular na estado, at dahil dito'y may mas maraming limitadong lokal na batas kaysa sa mga estado ng bansa. Ang mga estado ay nahahati din sa mga [[Mga Bayan ng Mehiko|bayan]], ang pinakamaliit na sangay ng pamahalaan sa bansa, na pinamumunuan ng isang [[alkalde]] o ''Presidente municipal'', na hinahalal ng mayorya ng kanyang nasasakupan.<ref>{{cite web|title=Article 115|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=2007-10-07|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}</ref> {| class="toc" border="0" style="width:100%; font-size:90%" |- ! colspan="8" style="background:#629BAB; color:white; font-weight:bold" | Pagkakahating Administratibo ng Mehiko |- style="text-align:center; font-weight:bold;" ! style="background:lavender; width:12.5%" | Estado ! style="background:lavender; width:12.5%" | Kabisera ! style="background:lavender; width:12.5%" | Estado ! style="background:lavender; width:12.5%" | Kabisera ! style="background:lavender; width:12.5%" | Estado ! style="background:lavender; width:12.5%" | Kabisera ! style="background:lavender; width:12.5%" | Estado ! style="background:lavender; width:12.5%" | Kabisera |- | {{flag|Aguascalientes}} | [[Aguascalientes, Aguascalientes|Aguascalientes]] | {{flagcountry|Mexican Federal District|name=Federal District}} | [[Mexico City]] | {{flag|Morelos}} | [[Cuernavaca]] | {{flag|Sinaloa}} | [[Culiacán]] |- | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Baja California}} | style="background:#f0f0f0" | [[Mexicali]] | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Durango}} | style="background:#f0f0f0" | [[Durango, Durango|Durango]] | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Nayarit}} | style="background:#f0f0f0" | [[Tepic]] | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Sonora}} | style="background:#f0f0f0" | [[Hermosillo]] |- | {{flag|Baja California Sur}} | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{flag|Guanajuato}} | [[Guanajuato, Guanajuato|Guanajuato]] | {{flag|Nuevo León}} | [[Monterrey]] | {{flag|Tabasco}} | [[Villahermosa]] |- | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Campeche}} | style="background:#f0f0f0" | [[Campeche, Campeche|Campeche]] | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Guerrero}} | style="background:#f0f0f0" | [[Chilpancingo]] | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Oaxaca}} | style="background:#f0f0f0" | [[Oaxaca, Oaxaca|Oaxaca]] | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Tamaulipas}} | style="background:#f0f0f0" | [[Ciudad Victoria]] |- | {{flag|Chiapas}} | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{flag|Hidalgo}} | [[Pachuca, Hidalgo|Pachuca]] | {{flag|Puebla}} | [[Puebla, Puebla|Puebla]] | {{flag|Tlaxcala}} | [[Tlaxcala, Tlaxcala|Tlaxcala]] |- | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Chihuahua}} | style="background:#f0f0f0" | [[Chihuahua, Chihuahua|Chihuahua]] | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Jalisco}} | style="background:#f0f0f0" | [[Guadalajara]] | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Querétaro}} | style="background:#f0f0f0" | [[Querétaro, Querétaro|Querétaro]] | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Veracruz}} | style="background:#f0f0f0" | [[Xalapa]] |- | {{flag|Coahuila}} | [[Saltillo]] | {{flagcountry|México (state)|name=Mexico State}} | [[Toluca]] | {{flag|Quintana Roo}} | [[Chetumal]] | {{flag|Yucatán}} | [[Mérida, Yucatán|Mérida]] |- | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Colima}} | style="background:#f0f0f0" | [[Colima, Colima|Colima]] | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Michoacán}} | style="background:#f0f0f0" | [[Morelia]] | style="background:#f0f0f0" | {{flag|San Luis Potosí}} | style="background:#f0f0f0" | [[San Luis Potosí, San Luis Potosí|San Luis Potosí]] | style="background:#f0f0f0" | {{flag|Zacatecas}} | style="background:#f0f0f0" | [[Zacatecas, Zacatecas|Zacatecas]] |} == Pamahalaan at Pulitika == {{Politika ng Mehiko}} [[Talaksan:MexCity-palacio.jpg|left|thumb|200px|Ang [[Pambansang Palasyo (Mehiko)|Pambansang Palasyo]], simbolikong luklukan ng Ehekutibo]] Ang Nagkakaisang Estado ng Mehiko ay isang pederasyon na ang pamahalaan ay kinakatawan, demokratiko at republikano batay sa [[sistemang pampanguluhan]] ''(presidential)'' ayon sa konstitusyon ng 1917. Ang konstitusyon ay nagtatatag ng tatlong antas ng pamahalaan: ang unyong pederal, ang mga pamahalaan ng estado, at ang mga pamahalaan ng mga bayan. Ang lahat ng opisyal nang tatlong antas ay inihahalan ng mga botante sa pamamagitan ng paramihan ng boto, representasyong proporsyunal o ang pagtatatalaga ng sa iba ng mga hala na opisyal. Ang pamahalaang pederal ay hinirang ng Kapangyarihan ng Unyon; ang tatlong magkakahiwalay na sangay ng pamahalaan ay ang mga sumusunod: ==== Tagapagbatas ==== [[Lehislatura]]: ang batasan ng Mehiko ay nahahati sa dalawang kapulungan, binubuo ito ng [[Senado ng Mehiko|Senado]] at ang [[Kapulungan ng mga Kinatawan (Mehiko)|Kapulungan ng mga Kinatawan]], na gumagawa ng mga batas pederal, nagdedeklara ng digmaan, nagpapataw ng buwis, nagpapasa ng pambansang badget at mga kasunduang panlabas, at nagpapatibay ng mga diplomatikong tipanan.<ref name="congress">{{cite web|title=Articles 50 to 79|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=2007-10-03|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}</ref> ==== Tagapagpaganap ==== [[Tagapagpaganap (pamahalaan)|Tagapagpaganap]]: ang [[Pangulo ng Mehiko|Pangulo ng Nagkakaisang Estado ng Mehiko]], ay ang [[pinuno ng estado]] at [[pinuno ng pamahalaan|pamahalaan]], at pati ang [[commander-in-chief]] ng sandatahang lakas ng Mehiko. Nagtatalaga din ang Pangulo ng Mehiko ng mga [[Gabinete]] at iba pang mga opisyal. Ang pangulo ay responsable sa pagpapairal at pagpapatupad ng mga batas, at may kapangyarihang mag-veto ng mga panukalang batas.<ref>{{cite web|title=Articles 80 to 93|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=2007-10-03|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}</ref> ==== Panghukuman ==== [[Panghukuman]]: Ang Kataastaasang Hukuman ng Katarungan, na binubuo ng labing isang hukom na itinalaga ng Pangulo na pinagtibay ng Senado, ay ang nagpapaliwanag ng mga batas at naghahatol sa mga kasong pampederal. Ang iba pang institusyon ng hudikatura ay ang hukumang elektoral, hukumang pang-unibersidad, unitaryo at mga hukumang pandistrito, at ang Lupon ng mga Hukumang Pederal.<ref>{{cite web|title=Articles 90 to 107|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|accessdate=2007-10-03|archive-date=2006-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|url-status=dead}}</ref> == Ekonomiya == === Turismo === Pangkaraniwan na ang Mehiko ay isa sa mga pinakamalimit bisitahing bansa sa buong mundo, ayon sa Organisasyon ng Pandaigdigang Turismo, at isa sa mga pinakamadalas dalawing bansa sa Amerika, sunod lamang sa Estados Unidos. Ang kapansin-pansing mga atraksiyon dito ay ang mga labì ng mga Meso-Amerikano, ang mga kultural na pagdiriwang, mga lungsod-kolonyal, mga likha ng kalikasan at mga dalampasigan. Ang katamtamang klima ng bansa at ang kakaibang kultura nito – isang pagsasanib ng kulturang Europeo at Meso-Amerikano – ang sanhi upang maging kaakit-akit na destinasyon ang Mehiko. Ang panahon kung saan may pinakamataas silang bilang ng mga turista ay tuwing Disyembre at kalagitnaan ng tag-init, at manaka-naka rin tuwing linggo bago ang [[Pasko ng Pagkabuhay]] at Bakasyon sa Tagsibol (''Spring Break''), kung saan ang mga dalampasigang bakasyunan (''beach resort'') ay nagiging popular na puntahan ng mga mag-aaral sa kolehiyo mula sa Estados Unidos. Taglay ng Mehiko ang ika-23 pinakamataas na kita mula sa turismo sa buong mundo, at pinakamataas sa buong Latin Amerika. Ang malaking bahagi ng mga turista ay mula sa Estados Unidos at Canada, na sinundan ng mga taga-Europa at Asya. May maliit na bilang ding mula sa iba pang mga bansa sa Latin Amerika. Sa ulat noong 2011 sa ''Travel and Tourism Competitiveness Index'', nakaluklok ang Mehiko bilang ika-43 sa buong mundo, na ikaapat naman sa buong Amerika. Ang baybayin ng Mehiko ay tahanan ng napakahahabang mga dalampasigan, na madalas bisitahin ng mga mahilig magbilad sa araw at iba pang mga bisita. Sa tangway ng Yucatán, isa sa mga pinakasikat na puntahang dalampasigan ay ang bakasyunang-bayan ng [[Cancún]], lalo na sa mga mag-aaral ng pamantasan tuwing bakasyon ng tagsibol. Sa di-kalayuang pampang nito ay ang dalampasigang isla ng Isla Mujeres, at sa silangan nito ay ang Isla Holbox. Sa timog ng Cancún ay ang pirasong baybayin (''coastal strip'') nitong tinatawag na Riviera Maya, na kinabibilangan ng dalampasigang bayan ng Playa del Carmen at ang mga parkeng makakalikasan (''ecological park'') tulad ng Xcaret at Xel-Há. Ang isang araw lang na biyahe patungong timog ay ang makasaysayang pantalan ng Tulum. Dagdag sa mga dalampasigan nito, ang bayan ng Tulum ay bantog sa matarik na dalisdis ng mga labìng Maya. Sa baybaying Pasipiko naman ay ang tanyag ng puntahan ng mga turista na [[Acapulco]]. Minsang naging puntahan ng mga mayayaman at kilala, ang mga dalampasigan nito ngayo'y napupunô na ng mga tao at ang mga baybayin nito'y tahanan na ng maraming nagtatayugang hotel at mga manininda. Ang Acapulco ay tahanan din ng mga kilalang tumatalon sa talampas: mga sinanay na tumatalon mula sa gilid ng isang mataas na talampas paibaba. Sa dulong katimugan ng talampas ng [[Baja California]] ay ang bakasyunang-bayan ng Cabo San Lucas, isang bayang kilala sa mga dalampasigan at pangingisda ng mga marlin. Sa hilagang bahagi sa may Dagat ng Cortés ay ang Bahía de La Concepción, isa pang bayang dalampasigang kilala sa palakasan sa pangingisda (''sports fishing''). Malapit naman sa hangganan ng Estados Unidos ay ang ''weekend draw'' ng San Felipe, Baja California. == Demograpiya == {{Main|Demograpiya ng Mehiko}} Ayon sa pinakabagong opisyal na tantiya, nai-ulat na ang populasyon ay nasa 111 milyon, at ang Mehiko ang naging pinakamataong bansa na nagsasalita ng [[Wikang Espanyol|Espanyol]] sa buong mundo.<ref name=Spanishhistory>{{cite web|title=Spanish Language History|publisher=Today Translations|url=http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095|accessdate=2007-10-01|archive-date=2005-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20050417234656/http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095|url-status=dead}}</ref> Malaki ang ibinaba ng taunang pagdami ng populasyon ng Mehiko, mula sa pinakamataas nitong 3.5% noong 1965 hanggang 0.99% noong 2005. Ang antas ng pagkamatay noong 1970 ay nasa 9.70 bawat isang libo katao, ang antas na ito ay bumaba sa 4.9 sa bawat 1000 lalaki at 3.8 sa bawat 1000 babae. Ang pinakakaraniwang dahilan ng pagkamatay noong 2001 ay mga problema o sakit sa puso (14.6% sa lalaki 17.6% sa babae) at kanser (11% sa lalaki at 15.8% sa babae). Ang populasyon ng Mehiko ay papataas na urban, na malapit sa 75% ay naninirahan sa mga kalungsuran. Ang limang pinakamalaking lungsod sa Mehiko ay ang ([[Greater Mexico City]], [[Guadalajara Metropolitan Area|Greater Guadalajara]], [[Monterrey Metropolitan area|Greater Monterrey]], [[Metropolitan area ng Puebla|Greater Puebla]] at [[Greater Toluca]]), kung saan 30% ng populasyon ng bansa ay nakatira dito. === Mga Wika === {{main|Mga wika sa Mehiko}} [[File:Map of the languages of Mexico.png|thumb|250px|Isang mapang nagpapakita ng distribusyon ng mga mananalita ng mga pangunahing katutubong wika sa Mehiko]] Ang bansa ang may pinakamalaking populasyon na nagsasalita ng wikang Kastila sa buong mundo, na kumakatawan sa isang-katlo ng lahat ng taal na mananalita ng nasabing wika.<ref name=Spanishhistory /><ref>{{cite web |title=Título Primero, Capítulo I, De las garantías individuales |work=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos |date=19 Hun 2007 |publisher=Congress of the Union of the United Mexican States |url=http://www.normateca.gob.mx/Archivos/34_D_1247_22-06-2007.pdf |format=PDF |accessdate=02 Okt 2007 |language=Kastila |archive-date=17 Hulyo 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717201141/http://www.normateca.gob.mx/Archivos/34_D_1247_22-06-2007.pdf |url-status=dead }}</ref> Ang Mehiko rin ay tahanan ng maraming katutubong mga wika, na sinasalita ng mga 5.4% ng populasyon – 1.2% ng populasyon ay iisang wika lamang mula sa mga ito ang sinasalita.<ref>{{cite web |title=POBLACIÓN DE 5 AÑOS Y MÁS POR ENTIDAD FEDERATIVA, SEXO Y GRUPOS LENGUA INDÍGENA QUINQUENALES DE EDAD, Y SU DISTRIBUCIÓN SEGÚN CONDICIÓN DE HABLA INDÍGENA Y HABLA ESPAÑOLA |publisher=INEGI, México |url=http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00li01.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102103605/http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00li01.pdf |archivedate=2008-01-02 |accessdate=13 Dis 2007 |format=PDF |language=Kastila |url-status=live }}</ref> Ang mga katutubong wikang may pinakamaraming mananalita ay ang [[Nahuatl]], na sinasalita ng tinatayang 1.45 milyong katao,<ref>{{cite book |author=INEGI (''Instituto Nacional de Estadísticas, Geografia e Informática'') |authorformat=scap |authorlink=Instituto Nacional de Estadística, Geografía e Informática |year=2005 |title=Perfil sociodemográfica de la populación hablante de náhuatl |url=http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Hablantes_Nahuatl.pdf |format=PDF |series=XII [[Censo General de Población y Vivienda 2000]] |edition=Publicación única |publisher=INEGI |location=Aguascalientes, Mex. |isbn=970-13-4491-X |accessdate=02 Dis 2008 |language=Kastila |archive-date=2 Oktubre 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002122317/http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Hablantes_Nahuatl.pdf |url-status=dead }}</ref> ang [[Yukatek Maya]] na sinasalita ng mahigit 750,000 katao, at mga wikang Mixtec<ref>Senso ng 2000; ang mga bilang ay batay sa numero ng kabuuang populasyon ng bawat pangkat at ang mga bahagdan ng mananalitang ibinigay ng websayt ng ''Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas'', http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=660 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915035252/http://www.cdi.gob.mx/index.php?id_seccion=660 |date=2019-09-15 }}, hinango noong 28 Hul 2008).</ref> at Zapotec,<ref>{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/catalogo2007/html/v_zapoteco.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071116035707/http://www.inali.gob.mx/catalogo2007/html/v_zapoteco.html |archivedate=2007-11-16 |title=Catalogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Instituto Nacional de Lenguas Indígenas |date=16 Nob 2007 |accessdate=17 Hul 2013 |language=Kastila |url-status=live }}</ref> na sinasalita ng mahigit 400,000 katao. Kinikilala ng Pambansang Surian ng mga Katutubong Wika (INALI sa daglat-Kastila) ang 68 pangkat-lingguwistiko at mga 364 iba't ibang tanging diyalekto ng mga katutubong wika.<ref>{{Cite journal|author=INALI [Instituto Nacional de Lenguas Indígenas] |authorformat=scap|authorlink=Instituto Nacional de Lenguas Indígenas |date=14 Ene 2008 |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/CLIN_completo.pdf |format=PDF online facsimile|journal=[[Diario Oficial de la Federación]] |location=México, D.F. |publisher=[[Government of Mexico|Imprenta del Gobierno Federal]], [[Secretaría de Gobernación|SEGOB]] |volume=652 |issue=9 |pages=22–78 (first section),1–96 (second section),1–112 (third section) |oclc=46461036 |language=Kastila}}</ref> Mula noong ipatupad ang Batas sa Karapatang Pangwika ng mga Katutubo noong 2003, nagkaroon ng pagtingin sa mga wikang ito bilang mga pambansang wika, na may pantay na pagkilala tulad ng wikang Kastila sa lahat ng lugar at konteksto kung saan ito sinasalita.<ref>{{cite web |title=Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas (''General Law of the Rights of the Indigenous Peoples'') |publisher=CDI México |url=http://cdi.gob.mx/derechos/vigencia/2006_ley_general_derechos_linguisticos_pueblos_indigenas.pdf |accessdate=02 Okt 2007 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070925193420/http://cdi.gob.mx/derechos/vigencia/2006_ley_general_derechos_linguisticos_pueblos_indigenas.pdf |archivedate=2007-09-25 |language=Spanish |url-status=live }}</ref> Karagdagan sa mga katutubong wika, may mga minoryang wikang sinasalita ng populasyong migrante, gaya ng 80,000 Menonita sa Mehiko na mananalita ng wikang Aleman,<ref>{{cite web |url=http://www.hshs.mb.ca/mennonite_old_colony_vision.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070205052716/http://www.hshs.mb.ca/mennonite_old_colony_vision.pdf |archivedate=2007-02-05 |title=The Mennonite Old Colony Vision: Under siege in Mexico and the Canadian Connection |format=PDF |accessdate=30 Mayo 2007 |url-status=live }}</ref> at ang 5,000 mananalita ng diyalektong Chipilo ng wikang Beneto (''Venetian'') na sinasalita sa [[Chipilo]], [[Puebla]]. === Relihiyon === {{See also|Relihiyon sa Mehiko}} Walang opisyal na relihiyon ang Mehiko, ang konstitusyon ng 1917 at ang mga batas laban sa klerigo ay nagpapataw ng mga limitasyon sa simbahan. Ang pamahalaan ay hindi nagbibigay ng tulong pananalapi sa simbahan, at hindi rin sumasali ang simbahan sa pampublikong edukasyon. Ayon sa ulat ng huling senso, ayon sa sariling pagpapalagay, na ang 95% ng populasyon ay mga Kristiyano. 89% ng kabuuang populasyon ay [[Simbahang Katoliko Romano|Katoliko Romano]],<ref name="tabulados">{{cite web|title=Religión|work=Censo Nacional de Población y Vivienda 2000|year=2000|publisher=[[INEGI]]|url=http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00re01.pdf|format=PDF|accessdate=2 Agosto 2009|archive-date=15 Disyembre 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051215060031/http://www.inegi.gob.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2000/definitivos/Nal/tabulados/00re01.pdf|url-status=dead}}</ref> 47% dito ay lingguhan na nagsisimba.<ref>{{cite web|title=Church attendance|work=Study of worldwide rates of religiosity|year=1997|publisher=University of Michigan|url=http://www.ns.umich.edu/htdocs/releases/print.php?Releases/1997/Dec97/chr121097a|accessdate=2007-01-03|archive-date=2006-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901122224/http://www.ns.umich.edu/htdocs/releases/print.php?Releases%2F1997%2FDec97%2Fchr121097a|url-status=dead}}</ref> Sa kabuuan, ang Mehiko ay ang ikalawang bansang pinakamaraming Katoliko sa buong mundo pagkatapos ng [[Brazil]].<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |title=The Largest Catholic Communities |accessdate=2007-11-10 |work=Adherents.com |archive-date=2020-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321150325/https://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |url-status=dead }}</ref> Nasa 6% ng populasyon (mahigit sa 4.4 milyon katao) ay mga [[Protestantismo|Protestante]]<ref name="tabulados"/>, at ang mga [[Pentekostalismo|Pentecostal]] at [[Kilusang Karismatiko|Karismatiko]] (tinatawag na Neo-Pentecostals sa senso) ang pinakamalaking pangkat (1.37 milyon katao).<ref name="tabulados"/> May mangilan-ngilan ding bilang ng [[Simbahang Adbentista ng Ika-pitong Araw|Adbentista ng Ika-pitong Araw]] (0.6 milyon katao).<ref>[http://news.adventist.org/data/2006/1158328154/index.html.en Religious Liberty Thriving, Government Official Tells Adventist Leaders]</ref> Ang pambansang senso noong 2000 ay nabilang ang mahigit sa isang milyong mga [[Saksi ni Jehovah]].<ref name="tabulados"/> Ang [[Simbahan ni Hesukristo ng mga Banal sa Huling Araw|Simbahan ng mga Mormon]] ay inihayag na mayroong higit sa isang milyong rehistradong kasapi noong 2009.<ref name="lds-Mexico">{{cite web|title=Mexico, Country profile|publisher=The Church of Jesus Christ of the Latter-Days Saints Newsroom|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/mexico|accessdate=2009-04-20|archive-date=2010-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100825063153/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/mexico|url-status=dead}}</ref> Nasa 25% ng rehistradong mga kasapi ay nadalo ng lingguhang paglilingkod sa sakramento subalit ito ay maaaring tumaas at bumaba.<ref name="encyclopedia-mormonism">{{cite book|last=Ludlow|first=Daniel H.|title=Encyclopedia of Mormonism|year=1994|pages=4:1527}}</ref> Noong 1992, inalis ng Mehiko ang lahat ng restriksiyon sa Simbahang Katoliko at sa ibang relihiyon, kasama na ang pagbibigay sa lahat ng relihiyon ng estadong legal, pagpapayag na sila ay magkaroon ng limitadong karapatang mag-ari, at ang pag-alis sa restriksiyon sa dami ng pari sa bansa.<ref>{{cite web|title=Mexico|work=International Religious Report|year=2003|publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2003/24499.htm|accessdate=2007-10-04}}</ref> Hanggang kamakailan lang, ang mga pari ay walang karapatang humalal, at hanggang ngayon ay hindi sila maaaring tumakbo sa pamahalaan. == Mga sanggunian == {{reflist|2}} == Mga kawing panlabas == * {{osmrelation-inline|114686}} * {{Wikiatlas|Mexico}} {{in lang|en}} * {{CIA World Factbook link|mx|Mexico}} {{in lang|en}} * {{Official website}} {{in lang|es}} {{Latinunion}} {{Mga estado ng bansang Mehiko}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mehiko|*]] [[Kategorya:Mga bansa sa Hilagang Amerika]] [[Kategorya:Mga dating kolonya ng Espanya]] 2x0xfe7xtuv7f79hjcd2hhfhi4tudek 4 9923 2237485 2236323 2026-10-27T02:54:14Z Ryomaandres 8044 /* Oktubre 2026 */ 2237485 wikitext text/x-wiki {{ABNkahon}} Ito ang mga huling bagong artikulo sa [[Wikipedia]] na napili sa [[Unang Pahina]] bilang bahagi ng ''[[Template:UnangPahinaAlam|Alam ba ninyo?]]'' Tingnan ang [[Special:Newpages|mga bagong pahina]] para sa kumpletong tala ng mga bagong pahina. May sinusunod na panuntunan ang Wikipediang Tagalog hinggil sa pagdagdag sa "Alam ba ninyo?", subalit maaaring magdagdag ang kahit sino basta ba susundin ang panuntunan na ito. Maaari mong ilagay o idagdag ang iyong mungkahing '''paksa''' (ito ang pangalan ng pahina o ang pamagat ng artikulo) at '''pamukaw na tanong''' sa '''''[[Wikipedia:Paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo|paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo?]]''''' ng mga maaaring gamitin para sa "Alam ba ninyo?". Doon sa handaang iyon kumuha ng pamalit na pangkat para sa ''Unang Pahina''. Basahin sa ibaba kung ilan ang dapat na laman ng bawat pangkat. Pero, ''inuulit po lamang'', na pakibasa muna ang mga hakbang at panuntunan na nasa ibaba bago ito gawin. O, kaya maaaring magmungkahi muna kayo sa ''[[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag|Usapan hinggil sa mungkahi at paghahanda para sa Alam Ba Ninyo?]]''. ==Mga hakbang at panuntunan== Ito hakbang at panuntunan sa pagdagdag ng paksa sa "Alam ba ninyo?": ====Unang hakbang: Pumili==== *Tumingin ng mga bagong pahina sa [[Special:Newpages|Natatangi: Mga Bagong Pahina]] (o ''[[Special:Newpages]]'') para maidagdag. *Dapat na may '''sanggunian''' ang artikulo o lathalain. Kung wala pa, pakihanapan at pakilagyan. *Bilang tulong at ambag sa Tagalog na Wikipedia, pumili o magsulat po sana ng artikulong hindi bababa sa '''3,000''' titik o karakter (mga 4 ''kilobyte'') ang nilalaman ng katawan ng artikulo hindi kabilang ang pamagat o pangalan ng pahina, mga pamagat ng seksiyon, mga titik na nasa sanggunian, kawing na panlabas, mga kapsyon ng larawan, mga kahon ng impormasyon (''infobox''), talaan, tabla, kategorya, at mga katulad. Isa lamang pong '''''mungkahi''''' at '''''panukala''''' ang mga ito para sa kapakanan ng mga mambabasa at tagagamit ng Tagalog na Wikipedia. Maaari mong bilangin ang mga nilalamang titik ng iyong artikulo sa pamamagitan ng pagkopya nito patungo sa isang pahinang pandokumento ng ''[[Microsoft Windows|Microsoft Word]]'' sa tulong ng ''Tools'' (kasangkapang-kagamitan) kung saan matatagpuan ang ''word count'' o pambilang. Maaari ka ring gumamit ng ibang programa na [[pangkompyuter]], kung ibig. Sa ibang paraan ng pagpapaliwanag: mas mainam ang mahigit sa isang '''dangkal''' na haba ng lathalain kaysa ''kalahating dangkal'' lamang. Mas lalong nakaaangat ang lampas pa sa dalawang dangkal. *Kung minsan, maaari pa rin kayong makakita ng maiikling artikulo sa "Alam ba ninyo?", depende sa bilang ng mga kandidato sa loob ng isang panahon. Sa kasong iyon, hinihiling po na tumulong kayo sa pagpapahaba, pagpapalawig, at pagpapaunlad ng artikulo hanggang sa maabot o malampasan ang hinihinging bilang, maging ang kalidad. Lalo na kung [[:Category:Stub|usbong]] (''[[:Category:Stub|stub]]'') pa ito. Ngunit talaga pong higit na mas mainam kung umabot na sa bilang at pamantayan ang artikulo bago ito mailagay dito sa ''Alam Ba Ninyo?'' dahil mas nakatutulong na sa tagabasa. *Dapat na nakapupukaw ng pansin ang '''pamukaw na tanong''' na gagamitin (tingnan ang mga halimbawang nasa supnayan na nasa ibaba). *Hindi isang pangkalahatang seksiyon ng tribya (''trivia'') ang "Alam ba ninyo?". *Ninumungkahi na dapat nasa loob ng nakaraang 30 araw (isang buwan) ng [[Special:Newpages|Mga Bagong Pahina]] ang artikulo na idadagdag. Hindi mahigpit ang pagsasali ng lahok sa "Alam ba ninyo?" ayon sa tagal ng pagkakalikha nito basta't hindi ito nauulit. *Nasa artikulo dapat ang binanggit sa "Alam ba ninyo?" *Kung minsan, maaaring '''muling mapili''' ang isang lumang artikulo, lalo na kung napalawig ito ng may ikatlong ulit ang haba (''mungkahi'') o higit pa, at may kahalagahan at nakapupukaw ng isipan ang mga nadagdag na kaalamang maipapamahagi nito sa mambabasa. ====Ikalawang hakbang: Ilagay ang lahok sa Padron ng "Alam ba ninyo?"==== *Kapag handa ka nang idagdag ang lahok, idagdag ito sa [[Padron:Unang Pahina/Alam ba ninyo]]. Sa pangkalahatan, nakalimita lamang sa mula '''TATLO''' hanggang '''LIMANG''' (5) paksa, ngunit kung anumang kaso maaaring mahigit dito ngunit hindi lalampas sa '''WALO''' (8). Siguraduhin lamang na susukat ito sa pahina noong mga panahong iyon. Gamitin ang inyong ''sintido kumon'' o "karaniwang kaisipan". *Kailangang may larawan ang isa sa mga lahok at ipahawatig na ito ay nakalarawan sa pamamagitan ng paglalagay ng teksto ito na naka panaklong – (''nakalarawan''). Nasa 100px lamang ang laki ng larawan. *Dapat naka-<nowiki>'''BOLD'''</nowiki> (<nowiki>'''MAKAKAPAL ANG MGA TITIK'''</nowiki>) ng titulo ng bagong dinagdag na paksa sa "Alam ba ninyo?" ====Ikatlong hakbang: Maglagay ng tag sa usapang pahina==== *Pagkatapos ilagay ang lahok, lagyan ng ''tag'' o tatakan ng {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan]]}} ang pahina ng usapan ng artikulo bilang rekord. :Halimbawa: <tt><nowiki>{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}</nowiki></tt> ::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}. ====Ikaapat na hakbang: Magpadala na abiso sa lumikha. Opsiyonal kung sariling-gawa==== *Bukod sa itaas, maaari mong padalhan ng isang mensahe ang may-akda o nagsimula ng artikulo sa pamamagitan ng paggamit ng suleras na ito: <tt><nowiki>{{subst:AlamBaNinyoUsapan2|Abril 3|2008|Pangalan ng artikulo}} --~~~~</nowiki></tt> (nagmula sa: {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan2]]}}), upang maipagbigay-alam sa may-akda ang pagkakapili ng kaniyang artikulo. Kung sakaling wala pang panagutan ang nag-ambag ng artikulo, ipadala pa rin ang mensahe upang mahikayat siyang gumawa ng sariling akawnt. Huwag mong kalimutang lumagda sa pahina ng usapan ng pinagbigyan ng mensahe. Ganito ang mababasa ng pinadalhan ng mensahe: ::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan2|Marso 30|2008}} *Opsyonal ito kung artikulo mo ang nilalahok mo. ====Ikalimang hakbang: Idagdag ang naidagdag sa supnayan==== *Idagdag dito sa '''supnayan''' sa ibaba ang mga paksang tinanggal (ayon sa petsa: buwan at taon) - ''dahil nagamit na'' - para sa "Alam ba ninyo?". Pakiusap, maglagay ng patlang o puwang sa pagitan ng bawat pangungusap. *Nilalagay na sa '''mga sinupan''' (ayon sa taon; nasa ibaba, sa gawing kanan) ang mga dating nasupnay dito sa ibaba kapag tapos na ang kasalukuyang taon, o kung masyado nang mahaba ang tala ng supnayan sa ibaba. == Supnayan ng mga napiling ''Alam ba ninyo?'' == <!--SIMULA NG KAHONG SINUPAN (ARKIBO)--> {| class="infobox plainlinks" style="width:238px; background:#addfad; border:1px solid #4F7942; -moz-border-radius:8px;" | style="padding-top:4px; text-align:center;"| [[file:Replacement filing cabinet.svg|center|30px|]] [[/Sinupan 2025|2025]] · [[/Sinupan 2024|2024]] · [[/Sinupan 2023|2023]] · [[/Sinupan 2022|2022]] · [[/Sinupan 2021|2021]] · [[/Sinupan 2020|2020]] · [[/Sinupan 2019|2019]] · [[/Sinupan 2018|2018]] · [[/Sinupan 2017|2017]] · [[/Sinupan 2015|2015]] · [[/Sinupan 2014|2014]] · [[/Sinupan 2013|2013]] · [[/Sinupan 2012|2012]] · [[/Sinupan 2011|2011]] · [[/Sinupan 2010|2010]] · [[/Sinupan 2009|2009]] · [[/Sinupan 2008|2008]] · [[/Sinupan 2007|2007]] · [[/Sinupan 2006|2006]] · [[/Sinupan 2005|2005]] <!---{{Archive list long}}----> |}<!--TAPOS NG KAHONG SINUPAN--> '''''Alam ba ninyo...''''' <!--SA IBABA NITO IDAGDAG ANG MGA KADARAAN LAMANG NA MGA PANG-ALAM BA NINYO! SALAMAT PO--> === Oktubre 2026 === *...na ipinatawag ng mga awtoridad sa sa [[Mosku]] ang makatang si '''[[Alexander Pushkin]]''' matapos matagpuan ang mga kopya ng tulang [[Oda sa Kalayaan (tula)|Oda sa Kalayaan]] sa gamit ng mga rebelde ng '''[[Aklasang Desembrista]]'''? *...na ang kompanyang [[kayo]] na '''[[Grupong Marzotto]]''' ay nagmula sa [[comune|bayan]] ng '''[[Valdagno]]'''? *...na iminodelo ni '''[[Anthony Constantino]]''' ang mga [[barong Tagalog|barong]] na idinisenyo ni '''[[Francis Libiran]]''' na isinuot ng mga atleta ng '''[[Pilipinas sa Palarong Olimpiko|Koponan ng Pilipinas]]''' para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024]]? *...na ang [[Paghahating Kanluranin]] ay naging pagkakataong magtatag ng isang '''[[Pamantasan ng Heidelberg|pamantasan]]''' sa '''[[Heidelberg]]''' kahit na hindi ito isang malaking lungsod? *...na [[Dulas ng politiko|nadulas]] ang isang politikong [[Polonya|Polako]], binanggit na may bansang '''[[San Escobar]]'''? *...na bukod sa kabilang sa mga [[comune|bayang]] Italyano na may dalawang titik lamang sa pangalan, ang '''[[Vo']]''' ay ang isa sa naging unang sentro ng [[pandemya ng COVID-19 sa Europa]]? *...na ang kompanyang moda na '''[[Comme des Garçons]]''' ay nagsimula sa [[Hapon]]? *...na ang '''[[ribalang Ateneo–La Salle]]''', na nagsimula sa [[basketball]], ay kumalat kalaunan sa '''[[Ribalang pang-unibersidad at pangkolehiyo|ribalang pampaaralan]]''' sa iba pang sport at sa mga larangang akademiko? *...na ang '''[[diyalektika]]''' ay pinaunlad ng mga '''[[Pilosopiyang Aleman|pilosopong Aleman]]''' gaya nina [[Immanuel Kant|Kant]], [[Hegel]], at [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]]? *...na ilan sa mga simulain ng mga '''[[robot]]''' ay mula sa mga mitolohikong paglalarawan ng mga artipisyal na tao gaya ng '''[[Galatea (mitolohikal na estatwa)|Galatea]]''', '''[[Talos (mito)|Talos]]''', at '''[[automaton]]'''? *...na itinutulak ng '''[[Advocates of Science and Technology for the People|AGHAM]]''' ang hustisya hinggil sa pagkamatay ni Dr. '''[[Leonard Co]]'''? *...na ang isa sa mga pinakamamainit na [[Mga derby ng futbol ng Italya|derby]] sa '''[[Sistema ng ligang futbol ng Italya|Italyanong futbol]]''', ang '''[[Ribalang Juventus FC–SSC Napoli|ribalang]]''' '''[[Juventus FC]]''' at '''[[SSC Napoli]]''', ay sumasalamin sa mga tunggalian ng '''[[Hilagang Italya|Hilaga]]''' at [[Katimugang Italya]]? *...na ang adbokasiya ni [[Miss USA 2022]] '''[[Morgan Romano]]''' ay ang pagtataguyod ng '''[[Kababaihan sa STEM|kababaihan]]''' sa larangan ng '''[[Siyensiya, teknolohiya, inhenyeriya, at matematika|STEM]]'''? *...na ang '''[[Noli, Liguria|Noli]]''' ang luklukan ng '''[[Republika ng Noli]]''', isa sa mga '''[[mga republikang pandagat|republikang pandagat]]'''? *...na ang lumang estrukturang '''[[Gusaling First United]]''' sa [[Kalye Escolta]] ay napapanatili sa pamamagitan ng '''[[mapang-angkop na muling paggamit]]'''? *...na ang '''[[Bantayog ni Bonifacio]]''' ay pinagpupugayan bilang isa sa pinakamahusay na monumento sa buong mundo? === Setyembre 2026 === *...na sa '''[[Casa Hacienda de Mandaloya]]''' ibinunyag ng isang Katipunero sa isang paring '''[[Mga Agustino|Agustinong]]''' kura paroko ng '''[[Simbahan ng Tondo]]''' ang lihim na pag-iral ng [[Katipunan]], na nagbunga ng napaagang [[Sigaw ng Pugad Lawin|hayag na deklarasyon]] ng [[Rebolusyong Pilipino]]? *...na biktima ng [[pekeng balita]] sa pamamagitan ng '''[[lumilikhang AI]]''' si Kong. '''[[Renee Co]]''' ng [[Kabataan Partylist]], na ipinamukha siyang kapamilya ng kontrobersiyal na si Kong. '''[[Zaldy Co]]'''? *...na ang mga serye ng mga laro sa computer na '''''[[Age of Empires]]''''' at '''''[[Age of Mythology]]''''' ay kapuwa matagumpay sa komersiyo at sa mga kritiko? *...na tinatrato ng '''[[materyalismong istoriko]]''' nina [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]] ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyayari ang mga '''[[himagsikang panlipunan]]''' kapag sa loob ng '''[[moda ng produksiyon]]''', ang umiiral na '''[[mga relasyon sa produksiyon]]''' ay humadlang sa pag-unlad ng '''[[mga puwersa ng produksiyon]]'''? *...na ibinenta ni '''[[Jiro Manio]]''' ang kaniyang tropeo mula sa [[Gawad Urian]], bagay na napanaluhan niya bilang ang pinakabatang nagwagi bilang 'Pinakamahusay na Aktor' sa edad na 12? *...na ang '''[[Ilog Irawadi]]''' ay dumadaloy sa mga makasaysayang [[Talaan ng mga kabesera ng Myanmar|kabeserang Birmano]] gaya ng '''[[Bagan]]''', '''[[Mandalay]]''', '''[[Amarapura]]''', at '''[[Inwa|Ava]]'''? *...na ang mga ''[[comune]]'' ng '''[[Fiumefreddo di Sicilia]]''', '''[[Forza d'Agrò]]''', '''[[Motta Camastra]]''', at '''[[Savoca]]''' ay nagsilbing mga '''[[Pagkuha ng pelikula sa lokasyon|lokasyon]]''' ng '''[[Corleone]]''' para sa pelikulang '''''[[The Godfather]]''''' sa ilalim ng direksiyon ni '''[[Francis Ford Coppola]]'''? *...na ang '''[[Bundok Kenya]]''' ay mahalagang aspekto sa buhay at kultura ng mga pangkat etniko gaya ng '''[[mga Kikuyu|Kikuyu]]''', '''[[mga Meru|Meru]]''', '''[[mga Embu|Embu]]''', at '''[[mga Maasai|Maasai]]'''? === Mayo 2026 === *...na sa '''[[negosasyong pangkapayapaan ng Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas–Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas|negosasyong pangkapayapaan]]''' sa pagitan ng [[Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas]] at [[Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas]], ang unang nakalataga sa talaan ng mga kasunduan ay ang paggalang sa '''[[pandaigdigang makataong batas]]''' ng dalawang panig na [[nagdirigmaan]]? *...na ang mga [[Romanong villa|villa]] gaya ng kanila [[Emperador ng Roma|emperador]] '''[[Villa ni Adriano|Adriano]]''' at '''[[Villa ni Trajano|Trajano]]''' ay bukod sa pampahingahan, ay marahil nagsilbi ring paminsang tanggapan? *...na ang '''[[mga Kipot ng Turkiya]]''', na kinabibilangan ng mga anyong-tubig ng '''[[Dardanelos]]''' at '''[[Bosforo]]''', pati ang '''[[Dagat ng Marmara]]''', ay bumubuo ng isang '''[[Mga hangganan sa pagitan ng mga lupalop|hangganang lupalop]]''' ng [[Asya]] at [[Europa]]? *...na ang '''[[mga Kuweba ng Ajanta]]''', '''[[mga Kuweba ng Ellora]]''', '''[[Muog ng Agra]]''', at [[Tāj Mahal]] ang unang apat na itinala bilang bahagi ng mga [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa India|Pandaigdigang Pamanang Pook]] sa [[India]]? *...na ang '''[[Templo ng Mundeshwari]]''', matatagpuan sa '''[[mga talampas ng Kaimur]]''' at alay sa diyosang si '''[[Durga]]''' at sa diyos na si [[Shiva]], ay inaangking pinakamatandang gumaganang '''[[templong Hindu]]'''? *...na ang mga [[aktibismo|aktibista]] sa Pilipinas, bilang '''[[Mga protesta laban kay Donald Trump|pagprotesta laban kay Trump]]''', ay nagsunog ng epihiyeng anyong '''[[fidget spinner]]''' na tinawag na ''[[pasismo|fascist]] spinner''? *...na ang '''[[Simbahan ni San Porfirio]]''' at '''[[Dakilang Masjid ng Gaza|Dakilang Masjid]]''' sa '''[[Lungsod Gaza]]''' ay ilan sa maraming pook-sambahang napinsala buhat ng nangyayaring [[Digmaan sa Gaza (2023-kasalukuyan)|digmaan sa Palestina]]? === Abril 2026 === *...na ang mga unang nanirahan sa [[Roma]] ay mga '''[[Mga Italiko|Italikong]]''' '''[[Mga Latin (tribung Italiko)|Latin]]'''? *...na ang '''[[Digmaang Daang Taon]]''' ay bunsod ng tunggalian hinggil sa '''[[Dukado ng Aquitania]]'''? *...na ang [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Italya|Pandaigdigang Pamanang Pook]] na '''[[Cinque Terre]]''', na nangangahulugang 'Limang Lupain', ay tumutukoy sa mga [[comune|bayan]] at [[frazione|nayon]] ng '''[[Monterosso al Mare]]''', '''[[Vernazza]]''', '''[[Corniglia]]''', '''[[Manarola]]''', at '''[[Riomaggiore]]'''? *...na ang Pilipinas ay ang kauna-unahang bansa sa mundo na nagdeklara ng '''[[Krisis sa enerhiya sa Pilipinas noong 2026|krisis sa enerhiya]]''' bunga ng [[digmaan sa Iran noong 2026]]? === Marso 2026 === *...na ang dating konserbatibo na ang hinaharap na santo na si '''[[Óscar Romero|Padre Óscar Romero]]''' ay tatalima sa '''[[teolohiya ng pagpapalaya]]''' bunsod ng pagpaslang ng militar sa kaniyang kaibigang si '''[[Rutilio Grande|Padre Rutillo Grande]]'''? *...na ang hinihinalang pinagmulan ng [[tiramisù]], ang '''[[Treviso]]''', ay tinirhan ng mga '''[[Mga Veneto|Veneto]]''' bago ang '''[[Pananakop ng mga Romano sa Italya|pananakop ng mga Romano]]'''? *...na ang '''[[Palasyo ng Golestan]]''' sa [[Teheran]] ay isa sa mga '''[[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Iran|Pandaigdigang Pamanang Pook]]''' na nadamay buhat ng nangyayaring '''[[Digmaan sa Iran noong 2026|Digmaan sa Iran]]'''? *...na naimpluwensiya si '''[[Susenyos I|Haring Susenyos I]]''' ng Etiopia na maging [[Simbahang Katolika|Katoliko]] sa pamamagitan ni Padre '''[[Pedro Páez]]'''? *...na ang '''[[Sundarbans]]''' ay isang '''[[kagubatan ng bakawan]]''' na nabuo sa tagpuan ng mga ilog [[Ilog Ganges|Ganges]], '''[[Ilog Brahmaputra|Brahmaputra]]''', at '''[[Ilog Meghna|Meghna]]'''? <!---Nasa ibaba ang kaurian at mga interwiki--> [[Kaurian:Alam Ba Ninyo ng Wikipedia]] 6m94z3lf9y1ppdm2il8tru7enejry5v 2237486 2237485 2026-10-27T02:54:27Z Ryomaandres 8044 /* Oktubre 2026 */ 2237486 wikitext text/x-wiki {{ABNkahon}} Ito ang mga huling bagong artikulo sa [[Wikipedia]] na napili sa [[Unang Pahina]] bilang bahagi ng ''[[Template:UnangPahinaAlam|Alam ba ninyo?]]'' Tingnan ang [[Special:Newpages|mga bagong pahina]] para sa kumpletong tala ng mga bagong pahina. May sinusunod na panuntunan ang Wikipediang Tagalog hinggil sa pagdagdag sa "Alam ba ninyo?", subalit maaaring magdagdag ang kahit sino basta ba susundin ang panuntunan na ito. Maaari mong ilagay o idagdag ang iyong mungkahing '''paksa''' (ito ang pangalan ng pahina o ang pamagat ng artikulo) at '''pamukaw na tanong''' sa '''''[[Wikipedia:Paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo|paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo?]]''''' ng mga maaaring gamitin para sa "Alam ba ninyo?". Doon sa handaang iyon kumuha ng pamalit na pangkat para sa ''Unang Pahina''. Basahin sa ibaba kung ilan ang dapat na laman ng bawat pangkat. Pero, ''inuulit po lamang'', na pakibasa muna ang mga hakbang at panuntunan na nasa ibaba bago ito gawin. O, kaya maaaring magmungkahi muna kayo sa ''[[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag|Usapan hinggil sa mungkahi at paghahanda para sa Alam Ba Ninyo?]]''. ==Mga hakbang at panuntunan== Ito hakbang at panuntunan sa pagdagdag ng paksa sa "Alam ba ninyo?": ====Unang hakbang: Pumili==== *Tumingin ng mga bagong pahina sa [[Special:Newpages|Natatangi: Mga Bagong Pahina]] (o ''[[Special:Newpages]]'') para maidagdag. *Dapat na may '''sanggunian''' ang artikulo o lathalain. Kung wala pa, pakihanapan at pakilagyan. *Bilang tulong at ambag sa Tagalog na Wikipedia, pumili o magsulat po sana ng artikulong hindi bababa sa '''3,000''' titik o karakter (mga 4 ''kilobyte'') ang nilalaman ng katawan ng artikulo hindi kabilang ang pamagat o pangalan ng pahina, mga pamagat ng seksiyon, mga titik na nasa sanggunian, kawing na panlabas, mga kapsyon ng larawan, mga kahon ng impormasyon (''infobox''), talaan, tabla, kategorya, at mga katulad. Isa lamang pong '''''mungkahi''''' at '''''panukala''''' ang mga ito para sa kapakanan ng mga mambabasa at tagagamit ng Tagalog na Wikipedia. Maaari mong bilangin ang mga nilalamang titik ng iyong artikulo sa pamamagitan ng pagkopya nito patungo sa isang pahinang pandokumento ng ''[[Microsoft Windows|Microsoft Word]]'' sa tulong ng ''Tools'' (kasangkapang-kagamitan) kung saan matatagpuan ang ''word count'' o pambilang. Maaari ka ring gumamit ng ibang programa na [[pangkompyuter]], kung ibig. Sa ibang paraan ng pagpapaliwanag: mas mainam ang mahigit sa isang '''dangkal''' na haba ng lathalain kaysa ''kalahating dangkal'' lamang. Mas lalong nakaaangat ang lampas pa sa dalawang dangkal. *Kung minsan, maaari pa rin kayong makakita ng maiikling artikulo sa "Alam ba ninyo?", depende sa bilang ng mga kandidato sa loob ng isang panahon. Sa kasong iyon, hinihiling po na tumulong kayo sa pagpapahaba, pagpapalawig, at pagpapaunlad ng artikulo hanggang sa maabot o malampasan ang hinihinging bilang, maging ang kalidad. Lalo na kung [[:Category:Stub|usbong]] (''[[:Category:Stub|stub]]'') pa ito. Ngunit talaga pong higit na mas mainam kung umabot na sa bilang at pamantayan ang artikulo bago ito mailagay dito sa ''Alam Ba Ninyo?'' dahil mas nakatutulong na sa tagabasa. *Dapat na nakapupukaw ng pansin ang '''pamukaw na tanong''' na gagamitin (tingnan ang mga halimbawang nasa supnayan na nasa ibaba). *Hindi isang pangkalahatang seksiyon ng tribya (''trivia'') ang "Alam ba ninyo?". *Ninumungkahi na dapat nasa loob ng nakaraang 30 araw (isang buwan) ng [[Special:Newpages|Mga Bagong Pahina]] ang artikulo na idadagdag. Hindi mahigpit ang pagsasali ng lahok sa "Alam ba ninyo?" ayon sa tagal ng pagkakalikha nito basta't hindi ito nauulit. *Nasa artikulo dapat ang binanggit sa "Alam ba ninyo?" *Kung minsan, maaaring '''muling mapili''' ang isang lumang artikulo, lalo na kung napalawig ito ng may ikatlong ulit ang haba (''mungkahi'') o higit pa, at may kahalagahan at nakapupukaw ng isipan ang mga nadagdag na kaalamang maipapamahagi nito sa mambabasa. ====Ikalawang hakbang: Ilagay ang lahok sa Padron ng "Alam ba ninyo?"==== *Kapag handa ka nang idagdag ang lahok, idagdag ito sa [[Padron:Unang Pahina/Alam ba ninyo]]. Sa pangkalahatan, nakalimita lamang sa mula '''TATLO''' hanggang '''LIMANG''' (5) paksa, ngunit kung anumang kaso maaaring mahigit dito ngunit hindi lalampas sa '''WALO''' (8). Siguraduhin lamang na susukat ito sa pahina noong mga panahong iyon. Gamitin ang inyong ''sintido kumon'' o "karaniwang kaisipan". *Kailangang may larawan ang isa sa mga lahok at ipahawatig na ito ay nakalarawan sa pamamagitan ng paglalagay ng teksto ito na naka panaklong – (''nakalarawan''). Nasa 100px lamang ang laki ng larawan. *Dapat naka-<nowiki>'''BOLD'''</nowiki> (<nowiki>'''MAKAKAPAL ANG MGA TITIK'''</nowiki>) ng titulo ng bagong dinagdag na paksa sa "Alam ba ninyo?" ====Ikatlong hakbang: Maglagay ng tag sa usapang pahina==== *Pagkatapos ilagay ang lahok, lagyan ng ''tag'' o tatakan ng {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan]]}} ang pahina ng usapan ng artikulo bilang rekord. :Halimbawa: <tt><nowiki>{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}</nowiki></tt> ::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}. ====Ikaapat na hakbang: Magpadala na abiso sa lumikha. Opsiyonal kung sariling-gawa==== *Bukod sa itaas, maaari mong padalhan ng isang mensahe ang may-akda o nagsimula ng artikulo sa pamamagitan ng paggamit ng suleras na ito: <tt><nowiki>{{subst:AlamBaNinyoUsapan2|Abril 3|2008|Pangalan ng artikulo}} --~~~~</nowiki></tt> (nagmula sa: {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan2]]}}), upang maipagbigay-alam sa may-akda ang pagkakapili ng kaniyang artikulo. Kung sakaling wala pang panagutan ang nag-ambag ng artikulo, ipadala pa rin ang mensahe upang mahikayat siyang gumawa ng sariling akawnt. Huwag mong kalimutang lumagda sa pahina ng usapan ng pinagbigyan ng mensahe. Ganito ang mababasa ng pinadalhan ng mensahe: ::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan2|Marso 30|2008}} *Opsyonal ito kung artikulo mo ang nilalahok mo. ====Ikalimang hakbang: Idagdag ang naidagdag sa supnayan==== *Idagdag dito sa '''supnayan''' sa ibaba ang mga paksang tinanggal (ayon sa petsa: buwan at taon) - ''dahil nagamit na'' - para sa "Alam ba ninyo?". Pakiusap, maglagay ng patlang o puwang sa pagitan ng bawat pangungusap. *Nilalagay na sa '''mga sinupan''' (ayon sa taon; nasa ibaba, sa gawing kanan) ang mga dating nasupnay dito sa ibaba kapag tapos na ang kasalukuyang taon, o kung masyado nang mahaba ang tala ng supnayan sa ibaba. == Supnayan ng mga napiling ''Alam ba ninyo?'' == <!--SIMULA NG KAHONG SINUPAN (ARKIBO)--> {| class="infobox plainlinks" style="width:238px; background:#addfad; border:1px solid #4F7942; -moz-border-radius:8px;" | style="padding-top:4px; text-align:center;"| [[file:Replacement filing cabinet.svg|center|30px|]] [[/Sinupan 2025|2025]] · [[/Sinupan 2024|2024]] · [[/Sinupan 2023|2023]] · [[/Sinupan 2022|2022]] · [[/Sinupan 2021|2021]] · [[/Sinupan 2020|2020]] · [[/Sinupan 2019|2019]] · [[/Sinupan 2018|2018]] · [[/Sinupan 2017|2017]] · [[/Sinupan 2015|2015]] · [[/Sinupan 2014|2014]] · [[/Sinupan 2013|2013]] · [[/Sinupan 2012|2012]] · [[/Sinupan 2011|2011]] · [[/Sinupan 2010|2010]] · [[/Sinupan 2009|2009]] · [[/Sinupan 2008|2008]] · [[/Sinupan 2007|2007]] · [[/Sinupan 2006|2006]] · [[/Sinupan 2005|2005]] <!---{{Archive list long}}----> |}<!--TAPOS NG KAHONG SINUPAN--> '''''Alam ba ninyo...''''' <!--SA IBABA NITO IDAGDAG ANG MGA KADARAAN LAMANG NA MGA PANG-ALAM BA NINYO! SALAMAT PO--> === Oktubre 2026 === *...na ipinatawag ng mga awtoridad sa [[Mosku]] ang makatang si '''[[Alexander Pushkin]]''' matapos matagpuan ang mga kopya ng tulang [[Oda sa Kalayaan (tula)|Oda sa Kalayaan]] sa gamit ng mga rebelde ng '''[[Aklasang Desembrista]]'''? *...na ang kompanyang [[kayo]] na '''[[Grupong Marzotto]]''' ay nagmula sa [[comune|bayan]] ng '''[[Valdagno]]'''? *...na iminodelo ni '''[[Anthony Constantino]]''' ang mga [[barong Tagalog|barong]] na idinisenyo ni '''[[Francis Libiran]]''' na isinuot ng mga atleta ng '''[[Pilipinas sa Palarong Olimpiko|Koponan ng Pilipinas]]''' para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024]]? *...na ang [[Paghahating Kanluranin]] ay naging pagkakataong magtatag ng isang '''[[Pamantasan ng Heidelberg|pamantasan]]''' sa '''[[Heidelberg]]''' kahit na hindi ito isang malaking lungsod? *...na [[Dulas ng politiko|nadulas]] ang isang politikong [[Polonya|Polako]], binanggit na may bansang '''[[San Escobar]]'''? *...na bukod sa kabilang sa mga [[comune|bayang]] Italyano na may dalawang titik lamang sa pangalan, ang '''[[Vo']]''' ay ang isa sa naging unang sentro ng [[pandemya ng COVID-19 sa Europa]]? *...na ang kompanyang moda na '''[[Comme des Garçons]]''' ay nagsimula sa [[Hapon]]? *...na ang '''[[ribalang Ateneo–La Salle]]''', na nagsimula sa [[basketball]], ay kumalat kalaunan sa '''[[Ribalang pang-unibersidad at pangkolehiyo|ribalang pampaaralan]]''' sa iba pang sport at sa mga larangang akademiko? *...na ang '''[[diyalektika]]''' ay pinaunlad ng mga '''[[Pilosopiyang Aleman|pilosopong Aleman]]''' gaya nina [[Immanuel Kant|Kant]], [[Hegel]], at [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]]? *...na ilan sa mga simulain ng mga '''[[robot]]''' ay mula sa mga mitolohikong paglalarawan ng mga artipisyal na tao gaya ng '''[[Galatea (mitolohikal na estatwa)|Galatea]]''', '''[[Talos (mito)|Talos]]''', at '''[[automaton]]'''? *...na itinutulak ng '''[[Advocates of Science and Technology for the People|AGHAM]]''' ang hustisya hinggil sa pagkamatay ni Dr. '''[[Leonard Co]]'''? *...na ang isa sa mga pinakamamainit na [[Mga derby ng futbol ng Italya|derby]] sa '''[[Sistema ng ligang futbol ng Italya|Italyanong futbol]]''', ang '''[[Ribalang Juventus FC–SSC Napoli|ribalang]]''' '''[[Juventus FC]]''' at '''[[SSC Napoli]]''', ay sumasalamin sa mga tunggalian ng '''[[Hilagang Italya|Hilaga]]''' at [[Katimugang Italya]]? *...na ang adbokasiya ni [[Miss USA 2022]] '''[[Morgan Romano]]''' ay ang pagtataguyod ng '''[[Kababaihan sa STEM|kababaihan]]''' sa larangan ng '''[[Siyensiya, teknolohiya, inhenyeriya, at matematika|STEM]]'''? *...na ang '''[[Noli, Liguria|Noli]]''' ang luklukan ng '''[[Republika ng Noli]]''', isa sa mga '''[[mga republikang pandagat|republikang pandagat]]'''? *...na ang lumang estrukturang '''[[Gusaling First United]]''' sa [[Kalye Escolta]] ay napapanatili sa pamamagitan ng '''[[mapang-angkop na muling paggamit]]'''? *...na ang '''[[Bantayog ni Bonifacio]]''' ay pinagpupugayan bilang isa sa pinakamahusay na monumento sa buong mundo? === Setyembre 2026 === *...na sa '''[[Casa Hacienda de Mandaloya]]''' ibinunyag ng isang Katipunero sa isang paring '''[[Mga Agustino|Agustinong]]''' kura paroko ng '''[[Simbahan ng Tondo]]''' ang lihim na pag-iral ng [[Katipunan]], na nagbunga ng napaagang [[Sigaw ng Pugad Lawin|hayag na deklarasyon]] ng [[Rebolusyong Pilipino]]? *...na biktima ng [[pekeng balita]] sa pamamagitan ng '''[[lumilikhang AI]]''' si Kong. '''[[Renee Co]]''' ng [[Kabataan Partylist]], na ipinamukha siyang kapamilya ng kontrobersiyal na si Kong. '''[[Zaldy Co]]'''? *...na ang mga serye ng mga laro sa computer na '''''[[Age of Empires]]''''' at '''''[[Age of Mythology]]''''' ay kapuwa matagumpay sa komersiyo at sa mga kritiko? *...na tinatrato ng '''[[materyalismong istoriko]]''' nina [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]] ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyayari ang mga '''[[himagsikang panlipunan]]''' kapag sa loob ng '''[[moda ng produksiyon]]''', ang umiiral na '''[[mga relasyon sa produksiyon]]''' ay humadlang sa pag-unlad ng '''[[mga puwersa ng produksiyon]]'''? *...na ibinenta ni '''[[Jiro Manio]]''' ang kaniyang tropeo mula sa [[Gawad Urian]], bagay na napanaluhan niya bilang ang pinakabatang nagwagi bilang 'Pinakamahusay na Aktor' sa edad na 12? *...na ang '''[[Ilog Irawadi]]''' ay dumadaloy sa mga makasaysayang [[Talaan ng mga kabesera ng Myanmar|kabeserang Birmano]] gaya ng '''[[Bagan]]''', '''[[Mandalay]]''', '''[[Amarapura]]''', at '''[[Inwa|Ava]]'''? *...na ang mga ''[[comune]]'' ng '''[[Fiumefreddo di Sicilia]]''', '''[[Forza d'Agrò]]''', '''[[Motta Camastra]]''', at '''[[Savoca]]''' ay nagsilbing mga '''[[Pagkuha ng pelikula sa lokasyon|lokasyon]]''' ng '''[[Corleone]]''' para sa pelikulang '''''[[The Godfather]]''''' sa ilalim ng direksiyon ni '''[[Francis Ford Coppola]]'''? *...na ang '''[[Bundok Kenya]]''' ay mahalagang aspekto sa buhay at kultura ng mga pangkat etniko gaya ng '''[[mga Kikuyu|Kikuyu]]''', '''[[mga Meru|Meru]]''', '''[[mga Embu|Embu]]''', at '''[[mga Maasai|Maasai]]'''? === Mayo 2026 === *...na sa '''[[negosasyong pangkapayapaan ng Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas–Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas|negosasyong pangkapayapaan]]''' sa pagitan ng [[Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas]] at [[Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas]], ang unang nakalataga sa talaan ng mga kasunduan ay ang paggalang sa '''[[pandaigdigang makataong batas]]''' ng dalawang panig na [[nagdirigmaan]]? *...na ang mga [[Romanong villa|villa]] gaya ng kanila [[Emperador ng Roma|emperador]] '''[[Villa ni Adriano|Adriano]]''' at '''[[Villa ni Trajano|Trajano]]''' ay bukod sa pampahingahan, ay marahil nagsilbi ring paminsang tanggapan? *...na ang '''[[mga Kipot ng Turkiya]]''', na kinabibilangan ng mga anyong-tubig ng '''[[Dardanelos]]''' at '''[[Bosforo]]''', pati ang '''[[Dagat ng Marmara]]''', ay bumubuo ng isang '''[[Mga hangganan sa pagitan ng mga lupalop|hangganang lupalop]]''' ng [[Asya]] at [[Europa]]? *...na ang '''[[mga Kuweba ng Ajanta]]''', '''[[mga Kuweba ng Ellora]]''', '''[[Muog ng Agra]]''', at [[Tāj Mahal]] ang unang apat na itinala bilang bahagi ng mga [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa India|Pandaigdigang Pamanang Pook]] sa [[India]]? *...na ang '''[[Templo ng Mundeshwari]]''', matatagpuan sa '''[[mga talampas ng Kaimur]]''' at alay sa diyosang si '''[[Durga]]''' at sa diyos na si [[Shiva]], ay inaangking pinakamatandang gumaganang '''[[templong Hindu]]'''? *...na ang mga [[aktibismo|aktibista]] sa Pilipinas, bilang '''[[Mga protesta laban kay Donald Trump|pagprotesta laban kay Trump]]''', ay nagsunog ng epihiyeng anyong '''[[fidget spinner]]''' na tinawag na ''[[pasismo|fascist]] spinner''? *...na ang '''[[Simbahan ni San Porfirio]]''' at '''[[Dakilang Masjid ng Gaza|Dakilang Masjid]]''' sa '''[[Lungsod Gaza]]''' ay ilan sa maraming pook-sambahang napinsala buhat ng nangyayaring [[Digmaan sa Gaza (2023-kasalukuyan)|digmaan sa Palestina]]? === Abril 2026 === *...na ang mga unang nanirahan sa [[Roma]] ay mga '''[[Mga Italiko|Italikong]]''' '''[[Mga Latin (tribung Italiko)|Latin]]'''? *...na ang '''[[Digmaang Daang Taon]]''' ay bunsod ng tunggalian hinggil sa '''[[Dukado ng Aquitania]]'''? *...na ang [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Italya|Pandaigdigang Pamanang Pook]] na '''[[Cinque Terre]]''', na nangangahulugang 'Limang Lupain', ay tumutukoy sa mga [[comune|bayan]] at [[frazione|nayon]] ng '''[[Monterosso al Mare]]''', '''[[Vernazza]]''', '''[[Corniglia]]''', '''[[Manarola]]''', at '''[[Riomaggiore]]'''? *...na ang Pilipinas ay ang kauna-unahang bansa sa mundo na nagdeklara ng '''[[Krisis sa enerhiya sa Pilipinas noong 2026|krisis sa enerhiya]]''' bunga ng [[digmaan sa Iran noong 2026]]? === Marso 2026 === *...na ang dating konserbatibo na ang hinaharap na santo na si '''[[Óscar Romero|Padre Óscar Romero]]''' ay tatalima sa '''[[teolohiya ng pagpapalaya]]''' bunsod ng pagpaslang ng militar sa kaniyang kaibigang si '''[[Rutilio Grande|Padre Rutillo Grande]]'''? *...na ang hinihinalang pinagmulan ng [[tiramisù]], ang '''[[Treviso]]''', ay tinirhan ng mga '''[[Mga Veneto|Veneto]]''' bago ang '''[[Pananakop ng mga Romano sa Italya|pananakop ng mga Romano]]'''? *...na ang '''[[Palasyo ng Golestan]]''' sa [[Teheran]] ay isa sa mga '''[[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Iran|Pandaigdigang Pamanang Pook]]''' na nadamay buhat ng nangyayaring '''[[Digmaan sa Iran noong 2026|Digmaan sa Iran]]'''? *...na naimpluwensiya si '''[[Susenyos I|Haring Susenyos I]]''' ng Etiopia na maging [[Simbahang Katolika|Katoliko]] sa pamamagitan ni Padre '''[[Pedro Páez]]'''? *...na ang '''[[Sundarbans]]''' ay isang '''[[kagubatan ng bakawan]]''' na nabuo sa tagpuan ng mga ilog [[Ilog Ganges|Ganges]], '''[[Ilog Brahmaputra|Brahmaputra]]''', at '''[[Ilog Meghna|Meghna]]'''? <!---Nasa ibaba ang kaurian at mga interwiki--> [[Kaurian:Alam Ba Ninyo ng Wikipedia]] o60xk8sjjc5l3ro1h3x45b4xnachfd0 2237487 2237486 2026-10-27T02:54:51Z Ryomaandres 8044 /* Oktubre 2026 */ 2237487 wikitext text/x-wiki {{ABNkahon}} Ito ang mga huling bagong artikulo sa [[Wikipedia]] na napili sa [[Unang Pahina]] bilang bahagi ng ''[[Template:UnangPahinaAlam|Alam ba ninyo?]]'' Tingnan ang [[Special:Newpages|mga bagong pahina]] para sa kumpletong tala ng mga bagong pahina. May sinusunod na panuntunan ang Wikipediang Tagalog hinggil sa pagdagdag sa "Alam ba ninyo?", subalit maaaring magdagdag ang kahit sino basta ba susundin ang panuntunan na ito. Maaari mong ilagay o idagdag ang iyong mungkahing '''paksa''' (ito ang pangalan ng pahina o ang pamagat ng artikulo) at '''pamukaw na tanong''' sa '''''[[Wikipedia:Paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo|paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo?]]''''' ng mga maaaring gamitin para sa "Alam ba ninyo?". Doon sa handaang iyon kumuha ng pamalit na pangkat para sa ''Unang Pahina''. Basahin sa ibaba kung ilan ang dapat na laman ng bawat pangkat. Pero, ''inuulit po lamang'', na pakibasa muna ang mga hakbang at panuntunan na nasa ibaba bago ito gawin. O, kaya maaaring magmungkahi muna kayo sa ''[[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag|Usapan hinggil sa mungkahi at paghahanda para sa Alam Ba Ninyo?]]''. ==Mga hakbang at panuntunan== Ito hakbang at panuntunan sa pagdagdag ng paksa sa "Alam ba ninyo?": ====Unang hakbang: Pumili==== *Tumingin ng mga bagong pahina sa [[Special:Newpages|Natatangi: Mga Bagong Pahina]] (o ''[[Special:Newpages]]'') para maidagdag. *Dapat na may '''sanggunian''' ang artikulo o lathalain. Kung wala pa, pakihanapan at pakilagyan. *Bilang tulong at ambag sa Tagalog na Wikipedia, pumili o magsulat po sana ng artikulong hindi bababa sa '''3,000''' titik o karakter (mga 4 ''kilobyte'') ang nilalaman ng katawan ng artikulo hindi kabilang ang pamagat o pangalan ng pahina, mga pamagat ng seksiyon, mga titik na nasa sanggunian, kawing na panlabas, mga kapsyon ng larawan, mga kahon ng impormasyon (''infobox''), talaan, tabla, kategorya, at mga katulad. Isa lamang pong '''''mungkahi''''' at '''''panukala''''' ang mga ito para sa kapakanan ng mga mambabasa at tagagamit ng Tagalog na Wikipedia. Maaari mong bilangin ang mga nilalamang titik ng iyong artikulo sa pamamagitan ng pagkopya nito patungo sa isang pahinang pandokumento ng ''[[Microsoft Windows|Microsoft Word]]'' sa tulong ng ''Tools'' (kasangkapang-kagamitan) kung saan matatagpuan ang ''word count'' o pambilang. Maaari ka ring gumamit ng ibang programa na [[pangkompyuter]], kung ibig. Sa ibang paraan ng pagpapaliwanag: mas mainam ang mahigit sa isang '''dangkal''' na haba ng lathalain kaysa ''kalahating dangkal'' lamang. Mas lalong nakaaangat ang lampas pa sa dalawang dangkal. *Kung minsan, maaari pa rin kayong makakita ng maiikling artikulo sa "Alam ba ninyo?", depende sa bilang ng mga kandidato sa loob ng isang panahon. Sa kasong iyon, hinihiling po na tumulong kayo sa pagpapahaba, pagpapalawig, at pagpapaunlad ng artikulo hanggang sa maabot o malampasan ang hinihinging bilang, maging ang kalidad. Lalo na kung [[:Category:Stub|usbong]] (''[[:Category:Stub|stub]]'') pa ito. Ngunit talaga pong higit na mas mainam kung umabot na sa bilang at pamantayan ang artikulo bago ito mailagay dito sa ''Alam Ba Ninyo?'' dahil mas nakatutulong na sa tagabasa. *Dapat na nakapupukaw ng pansin ang '''pamukaw na tanong''' na gagamitin (tingnan ang mga halimbawang nasa supnayan na nasa ibaba). *Hindi isang pangkalahatang seksiyon ng tribya (''trivia'') ang "Alam ba ninyo?". *Ninumungkahi na dapat nasa loob ng nakaraang 30 araw (isang buwan) ng [[Special:Newpages|Mga Bagong Pahina]] ang artikulo na idadagdag. Hindi mahigpit ang pagsasali ng lahok sa "Alam ba ninyo?" ayon sa tagal ng pagkakalikha nito basta't hindi ito nauulit. *Nasa artikulo dapat ang binanggit sa "Alam ba ninyo?" *Kung minsan, maaaring '''muling mapili''' ang isang lumang artikulo, lalo na kung napalawig ito ng may ikatlong ulit ang haba (''mungkahi'') o higit pa, at may kahalagahan at nakapupukaw ng isipan ang mga nadagdag na kaalamang maipapamahagi nito sa mambabasa. ====Ikalawang hakbang: Ilagay ang lahok sa Padron ng "Alam ba ninyo?"==== *Kapag handa ka nang idagdag ang lahok, idagdag ito sa [[Padron:Unang Pahina/Alam ba ninyo]]. Sa pangkalahatan, nakalimita lamang sa mula '''TATLO''' hanggang '''LIMANG''' (5) paksa, ngunit kung anumang kaso maaaring mahigit dito ngunit hindi lalampas sa '''WALO''' (8). Siguraduhin lamang na susukat ito sa pahina noong mga panahong iyon. Gamitin ang inyong ''sintido kumon'' o "karaniwang kaisipan". *Kailangang may larawan ang isa sa mga lahok at ipahawatig na ito ay nakalarawan sa pamamagitan ng paglalagay ng teksto ito na naka panaklong – (''nakalarawan''). Nasa 100px lamang ang laki ng larawan. *Dapat naka-<nowiki>'''BOLD'''</nowiki> (<nowiki>'''MAKAKAPAL ANG MGA TITIK'''</nowiki>) ng titulo ng bagong dinagdag na paksa sa "Alam ba ninyo?" ====Ikatlong hakbang: Maglagay ng tag sa usapang pahina==== *Pagkatapos ilagay ang lahok, lagyan ng ''tag'' o tatakan ng {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan]]}} ang pahina ng usapan ng artikulo bilang rekord. :Halimbawa: <tt><nowiki>{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}</nowiki></tt> ::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}. ====Ikaapat na hakbang: Magpadala na abiso sa lumikha. Opsiyonal kung sariling-gawa==== *Bukod sa itaas, maaari mong padalhan ng isang mensahe ang may-akda o nagsimula ng artikulo sa pamamagitan ng paggamit ng suleras na ito: <tt><nowiki>{{subst:AlamBaNinyoUsapan2|Abril 3|2008|Pangalan ng artikulo}} --~~~~</nowiki></tt> (nagmula sa: {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan2]]}}), upang maipagbigay-alam sa may-akda ang pagkakapili ng kaniyang artikulo. Kung sakaling wala pang panagutan ang nag-ambag ng artikulo, ipadala pa rin ang mensahe upang mahikayat siyang gumawa ng sariling akawnt. Huwag mong kalimutang lumagda sa pahina ng usapan ng pinagbigyan ng mensahe. Ganito ang mababasa ng pinadalhan ng mensahe: ::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan2|Marso 30|2008}} *Opsyonal ito kung artikulo mo ang nilalahok mo. ====Ikalimang hakbang: Idagdag ang naidagdag sa supnayan==== *Idagdag dito sa '''supnayan''' sa ibaba ang mga paksang tinanggal (ayon sa petsa: buwan at taon) - ''dahil nagamit na'' - para sa "Alam ba ninyo?". Pakiusap, maglagay ng patlang o puwang sa pagitan ng bawat pangungusap. *Nilalagay na sa '''mga sinupan''' (ayon sa taon; nasa ibaba, sa gawing kanan) ang mga dating nasupnay dito sa ibaba kapag tapos na ang kasalukuyang taon, o kung masyado nang mahaba ang tala ng supnayan sa ibaba. == Supnayan ng mga napiling ''Alam ba ninyo?'' == <!--SIMULA NG KAHONG SINUPAN (ARKIBO)--> {| class="infobox plainlinks" style="width:238px; background:#addfad; border:1px solid #4F7942; -moz-border-radius:8px;" | style="padding-top:4px; text-align:center;"| [[file:Replacement filing cabinet.svg|center|30px|]] [[/Sinupan 2025|2025]] · [[/Sinupan 2024|2024]] · [[/Sinupan 2023|2023]] · [[/Sinupan 2022|2022]] · [[/Sinupan 2021|2021]] · [[/Sinupan 2020|2020]] · [[/Sinupan 2019|2019]] · [[/Sinupan 2018|2018]] · [[/Sinupan 2017|2017]] · [[/Sinupan 2015|2015]] · [[/Sinupan 2014|2014]] · [[/Sinupan 2013|2013]] · [[/Sinupan 2012|2012]] · [[/Sinupan 2011|2011]] · [[/Sinupan 2010|2010]] · [[/Sinupan 2009|2009]] · [[/Sinupan 2008|2008]] · [[/Sinupan 2007|2007]] · [[/Sinupan 2006|2006]] · [[/Sinupan 2005|2005]] <!---{{Archive list long}}----> |}<!--TAPOS NG KAHONG SINUPAN--> '''''Alam ba ninyo...''''' <!--SA IBABA NITO IDAGDAG ANG MGA KADARAAN LAMANG NA MGA PANG-ALAM BA NINYO! SALAMAT PO--> === Oktubre 2026 === *...na ipinatawag ng mga awtoridad sa [[Mosku]] ang makatang si '''[[Alexander Pushkin]]''' matapos matagpuan ang kopya ng tulang ''[[Oda sa Kalayaan (tula)|Oda sa Kalayaan]]'' sa mga gamit ng mga rebelde ng '''[[Aklasang Desembrista]]'''? *...na ang kompanyang [[kayo]] na '''[[Grupong Marzotto]]''' ay nagmula sa [[comune|bayan]] ng '''[[Valdagno]]'''? *...na iminodelo ni '''[[Anthony Constantino]]''' ang mga [[barong Tagalog|barong]] na idinisenyo ni '''[[Francis Libiran]]''' na isinuot ng mga atleta ng '''[[Pilipinas sa Palarong Olimpiko|Koponan ng Pilipinas]]''' para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024]]? *...na ang [[Paghahating Kanluranin]] ay naging pagkakataong magtatag ng isang '''[[Pamantasan ng Heidelberg|pamantasan]]''' sa '''[[Heidelberg]]''' kahit na hindi ito isang malaking lungsod? *...na [[Dulas ng politiko|nadulas]] ang isang politikong [[Polonya|Polako]], binanggit na may bansang '''[[San Escobar]]'''? *...na bukod sa kabilang sa mga [[comune|bayang]] Italyano na may dalawang titik lamang sa pangalan, ang '''[[Vo']]''' ay ang isa sa naging unang sentro ng [[pandemya ng COVID-19 sa Europa]]? *...na ang kompanyang moda na '''[[Comme des Garçons]]''' ay nagsimula sa [[Hapon]]? *...na ang '''[[ribalang Ateneo–La Salle]]''', na nagsimula sa [[basketball]], ay kumalat kalaunan sa '''[[Ribalang pang-unibersidad at pangkolehiyo|ribalang pampaaralan]]''' sa iba pang sport at sa mga larangang akademiko? *...na ang '''[[diyalektika]]''' ay pinaunlad ng mga '''[[Pilosopiyang Aleman|pilosopong Aleman]]''' gaya nina [[Immanuel Kant|Kant]], [[Hegel]], at [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]]? *...na ilan sa mga simulain ng mga '''[[robot]]''' ay mula sa mga mitolohikong paglalarawan ng mga artipisyal na tao gaya ng '''[[Galatea (mitolohikal na estatwa)|Galatea]]''', '''[[Talos (mito)|Talos]]''', at '''[[automaton]]'''? *...na itinutulak ng '''[[Advocates of Science and Technology for the People|AGHAM]]''' ang hustisya hinggil sa pagkamatay ni Dr. '''[[Leonard Co]]'''? *...na ang isa sa mga pinakamamainit na [[Mga derby ng futbol ng Italya|derby]] sa '''[[Sistema ng ligang futbol ng Italya|Italyanong futbol]]''', ang '''[[Ribalang Juventus FC–SSC Napoli|ribalang]]''' '''[[Juventus FC]]''' at '''[[SSC Napoli]]''', ay sumasalamin sa mga tunggalian ng '''[[Hilagang Italya|Hilaga]]''' at [[Katimugang Italya]]? *...na ang adbokasiya ni [[Miss USA 2022]] '''[[Morgan Romano]]''' ay ang pagtataguyod ng '''[[Kababaihan sa STEM|kababaihan]]''' sa larangan ng '''[[Siyensiya, teknolohiya, inhenyeriya, at matematika|STEM]]'''? *...na ang '''[[Noli, Liguria|Noli]]''' ang luklukan ng '''[[Republika ng Noli]]''', isa sa mga '''[[mga republikang pandagat|republikang pandagat]]'''? *...na ang lumang estrukturang '''[[Gusaling First United]]''' sa [[Kalye Escolta]] ay napapanatili sa pamamagitan ng '''[[mapang-angkop na muling paggamit]]'''? *...na ang '''[[Bantayog ni Bonifacio]]''' ay pinagpupugayan bilang isa sa pinakamahusay na monumento sa buong mundo? === Setyembre 2026 === *...na sa '''[[Casa Hacienda de Mandaloya]]''' ibinunyag ng isang Katipunero sa isang paring '''[[Mga Agustino|Agustinong]]''' kura paroko ng '''[[Simbahan ng Tondo]]''' ang lihim na pag-iral ng [[Katipunan]], na nagbunga ng napaagang [[Sigaw ng Pugad Lawin|hayag na deklarasyon]] ng [[Rebolusyong Pilipino]]? *...na biktima ng [[pekeng balita]] sa pamamagitan ng '''[[lumilikhang AI]]''' si Kong. '''[[Renee Co]]''' ng [[Kabataan Partylist]], na ipinamukha siyang kapamilya ng kontrobersiyal na si Kong. '''[[Zaldy Co]]'''? *...na ang mga serye ng mga laro sa computer na '''''[[Age of Empires]]''''' at '''''[[Age of Mythology]]''''' ay kapuwa matagumpay sa komersiyo at sa mga kritiko? *...na tinatrato ng '''[[materyalismong istoriko]]''' nina [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]] ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyayari ang mga '''[[himagsikang panlipunan]]''' kapag sa loob ng '''[[moda ng produksiyon]]''', ang umiiral na '''[[mga relasyon sa produksiyon]]''' ay humadlang sa pag-unlad ng '''[[mga puwersa ng produksiyon]]'''? *...na ibinenta ni '''[[Jiro Manio]]''' ang kaniyang tropeo mula sa [[Gawad Urian]], bagay na napanaluhan niya bilang ang pinakabatang nagwagi bilang 'Pinakamahusay na Aktor' sa edad na 12? *...na ang '''[[Ilog Irawadi]]''' ay dumadaloy sa mga makasaysayang [[Talaan ng mga kabesera ng Myanmar|kabeserang Birmano]] gaya ng '''[[Bagan]]''', '''[[Mandalay]]''', '''[[Amarapura]]''', at '''[[Inwa|Ava]]'''? *...na ang mga ''[[comune]]'' ng '''[[Fiumefreddo di Sicilia]]''', '''[[Forza d'Agrò]]''', '''[[Motta Camastra]]''', at '''[[Savoca]]''' ay nagsilbing mga '''[[Pagkuha ng pelikula sa lokasyon|lokasyon]]''' ng '''[[Corleone]]''' para sa pelikulang '''''[[The Godfather]]''''' sa ilalim ng direksiyon ni '''[[Francis Ford Coppola]]'''? *...na ang '''[[Bundok Kenya]]''' ay mahalagang aspekto sa buhay at kultura ng mga pangkat etniko gaya ng '''[[mga Kikuyu|Kikuyu]]''', '''[[mga Meru|Meru]]''', '''[[mga Embu|Embu]]''', at '''[[mga Maasai|Maasai]]'''? === Mayo 2026 === *...na sa '''[[negosasyong pangkapayapaan ng Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas–Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas|negosasyong pangkapayapaan]]''' sa pagitan ng [[Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas]] at [[Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas]], ang unang nakalataga sa talaan ng mga kasunduan ay ang paggalang sa '''[[pandaigdigang makataong batas]]''' ng dalawang panig na [[nagdirigmaan]]? *...na ang mga [[Romanong villa|villa]] gaya ng kanila [[Emperador ng Roma|emperador]] '''[[Villa ni Adriano|Adriano]]''' at '''[[Villa ni Trajano|Trajano]]''' ay bukod sa pampahingahan, ay marahil nagsilbi ring paminsang tanggapan? *...na ang '''[[mga Kipot ng Turkiya]]''', na kinabibilangan ng mga anyong-tubig ng '''[[Dardanelos]]''' at '''[[Bosforo]]''', pati ang '''[[Dagat ng Marmara]]''', ay bumubuo ng isang '''[[Mga hangganan sa pagitan ng mga lupalop|hangganang lupalop]]''' ng [[Asya]] at [[Europa]]? *...na ang '''[[mga Kuweba ng Ajanta]]''', '''[[mga Kuweba ng Ellora]]''', '''[[Muog ng Agra]]''', at [[Tāj Mahal]] ang unang apat na itinala bilang bahagi ng mga [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa India|Pandaigdigang Pamanang Pook]] sa [[India]]? *...na ang '''[[Templo ng Mundeshwari]]''', matatagpuan sa '''[[mga talampas ng Kaimur]]''' at alay sa diyosang si '''[[Durga]]''' at sa diyos na si [[Shiva]], ay inaangking pinakamatandang gumaganang '''[[templong Hindu]]'''? *...na ang mga [[aktibismo|aktibista]] sa Pilipinas, bilang '''[[Mga protesta laban kay Donald Trump|pagprotesta laban kay Trump]]''', ay nagsunog ng epihiyeng anyong '''[[fidget spinner]]''' na tinawag na ''[[pasismo|fascist]] spinner''? *...na ang '''[[Simbahan ni San Porfirio]]''' at '''[[Dakilang Masjid ng Gaza|Dakilang Masjid]]''' sa '''[[Lungsod Gaza]]''' ay ilan sa maraming pook-sambahang napinsala buhat ng nangyayaring [[Digmaan sa Gaza (2023-kasalukuyan)|digmaan sa Palestina]]? === Abril 2026 === *...na ang mga unang nanirahan sa [[Roma]] ay mga '''[[Mga Italiko|Italikong]]''' '''[[Mga Latin (tribung Italiko)|Latin]]'''? *...na ang '''[[Digmaang Daang Taon]]''' ay bunsod ng tunggalian hinggil sa '''[[Dukado ng Aquitania]]'''? *...na ang [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Italya|Pandaigdigang Pamanang Pook]] na '''[[Cinque Terre]]''', na nangangahulugang 'Limang Lupain', ay tumutukoy sa mga [[comune|bayan]] at [[frazione|nayon]] ng '''[[Monterosso al Mare]]''', '''[[Vernazza]]''', '''[[Corniglia]]''', '''[[Manarola]]''', at '''[[Riomaggiore]]'''? *...na ang Pilipinas ay ang kauna-unahang bansa sa mundo na nagdeklara ng '''[[Krisis sa enerhiya sa Pilipinas noong 2026|krisis sa enerhiya]]''' bunga ng [[digmaan sa Iran noong 2026]]? === Marso 2026 === *...na ang dating konserbatibo na ang hinaharap na santo na si '''[[Óscar Romero|Padre Óscar Romero]]''' ay tatalima sa '''[[teolohiya ng pagpapalaya]]''' bunsod ng pagpaslang ng militar sa kaniyang kaibigang si '''[[Rutilio Grande|Padre Rutillo Grande]]'''? *...na ang hinihinalang pinagmulan ng [[tiramisù]], ang '''[[Treviso]]''', ay tinirhan ng mga '''[[Mga Veneto|Veneto]]''' bago ang '''[[Pananakop ng mga Romano sa Italya|pananakop ng mga Romano]]'''? *...na ang '''[[Palasyo ng Golestan]]''' sa [[Teheran]] ay isa sa mga '''[[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Iran|Pandaigdigang Pamanang Pook]]''' na nadamay buhat ng nangyayaring '''[[Digmaan sa Iran noong 2026|Digmaan sa Iran]]'''? *...na naimpluwensiya si '''[[Susenyos I|Haring Susenyos I]]''' ng Etiopia na maging [[Simbahang Katolika|Katoliko]] sa pamamagitan ni Padre '''[[Pedro Páez]]'''? *...na ang '''[[Sundarbans]]''' ay isang '''[[kagubatan ng bakawan]]''' na nabuo sa tagpuan ng mga ilog [[Ilog Ganges|Ganges]], '''[[Ilog Brahmaputra|Brahmaputra]]''', at '''[[Ilog Meghna|Meghna]]'''? <!---Nasa ibaba ang kaurian at mga interwiki--> [[Kaurian:Alam Ba Ninyo ng Wikipedia]] p2o7fef74s4vg64hnmfljry7smgyjef 2237488 2237487 2026-10-27T02:55:06Z Ryomaandres 8044 /* Oktubre 2026 */ 2237488 wikitext text/x-wiki {{ABNkahon}} Ito ang mga huling bagong artikulo sa [[Wikipedia]] na napili sa [[Unang Pahina]] bilang bahagi ng ''[[Template:UnangPahinaAlam|Alam ba ninyo?]]'' Tingnan ang [[Special:Newpages|mga bagong pahina]] para sa kumpletong tala ng mga bagong pahina. May sinusunod na panuntunan ang Wikipediang Tagalog hinggil sa pagdagdag sa "Alam ba ninyo?", subalit maaaring magdagdag ang kahit sino basta ba susundin ang panuntunan na ito. Maaari mong ilagay o idagdag ang iyong mungkahing '''paksa''' (ito ang pangalan ng pahina o ang pamagat ng artikulo) at '''pamukaw na tanong''' sa '''''[[Wikipedia:Paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo|paghahanda at mga mungkahi para sa Alam Ba Ninyo?]]''''' ng mga maaaring gamitin para sa "Alam ba ninyo?". Doon sa handaang iyon kumuha ng pamalit na pangkat para sa ''Unang Pahina''. Basahin sa ibaba kung ilan ang dapat na laman ng bawat pangkat. Pero, ''inuulit po lamang'', na pakibasa muna ang mga hakbang at panuntunan na nasa ibaba bago ito gawin. O, kaya maaaring magmungkahi muna kayo sa ''[[Usapang Wikipedia:Mga huling idinagdag|Usapan hinggil sa mungkahi at paghahanda para sa Alam Ba Ninyo?]]''. ==Mga hakbang at panuntunan== Ito hakbang at panuntunan sa pagdagdag ng paksa sa "Alam ba ninyo?": ====Unang hakbang: Pumili==== *Tumingin ng mga bagong pahina sa [[Special:Newpages|Natatangi: Mga Bagong Pahina]] (o ''[[Special:Newpages]]'') para maidagdag. *Dapat na may '''sanggunian''' ang artikulo o lathalain. Kung wala pa, pakihanapan at pakilagyan. *Bilang tulong at ambag sa Tagalog na Wikipedia, pumili o magsulat po sana ng artikulong hindi bababa sa '''3,000''' titik o karakter (mga 4 ''kilobyte'') ang nilalaman ng katawan ng artikulo hindi kabilang ang pamagat o pangalan ng pahina, mga pamagat ng seksiyon, mga titik na nasa sanggunian, kawing na panlabas, mga kapsyon ng larawan, mga kahon ng impormasyon (''infobox''), talaan, tabla, kategorya, at mga katulad. Isa lamang pong '''''mungkahi''''' at '''''panukala''''' ang mga ito para sa kapakanan ng mga mambabasa at tagagamit ng Tagalog na Wikipedia. Maaari mong bilangin ang mga nilalamang titik ng iyong artikulo sa pamamagitan ng pagkopya nito patungo sa isang pahinang pandokumento ng ''[[Microsoft Windows|Microsoft Word]]'' sa tulong ng ''Tools'' (kasangkapang-kagamitan) kung saan matatagpuan ang ''word count'' o pambilang. Maaari ka ring gumamit ng ibang programa na [[pangkompyuter]], kung ibig. Sa ibang paraan ng pagpapaliwanag: mas mainam ang mahigit sa isang '''dangkal''' na haba ng lathalain kaysa ''kalahating dangkal'' lamang. Mas lalong nakaaangat ang lampas pa sa dalawang dangkal. *Kung minsan, maaari pa rin kayong makakita ng maiikling artikulo sa "Alam ba ninyo?", depende sa bilang ng mga kandidato sa loob ng isang panahon. Sa kasong iyon, hinihiling po na tumulong kayo sa pagpapahaba, pagpapalawig, at pagpapaunlad ng artikulo hanggang sa maabot o malampasan ang hinihinging bilang, maging ang kalidad. Lalo na kung [[:Category:Stub|usbong]] (''[[:Category:Stub|stub]]'') pa ito. Ngunit talaga pong higit na mas mainam kung umabot na sa bilang at pamantayan ang artikulo bago ito mailagay dito sa ''Alam Ba Ninyo?'' dahil mas nakatutulong na sa tagabasa. *Dapat na nakapupukaw ng pansin ang '''pamukaw na tanong''' na gagamitin (tingnan ang mga halimbawang nasa supnayan na nasa ibaba). *Hindi isang pangkalahatang seksiyon ng tribya (''trivia'') ang "Alam ba ninyo?". *Ninumungkahi na dapat nasa loob ng nakaraang 30 araw (isang buwan) ng [[Special:Newpages|Mga Bagong Pahina]] ang artikulo na idadagdag. Hindi mahigpit ang pagsasali ng lahok sa "Alam ba ninyo?" ayon sa tagal ng pagkakalikha nito basta't hindi ito nauulit. *Nasa artikulo dapat ang binanggit sa "Alam ba ninyo?" *Kung minsan, maaaring '''muling mapili''' ang isang lumang artikulo, lalo na kung napalawig ito ng may ikatlong ulit ang haba (''mungkahi'') o higit pa, at may kahalagahan at nakapupukaw ng isipan ang mga nadagdag na kaalamang maipapamahagi nito sa mambabasa. ====Ikalawang hakbang: Ilagay ang lahok sa Padron ng "Alam ba ninyo?"==== *Kapag handa ka nang idagdag ang lahok, idagdag ito sa [[Padron:Unang Pahina/Alam ba ninyo]]. Sa pangkalahatan, nakalimita lamang sa mula '''TATLO''' hanggang '''LIMANG''' (5) paksa, ngunit kung anumang kaso maaaring mahigit dito ngunit hindi lalampas sa '''WALO''' (8). Siguraduhin lamang na susukat ito sa pahina noong mga panahong iyon. Gamitin ang inyong ''sintido kumon'' o "karaniwang kaisipan". *Kailangang may larawan ang isa sa mga lahok at ipahawatig na ito ay nakalarawan sa pamamagitan ng paglalagay ng teksto ito na naka panaklong – (''nakalarawan''). Nasa 100px lamang ang laki ng larawan. *Dapat naka-<nowiki>'''BOLD'''</nowiki> (<nowiki>'''MAKAKAPAL ANG MGA TITIK'''</nowiki>) ng titulo ng bagong dinagdag na paksa sa "Alam ba ninyo?" ====Ikatlong hakbang: Maglagay ng tag sa usapang pahina==== *Pagkatapos ilagay ang lahok, lagyan ng ''tag'' o tatakan ng {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan]]}} ang pahina ng usapan ng artikulo bilang rekord. :Halimbawa: <tt><nowiki>{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}</nowiki></tt> ::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan|Setyembre 3|2007}}. ====Ikaapat na hakbang: Magpadala na abiso sa lumikha. Opsiyonal kung sariling-gawa==== *Bukod sa itaas, maaari mong padalhan ng isang mensahe ang may-akda o nagsimula ng artikulo sa pamamagitan ng paggamit ng suleras na ito: <tt><nowiki>{{subst:AlamBaNinyoUsapan2|Abril 3|2008|Pangalan ng artikulo}} --~~~~</nowiki></tt> (nagmula sa: {{[[Suleras:AlamBaNinyoUsapan2]]}}), upang maipagbigay-alam sa may-akda ang pagkakapili ng kaniyang artikulo. Kung sakaling wala pang panagutan ang nag-ambag ng artikulo, ipadala pa rin ang mensahe upang mahikayat siyang gumawa ng sariling akawnt. Huwag mong kalimutang lumagda sa pahina ng usapan ng pinagbigyan ng mensahe. Ganito ang mababasa ng pinadalhan ng mensahe: ::{{Suleras:AlamBaNinyoUsapan2|Marso 30|2008}} *Opsyonal ito kung artikulo mo ang nilalahok mo. ====Ikalimang hakbang: Idagdag ang naidagdag sa supnayan==== *Idagdag dito sa '''supnayan''' sa ibaba ang mga paksang tinanggal (ayon sa petsa: buwan at taon) - ''dahil nagamit na'' - para sa "Alam ba ninyo?". Pakiusap, maglagay ng patlang o puwang sa pagitan ng bawat pangungusap. *Nilalagay na sa '''mga sinupan''' (ayon sa taon; nasa ibaba, sa gawing kanan) ang mga dating nasupnay dito sa ibaba kapag tapos na ang kasalukuyang taon, o kung masyado nang mahaba ang tala ng supnayan sa ibaba. == Supnayan ng mga napiling ''Alam ba ninyo?'' == <!--SIMULA NG KAHONG SINUPAN (ARKIBO)--> {| class="infobox plainlinks" style="width:238px; background:#addfad; border:1px solid #4F7942; -moz-border-radius:8px;" | style="padding-top:4px; text-align:center;"| [[file:Replacement filing cabinet.svg|center|30px|]] [[/Sinupan 2025|2025]] · [[/Sinupan 2024|2024]] · [[/Sinupan 2023|2023]] · [[/Sinupan 2022|2022]] · [[/Sinupan 2021|2021]] · [[/Sinupan 2020|2020]] · [[/Sinupan 2019|2019]] · [[/Sinupan 2018|2018]] · [[/Sinupan 2017|2017]] · [[/Sinupan 2015|2015]] · [[/Sinupan 2014|2014]] · [[/Sinupan 2013|2013]] · [[/Sinupan 2012|2012]] · [[/Sinupan 2011|2011]] · [[/Sinupan 2010|2010]] · [[/Sinupan 2009|2009]] · [[/Sinupan 2008|2008]] · [[/Sinupan 2007|2007]] · [[/Sinupan 2006|2006]] · [[/Sinupan 2005|2005]] <!---{{Archive list long}}----> |}<!--TAPOS NG KAHONG SINUPAN--> '''''Alam ba ninyo...''''' <!--SA IBABA NITO IDAGDAG ANG MGA KADARAAN LAMANG NA MGA PANG-ALAM BA NINYO! SALAMAT PO--> === Oktubre 2026 === *...na ipinatawag ng mga awtoridad sa [[Mosku]] ang makatang si '''[[Alexander Pushkin]]''' matapos matagpuan ang kopya ng kaniyang tulang ''[[Oda sa Kalayaan (tula)|Oda sa Kalayaan]]'' sa mga gamit ng mga rebelde ng '''[[Aklasang Desembrista]]'''? *...na ang kompanyang [[kayo]] na '''[[Grupong Marzotto]]''' ay nagmula sa [[comune|bayan]] ng '''[[Valdagno]]'''? *...na iminodelo ni '''[[Anthony Constantino]]''' ang mga [[barong Tagalog|barong]] na idinisenyo ni '''[[Francis Libiran]]''' na isinuot ng mga atleta ng '''[[Pilipinas sa Palarong Olimpiko|Koponan ng Pilipinas]]''' para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024]]? *...na ang [[Paghahating Kanluranin]] ay naging pagkakataong magtatag ng isang '''[[Pamantasan ng Heidelberg|pamantasan]]''' sa '''[[Heidelberg]]''' kahit na hindi ito isang malaking lungsod? *...na [[Dulas ng politiko|nadulas]] ang isang politikong [[Polonya|Polako]], binanggit na may bansang '''[[San Escobar]]'''? *...na bukod sa kabilang sa mga [[comune|bayang]] Italyano na may dalawang titik lamang sa pangalan, ang '''[[Vo']]''' ay ang isa sa naging unang sentro ng [[pandemya ng COVID-19 sa Europa]]? *...na ang kompanyang moda na '''[[Comme des Garçons]]''' ay nagsimula sa [[Hapon]]? *...na ang '''[[ribalang Ateneo–La Salle]]''', na nagsimula sa [[basketball]], ay kumalat kalaunan sa '''[[Ribalang pang-unibersidad at pangkolehiyo|ribalang pampaaralan]]''' sa iba pang sport at sa mga larangang akademiko? *...na ang '''[[diyalektika]]''' ay pinaunlad ng mga '''[[Pilosopiyang Aleman|pilosopong Aleman]]''' gaya nina [[Immanuel Kant|Kant]], [[Hegel]], at [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]]? *...na ilan sa mga simulain ng mga '''[[robot]]''' ay mula sa mga mitolohikong paglalarawan ng mga artipisyal na tao gaya ng '''[[Galatea (mitolohikal na estatwa)|Galatea]]''', '''[[Talos (mito)|Talos]]''', at '''[[automaton]]'''? *...na itinutulak ng '''[[Advocates of Science and Technology for the People|AGHAM]]''' ang hustisya hinggil sa pagkamatay ni Dr. '''[[Leonard Co]]'''? *...na ang isa sa mga pinakamamainit na [[Mga derby ng futbol ng Italya|derby]] sa '''[[Sistema ng ligang futbol ng Italya|Italyanong futbol]]''', ang '''[[Ribalang Juventus FC–SSC Napoli|ribalang]]''' '''[[Juventus FC]]''' at '''[[SSC Napoli]]''', ay sumasalamin sa mga tunggalian ng '''[[Hilagang Italya|Hilaga]]''' at [[Katimugang Italya]]? *...na ang adbokasiya ni [[Miss USA 2022]] '''[[Morgan Romano]]''' ay ang pagtataguyod ng '''[[Kababaihan sa STEM|kababaihan]]''' sa larangan ng '''[[Siyensiya, teknolohiya, inhenyeriya, at matematika|STEM]]'''? *...na ang '''[[Noli, Liguria|Noli]]''' ang luklukan ng '''[[Republika ng Noli]]''', isa sa mga '''[[mga republikang pandagat|republikang pandagat]]'''? *...na ang lumang estrukturang '''[[Gusaling First United]]''' sa [[Kalye Escolta]] ay napapanatili sa pamamagitan ng '''[[mapang-angkop na muling paggamit]]'''? *...na ang '''[[Bantayog ni Bonifacio]]''' ay pinagpupugayan bilang isa sa pinakamahusay na monumento sa buong mundo? === Setyembre 2026 === *...na sa '''[[Casa Hacienda de Mandaloya]]''' ibinunyag ng isang Katipunero sa isang paring '''[[Mga Agustino|Agustinong]]''' kura paroko ng '''[[Simbahan ng Tondo]]''' ang lihim na pag-iral ng [[Katipunan]], na nagbunga ng napaagang [[Sigaw ng Pugad Lawin|hayag na deklarasyon]] ng [[Rebolusyong Pilipino]]? *...na biktima ng [[pekeng balita]] sa pamamagitan ng '''[[lumilikhang AI]]''' si Kong. '''[[Renee Co]]''' ng [[Kabataan Partylist]], na ipinamukha siyang kapamilya ng kontrobersiyal na si Kong. '''[[Zaldy Co]]'''? *...na ang mga serye ng mga laro sa computer na '''''[[Age of Empires]]''''' at '''''[[Age of Mythology]]''''' ay kapuwa matagumpay sa komersiyo at sa mga kritiko? *...na tinatrato ng '''[[materyalismong istoriko]]''' nina [[Marx]] at [[Friedrich Engels|Engels]] ang [[tunggalian ng uri]] bilang pangunahing mekanismo ng pagbabago sa kasaysayan, kung saan nangyayari ang mga '''[[himagsikang panlipunan]]''' kapag sa loob ng '''[[moda ng produksiyon]]''', ang umiiral na '''[[mga relasyon sa produksiyon]]''' ay humadlang sa pag-unlad ng '''[[mga puwersa ng produksiyon]]'''? *...na ibinenta ni '''[[Jiro Manio]]''' ang kaniyang tropeo mula sa [[Gawad Urian]], bagay na napanaluhan niya bilang ang pinakabatang nagwagi bilang 'Pinakamahusay na Aktor' sa edad na 12? *...na ang '''[[Ilog Irawadi]]''' ay dumadaloy sa mga makasaysayang [[Talaan ng mga kabesera ng Myanmar|kabeserang Birmano]] gaya ng '''[[Bagan]]''', '''[[Mandalay]]''', '''[[Amarapura]]''', at '''[[Inwa|Ava]]'''? *...na ang mga ''[[comune]]'' ng '''[[Fiumefreddo di Sicilia]]''', '''[[Forza d'Agrò]]''', '''[[Motta Camastra]]''', at '''[[Savoca]]''' ay nagsilbing mga '''[[Pagkuha ng pelikula sa lokasyon|lokasyon]]''' ng '''[[Corleone]]''' para sa pelikulang '''''[[The Godfather]]''''' sa ilalim ng direksiyon ni '''[[Francis Ford Coppola]]'''? *...na ang '''[[Bundok Kenya]]''' ay mahalagang aspekto sa buhay at kultura ng mga pangkat etniko gaya ng '''[[mga Kikuyu|Kikuyu]]''', '''[[mga Meru|Meru]]''', '''[[mga Embu|Embu]]''', at '''[[mga Maasai|Maasai]]'''? === Mayo 2026 === *...na sa '''[[negosasyong pangkapayapaan ng Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas–Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas|negosasyong pangkapayapaan]]''' sa pagitan ng [[Pamahalaan ng Republika ng Pilipinas]] at [[Pambansang Demokratikong Prente ng Pilipinas]], ang unang nakalataga sa talaan ng mga kasunduan ay ang paggalang sa '''[[pandaigdigang makataong batas]]''' ng dalawang panig na [[nagdirigmaan]]? *...na ang mga [[Romanong villa|villa]] gaya ng kanila [[Emperador ng Roma|emperador]] '''[[Villa ni Adriano|Adriano]]''' at '''[[Villa ni Trajano|Trajano]]''' ay bukod sa pampahingahan, ay marahil nagsilbi ring paminsang tanggapan? *...na ang '''[[mga Kipot ng Turkiya]]''', na kinabibilangan ng mga anyong-tubig ng '''[[Dardanelos]]''' at '''[[Bosforo]]''', pati ang '''[[Dagat ng Marmara]]''', ay bumubuo ng isang '''[[Mga hangganan sa pagitan ng mga lupalop|hangganang lupalop]]''' ng [[Asya]] at [[Europa]]? *...na ang '''[[mga Kuweba ng Ajanta]]''', '''[[mga Kuweba ng Ellora]]''', '''[[Muog ng Agra]]''', at [[Tāj Mahal]] ang unang apat na itinala bilang bahagi ng mga [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa India|Pandaigdigang Pamanang Pook]] sa [[India]]? *...na ang '''[[Templo ng Mundeshwari]]''', matatagpuan sa '''[[mga talampas ng Kaimur]]''' at alay sa diyosang si '''[[Durga]]''' at sa diyos na si [[Shiva]], ay inaangking pinakamatandang gumaganang '''[[templong Hindu]]'''? *...na ang mga [[aktibismo|aktibista]] sa Pilipinas, bilang '''[[Mga protesta laban kay Donald Trump|pagprotesta laban kay Trump]]''', ay nagsunog ng epihiyeng anyong '''[[fidget spinner]]''' na tinawag na ''[[pasismo|fascist]] spinner''? *...na ang '''[[Simbahan ni San Porfirio]]''' at '''[[Dakilang Masjid ng Gaza|Dakilang Masjid]]''' sa '''[[Lungsod Gaza]]''' ay ilan sa maraming pook-sambahang napinsala buhat ng nangyayaring [[Digmaan sa Gaza (2023-kasalukuyan)|digmaan sa Palestina]]? === Abril 2026 === *...na ang mga unang nanirahan sa [[Roma]] ay mga '''[[Mga Italiko|Italikong]]''' '''[[Mga Latin (tribung Italiko)|Latin]]'''? *...na ang '''[[Digmaang Daang Taon]]''' ay bunsod ng tunggalian hinggil sa '''[[Dukado ng Aquitania]]'''? *...na ang [[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Italya|Pandaigdigang Pamanang Pook]] na '''[[Cinque Terre]]''', na nangangahulugang 'Limang Lupain', ay tumutukoy sa mga [[comune|bayan]] at [[frazione|nayon]] ng '''[[Monterosso al Mare]]''', '''[[Vernazza]]''', '''[[Corniglia]]''', '''[[Manarola]]''', at '''[[Riomaggiore]]'''? *...na ang Pilipinas ay ang kauna-unahang bansa sa mundo na nagdeklara ng '''[[Krisis sa enerhiya sa Pilipinas noong 2026|krisis sa enerhiya]]''' bunga ng [[digmaan sa Iran noong 2026]]? === Marso 2026 === *...na ang dating konserbatibo na ang hinaharap na santo na si '''[[Óscar Romero|Padre Óscar Romero]]''' ay tatalima sa '''[[teolohiya ng pagpapalaya]]''' bunsod ng pagpaslang ng militar sa kaniyang kaibigang si '''[[Rutilio Grande|Padre Rutillo Grande]]'''? *...na ang hinihinalang pinagmulan ng [[tiramisù]], ang '''[[Treviso]]''', ay tinirhan ng mga '''[[Mga Veneto|Veneto]]''' bago ang '''[[Pananakop ng mga Romano sa Italya|pananakop ng mga Romano]]'''? *...na ang '''[[Palasyo ng Golestan]]''' sa [[Teheran]] ay isa sa mga '''[[Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Iran|Pandaigdigang Pamanang Pook]]''' na nadamay buhat ng nangyayaring '''[[Digmaan sa Iran noong 2026|Digmaan sa Iran]]'''? *...na naimpluwensiya si '''[[Susenyos I|Haring Susenyos I]]''' ng Etiopia na maging [[Simbahang Katolika|Katoliko]] sa pamamagitan ni Padre '''[[Pedro Páez]]'''? *...na ang '''[[Sundarbans]]''' ay isang '''[[kagubatan ng bakawan]]''' na nabuo sa tagpuan ng mga ilog [[Ilog Ganges|Ganges]], '''[[Ilog Brahmaputra|Brahmaputra]]''', at '''[[Ilog Meghna|Meghna]]'''? <!---Nasa ibaba ang kaurian at mga interwiki--> [[Kaurian:Alam Ba Ninyo ng Wikipedia]] dsfx0voygcaa53ykxttxpkf677c9mu6 0 10597 2237514 2205522 2026-10-27T04:30:43Z ~2026-53610-35 167166 dagdag ng information temperature average 2237514 wikitext text/x-wiki :''Para sa lungsod, tingnan [[Lungsod ng Tarlac]]. Para sa ilog, tingnan [[Ilog Tarlac]]''. {{Infobox Philippine province 2| infoboxtitle = Lalawigan ng Tarlac | sealfile = Ph seal tarlac.png | region = [[Gitnang Luzon]] (Rehiyon III) | capital = [[Lungsod ng Tarlac]] | founded = 1872 | pop2000 = 1068783 | pop2000rank = ika-23 pinakamalaki | popden2000 = 350 | popden2000rank= ika-14 na pinakamataas | areakm2 = 3053.4 | arearank = ika-46 na pinakamalaki | hucities = 0 | componentcities= 1 | municipalities= 17 | barangays = 510 | districts = 3 | languages = [[wikang Tagalog|Tagalog]], [[wikang Kapampangan|Kapampangan]], [[wikang Ilokano|Ilokano]] | governor = Jose V. Yap | locatormapfile= Ph locator map tarlac.png | }} Ang '''Tarlac''' ay isang walang pampang na [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Pilipinas]] na matatagpuan sa [[mga rehiyon ng Pilipinas|rehiyon]] ng [[Gitnang Luzon]]. [[Lungsod ng Tarlac]] ang kapital nito. Napapaligiran ang Tarlac ng [[Pangasinan]] sa hilaga, [[Nueva Ecija]] sa silangan, [[Pampanga]] sa timog, at [[Zambales]] sa kanluran. Ang lalawigan ay matatagpuan sa puso ng [[Luzon]], sa tinatawag na Central Plain na sumasaklaw din sa mga kalapit na lalawigan ng [[Pampanga]], [[Pangasinan]], [[Nueva Ecija]], at [[Zambales]]. Ang Tarlac ay sumasaklaw sa kabuuang lawak ng lupa na {{convert|3,053.45|km2|ha|abbr=on}}. Sa simula ng kasaysayan, ang nakilala ngayon bilang Valenzuela Ranch ay dating isang masukal na lugar na puno ng kagubatan, na tinitirhan ng mga ligaw na tribo ng mga nomadikong [[mga Aeta|mga Aeta]] na sinasabing mga katutubong naninirahan sa Pilipinas, at sa mahabang panahon, ito ang natitirang liblib na lupain ng Central Plains ng Luzon. Ngayon, ang Tarlac ay isa sa mga pinaka-multi-kultural na lalawigan sa rehiyon para sa pagkakaroon ng pinaghalong apat na natatanging pangkat etniko: ang [[mga Kapampangan|Kapampangan]], ang [[mga Pangasinan|Mga Pangasinan]], ang [[mga Ilocano|Ilocano]], at ang [[Tagalog|Tagalog]]. Kilala rin ito sa masasarap na pagkain at malalawak na taniman ng asukal at palay sa Gitnang Luzon.<ref>{{cite web|title=Kasaysayan ng Tarlac|url=http://visit-tarlac.com/the-beginnings-of-tarlac|access-date=30 Agosto 2015|publisher=Opisyal na Portal ng Lalawigan ng Tarlac|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122230159/http://visit-tarlac.com/the-beginnings-of-tarlac|archive-date=22 Enero 2016}}</ref> {{TOC limit|3}} == Heograpiya == Matatagpuan ang lalawigan sa gitna ng gitnang kapatagan ng [[Luzon]], at napalilubutan ng mga lalawigan ng [[Pampanga]] sa timog, [[Nueva Ecija]] sa silangan, [[Pangasinan]] sa hiliaga, at [[Zambales]] sa kanluran. Tinatayang 75% ng lalawigan ay patag samantalang ang nalalabing bahagdan ay maburol hanggang sa mabundok. Tulad ng karamihan ng [[Gitnang Luzon]], ang lalawigan ay may dalawang uri ng panahon: tag-araw mula Nobyembre hanggang Abril at tag-ulan sa nalalabing mga buwan. Ito ang pinakamalamig na lalawigan sa rehiyon, na may karaniwang temperatura na {{convert|24|C}}. ===Mga paghahating pampangasiwaan=== Nahahati ang Tarlac sa 17 [[Mga munisipalidad ng Pilipinas|munisipalidad]] at 1 [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod]]. Lahat ay nakapangkat sa [[Distritong Pambatas ng Tarlac|tatlong mga distritong pambatas]]. May kabuuang 511 mga [[barangay]] sa lalawigan. [[Talaksan:Ph fil tarlac.png|thumb|left|upright=1.1|{{center|'''Mapang pampolitika ng Tarlac'''}}]] {{clear}} {{unbulleted list | {{Color box|#CCFFCC|†|border=darkgray}} {{font|Panlalawigang kabisera at bahaging lungsod|size=90%}} | {{Color box|#FDFDFD|border=darkgray}} {{font|Bayan|size=90%}} }} {{col-begin|width=auto}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;table-layout:fixed;text-align:right;background-color:#FDFDFD;font-size:90%;border-collapse:collapse;" ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lungsod {{small|o}} bayan ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Distritong Pambatas ng Tarlac|Distritong pambatas]]{{PSGC detail|nscb}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=3 | Populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{PSGC rubric}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Lawak{{PSGC detail|nscb}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" colspan=2 | Kapal ng populasyon ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | {{abbr|Brgy.|Kabuuang bilang ng mga barangay}} ! scope="col" style="border-bottom:none;" class="unsortable" | [[Koordinado]]{{ref label|Coord|A|none}} |- ! scope="col" style="border-top:none;" colspan=2 | ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" colspan=2 | {{small|(2015)}}{{PH census|2015|03}} ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" | {{small|(2010)}}{{PH census|2010|03}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|sq mi}} ! scope="col" style="border-style:hidden hidden solid solid;" | /km² ! scope="col" style="border-style:hidden solid solid hidden;" class="unsortable" | {{nowrap|/sq mi}} ! scope="col" style="border-top:none;" | ! scope="col" style="border-top:none;" | |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Anao, Tarlac|Anao]] | style="text-align:center;" | Unang Distrito | {{percent and number|11,528|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 10,873 | {{PAGR|2015.5835|11528|2010.3315|10873}} | {{convert|23.87|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|11528/23.87|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 18 | style="text-align:center;" | {{coord|15.7293|N|120.6281|E|name=Anao|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Bamban, Tarlac|Bamban]] | style="text-align:center;" | Ikatlong Distrito | {{percent and number|69,466|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 62,413 | {{PAGR|2015.5835|69466|2010.3315|62413}} | {{convert|251.98|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|69466/251.98|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | {{coord|15.2732|N|120.5668|E|name=Bamban|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Camiling]] | style="text-align:center;" | Unang Distrito | {{percent and number|83,248|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 80,241 | {{PAGR|2015.5835|83248|2010.3315|80241}} | {{convert|140.53|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|83248/140.53|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 61 | style="text-align:center;" | {{coord|15.6887|N|120.4140|E|name=Camiling|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Capas]] | style="text-align:center;" | Ikatlong Distrito | {{percent and number|140,202|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 125,852 | {{PAGR|2015.5835|140202|2010.3315|125852}} | {{convert|376.39|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|140202/376.39|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 20 | style="text-align:center;" | {{coord|15.3361|N|120.5899|E|name=Capas|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Concepcion, Tarlac|Concepcion]] | style="text-align:center;" | Ikatlong Distrito | {{percent and number|154,188|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 139,832 | {{PAGR|2015.5835|154188|2010.3315|139832}} | {{convert|242.99|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|154188/242.99|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 45 | style="text-align:center;" | {{coord|15.3243|N|120.6554|E|name=Concepcion|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Gerona, Tarlac|Gerona]] | style="text-align:center;" | Ikalawang Distrito | {{percent and number|87,531|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 83,084 | {{PAGR|2015.5835|87531|2010.3315|83084}} | {{convert|128.89|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|87531/128.89|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 44 | style="text-align:center;" | {{coord|15.6069|N|120.5985|E|name=Gerona|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[La Paz, Tarlac|La Paz]] | style="text-align:center;" | Ikatlong Distrito | {{percent and number|64,017|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 60,982 | {{PAGR|2015.5835|64017|2010.3315|60982}} | {{convert|114.33|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|64017/114.33|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 21 | style="text-align:center;" | {{coord|15.4411|N|120.7288|E|name=La Paz|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Mayantoc, Tarlac|Mayantoc]] | style="text-align:center;" | Unang Distrito | {{percent and number|32,232|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 29,987 | {{PAGR|2015.5835|32232|2010.3315|29987}} | {{convert|311.42|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|32232/311.42|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 24 | style="text-align:center;" | {{coord|15.6193|N|120.3798|E|name=Mayantoc|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Moncada, Tarlac|Moncada]] | style="text-align:center;" | Unang Distrito | {{percent and number|57,787|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 56,183 | {{PAGR|2015.5835|57787|2010.3315|56183}} | {{convert|85.75|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|57787/85.75|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 37 | style="text-align:center;" | {{coord|15.7336|N|120.5726|E|name=Moncada|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Paniqui, Tarlac|Paniqui]] | style="text-align:center;" | Unang Distrito | {{percent and number|92,606|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 87,730 | {{PAGR|2015.5835|92606|2010.3315|87730}} | {{convert|105.16|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|92606/105.16|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 35 | style="text-align:center;" | {{coord|15.6686|N|120.5858|E|name=Paniqui|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Pura, Tarlac|Pura]] | style="text-align:center;" | Unang Distrito | {{percent and number|23,712|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 22,949 | {{PAGR|2015.5835|23712|2010.3315|22949}} | {{convert|31.01|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|23712/31.01|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | {{coord|15.6236|N|120.6469|E|name=Pura|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Ramos, Tarlac|Ramos]] | style="text-align:center;" | Unang Distrito | {{percent and number|21,350|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 20,249 | {{PAGR|2015.5835|21350|2010.3315|20249}} | {{convert|24.40|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|21350/24.40|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | {{coord|15.6658|N|120.6397|E|name=Ramos|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[San Clemente, Tarlac|San Clemente]] | style="text-align:center;" | Unang Distrito | {{percent and number|12,657|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 12,510 | {{PAGR|2015.5835|12657|2010.3315|12510}} | {{convert|49.73|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|12657/49.73|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 12 | style="text-align:center;" | {{coord|15.7114|N|120.3608|E|name=San Clemente|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[San Jose, Tarlac|San Jose]] | style="text-align:center;" | Ikalawang Distrito | {{percent and number|36,253|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 33,960 | {{PAGR|2015.5835|36253|2010.3315|33960}} | {{convert|592.81|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|36253/592.81|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 13 | style="text-align:center;" | {{coord|15.4578|N|120.4683|E|name=San Jose|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[San Manuel, Tarlac|San Manuel]] | style="text-align:center;" | Unang Distrito | {{percent and number|25,504|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 24,289 | {{PAGR|2015.5835|25504|2010.3315|24289}} | {{convert|42.10|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|25504/42.10|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | {{coord|15.7989|N|120.6068|E|name=San Manuel|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Santa Ignacia, Tarlac|Santa Ignacia]] | style="text-align:center;" | Unang Distrito | {{percent and number|47,538|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 43,787 | {{PAGR|2015.5835|47538|2010.3315|43787}} | {{convert|146.07|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|47538/146.07|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 24 | style="text-align:center;" | {{coord|15.6149|N|120.4364|E|name=Santa Ignacia|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |-style="background-color:#CCFFCC;" ! scope="row" style="text-align:left;background-color:#CCFFCC;border-right:0;" | [[Lungsod ng Tarlac]] | style="text-align:right;border-left:0;" | † | style="text-align:center;" | Ikalawang Distrito | {{percent and number|342,493|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 318,332 | {{PAGR|2015.5835|342493|2010.3315|318332}} | {{convert|274.66|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|342493/274.66|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 76 | style="text-align:center;" | {{coord|15.4859|N|120.5895|E|name=Tarlac City|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |- ! scope="row" style="text-align:left;background-color:initial;" colspan=2 | [[Victoria, Tarlac|Victoria]] | style="text-align:center;" | Ikalawang Distrito | {{percent and number|63,715|1,366,027|disp=table|1|pad=yes}} | 59,987 | {{PAGR|2015.5835|63715|2010.3315|59987}} | {{convert|111.51|km2|abbr=values|disp=table}} | {{convert|{{sigfig|63715/111.51|2}}|PD/km2|abbr=values|disp=table}} | style="text-align:center;" | 26 | style="text-align:center;" | {{coord|15.5770|N|120.6812|E|name=Victoria|region:PH-TAR_type:city|format=dms}} |-class="sortbottom" ! scope="row" colspan=4 style="text-align:left;" | Kabuuan ! scope="col" style="text-align:right;" | 1,366,027 ! scope="col" style="text-align:right;" | 1,273,240 ! scope="col" style="text-align:right;" | {{PAGR|2015.5835|1366027|2010.3315|1273240}} ! scope="col" style="text-align:right;" | 3,053.60 ! scope="col" | {{convert|3,053.60|km2|disp=number|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{sigfig|1366027/3,053.60|2}} ! scope="col" style="text-align:right;" | {{convert|{{sigfig|1366027/3,053.60|2}}|PD/km2|disp=number}} ! scope="col" | 511 ! scope="col" style="font-style:italic;" | {{small|(see [[#External links|GeoGroup box]])}} |-class="sortbottom" style="background-color:#F2F2F2;border-top:double grey;line-height:1.3em;" | colspan="13" | {{Ordered list | list_style_type=upper-alpha | {{note label|Coord|A|none}}Ang mga koordinado ay tumatanda sa [[kabayanan]] ng bawat pamayanan, at lahat ay maaaring i-ayos ayon sa [[latitud]]. }} |} {{col-end}} == Mga kilalang tao== === Mga pambansang bayani at makabayan === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Servillano Aquino]] – Rebolusyonaryong heneral ng Pilipinas *[[Benigno Aquino Jr.]] – dating [[Senador ng Pilipinas]] at pinuno ng oposisyon noong [[Batas Militar sa ilalim ni Ferdinand Marcos|Diktadurya ng Batas Militar]] ng diktador na si [[Ferdinand Marcos]] *[[Francisco Makabulos]] – Rebolusyonaryong heneral ng Pilipinas, at dating gobernador ng Tarlac {{div col end}} === Pulitika at pamahalaan === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Bam Aquino]] – dating [[Senador ng Pilipinas]] *[[Benigno Aquino III]] – Ika-15 [[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Benigno Aquino Sr.]] – Ika-6 [[Ispiker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]], at ika-10 [[Kalihim ng Agrikultura] (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Agrikultura]] at dating [[Senador ng Pilipinas]] *[[Butz Aquino]] – dating [[Senador ng Pilipinas]] *[[Corazon Aquino]] – ika-11 [[Pangulo ng Pilipinas]] *[[Herminio Aquino]] – dating kongresista at dating bise gobernador ng Tarlac *[[Tessie Aquino-Oreta]] – dating [[Senador ng Pilipinas]] *[[Jesus Barrera]] – ika-67 [[Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas|katuwang mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]] *[[Nicanor Bartolome]] – ika-16 [[Hepe ng Pambansang Pulisya ng Pilipinas]] *[[César Bengzon]] – ika-9 [[Punong Mahistrado ng Pilipinas|Punong Mahistrado]] ng [[Korte Suprema ng Pilipinas]], at unang Pilipinong Mahistrado ng [[Pandaigdigang Hukuman ng Katarungan]] *[[Onofre Corpuz]] – Ika-23 [[Kalihim ng Edukasyon (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Edukasyon]], Ika-13 Pangulo ng [[Pamantasan ng Pilipinas]], at [[Pambansang Siyentista ng Pilipinas]] para sa Ekonomiks na Pampulitika at Pamahalaan *[[Ricardo David]] – Ika-41 [[Listahan ng mga Pinuno ng Kawani ng AFP|Pinuno ng Kawani]] ng [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]] *[[Voltaire Gazmin]] – Ika-26 [[Kalihim ng Pambansang Depensa (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Pambansang Depensa]] *[[Eva Estrada Kalaw]] – dating [[Senador ng Pilipinas]] *[[Jesli Lapus]] – Ika-31 [[Kalihim ng Kalakalan at Industriya (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Kalakalan at Industriya]], at Ika-34 [[Kalihim ng Edukasyon (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Edukasyon]] *[[Horacio Morales]] – Ika-8 [[Kalihim ng Repormang Pansakahan|Kalihim ng Kagawaran ng Repormang Pansakahan]] *[[Macario Peralta Jr.]] – dating [[Senador ng Pilipinas]], at ika-13 [[Kalihim ng Pambansang Depensa (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Pambansang Depensa]] *[[Alberto Romulo]] – Ika-23 [[Kalihim ng Ugnayang Panlabas (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Ugnayang Panlabas]], Ika-34 [[Kalihim Tagapagpaganap (Pilipinas)|Kalihim Tagapagpaganap ng Pilipinas]] *[[Jose Roy]] – dating [[Senador ng Pilipinas]] *[[Carlos P. Romulo]] – Ika-4 [[pangulo ng Pangkalahatang Asamblea ng mga Nagkakaisang Bansa]], Ika-14 [[Kalihim ng Ugnayang Panlabas (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Ugnayang Panlabas]], ika-11 Pangulo ng [[Unibersidad ng Pilipinas]], at [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Panitikan *[[Paulino Santos]] – Ika-2 [[Listahan ng mga Pinuno ng Kawani ng AFP|Pinuno ng Kawani]] ng [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]] *[[Gilbert Teodoro]] – Ika-25 [[Kalihim ng Pambansang Depensa (Pilipinas)|Kalihim ng Kagawaran ng Pambansang Depensa]] {{div col end}} === Mga personalidad sa kasaysayan === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Bernabe Buscayno]] – tagapagtatag ng [[Bagong Hukbong Bayan]], ang pakpak militar ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]] *[[Leonor Rivera]] – pangalawang pinsan at karelasyon ni [[José Rizal]] na kilala bilang [[Maria Clara]] {{div col end}} === Sining at agham === {{Div col|colwidth=30em}} * [[Gregorio C. Brillantes]] – manunulat ng kathang-isip * [[Benjamin Cabrera]] – Pilipinong [[manggagamot]] na kilala sa kanyang pananaliksik sa medikal na [[parasitolohiya]] at [[kalusugang pampubliko]] *[[Xiao Chua]] – pampublikong historyador *[[Alex Niño]] – [[Pilipino|Pilipino]] [[artista ng komiks]] na kilala sa kanyang trabaho para sa mga Amerikanong tagapaglathala na [[DC Comics]], [[Marvel Comics]], at [[Warren Publishing]], at sa magasin na ''[[Heavy Metal (magazine)|Heavy Metal]]'' *[[Pinggot Zulueta]] – Pilipinong biswal na artista at photojournalist {{div col end}} === Relihiyon === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Alberto Ramento]] – ikasiyam [[Obispo Máximo|Kataas-taasang Obispo]] at tagapangulo ng Kataas-taasang Konseho ng mga Obispo ng [[Iglesia Filipina Independiente]] (IFI) {{div col end}} === Negosyo === {{Div col|colwidth=30em}} *[[Danding Cojuangco]] – chairman at CEO ng [[San Miguel Corporation]],<ref name=NYT>{{cite news |last=Conde |first=Carlos H. |title=Spotlight: Ang power broker ng Pilipinas |newspaper=[[The New York Times]] |date=Hunyo 18, 2005 |url=https://www.nytimes.com/2005/06/17/business/worldbusiness/17iht-wbspot18.html |access-date=Nobyembre 3, 2011}}</ref> ang pinakamalaking korporasyon ng pagkain at inumin sa Pilipinas at Timog-silangang Asya Siya ay malawakang itinuturing na isang [[Mga Kroniya ni Ferdinand Marcos|kroni]] noong panahon ng rehimeng [[Ferdinand Marcos|Marcos]]. *[[Lucia Cunanan]] – Pinay [[restaurant|restaurateur]] na kilala sa pag-imbento o kahit man lang muling pag-imbento [[sisig]], isang tanyag na [[mga Kapampangan|Kapampangan]] na pagkain sa Pilipinas at [[Filipino diaspora|Filipino diasporas sa buong mundo]] {{div col end}} ==Klima== *Enero |19c * Pebrero |19c *Marso |19c *April |20c *Mayo|35c *Hunyo |30c *Hulyo | 28c *Agusto |28c *Septembre |28c *Octobre |25c *Novembre |22c *Decembre 21c === Mga Entertainer === {{Div col|colwidth=30em}} * [[Ion Perez]] {{ndash}} personalidad ng TV host * [[Lorna Tolentino]] {{ndash}} batikang aktres * [[Arron Villaflor]] {{ndash}} artista * [[Brent Manalo]] {{ndash}} artista {{div col end}} ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} == Kawing panlabas == * [http://www.tarlacdirectory.com Tarlac City Directory] {{Tarlac}} {{Gitnang Luzon}} {{Philippines political divisions}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas]] 2dawtlcph8izsens0aznojhwes0z3sc 0 11029 2237501 2062096 2026-10-27T03:37:34Z ~2026-57274-57 168060 Pelikula -Ang Alamat 1972 FPJ Film 2237501 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Infobox person |birth_name = Angelito Castro Anzures |birth_date = {{birth date|1927|2|22}} |birth_place = [[Bulacan, Bulacan|Santa Ines, Bulacan]], [[Pilipinas]] |death_date = Hulyo 15, 1995 (edad na 68) |death_place = Bulacan, Pilipinas |spouse = Norma Ledesma |years_active = 1951-1993 |occupation = Artista }} Si '''Lito Anzures''' ay isang [[artista]]ng [[mga Pilipino|Pilipino]] na kilala sa pagsasaganap ng mga character roles at sa kanyang mga papel bilang isang kontrabida Sa [[Premiere Productions]] siya nakontrata at halos sabay sila ni [[Ruben Rustia]] sa pagpasok sa pelikula dahil sabay rin silang unang lumabas sa ''[[Taga-ilog]]'' noong [[1951]]. Napansin din siya sa pelikulang ''[[Sisa]]'' ni [[Anita Linda]] noong [[1951]] bilang [[Elias]]. Nakatanggap na rin siya ng di mabilang na parangal sa kanyang mga pelikula. Lalo siyang minahal dahil sa papel niyang sintu-sinto noong [[1975]] na ''[[Ang Pinakamagandang Babae sa Balat ng Lupa]]'' ni [[Gloria Diaz]]. ==Pelikula== *1951 - ''[[Taga-ilog]]'' *1951 - ''[[Sisa]]'' *1952 - ''[[Malolos]]'' *1952 - ''[[Bakas ng Kahapon]]'' *1952 - ''[[Trubador]]'' *1952 - ''[[Sawa sa Lumang Simboryo]]'' *1954 - ''[[Salabusab]]'' *1954 - ''[[3 Sisters]]'' *1954 - ''[[Pedro Penduko]]'' *1955 - ''[[D 1-13]]'' *1955 - ''[[Pangako ng Puso]]'' *1955 - ''[[El Jugador]]'' *1955 - ''[[Sagrado]]'' *1955 - ''[[Dakilang Hudas]]'' *1955 - ''[[7 Maria]]'' *1956 - ''[[Babaing Mandarambong]]'' *1956 - ''[[El Conde de Monte Carlo]]'' *1956 - ''[[Taong Putik]]'' *1956 - ''[[Mrs. Jose Romulo]]'' *1957 - ''[[Don Cobarde]]'' *1957 - ''[[Laki sa Layaw]]'' *1958 - ''[[Ramir]]'' *1958 - ''[[Impiyerno sa Paraiso]]'' *1973- "[[ Ang Alamat]]" FPJ Film {{BD|1927|1995}} {{DEFAULTSORT:Anzures, Lito}} [[Kaurian:Mga artista mula sa Pilipinas]] {{stub}} 2cwb0wolhyf4z3vab8ez66azmd7dcma 2237502 2237501 2026-10-27T03:38:41Z ~2026-57274-57 168060 1972 Ang Alamat FPJ Film 2237502 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Infobox person |birth_name = Angelito Castro Anzures |birth_date = {{birth date|1927|2|22}} |birth_place = [[Bulacan, Bulacan|Santa Ines, Bulacan]], [[Pilipinas]] |death_date = Hulyo 15, 1995 (edad na 68) |death_place = Bulacan, Pilipinas |spouse = Norma Ledesma |years_active = 1951-1993 |occupation = Artista }} Si '''Lito Anzures''' ay isang [[artista]]ng [[mga Pilipino|Pilipino]] na kilala sa pagsasaganap ng mga character roles at sa kanyang mga papel bilang isang kontrabida Sa [[Premiere Productions]] siya nakontrata at halos sabay sila ni [[Ruben Rustia]] sa pagpasok sa pelikula dahil sabay rin silang unang lumabas sa ''[[Taga-ilog]]'' noong [[1951]]. Napansin din siya sa pelikulang ''[[Sisa]]'' ni [[Anita Linda]] noong [[1951]] bilang [[Elias]]. Nakatanggap na rin siya ng di mabilang na parangal sa kanyang mga pelikula. Lalo siyang minahal dahil sa papel niyang sintu-sinto noong [[1975]] na ''[[Ang Pinakamagandang Babae sa Balat ng Lupa]]'' ni [[Gloria Diaz]]. ==Pelikula== *1951 - ''[[Taga-ilog]]'' *1951 - ''[[Sisa]]'' *1952 - ''[[Malolos]]'' *1952 - ''[[Bakas ng Kahapon]]'' *1952 - ''[[Trubador]]'' *1952 - ''[[Sawa sa Lumang Simboryo]]'' *1954 - ''[[Salabusab]]'' *1954 - ''[[3 Sisters]]'' *1954 - ''[[Pedro Penduko]]'' *1955 - ''[[D 1-13]]'' *1955 - ''[[Pangako ng Puso]]'' *1955 - ''[[El Jugador]]'' *1955 - ''[[Sagrado]]'' *1955 - ''[[Dakilang Hudas]]'' *1955 - ''[[7 Maria]]'' *1956 - ''[[Babaing Mandarambong]]'' *1956 - ''[[El Conde de Monte Carlo]]'' *1956 - ''[[Taong Putik]]'' *1956 - ''[[Mrs. Jose Romulo]]'' *1957 - ''[[Don Cobarde]]'' *1957 - ''[[Laki sa Layaw]]'' *1958 - ''[[Ramir]]'' *1958 - ''[[Impiyerno sa Paraiso]]'' *1972- "[[ Ang Alamat]]" FPJ Film {{BD|1927|1995}} {{DEFAULTSORT:Anzures, Lito}} [[Kaurian:Mga artista mula sa Pilipinas]] {{stub}} e51njjqfqhptojlqbdxp69kfmqsv0r6 2237503 2237502 2026-10-27T03:46:40Z ~2026-57274-57 168060 2237503 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Infobox person |birth_name = Angelito Castro Anzures |birth_date = {{birth date|1927|2|22}} |birth_place = [[Bulacan, Bulacan|Santa Ines, Bulacan]], [[Pilipinas]] |death_date = Hulyo 15, 1995 (edad na 68) |death_place = Bulacan, Pilipinas |spouse = Norma Ledesma |years_active = 1951-1993 |occupation = Artista }} Si '''Lito Anzures''' ay isang [[artista]]ng [[mga Pilipino|Pilipino]] na kilala sa pagsasaganap ng mga character roles at sa kanyang mga papel bilang isang kontrabida Sa [[Premiere Productions]] siya nakontrata at halos sabay sila ni [[Ruben Rustia]] sa pagpasok sa pelikula dahil sabay rin silang unang lumabas sa ''[[Taga-ilog]]'' noong [[1951]]. Napansin din siya sa pelikulang ''[[Sisa]]'' ni [[Anita Linda]] noong [[1951]] bilang [[Elias]]. Nakatanggap na rin siya ng di mabilang na parangal sa kanyang mga pelikula. Lalo siyang minahal dahil sa papel niyang sintu-sinto noong [[1975]] na ''[[Ang Pinakamagandang Babae sa Balat ng Lupa]]'' ni [[Gloria Diaz]].Isa rin syang madalas makita sa mga Pelikula ni FPJ. Tulad ng Panday, Sanctuaryo, Agila ng Maynila at Ang Alamat. ==Pelikula== *1951 - ''[[Taga-ilog]]'' *1951 - ''[[Sisa]]'' *1952 - ''[[Malolos]]'' *1952 - ''[[Bakas ng Kahapon]]'' *1952 - ''[[Trubador]]'' *1952 - ''[[Sawa sa Lumang Simboryo]]'' *1954 - ''[[Salabusab]]'' *1954 - ''[[3 Sisters]]'' *1954 - ''[[Pedro Penduko]]'' *1955 - ''[[D 1-13]]'' *1955 - ''[[Pangako ng Puso]]'' *1955 - ''[[El Jugador]]'' *1955 - ''[[Sagrado]]'' *1955 - ''[[Dakilang Hudas]]'' *1955 - ''[[7 Maria]]'' *1956 - ''[[Babaing Mandarambong]]'' *1956 - ''[[El Conde de Monte Carlo]]'' *1956 - ''[[Taong Putik]]'' *1956 - ''[[Mrs. Jose Romulo]]'' *1957 - ''[[Don Cobarde]]'' *1957 - ''[[Laki sa Layaw]]'' *1958 - ''[[Ramir]]'' *1958 - ''[[Impiyerno sa Paraiso]]'' *1972 -''[[ Ang Alamat]]'' FPJ Film *1974 -''[[ Sactuaryo]]'' FPJ Film *1975 -''[[Ang Pagbabalik ng Lawin]]'' FPJ Film *1988 -''[[ Agila ng Maynila]]'' FPJ Film {{BD|1927|1995}} {{DEFAULTSORT:Anzures, Lito}} [[Kaurian:Mga artista mula sa Pilipinas]] {{stub}} 5jtdv7fpxw7vm3vkgyi5p78cwqpz7wy 2237504 2237503 2026-10-27T03:52:56Z ~2026-57274-57 168060 Ang Panday 2237504 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Infobox person |birth_name = Angelito Castro Anzures |birth_date = {{birth date|1927|2|22}} |birth_place = [[Bulacan, Bulacan|Santa Ines, Bulacan]], [[Pilipinas]] |death_date = Hulyo 15, 1995 (edad na 68) |death_place = Bulacan, Pilipinas |spouse = Norma Ledesma |years_active = 1951-1993 |occupation = Artista }} Si '''Lito Anzures''' ay isang [[artista]]ng [[mga Pilipino|Pilipino]] na kilala sa pagsasaganap ng mga character roles at sa kanyang mga papel bilang isang kontrabida Sa [[Premiere Productions]] siya nakontrata at halos sabay sila ni [[Ruben Rustia]] sa pagpasok sa pelikula dahil sabay rin silang unang lumabas sa ''[[Taga-ilog]]'' noong [[1951]]. Napansin din siya sa pelikulang ''[[Sisa]]'' ni [[Anita Linda]] noong [[1951]] bilang [[Elias]]. Nakatanggap na rin siya ng di mabilang na parangal sa kanyang mga pelikula. Lalo siyang minahal dahil sa papel niyang sintu-sinto noong [[1975]] na ''[[Ang Pinakamagandang Babae sa Balat ng Lupa]]'' ni [[Gloria Diaz]].Isa rin syang madalas makita sa mga Pelikula ni FPJ. Tulad ng Panday, Sanctuaryo, Agila ng Maynila at Ang Alamat. ==Pelikula== *1951 - ''[[Taga-ilog]]'' *1951 - ''[[Sisa]]'' *1952 - ''[[Malolos]]'' *1952 - ''[[Bakas ng Kahapon]]'' *1952 - ''[[Trubador]]'' *1952 - ''[[Sawa sa Lumang Simboryo]]'' *1954 - ''[[Salabusab]]'' *1954 - ''[[3 Sisters]]'' *1954 - ''[[Pedro Penduko]]'' *1955 - ''[[D 1-13]]'' *1955 - ''[[Pangako ng Puso]]'' *1955 - ''[[El Jugador]]'' *1955 - ''[[Sagrado]]'' *1955 - ''[[Dakilang Hudas]]'' *1955 - ''[[7 Maria]]'' *1956 - ''[[Babaing Mandarambong]]'' *1956 - ''[[El Conde de Monte Carlo]]'' *1956 - ''[[Taong Putik]]'' *1956 - ''[[Mrs. Jose Romulo]]'' *1957 - ''[[Don Cobarde]]'' *1957 - ''[[Laki sa Layaw]]'' *1958 - ''[[Ramir]]'' *1958 - ''[[Impiyerno sa Paraiso]]'' *1972 -''[[ Ang Alamat]]'' FPJ Film *1974 -''[[ Sactuaryo]]'' FPJ Film *1975 -''[[Ang Pagbabalik ng Lawin]]'' FPJ Film *1980 -" [[ Ang Panday]]" As Tata Temio FPJ Film *1981- " [[ Ang Pagbabalik ng Panday]]" *1988 -''[[ Agila ng Maynila]]'' FPJ Film {{BD|1927|1995}} {{DEFAULTSORT:Anzures, Lito}} [[Kaurian:Mga artista mula sa Pilipinas]] {{stub}} n6ch112855h0sxjvtv2vaivstbbkb57 2237507 2237504 2026-10-27T03:57:46Z ~2026-57274-57 168060 Ang Panday ikaapat na Aklat 2237507 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Infobox person |birth_name = Angelito Castro Anzures |birth_date = {{birth date|1927|2|22}} |birth_place = [[Bulacan, Bulacan|Santa Ines, Bulacan]], [[Pilipinas]] |death_date = Hulyo 15, 1995 (edad na 68) |death_place = Bulacan, Pilipinas |spouse = Norma Ledesma |years_active = 1951-1993 |occupation = Artista }} Si '''Lito Anzures''' ay isang [[artista]]ng [[mga Pilipino|Pilipino]] na kilala sa pagsasaganap ng mga character roles at sa kanyang mga papel bilang isang kontrabida Sa [[Premiere Productions]] siya nakontrata at halos sabay sila ni [[Ruben Rustia]] sa pagpasok sa pelikula dahil sabay rin silang unang lumabas sa ''[[Taga-ilog]]'' noong [[1951]]. Napansin din siya sa pelikulang ''[[Sisa]]'' ni [[Anita Linda]] noong [[1951]] bilang [[Elias]]. Nakatanggap na rin siya ng di mabilang na parangal sa kanyang mga pelikula. Lalo siyang minahal dahil sa papel niyang sintu-sinto noong [[1975]] na ''[[Ang Pinakamagandang Babae sa Balat ng Lupa]]'' ni [[Gloria Diaz]].Isa rin syang madalas makita sa mga Pelikula ni FPJ. Tulad ng Panday, Sanctuaryo, Agila ng Maynila at Ang Alamat. ==Pelikula== *1951 - ''[[Taga-ilog]]'' *1951 - ''[[Sisa]]'' *1952 - ''[[Malolos]]'' *1952 - ''[[Bakas ng Kahapon]]'' *1952 - ''[[Trubador]]'' *1952 - ''[[Sawa sa Lumang Simboryo]]'' *1954 - ''[[Salabusab]]'' *1954 - ''[[3 Sisters]]'' *1954 - ''[[Pedro Penduko]]'' *1955 - ''[[D 1-13]]'' *1955 - ''[[Pangako ng Puso]]'' *1955 - ''[[El Jugador]]'' *1955 - ''[[Sagrado]]'' *1955 - ''[[Dakilang Hudas]]'' *1955 - ''[[7 Maria]]'' *1956 - ''[[Babaing Mandarambong]]'' *1956 - ''[[El Conde de Monte Carlo]]'' *1956 - ''[[Taong Putik]]'' *1956 - ''[[Mrs. Jose Romulo]]'' *1957 - ''[[Don Cobarde]]'' *1957 - ''[[Laki sa Layaw]]'' *1958 - ''[[Ramir]]'' *1958 - ''[[Impiyerno sa Paraiso]]'' *1972 -''[[ Ang Alamat]]'' FPJ Film *1974 -''[[ Sactuaryo]]'' FPJ Film *1975 -''[[Ang Pagbabalik ng Lawin]]'' FPJ Film *1980 -" [[ Ang Panday]]" As Tata Temio FPJ Film *1981- " [[ Ang Pagbabalik ng Panday]]" *1982 -" [[ Ang Pandya ikatlong yugto]]" FPJ Film *1984-"[[ Ang Panday IV Ikaapat na Aklat]]" FPJ Film *1988 -''[[ Agila ng Maynila]]'' FPJ Film {{BD|1927|1995}} {{DEFAULTSORT:Anzures, Lito}} [[Kaurian:Mga artista mula sa Pilipinas]] {{stub}} 9pwfvn83p5zk46f41ynbj3vw45ulwwp 2237509 2237507 2026-10-27T03:58:43Z ~2026-57274-57 168060 Panday 1 to 4 2237509 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Infobox person |birth_name = Angelito Castro Anzures |birth_date = {{birth date|1927|2|22}} |birth_place = [[Bulacan, Bulacan|Santa Ines, Bulacan]], [[Pilipinas]] |death_date = Hulyo 15, 1995 (edad na 68) |death_place = Bulacan, Pilipinas |spouse = Norma Ledesma |years_active = 1951-1993 |occupation = Artista }} Si '''Lito Anzures''' ay isang [[artista]]ng [[mga Pilipino|Pilipino]] na kilala sa pagsasaganap ng mga character roles at sa kanyang mga papel bilang isang kontrabida Sa [[Premiere Productions]] siya nakontrata at halos sabay sila ni [[Ruben Rustia]] sa pagpasok sa pelikula dahil sabay rin silang unang lumabas sa ''[[Taga-ilog]]'' noong [[1951]]. Napansin din siya sa pelikulang ''[[Sisa]]'' ni [[Anita Linda]] noong [[1951]] bilang [[Elias]]. Nakatanggap na rin siya ng di mabilang na parangal sa kanyang mga pelikula. Lalo siyang minahal dahil sa papel niyang sintu-sinto noong [[1975]] na ''[[Ang Pinakamagandang Babae sa Balat ng Lupa]]'' ni [[Gloria Diaz]].Isa rin syang madalas makita sa mga Pelikula ni FPJ. Tulad ng Panday 1 to 4th, Sanctuaryo, Agila ng Maynila at Ang Alamat. ==Pelikula== *1951 - ''[[Taga-ilog]]'' *1951 - ''[[Sisa]]'' *1952 - ''[[Malolos]]'' *1952 - ''[[Bakas ng Kahapon]]'' *1952 - ''[[Trubador]]'' *1952 - ''[[Sawa sa Lumang Simboryo]]'' *1954 - ''[[Salabusab]]'' *1954 - ''[[3 Sisters]]'' *1954 - ''[[Pedro Penduko]]'' *1955 - ''[[D 1-13]]'' *1955 - ''[[Pangako ng Puso]]'' *1955 - ''[[El Jugador]]'' *1955 - ''[[Sagrado]]'' *1955 - ''[[Dakilang Hudas]]'' *1955 - ''[[7 Maria]]'' *1956 - ''[[Babaing Mandarambong]]'' *1956 - ''[[El Conde de Monte Carlo]]'' *1956 - ''[[Taong Putik]]'' *1956 - ''[[Mrs. Jose Romulo]]'' *1957 - ''[[Don Cobarde]]'' *1957 - ''[[Laki sa Layaw]]'' *1958 - ''[[Ramir]]'' *1958 - ''[[Impiyerno sa Paraiso]]'' *1972 -''[[ Ang Alamat]]'' FPJ Film *1974 -''[[ Sactuaryo]]'' FPJ Film *1975 -''[[Ang Pagbabalik ng Lawin]]'' FPJ Film *1980 -" [[ Ang Panday]]" As Tata Temio FPJ Film *1981- " [[ Ang Pagbabalik ng Panday]]" *1982 -" [[ Ang Pandya ikatlong yugto]]" FPJ Film *1984-"[[ Ang Panday IV Ikaapat na Aklat]]" FPJ Film *1988 -''[[ Agila ng Maynila]]'' FPJ Film {{BD|1927|1995}} {{DEFAULTSORT:Anzures, Lito}} [[Kaurian:Mga artista mula sa Pilipinas]] {{stub}} b3r6qtxbgdg0jeaducokwd1n1mspggr 0 11198 2237457 2222421 2026-10-27T01:20:16Z ~2026-53610-35 167166 dagdag ng information temperature average 2237457 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Dakbayan sa Davao |image_skyline = |imagesize = |image_caption = Ang Lungsod ng Davao noong Agusto 2026 |image_flag = |flag_size = | sealfile = Davao City Ph official seal.png | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | caption = Mapa ng [[Davao del Sur]] na ipinapakita ang lokasyon ng Dabaw. | region = [[Rehiyon ng Davao]] (Rehiyon XI) | province = | districts = Una hanggang ika-3 distrito ng Dabaw | barangays = 182 | class = Unang klaseng lungsod; mataas na urbanisado | mayor = [[Sara Duterte|Inday Sara Duterte-Carpio]] | founded = 29 Hunyo 1848 | cityhood = 16 Oktubre 1936 | population_as_of = 2010 | population_total = 1,449,296 | language = [[Wikang Dabawenyo|Davaoeño]], [[Wikang Sebwano|Cebuano]], [[Wikang Chavacano|Chavacano]], [[Wikang Kalagan|Kalagan]] at [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | latd = 07 |latm = 03 |lats = 52 |latNS = N | longd = 125 |longm = 36 |longs = 28 |longEW = E | website = http://www.davaocity.gov.ph }} Ang '''Lungsod ng Dabaw''' (o ''Davao'') ay isa sa mga pinakamahalagang lungsod sa [[Pilipinas]] at ang sentro ng pakikipagkalakalan at pananalapi sa [[Mindanao]]. Ito rin ang pinakamalaking lungsod sa Pilipinas ayon sa sakop ng lupain, na may higit sa 2444 kilometro kuwadrado. Ang lungsod din ang nagsisilbing sentro ng [[Kalakhang Dabaw]], ang pinakamataong sentrong urbano sa Mindanao. Ito ay isa sa mga [[lungsod ng Pilipinas]] na nagmamahalang nagsasarili, bagaman pinapangkat ito sa lalawigan ng Davao del Sur para sa ibang layuning estadistiko. Ang lungsod ay sentrong pangrehiyon din ng [[Rehiyon ng Davao]] (Rehiyon XI). Taong 2017 sa pagbabago ng [[Pederalismo sa Pilipinas]], ang lungsod ng Davao ay hinirang pa rin bilang kapitolyo sa Southern Mindanao. Ito ay ang pinakamalaking lungsod sa probinsya ng [[Davao del Sur]], pero hindi ito kabilang sa pamahalaang panlalawigan nito. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.{{PH census|2015}} == Etimolohiya == May mga lokal na mga mananalaysay na sinasabing ang salitang "Dabaw" ay nanggaling sa palabigkasang paghahalo ng salita ng mga tatlong grupo ng mga katutubong Bagobo na tumutukoy sa ilog na ginatawag din na Ilog Dabaw sa kasalukuyan. Para sa mga katutubong Obo, "Davoh" ang tawag sa ilog na umaagos patungong ngayon ay ginatawag na Golpo ng Dabaw, habang "Dahwaw" o "Davau" naman ang tawag ng mga Clatta o mga katutubong Guianga sa ilog. "Dabu" naman ang tawag sa ilog para sa mga katutubong Tagabawa; gayunpaman, "dabu" rin ang tawag sa mga pook na matatagpuan sa mga matataas na bahagi ng baybaying-ilog. Kung sinuman ang nagatanong sa mga katutubo kung saan sila patungo, ang kadalasang sagot ay "davoh" habang tinutukoy ang direksiyon patungo sa bayan. Ang salitang "Dahwaw" ay tumutukoy rin sa isang pook kung saan nakipagkalakalan ang mga katutubo sa kanilang produkto galing sa mga kagubatan kapalit ng asin o iba pang mga produkto. == Kasaysayan == === Pamumuno ng mga Kastila (1848–1900) === Bago pa man dumating ang mga Espanyol, o mga Kastila, ang lugar na ngayon ay Davao City ay ginapamunuan ng mga katutubong Bagobo. Ang impluwensiya ng mga Espanyol ay hindi pa medyo nag-abot sa nasabing lugar hanggang 1848, nang sinakop ni Don Jose Uyanguren ng Guipuzcoa, [[España]], kasama ang mahigit 70 tauhan, ang lugar na ginapamunuan ni Datu Bago ng Davao. Noong nasakop ni Don Uyanguran ang pook na kinatitirikan ng kaharian ni Datu Bago, nagpagawa siya ng bayan na ang tawag ay Nueva Vergara (Davao) noong taong yaon, galing sa kanyang bayang sa España. Nabalitaan rin na sa pamumuno ni Don Uyanguren bilang gobernador ng lalawigan ng Nueva Guipuzcoa, kung saan kabisera ang bayan ng Nueva Vergara (ang tawag ng mga Kastila sa bayan ng Dabaw simula sa pagtatag ng bayan hanggang 1867), nagkaroon ng malawakang kapayapaan sa rehiyon ng Golpo ng Dabaw, bagaman walang sumusuporta sa kanya ni isa man sa kanyang mga kaosyoso sa Maynila sa kanyang pagsakop sa Dabaw. Ginsubukan din ng gobernador na gumawa ng mga reporma para lumago ang lugar, subalit walang nangyari sa kanyang mga reporma. === Pamumuno ng mga Amerikano (1900–1946) === Ang pamumuno ng mga Amerikano ay nagsimula noong mga 1898. Isang [[Hapones]] na negosyanteng si Kichisaburo Ohta ay binigyan ng pahintulot ng Amerikanong Pamahalaan ng Pilipinas na suriin ang lugar noong 1903. Ginawan niya ito ng mga plantasyon ng mga abaka at niyog. Sa mga panahong ito ay ang pagsisimula ng paglobo ng populasyon at paglago ng ekonomiya sa lugar na ito. Noong 16 Oktubre 1936, ang Davao ay ginawang ganap na lungsod sa pamumuno ni Pangulong [[Manuel L. Quezon]]. Noong 8 Disyembre 1941, binomba ng mga Hapones ang lungsod. Ang kanilang pamumuno ay nagsimula noong 1942 hanggang 1945, nang sinakop ng nagsasama-samang Amerikano at Pilipinong mga hukbo ang lungsod. === Pamumuno ng mga Pilipino (1946-kasulukuyan) === Noong 1967, ang lalawigan ng Davao ay ginpag-hati-hati ng mga tatlong lalawigan: ang Davao del Sur Davao del Norte, at Davao Oriental. Ang lungsod ng Davao ay dating kabisera ng dating lalawigan. Ginawa itong bahagi ng Davao del Sur. Ang dating lalawigan ng Davao ay ang Rehiyon ng Davao o Rehiyon XI sa kasalukuyan, at ang lungsod naman ang kabiserang pangrehiyon. == Demograpiko == Galing sa 30,000 noong mga 1900, naglobo ang populayon ng lungsod sa 611,000 noong 1982 hanggang sa nag-abot ito sa 1,449,296 noong taong 2010. Dahil ito sa paglipat ng mga tao mula sa iba't ibang sulok ng Pilipinas sanhi ng paglaki at paglakas ng ekonomiya ng lungsod noong mga 1980's hanggang sa kasalukuyan. == Heograpiya == [[File:MountApo1.jpg|thumb|left|Ang Bundok ng Apo sa Lungsod ng Dabaw]] Matatagpuan ang Dabaw sa 7°30' Hilaga, 126°0' Silangan (7.5, 126.0)<ref>{{Cite web |title=''National Geospatial Intelligence Agency'' ng Estados Unidos |url=http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html |access-date=2006-06-13 |archive-date=2012-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823004343/http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html |url-status=dead }}</ref> at may higit na 2,443.61 kilometro kuwadrado. Pampolitika ring pinaghati-hati ang lungsod sa 3 kongresyonal na distrito, 11 admistratibong distrito, at 182 mga barangay. Halos 50% bahagdan ng lupain ay kagubatan; 43% bahagdan ay ginagamit para sa agrikultura, karamihan sa mga ito ay mga plantasyon ng mga kape, niyog, saging, at pinya. Ito ang nagpapatunay na ang agrikultura pa rin ang pangunahing sektor ng ekonomiya sa lungsod. == Transportasyon == Ang lungsod ay may mga magagandang mga kalsada at maaring mapuntahan ng mga sasakyan, barko, at mga eroplano. Ito ang mga bus na papunta at palabas ng lungsod: Yellow Bus Line-[[General Santos]], Koronadal, at Tacurong; Weena Bus-Cotabato, Kabacan, at Kidapawan; Bachelor Express-Butuan at Surigao, Tagum, Mati, at mga ilang bayan sa Agusan del Sur at Surigao del Sur; Rural Trasit-[[Cagayan de Oro]], Malaybalay, at Valencia. May mga bus rin na papunta ng Santo Tomas, Davao del Norte; New Bataan, Compostela Valley; Digos, Bansalan at Malita, lahat sa Davao del sur; Baganga, sa Davao Oriental; at Veruela at Trento, sa Agusan del Sur. May mga van rin na papuntang Cotabato, Midsayap, Kidapawan, General Santos, Tacurong, Butuan, at Mati. [[File:SilkAir A320-232 (9V-SLF) at Francisco Bangoy International Airport.jpg|thumb|Silk Air [[Airbus A320]] sa Pampaliparang Pandaigdigan ng Davao]] May mga eroplanong nagalipad patungong [[Manila|Maynila]], [[Cebu]], Zamboanga, Iloilo, at [[Singapore]]. Modaan pa sa Davao International Airport (Pampaliparang Pandaigdigan ng Davao) sa Sasa para makasakay ng eroplano. Ang pampaliparan ay isa sa pinakaabala sa bansa, ang iba ay nasa Manila at Cebu. Ang puwerto ng lungsod ay isa rin sa mga pinakaabala sa bansa. Mayo 2 biyahe sakay ng Sulpicio Lines galing Manila at 2 biyahe sakay ng SuperFerry patungong Manila. May mga perya rin papuntang [[Pulong Harding Lungsod ng Samal]]. == Ekonomiya == Ang lungsod ng Dabaw ang may pinakamalaking ekonomiya, pinakamalaking populasyon, at pinakamodernong imprastraktura sa Mindanao. Ito rin ang ikatlong pinakamalaking lungsod sa Pilipinas at ang pinakamayamang lungsod hindi lang sa Mindanao kundi na rin sa Pilipinas sa labas ng Metro Manila na may badyet na P4.13 bilyon noong taong 2010 at may [[pangkalahatang produktong domestiko]] na '''Php 21,914,645,328''' o Php 15,696 kada kapita base sa rehiyonal na pagtatala noong taong 2009. [[File:sm.jpg.jpg|thumb|left|SM City Mall sa Lungsod ng Dabaw]] Noong pa mang taong 1987, binuksan na ang lungsod para sa pandaigdigang kalakalan; sa pamamagitan ng taripa, maraming mga pribadong mangangalakal ang nangangalakal at kailanma'y nagpalago sa ekonomiya ng lungsod sa mga nakalipas na dalawang dekada. Nang lumaon, mula mga milyon mula dekada '80 hanggang sa mga bilyon noong mga dekada '90, nakapagtala ang lokal na pamahalaan ng lungsod ng maraming buwis mula sa mga mangangalakal sa lungsod. Mga saging, pinya, mangga, suha, niyog, papaya, manggustin, at mga bulaklak ang karaniwang ipinabebenta ng lungsod sa pandaigdigang merkado. Base na rin sa pagtatala noong 2010, ang pang-agrikulturang sektor ay bumabahagdan sa halos 48% ng ekonomiya ng lungsod, 16% naman para sa pang-industriyal na sektor, at 35% naman para sa mga pang-komersyo at pang-serbisyong sektor. May mga ginagawa pang mga ''malls'' sa lungsod, tulad ng Gaisano Grand Mall sa Toril at SM City North Davao. Ang SM City North Davao ay kasinglaki ng dalawang SM City Davao sa Ecoland, Matina. Ang Abreeza Mall davao ay kabubukas lang noong 12 Mayo 2011. == Pamahalaan == Natatanging sa mga lokal na pamahalaan ng set-up ng bayan ay ang pagtatalaga ng isang kinatawang alkalde ng mayor ng lungsod. Bisan na ang isang opisyal na itinalaga lamang, ang mga representante alkalde ang gumaganap bilang isang direktang link sa alkalde ng lungsod, lalo na para sa mga taong naninirahan sa labas ng siyudad lamang. Ang mga representibong alkalde rin ang nagaganap bilang kinatawan ng alkalde ng lungsod sa mga kaganapan ng komunidad. Ang lungsod ay pampolitika na pinaghati-hati sa 182 barangay: {{Col-begin}} {{col-break}} * Acacia * Agdao * Alambre * Alejandra Navarro (Lasang) * Alfonso Angliongto Sr. * Angalan * Atan-Awe * Baganihan * Bago Aplaya * Bago Gallera * Bago Oshiro * Baguio (Pob.) * Balengaeng * Baliok * Bangkas Heights * Bantol * Baracatan * Barangay 1-A (Pob.) * Barangay 2-A (Pob.) * Barangay 3-A (Pob.) * Barangay 4-A (Pob.) * Barangay 5-A (Pob.) * Barangay 6-A (Pob.) * Barangay 7-A (Pob.) * Barangay 8-A (Pob.) * Barangay 9-A (Pob.) * Barangay 10-A (Pob.) * Barangay 11-B (Pob.) * Barangay 12-B (Pob.) * Barangay 13-B (Pob.) * Barangay 14-B (Pob.) * Barangay 15-B (Pob.) * Barangay 16-B (Pob.) * Barangay 17-B (Pob.) * Barangay 18-B (Pob.) * Barangay 19-B (Pob.) * Barangay 20-B (Pob.) * Barangay 21-C (Pob.) * Barangay 22-C (Pob.) * Barangay 23-C (Pob.) * Barangay 24-C (Pob.) * Barangay 25-C (Pob.) * Barangay 26-C (Pob.) * Barangay 27-C (Pob.) * Barangay 28-C (Pob.) * Barangay 29-C (Pob.) * Barangay 30-C (Pob.) * Barangay 31-D (Pob.) * Barangay 32-D (Pob.) * Barangay 33-D (Pob.) * Barangay 34-D (Pob.) * Barangay 35-D (Pob.) * Barangay 36-D (Pob.) * Barangay 37-D (Pob.) * Barangay 38-D (Pob.) * Barangay 39-D (Pob.) * Barangay 40-D (Pob.) * Bato * Bayabas * Biao Escuela * Biao Guianga {{col-break}} * Biao Joaquin * Binugao * Bucana * Buda * Buhangin (Pob.) * Bunawan (Pob.) * Cabantian * Cadalian * Calinan (Pob.) * Callawa * Camansi * Carmen * Catalunan Grande * Catalunan Pequeño * Catigan * Cawayan * Centro (San Juan) * Colosas * Communal * Crossing Bayabas * Dacudao * Dalag * Dalagdag * Daliao * Daliaon Plantation * Datu Salumay * Dominga * Dumoy * Eden * Fatima (Benowang) * Gatungan * Gov. Paciano Bangoy * Gov. Vicente Duterte * Gumalang * Gumitan * Ilang * Inayangan * Indangan * Kap. Tomas Monteverde Sr. * Kilate * Lacson * Lamanan * Lampianao * Langub * Lapu-lapu * Leon Garcia Sr. * Lizada * Los Amigos * Lubogan * Lumiad * Ma-a * Mabuhay * Magsaysay * Magtuod * Mahayag * Malabog * Malagos * Malamba * Manambulan * Mandug * Manuel Guianga {{col-break}} * Mapula * Marapangi * Marilog * Matina Aplaya * Matina Biao * Matina Crossing * Matina Pangi * Megkawayan * Mintal * Mudiang * Mulig * New Carmen * New Valencia * Pampanga * Panacan * Panalum * Pandaitan * Pangyan * Paquibato (Pob.) * Paradise Embak * Rafael Castillo * Riverside * Salapawan * Salaysay * Saloy * San Antonio * San Isidro (Licanan) * Santo Niño * Sasa * Sibulan * Sirawan * Sirib * Suawan (Tuli) * Subasta * Sumimao * Tacunan * Tagakpan * Tagluno * Tagurano * Talandang * Talomo (Pob.) * Talomo River * Tamayong * Tambobong * Tamugan * Tapak * Tawan-tawan * Tibuloy * Tibungco * Tigatto * Toril (Pob.) * Tugbok (Pob.) * Tungakalan * Ubalde * Ula * Vicente Hizon Sr. * Waan * Wangan * Wilfredo Aquino * Wines {{col-end}} [[File:Rodrigo Duterte (2009).jpg|thumb|Si [[Rodrigo Duterte]] ay naging alkalde ng lungsod mula 1988-1998, 2001-2010, at 2013-2016.]] Ang kasalukuyang alkalde ng lungsod ay si Sara Duterte-Carpio; ang dating alkalde naman na si Rodrigo Duterte ay bise-alkalde na ngayon. May tatlong distrito ng pambatasan ang lungsod na pampolitika pang pinaghati-hati sa mahigit 182 barangay. Ang Pamahalaang Panglungsod ng Dabaw ay ngayong nagmungkahi na magdagdag ng dalawa pang distritong kongresyonal upang mas mahusay na paglingkuran ang patuloy na nagalagong populasyon. == Pangkalusugan == May mahigit 31 ospital ang lungsod, na may kabuoang 1,963 kwarto para sa mga pasyente. Para naman sa mga mahihirap, napakamurang serbisyong medikal ang ginawang abot-kaya ng Southern Philippines Medical Center, na may 1200 kwarto para sa mga pasyente. == Edukasyon == Sentro ng edukasyon sa Mindanao ang lungsod ng Dabaw. Nagbibigay ang pamahalaan ng libreng edukasyon at pagpapaaral sa mga elementarya at sekondaryang antas. Nakakatanggap rin ang mga iskolar ng pamahalaan na galing sa iba't ibang lugar ng rehiyon ng libreng edukasyon sa kolehiyo para sa mga pamantasang ginapatakbo ng pamahalaan tulad ng [[Unibersidad ng Pilipinas, Mindanao|Unibersidad ng Pilipinas Mindanao]] at [[University of Southeastern Philippines|Pamantasan ng Timog-silangang Pilipinas]]. Sa kasalukuyan may mahigit 374 paaralang elementarya, 107 mataas na paaralan, at 46 pamantasan ang lungsod. == Media == === TV === * 5 Mindanao (Channel 2) * ABS-CBN Southern Mindanao (Channel 4) * GMA Southern Mindanao (Channel 5) * DXMF TeleRadyo (Channel 7) * RPN DXKT TeleRadyo (Channel 9) * PTV Mindanao (Channel 11) * IBC DXML TeleRadyo (Channel 13) * SMNI 43 * RMN DXDC TeleRadyo 45 * DXOW TeleRadyo 47 * DXUM TeleRadyo 49 === Radio === ==== AM ==== * DXMF Bombo Radyo 576 * RMN DXDC 621 * PBS Radyo Pilipinas DXRP 675 * Radyo5 DXRD 711 * DXRA Radyo ni Juan 783 * 819 DXUM * DXGO Aksyon Radyo 855 * DXIP Sonshine Radio 900 * DXOW Radyo Pilipino 981 * DXRR Radyo Rapido 1017 * IBC DXML Radyo Budyong 1044 * RPN DXKT Radyo Ronda 1071 * DXGM Super Radyo 1125 * DXFE FEBC 1197 * Radyo Agila DXED 1224 * DZRH 1260 * ABS-CBN DXAB Radyo Patrol 1296 * Radyo Kapartner DXAQ 1404 ==== FM ==== * 88.3 Energy FM * 89.1 Magic FM * 89.9 Spirit FM * 90.7 Love Radio * 91.5 One FM * 92.3 Wild FM * 93.1 Q Radio * 93.9 iFM * 94.7 Brigada News FM * 95.5 Retro FM * 96.3 Star FM * 97.1 Halo-Halo Radio * 97.9 Chinese Radio * 98.7 Home Radio * 99.5 Monster BT * 100.3 RJ FM * MOR 101.1 * Korean Radio 101.9 * Mango Radio 102.7 * Barangay FM 103.5 * 104.3 Hope Radio * 105.1 Easy Rock * 105.9 FM1 * 107.5 Win Radio ==Mga kilalang tao== <!-- Isama lamang ang mga taong may mga artikulo ng WP ayon sa [[WP:Notability (mga tao)]] --> {{Main|Listahan ng mga tao mula sa Davao}} '''Negosyante at pulitiko''' * [[Sara Duterte]], kasalukuyang [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]]. * [[Dennis Uy]], negosyante, diplomat * [[Sebastian Duterte]], ika-33 [[Alkalde ng Lungsod ng Davao]]. * [[Rodrigo Duterte]], ika-16 [[Pangulo ng Pilipinas]]. * [[Bong Go]], senador at politiko * [[Claudine Bautista-Lim]], Miyembro ng [[House of Representatives of the Philippines]] para sa [[DUMPER Partylist]] * [[Nilo Demerey Jr.]], Ika-4 na Gobernador ng Dinagat Islands '''Abogado at Mambabatas''' * [[Isidro Ungab]], congressman * [[Mans Carpio]], abogado, pangalawang ginoo ng [[Pilipinas]]. * [[Karlo Nograles]], abogado * [[Migs Nograles]], congresswoman * [[Antonio Carpio]], dating associate justctice '''Libangan''' * [[Gladys Reyes]], artista * [[Erich Gonzales]], artista * [[Sharmaine Arnaiz]], artista * [[Chokoleit]], artista, komedyante * [[Jona Soquite]], mang-aawit, [[The Voice Teens (Philippine TV series) season 1|The Voice Teens season 1]] champion '''Relihiyon''' * [[Apollo Quiboloy]], pinuno ng relihiyong Pilipino at tagapagtatag ng [[Kingdom of Jesus Christ (church)]] '''Agham''' * [[Alfredo E. Evangelista]], [[arkeologo]] ''Iba''' * [[Jay Durias]], pangunahing bokalista ng [[South Border]] ==Klima== *Enero.|27c *Pebrero|27 *March |29 *Abril|30 *Mayo|35 *Hunyo |35 *Hulyo |35 *Agusto 35 *Setyembre|30 *October|30 *Novembre|30 *Disyembre|30 ==Demograpiko== {{Populasyon}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Kawing panlabas== * [http://www.davaocity.gov.ph/ Official Davao City Government Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004070119/http://davaocity.gov.ph/ |date=2006-10-04 }} * [https://www.philatlas.com/mindanao/r11/davao-city.html Davao City Profile at PhilAtlas.com] * [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Davao del Sur}} {{Philippine cities}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Dabaw, Lungsodng]] bxqvvdvx6004u5xdkf4z4z1nb83zr73 2237460 2237457 2026-10-27T01:35:43Z ~2026-57423-85 168058 Kinansela ang pagbabagong 2237457 ni [[Special:Contributions/~2026-53610-35|~2026-53610-35]] ([[User talk:~2026-53610-35|Usapan]]) 2237460 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine city 2 | infoboxtitle = Dakbayan sa Davao |image_skyline = |imagesize = |image_caption = Ang Lungsod ng Davao noong Agusto 2026 |image_flag = |flag_size = | sealfile = Davao City Ph official seal.png | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | caption = Mapa ng [[Davao del Sur]] na ipinapakita ang lokasyon ng Dabaw. | region = [[Rehiyon ng Davao]] (Rehiyon XI) | province = | districts = Una hanggang ika-3 distrito ng Dabaw | barangays = 182 | class = Unang klaseng lungsod; mataas na urbanisado | mayor = [[Sara Duterte|Inday Sara Duterte-Carpio]] | founded = 29 Hunyo 1848 | cityhood = 16 Oktubre 1936 | population_as_of = 2010 | population_total = 1,449,296 | language = [[Wikang Dabawenyo|Davaoeño]], [[Wikang Sebwano|Cebuano]], [[Wikang Chavacano|Chavacano]], [[Wikang Kalagan|Kalagan]] at [[Wikang Tagalog|Tagalog]] | latd = 07 |latm = 03 |lats = 52 |latNS = N | longd = 125 |longm = 36 |longs = 28 |longEW = E | website = http://www.davaocity.gov.ph }} Ang '''Lungsod ng Dabaw''' (o ''Davao'') ay isa sa mga pinakamahalagang lungsod sa [[Pilipinas]] at ang sentro ng pakikipagkalakalan at pananalapi sa [[Mindanao]]. Ito rin ang pinakamalaking lungsod sa Pilipinas ayon sa sakop ng lupain, na may higit sa 2444 kilometro kuwadrado. Ang lungsod din ang nagsisilbing sentro ng [[Kalakhang Dabaw]], ang pinakamataong sentrong urbano sa Mindanao. Ito ay isa sa mga [[lungsod ng Pilipinas]] na nagmamahalang nagsasarili, bagaman pinapangkat ito sa lalawigan ng Davao del Sur para sa ibang layuning estadistiko. Ang lungsod ay sentrong pangrehiyon din ng [[Rehiyon ng Davao]] (Rehiyon XI). Taong 2017 sa pagbabago ng [[Pederalismo sa Pilipinas]], ang lungsod ng Davao ay hinirang pa rin bilang kapitolyo sa Southern Mindanao. Ito ay ang pinakamalaking lungsod sa probinsya ng [[Davao del Sur]], pero hindi ito kabilang sa pamahalaang panlalawigan nito. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.{{PH census|2015}} == Etimolohiya == May mga lokal na mga mananalaysay na sinasabing ang salitang "Dabaw" ay nanggaling sa palabigkasang paghahalo ng salita ng mga tatlong grupo ng mga katutubong Bagobo na tumutukoy sa ilog na ginatawag din na Ilog Dabaw sa kasalukuyan. Para sa mga katutubong Obo, "Davoh" ang tawag sa ilog na umaagos patungong ngayon ay ginatawag na Golpo ng Dabaw, habang "Dahwaw" o "Davau" naman ang tawag ng mga Clatta o mga katutubong Guianga sa ilog. "Dabu" naman ang tawag sa ilog para sa mga katutubong Tagabawa; gayunpaman, "dabu" rin ang tawag sa mga pook na matatagpuan sa mga matataas na bahagi ng baybaying-ilog. Kung sinuman ang nagatanong sa mga katutubo kung saan sila patungo, ang kadalasang sagot ay "davoh" habang tinutukoy ang direksiyon patungo sa bayan. Ang salitang "Dahwaw" ay tumutukoy rin sa isang pook kung saan nakipagkalakalan ang mga katutubo sa kanilang produkto galing sa mga kagubatan kapalit ng asin o iba pang mga produkto. == Kasaysayan == === Pamumuno ng mga Kastila (1848–1900) === Bago pa man dumating ang mga Espanyol, o mga Kastila, ang lugar na ngayon ay Davao City ay ginapamunuan ng mga katutubong Bagobo. Ang impluwensiya ng mga Espanyol ay hindi pa medyo nag-abot sa nasabing lugar hanggang 1848, nang sinakop ni Don Jose Uyanguren ng Guipuzcoa, [[España]], kasama ang mahigit 70 tauhan, ang lugar na ginapamunuan ni Datu Bago ng Davao. Noong nasakop ni Don Uyanguran ang pook na kinatitirikan ng kaharian ni Datu Bago, nagpagawa siya ng bayan na ang tawag ay Nueva Vergara (Davao) noong taong yaon, galing sa kanyang bayang sa España. Nabalitaan rin na sa pamumuno ni Don Uyanguren bilang gobernador ng lalawigan ng Nueva Guipuzcoa, kung saan kabisera ang bayan ng Nueva Vergara (ang tawag ng mga Kastila sa bayan ng Dabaw simula sa pagtatag ng bayan hanggang 1867), nagkaroon ng malawakang kapayapaan sa rehiyon ng Golpo ng Dabaw, bagaman walang sumusuporta sa kanya ni isa man sa kanyang mga kaosyoso sa Maynila sa kanyang pagsakop sa Dabaw. Ginsubukan din ng gobernador na gumawa ng mga reporma para lumago ang lugar, subalit walang nangyari sa kanyang mga reporma. === Pamumuno ng mga Amerikano (1900–1946) === Ang pamumuno ng mga Amerikano ay nagsimula noong mga 1898. Isang [[Hapones]] na negosyanteng si Kichisaburo Ohta ay binigyan ng pahintulot ng Amerikanong Pamahalaan ng Pilipinas na suriin ang lugar noong 1903. Ginawan niya ito ng mga plantasyon ng mga abaka at niyog. Sa mga panahong ito ay ang pagsisimula ng paglobo ng populasyon at paglago ng ekonomiya sa lugar na ito. Noong 16 Oktubre 1936, ang Davao ay ginawang ganap na lungsod sa pamumuno ni Pangulong [[Manuel L. Quezon]]. Noong 8 Disyembre 1941, binomba ng mga Hapones ang lungsod. Ang kanilang pamumuno ay nagsimula noong 1942 hanggang 1945, nang sinakop ng nagsasama-samang Amerikano at Pilipinong mga hukbo ang lungsod. === Pamumuno ng mga Pilipino (1946-kasulukuyan) === Noong 1967, ang lalawigan ng Davao ay ginpag-hati-hati ng mga tatlong lalawigan: ang Davao del Sur Davao del Norte, at Davao Oriental. Ang lungsod ng Davao ay dating kabisera ng dating lalawigan. Ginawa itong bahagi ng Davao del Sur. Ang dating lalawigan ng Davao ay ang Rehiyon ng Davao o Rehiyon XI sa kasalukuyan, at ang lungsod naman ang kabiserang pangrehiyon. == Demograpiko == Galing sa 30,000 noong mga 1900, naglobo ang populayon ng lungsod sa 611,000 noong 1982 hanggang sa nag-abot ito sa 1,449,296 noong taong 2010. Dahil ito sa paglipat ng mga tao mula sa iba't ibang sulok ng Pilipinas sanhi ng paglaki at paglakas ng ekonomiya ng lungsod noong mga 1980's hanggang sa kasalukuyan. == Heograpiya == [[File:MountApo1.jpg|thumb|left|Ang Bundok ng Apo sa Lungsod ng Dabaw]] Matatagpuan ang Dabaw sa 7°30' Hilaga, 126°0' Silangan (7.5, 126.0)<ref>{{Cite web |title=''National Geospatial Intelligence Agency'' ng Estados Unidos |url=http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html |access-date=2006-06-13 |archive-date=2012-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120823004343/http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html |url-status=dead }}</ref> at may higit na 2,443.61 kilometro kuwadrado. Pampolitika ring pinaghati-hati ang lungsod sa 3 kongresyonal na distrito, 11 admistratibong distrito, at 182 mga barangay. Halos 50% bahagdan ng lupain ay kagubatan; 43% bahagdan ay ginagamit para sa agrikultura, karamihan sa mga ito ay mga plantasyon ng mga kape, niyog, saging, at pinya. Ito ang nagpapatunay na ang agrikultura pa rin ang pangunahing sektor ng ekonomiya sa lungsod. == Transportasyon == Ang lungsod ay may mga magagandang mga kalsada at maaring mapuntahan ng mga sasakyan, barko, at mga eroplano. Ito ang mga bus na papunta at palabas ng lungsod: Yellow Bus Line-[[General Santos]], Koronadal, at Tacurong; Weena Bus-Cotabato, Kabacan, at Kidapawan; Bachelor Express-Butuan at Surigao, Tagum, Mati, at mga ilang bayan sa Agusan del Sur at Surigao del Sur; Rural Trasit-[[Cagayan de Oro]], Malaybalay, at Valencia. May mga bus rin na papunta ng Santo Tomas, Davao del Norte; New Bataan, Compostela Valley; Digos, Bansalan at Malita, lahat sa Davao del sur; Baganga, sa Davao Oriental; at Veruela at Trento, sa Agusan del Sur. May mga van rin na papuntang Cotabato, Midsayap, Kidapawan, General Santos, Tacurong, Butuan, at Mati. [[File:SilkAir A320-232 (9V-SLF) at Francisco Bangoy International Airport.jpg|thumb|Silk Air [[Airbus A320]] sa Pampaliparang Pandaigdigan ng Davao]] May mga eroplanong nagalipad patungong [[Manila|Maynila]], [[Cebu]], Zamboanga, Iloilo, at [[Singapore]]. Modaan pa sa Davao International Airport (Pampaliparang Pandaigdigan ng Davao) sa Sasa para makasakay ng eroplano. Ang pampaliparan ay isa sa pinakaabala sa bansa, ang iba ay nasa Manila at Cebu. Ang puwerto ng lungsod ay isa rin sa mga pinakaabala sa bansa. Mayo 2 biyahe sakay ng Sulpicio Lines galing Manila at 2 biyahe sakay ng SuperFerry patungong Manila. May mga perya rin papuntang [[Pulong Harding Lungsod ng Samal]]. == Ekonomiya == Ang lungsod ng Dabaw ang may pinakamalaking ekonomiya, pinakamalaking populasyon, at pinakamodernong imprastraktura sa Mindanao. Ito rin ang ikatlong pinakamalaking lungsod sa Pilipinas at ang pinakamayamang lungsod hindi lang sa Mindanao kundi na rin sa Pilipinas sa labas ng Metro Manila na may badyet na P4.13 bilyon noong taong 2010 at may [[pangkalahatang produktong domestiko]] na '''Php 21,914,645,328''' o Php 15,696 kada kapita base sa rehiyonal na pagtatala noong taong 2009. [[File:sm.jpg.jpg|thumb|left|SM City Mall sa Lungsod ng Dabaw]] Noong pa mang taong 1987, binuksan na ang lungsod para sa pandaigdigang kalakalan; sa pamamagitan ng taripa, maraming mga pribadong mangangalakal ang nangangalakal at kailanma'y nagpalago sa ekonomiya ng lungsod sa mga nakalipas na dalawang dekada. Nang lumaon, mula mga milyon mula dekada '80 hanggang sa mga bilyon noong mga dekada '90, nakapagtala ang lokal na pamahalaan ng lungsod ng maraming buwis mula sa mga mangangalakal sa lungsod. Mga saging, pinya, mangga, suha, niyog, papaya, manggustin, at mga bulaklak ang karaniwang ipinabebenta ng lungsod sa pandaigdigang merkado. Base na rin sa pagtatala noong 2010, ang pang-agrikulturang sektor ay bumabahagdan sa halos 48% ng ekonomiya ng lungsod, 16% naman para sa pang-industriyal na sektor, at 35% naman para sa mga pang-komersyo at pang-serbisyong sektor. May mga ginagawa pang mga ''malls'' sa lungsod, tulad ng Gaisano Grand Mall sa Toril at SM City North Davao. Ang SM City North Davao ay kasinglaki ng dalawang SM City Davao sa Ecoland, Matina. Ang Abreeza Mall davao ay kabubukas lang noong 12 Mayo 2011. == Pamahalaan == Natatanging sa mga lokal na pamahalaan ng set-up ng bayan ay ang pagtatalaga ng isang kinatawang alkalde ng mayor ng lungsod. Bisan na ang isang opisyal na itinalaga lamang, ang mga representante alkalde ang gumaganap bilang isang direktang link sa alkalde ng lungsod, lalo na para sa mga taong naninirahan sa labas ng siyudad lamang. Ang mga representibong alkalde rin ang nagaganap bilang kinatawan ng alkalde ng lungsod sa mga kaganapan ng komunidad. Ang lungsod ay pampolitika na pinaghati-hati sa 182 barangay: {{Col-begin}} {{col-break}} * Acacia * Agdao * Alambre * Alejandra Navarro (Lasang) * Alfonso Angliongto Sr. * Angalan * Atan-Awe * Baganihan * Bago Aplaya * Bago Gallera * Bago Oshiro * Baguio (Pob.) * Balengaeng * Baliok * Bangkas Heights * Bantol * Baracatan * Barangay 1-A (Pob.) * Barangay 2-A (Pob.) * Barangay 3-A (Pob.) * Barangay 4-A (Pob.) * Barangay 5-A (Pob.) * Barangay 6-A (Pob.) * Barangay 7-A (Pob.) * Barangay 8-A (Pob.) * Barangay 9-A (Pob.) * Barangay 10-A (Pob.) * Barangay 11-B (Pob.) * Barangay 12-B (Pob.) * Barangay 13-B (Pob.) * Barangay 14-B (Pob.) * Barangay 15-B (Pob.) * Barangay 16-B (Pob.) * Barangay 17-B (Pob.) * Barangay 18-B (Pob.) * Barangay 19-B (Pob.) * Barangay 20-B (Pob.) * Barangay 21-C (Pob.) * Barangay 22-C (Pob.) * Barangay 23-C (Pob.) * Barangay 24-C (Pob.) * Barangay 25-C (Pob.) * Barangay 26-C (Pob.) * Barangay 27-C (Pob.) * Barangay 28-C (Pob.) * Barangay 29-C (Pob.) * Barangay 30-C (Pob.) * Barangay 31-D (Pob.) * Barangay 32-D (Pob.) * Barangay 33-D (Pob.) * Barangay 34-D (Pob.) * Barangay 35-D (Pob.) * Barangay 36-D (Pob.) * Barangay 37-D (Pob.) * Barangay 38-D (Pob.) * Barangay 39-D (Pob.) * Barangay 40-D (Pob.) * Bato * Bayabas * Biao Escuela * Biao Guianga {{col-break}} * Biao Joaquin * Binugao * Bucana * Buda * Buhangin (Pob.) * Bunawan (Pob.) * Cabantian * Cadalian * Calinan (Pob.) * Callawa * Camansi * Carmen * Catalunan Grande * Catalunan Pequeño * Catigan * Cawayan * Centro (San Juan) * Colosas * Communal * Crossing Bayabas * Dacudao * Dalag * Dalagdag * Daliao * Daliaon Plantation * Datu Salumay * Dominga * Dumoy * Eden * Fatima (Benowang) * Gatungan * Gov. Paciano Bangoy * Gov. Vicente Duterte * Gumalang * Gumitan * Ilang * Inayangan * Indangan * Kap. Tomas Monteverde Sr. * Kilate * Lacson * Lamanan * Lampianao * Langub * Lapu-lapu * Leon Garcia Sr. * Lizada * Los Amigos * Lubogan * Lumiad * Ma-a * Mabuhay * Magsaysay * Magtuod * Mahayag * Malabog * Malagos * Malamba * Manambulan * Mandug * Manuel Guianga {{col-break}} * Mapula * Marapangi * Marilog * Matina Aplaya * Matina Biao * Matina Crossing * Matina Pangi * Megkawayan * Mintal * Mudiang * Mulig * New Carmen * New Valencia * Pampanga * Panacan * Panalum * Pandaitan * Pangyan * Paquibato (Pob.) * Paradise Embak * Rafael Castillo * Riverside * Salapawan * Salaysay * Saloy * San Antonio * San Isidro (Licanan) * Santo Niño * Sasa * Sibulan * Sirawan * Sirib * Suawan (Tuli) * Subasta * Sumimao * Tacunan * Tagakpan * Tagluno * Tagurano * Talandang * Talomo (Pob.) * Talomo River * Tamayong * Tambobong * Tamugan * Tapak * Tawan-tawan * Tibuloy * Tibungco * Tigatto * Toril (Pob.) * Tugbok (Pob.) * Tungakalan * Ubalde * Ula * Vicente Hizon Sr. * Waan * Wangan * Wilfredo Aquino * Wines {{col-end}} [[File:Rodrigo Duterte (2009).jpg|thumb|Si [[Rodrigo Duterte]] ay naging alkalde ng lungsod mula 1988-1998, 2001-2010, at 2013-2016.]] Ang kasalukuyang alkalde ng lungsod ay si Sara Duterte-Carpio; ang dating alkalde naman na si Rodrigo Duterte ay bise-alkalde na ngayon. May tatlong distrito ng pambatasan ang lungsod na pampolitika pang pinaghati-hati sa mahigit 182 barangay. Ang Pamahalaang Panglungsod ng Dabaw ay ngayong nagmungkahi na magdagdag ng dalawa pang distritong kongresyonal upang mas mahusay na paglingkuran ang patuloy na nagalagong populasyon. == Pangkalusugan == May mahigit 31 ospital ang lungsod, na may kabuoang 1,963 kwarto para sa mga pasyente. Para naman sa mga mahihirap, napakamurang serbisyong medikal ang ginawang abot-kaya ng Southern Philippines Medical Center, na may 1200 kwarto para sa mga pasyente. == Edukasyon == Sentro ng edukasyon sa Mindanao ang lungsod ng Dabaw. Nagbibigay ang pamahalaan ng libreng edukasyon at pagpapaaral sa mga elementarya at sekondaryang antas. Nakakatanggap rin ang mga iskolar ng pamahalaan na galing sa iba't ibang lugar ng rehiyon ng libreng edukasyon sa kolehiyo para sa mga pamantasang ginapatakbo ng pamahalaan tulad ng [[Unibersidad ng Pilipinas, Mindanao|Unibersidad ng Pilipinas Mindanao]] at [[University of Southeastern Philippines|Pamantasan ng Timog-silangang Pilipinas]]. Sa kasalukuyan may mahigit 374 paaralang elementarya, 107 mataas na paaralan, at 46 pamantasan ang lungsod. == Media == === TV === * 5 Mindanao (Channel 2) * ABS-CBN Southern Mindanao (Channel 4) * GMA Southern Mindanao (Channel 5) * DXMF TeleRadyo (Channel 7) * RPN DXKT TeleRadyo (Channel 9) * PTV Mindanao (Channel 11) * IBC DXML TeleRadyo (Channel 13) * SMNI 43 * RMN DXDC TeleRadyo 45 * DXOW TeleRadyo 47 * DXUM TeleRadyo 49 === Radio === ==== AM ==== * DXMF Bombo Radyo 576 * RMN DXDC 621 * PBS Radyo Pilipinas DXRP 675 * Radyo5 DXRD 711 * DXRA Radyo ni Juan 783 * 819 DXUM * DXGO Aksyon Radyo 855 * DXIP Sonshine Radio 900 * DXOW Radyo Pilipino 981 * DXRR Radyo Rapido 1017 * IBC DXML Radyo Budyong 1044 * RPN DXKT Radyo Ronda 1071 * DXGM Super Radyo 1125 * DXFE FEBC 1197 * Radyo Agila DXED 1224 * DZRH 1260 * ABS-CBN DXAB Radyo Patrol 1296 * Radyo Kapartner DXAQ 1404 ==== FM ==== * 88.3 Energy FM * 89.1 Magic FM * 89.9 Spirit FM * 90.7 Love Radio * 91.5 One FM * 92.3 Wild FM * 93.1 Q Radio * 93.9 iFM * 94.7 Brigada News FM * 95.5 Retro FM * 96.3 Star FM * 97.1 Halo-Halo Radio * 97.9 Chinese Radio * 98.7 Home Radio * 99.5 Monster BT * 100.3 RJ FM * MOR 101.1 * Korean Radio 101.9 * Mango Radio 102.7 * Barangay FM 103.5 * 104.3 Hope Radio * 105.1 Easy Rock * 105.9 FM1 * 107.5 Win Radio ==Mga kilalang tao== <!-- Isama lamang ang mga taong may mga artikulo ng WP ayon sa [[WP:Notability (mga tao)]] --> {{Main|Listahan ng mga tao mula sa Davao}} '''Negosyante at pulitiko''' * [[Sara Duterte]], kasalukuyang [[Pangalawang Pangulo ng Pilipinas]]. * [[Dennis Uy]], negosyante, diplomat * [[Sebastian Duterte]], ika-33 [[Alkalde ng Lungsod ng Davao]]. * [[Rodrigo Duterte]], ika-16 [[Pangulo ng Pilipinas]]. * [[Bong Go]], senador at politiko * [[Claudine Bautista-Lim]], Miyembro ng [[House of Representatives of the Philippines]] para sa [[DUMPER Partylist]] * [[Nilo Demerey Jr.]], Ika-4 na Gobernador ng Dinagat Islands '''Abogado at Mambabatas''' * [[Isidro Ungab]], congressman * [[Mans Carpio]], abogado, pangalawang ginoo ng [[Pilipinas]]. * [[Karlo Nograles]], abogado * [[Migs Nograles]], congresswoman * [[Antonio Carpio]], dating associate justctice '''Libangan''' * [[Gladys Reyes]], artista * [[Erich Gonzales]], artista * [[Sharmaine Arnaiz]], artista * [[Chokoleit]], artista, komedyante * [[Jona Soquite]], mang-aawit, [[The Voice Teens (Philippine TV series) season 1|The Voice Teens season 1]] champion '''Relihiyon''' * [[Apollo Quiboloy]], pinuno ng relihiyong Pilipino at tagapagtatag ng [[Kingdom of Jesus Christ (church)]] '''Agham''' * [[Alfredo E. Evangelista]], [[arkeologo]] ''Iba''' * [[Jay Durias]], pangunahing bokalista ng [[South Border]] ==Demograpiko== {{Populasyon}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} ==Kawing panlabas== * [http://www.davaocity.gov.ph/ Official Davao City Government Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004070119/http://davaocity.gov.ph/ |date=2006-10-04 }} * [https://www.philatlas.com/mindanao/r11/davao-city.html Davao City Profile at PhilAtlas.com] * [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} {{Davao del Sur}} {{Philippine cities}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Dabaw, Lungsodng]] j05edzuozq7bkux1ernvqqh9q2ol4l3 0 20723 2237565 2233890 2026-10-27T11:25:41Z Ryomaandres 8044 2237565 wikitext text/x-wiki :''Para sa lungsod, tingnan ang [[Lungsod ng Ancona]].'' {{Infobox settlement/Wikidata}} Ang '''Ancona''' ay isang [[mga lalawigan ng Italya|lalawigan]] sa rehyon ng [[Marche]] sa [[Italya]]. Ang [[lungsod ng Ancona]] ang [[kabisera]] nito. Sa hilaga, ang lalawigan ay nasa hangganan ng [[Dagat Adriatico]],<ref name="italia.it">{{Cite web |title=Anacona |url=http://www.italia.it/en/discover-italy/the-marches/ancona.html |access-date=1 August 2015 |publisher=Italia.it |archive-date=15 Hunyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170615143321/http://www.italia.it/en/discover-italy/the-marches/ancona.html |url-status=dead }}</ref> at ang [[Kabundukang Apenino]] ay na a kanluran. Ang populasyon ng lalawigan ay kadalasang matatagpuan sa mga lugar sa baybayin at sa kabesera ng probinsiya na Ancona, na may populasyon na 101,518; ang lalawigan ay may kabuuang populasyon na 477,892 noong 2015.<ref name="tutt">{{Cite web |title=Provincia di Ancona |url=http://www.tuttitalia.it/marche/provincia-di-ancona/ |access-date=6 August 2015 |publisher=Tuttitalia}}</ref> Dahil sa lokasyon nito sa baybayin, ito ay madiskarteng mahalaga.<ref name="italia.it" /> Ang pangulo ng lalawigan ay si Liana Serrani.<ref name="tutt" /> Ang kahabaan ng mabuhanging baybayin nito ay umaakit ng maraming bisitang Italyano, ngunit ang lugar ay nananatiling medyo hindi nagagalaw ng malakihang turismo. Karamihan sa lalawigan ay nakatuon sa agrikultura, partikular na ang mga ubasan na nagtatanim ng mga ubas na Montepulciano, Sangiovese, at Verdicchio. Ang panahon ng pag-aani ay minarkahan bawat taon ng isang serye ng mga lokal na pagdiriwang.<ref>{{Cite web |title=Verdicchio, a typical oenological product of Ancona Provincev |url=http://www.visitancona.com/en/verdicchio-a-typical-oenological-product-of-ancona-province/ |access-date=1 August 2015 |publisher=Visit Ancona |archive-date=23 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323155356/http://www.visitancona.com/en/verdicchio-a-typical-oenological-product-of-ancona-province/ |url-status=dead }}</ref> Naglalaman ito ng mga bulubunduking rehiyon at Liwasang Rehiyonal ng Conero, na naglalaman ng makakapal na kagubatan<ref name="italia.it2">{{Cite web |title=Anacona |url=http://www.italia.it/en/discover-italy/the-marches/ancona.html |access-date=1 August 2015 |publisher=Italia.it |archive-date=15 Hunyo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170615143321/http://www.italia.it/en/discover-italy/the-marches/ancona.html |url-status=dead }}</ref> kung saan matatagpuan ang mga [[Itim na truffle|itim na trupo]]. Ang mga ito ay ibinebenta sa [[Acqualagna]] sa kalapit na [[Lalawigan ng Pesaro at Urbino|lalawigan ng Pesaro e Urbino]]. == Tingnan din == * [[Talaan ng mga comune ng Lalawigan ng Ancona]] [[Kaurian:Mga lalawigan ng Italya]] {{stub|Italya}} == Mga sanggunian == <references />{{Lalawigan ng Ancona}} 0o6wksald3g8yztv6ulsljhvd2labsd 0 20824 2237522 2045769 2026-10-27T06:06:09Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237522 wikitext text/x-wiki :''Para sa lungsod, tingnan ang [[Lungsod ng Agrigento]].'' {{Infobox settlement/Wikidata}} Ang '''Lalawigan ng Agrigento''' ({{Lang-it|Provincia di Agrigento}}; [[Wikang Siciliano|Siciliano]]: ''Pruvincia di Girgenti''; opisyal ''na Libero consorzio comunale di Agrigento'') ay isang [[Mga lalawigan ng Italya|lalawigan]] sa nagsasariling rehiyon ng isla ng [[Sicilia]] sa [[Italya]], na matatagpuan sa timog-kanlurang baybayin nito. Kasunod ng pagsupil sa mga lalawigan ng Sicilian, ito ay pinalitan noong 2015 ng [[Malayang Konsorsiyong Munisipal ng Agrigento]]. Ito ay may lawak na {{Convert|3041.90|km2|mi2}}, at kabuuang populasyon na 474,493.<ref name="Data2">{{Cite web |title=Some data about the Province of Agrigento |url=http://sicilia.indettaglio.it/eng/provincie/ag/cifreag.html |access-date=18 September 2014 |website=Sicilia.it}}</ref> Mayroong 43 [[Comune|''comune'']] (Italyano: ''comuni'' ) sa lalawigan.<ref name="Sicilia2">{{Cite web |title=Provincia di Agrigento |url=http://www.agrigento-sicilia.it/english/ |access-date=18 September 2014 |website=Agrigento-Sicilia |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831081438/http://www.agrigento-sicilia.it/english/ |archive-date=31 Agosto 2019 |url-status=dead}}</ref> == Kasaysayan at lokasyon == Napapaligiran ito ng [[Palermo (lalawigan)|Lalawigan ng Palermo]] sa hilaga, [[Trapani]] sa kanluran, [[Dagat Mediteraneo]] sa timog, at [[Lalawigan ng Caltanissetta|Caltanissetta]] sa silangan. Itinatag ng mga naninirahan sa Gela ang lalawigan noong ika-6 na siglo BK bilang Akragas. Ang lalawigan ay nawasak ng Cartago noong 406 BK ngunit kalaunan ay pinasiyahan ng mga Romano, Godo, Bisantino, at Arabe. Muling itinayo ng mga Arabe ang ilang bahagi ng lalawigan. Maraming mga sinaunang templong Doriko ang itinayo noong ika-6 at ika-5 siglo BK para sa layunin ng pagsamba kay Hercules, Olympian Jupiter, Juno, Castor, Pollux, at Demeter. Matatagpuan ang mga ito sa [[Valle dei Templi|Lambak ng mga Templo]] (Italyano: ''Valle dei Templi'' ).<ref name="Sicilybella">{{Cite web |title=The province of Agrigento and its cities |url=http://www.sicilybella.com/about_agrigento.html |access-date=18 September 2014 |website=Sicilybella}}</ref> Ang mga sinaunang templo at iba pang estrukturang arkitektura ay itinayo gamit ang mga bato ng mga burol malapit sa Capo San Marco.<ref name="Italy20052">{{cite book|author=Touring Club of Italy|title=Authentic Sicily|url=https://books.google.com/books?id=k2HXt1RzhVkC&pg=PA121|year=2005|publisher=Touring Editore|isbn=978-88-365-3403-6|page=120}}</ref> == Tingnan din == * [[Talaan ng mga comune ng Lalawigan ng Agrigento]] == Mga sanggunian == <references />{{stub|Italya}}{{Lalawigan ng Agrigento}} [[Kaurian:Mga lalawigan ng Italya]] p0aov6mf33bdq8a8t2lo0jvadjczd1y 0 22717 2237538 1907758 2026-10-27T07:46:23Z ~2026-57301-46 168065 /* */ 2237538 wikitext text/x-wiki {{Infobox Philippine municipality 2 | infoboxtitle = Pogi ako | sealfile = | caption = Mapa ng [[Oriental Mindoro]] na nagpapakita sa lokasyon ng Puerto Galera. | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | region = {{PH wikidata|region}} | province = {{PH wikidata|province}} | districts = Unang Distrito ng Oriental Mindoro | barangays = 13 | class = Ika-3 Klase;rural | mayor = Teo Atienza | areakm2 = 247.90 | population_as_of = 2000 | population_total = 21925 | population_density_km2 = 88 | website = | coordinates_wikidata = yes }} Ang '''Bayan ng Puerto Galera''' ay isang ika-4 na klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Oriental Mindoro]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. == Mga Barangay == Ang bayan ng Puerto Galera ay nahahati sa 13 mga [[barangay]]. * Aninuan * Balatero * Baclayan * Dulangan * Palangan * Sabang * San Antonio * San Isidro * Santo Niño * Sinandigan * Tabinay * Talipanan * Villaflor ==Demograpiko== {{Populasyon}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga Kawing Panlabas == *[http://www.puertogaleradive.com Puerto Galera Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411060409/http://www.puertogaleradive.com/ |date=2021-04-11 }} *[http://www.philsite.net/puerto.htm Puerto Galera Travel Guide] *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} *[http://www.oceanadive.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141221121739/http://www.oceanadive.com/ |date=2014-12-21 }} *{{wikivoyage|Puerto Galera}} *{{wikivoyage|Sabang|Sabang}} {{Oriental Mindoro}} [[Kategorya:Mga bayan ng Oriental Mindoro]] {{stub}} d1lzeilr2npsn9k0v5l6rsyq5c3zqyx 0 22929 2237437 2226657 2026-10-26T22:50:22Z ~2026-53610-35 167166 Inayos ang temperature average 2237437 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{copyedit|date=Oktubre 2020}} {{cleanup|date=Oktubre 2020}} {{better translation|date=Oktubre 2020}} }} {{Infobox Philippine municipality 2 | infoboxtitle = Bayan ng Santa Cruz | native_name = ᜐᜈ̟ᜆ ᜃ̟ᜇ̵̱ᜐ | sealfile = SantaCruz_Large.thumbnail.jpg | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | caption = Mapa ng Laguna na nagpapakita ng lokasyon ng Santa Cruz. | region = [[CALABARZON]] (Region IV-A) | province = [[Laguna]] | districts = | barangays = 26 | class = Unang Klase | mayor = Hon. Edgar S. San Luis. | founded = 1602 | areakm2 = 526234 | population_as_of = 2000 | population_total = 92694 | population_density_km2 = |vice_mayor=Laarni A. Malibiran}} Ang '''Bayan ng Santa Cruz''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at kabisera ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng Laguna, [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Kasaysayan== Sa huling dekada ng ika-16 na siglo, ang Santa Cruz ay dating mahusay na baryo ng kasalukuyang munisipalidad ng Lumban, pati na rin ang iba pang mga napapanahong bayan tulad ng Pagsanjan, Cavinti, Paete at Pangil. Noong 6 Setyembre 1602, naghiwalay si Santa Cruz mula sa Lumban at naging isang pueblo kasama ang simbahan at pamahalaang lokal. Mula nang maitatag ito noong 1602, ang bayan ay nawasak ng mapanganib na puwersa tulad ng sunog, bagyo, baha at paninira sa tao noong Rebolusyong Pilipino ng 1896–1899, ang giyera ng Kalayaan ng Pilipinas (1899–1902), Labanan ng Santa Cruz, ang pag-atake ng mga Tulisanes (bandido) sa panahon ng Espanya. Ang mga tropang Pilipino ng pre-war 4th at 42nd Infantry Division ng Philippine Commonwealth Army at kinikilalang mga gerilya ay nagmula rin sa bayan at nasangkot sa Second Battle ng Santa Cruz noong 26 Enero 1945. Nailalarawan sa pamamagitan ng mga mayabong na lupaing patag na matatagpuan sa baybayin ng Laguna de Bay, ang batayang pang-ekonomiya ng bayan ay tradisyunal na nakaangkla sa dalawang pangunahing industriya, lalo na ang agrikultura at pangingisda na nananatili pa rin hanggang sa kasalukuyan. Dahil sa madiskarteng kinalalagyan ng Santa Cruz na may kaugnayan sa iba pang mga pamayanan sa baybayin tungkol sa lawa, ang mga aktibidad sa pangangalakal ay nagsimula rin sa bayan noong mga unang araw ng pag-areglo. Ang bayan na maayos na palaging naging pokus ng mga aktibidad na magagamit upang ma-access sa iba pang mga lugar na may baybayin dahil sa nababagtas na Santa Cruz River bukod sa mismong Laguna de Bay. Mula noong mga unang araw na iyon, ang tubig ang pangunahing mode ng transportasyon. Ngayon, ang Santa Cruz ay nagsisilbing kabisera ng Laguna at itinuturing na sentro ng negosyo at komersyo sa silangang bahagi ng lalawigan. ==Heograpiya== Pagtingin sa himpapawiran kasama si Santa Cruz sa gitna at ang Pila sa harapan Nakatayo sa gitnang bahagi ng lalawigan ng Laguna sa timog-silangang baybayin ng Laguna de Bay, ang Santa Cruz ay namamalagi ng 87 kilometro (54&nbsp;mi) timog-silangan ng Metro Manila sa pamamagitan ng Calamba at makikita ang heograpiya sa humigit-kumulang na 14 degree 17 'latitude at 121 degrees 25' longitude. Ang munisipalidad ay hangganan sa hilaga at hilaga-kanluran ng Laguna de Bay, sa hilagang-silangan ng Lumban, sa silangan ng Pagsanjan, sa timog-silangan ng Magdalena, sa timog ng Liliw, at sa timog-kanluran ng Pila . Mayroon itong 26 na mga barangay at sumasaklaw sa tinatayang lugar ng 3860 hectares na binubuo ng halos 2% ng kabuuang lupa sa Lalawigan ng Laguna. Lawak ng Lupa: 3,860 hectares Tirahan: 381.97 Komersyal: 35.96 Institusyon: 92.17 Functional Open Space: 31.27 Mga Kalsada: 157.73 Kabuuang Built-up: 696.10 Pang-agrikultura: 3,048.57 Espesyal na Paggamit: 115.33 ==Geology== Ang dalawang uri ng mga bato na matatagpuan sa Santa Cruz ay alluvium at clastic rock. Ang mga clastic rock ay matatagpuan sa silangang bahagi ng munisipalidad partikular sa Barangay Alipit, San Jose, Oogong, Jasaan, San Juan, Palasan, at mga bahagi ng Barangays Pagsawitan, Patimbao, Bubukal, Labuin at Malinao. Ang mga batong ito ay binubuo ng inter-bedded shale at sandstone na may paminsan-minsang mga manipis na lente ng limestone, tuff, at reworked sandy tuffs, calcareous sandstone at partly tuffaceous shale. ==Klima== Tulad ng karamihan sa mga lugar sa lalawigan ng Laguna, ang klima ng Santa Cruz ay nailalarawan sa pamamagitan ng dalawang binibigkas na panahon: tuyo mula Enero hanggang Abril at basa sa natitirang taon. Ang munisipalidad ay may taunang temperatura na 27.2 degree Celsius at taunang pag-ulan ng 1962.7mm. Ang hanging amihanang-silangan na may average na bilis ng hangin na 9 na buhol ay nananaig sa munisipyo. {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |Data ng klima para sa Santa Cruz, Laguna |- !Month !Jan !Feb !Mar !Apr !May !Jun !Jul !Aug !Sep !Oct !Nov !Dec !Year |- !Average high °C (°F) |26 (79) |27 (81) |29 (84) |31 (88) |31 (88) |30 (86) |29 (84) |29 (84) |29 (84) |29 (84) |28 (82) |26 (79) |29 (84) |- !Average low °C (°F) |19 (66) |19 (66) |19 (66) |19 (66) |19 (66) |19 (66) |19 (66) |19 (66) |19 (66) |19 (66) |19 (66) |19 (66) |19 (66) |- !Average [[precipitation]] mm (inches) |58 (2.3) |41 (1.6) |32 (1.3) |29 (1.1) |91 (3.6) |143 (5.6) |181 (7.1) |162 (6.4) |172 (6.8) |164 (6.5) |113 (4.4) |121 (4.8) |1,307 (51.5) |- !Average rainy days |13.4 |9.3 |9.1 |9.8 |19.1 |22.9 |26.6 |24.9 |25.0 |21.4 |16.5 |16.5 |214.5 |- | colspan="14" |Source: Meteoblue |} ==Mga Barangay== Ang bayan ng Santa Cruz ay nahahati sa 26 [[barangay]]. [[File:Santa Cruz Laguna.jpg|thumb|right|Pamilihang Bayan ng Santa Cruz malapit sa Mababang Paaralan ng Santisima]] <table border=0><tr> <td valign=top> * Alipit * Bagumbayan * Bubukal * Calios * Duhat * Gatid * Jasaan * Labuin * Malinao * Oogong * Pagsawitan * Palasan * Patimbao </td><td valign=top> * Barangay I (Pob.) * Barangay II (Pob.) * Barangay III (Pob.) * Barangay IV (Pob.) * Barangay V (Pob.) * San Jose * San Juan * San Pablo Norte * San Pablo Sur * Santisima Cruz * Santo Angel Central * Santo Angel Norte * Santo Angel Sur </td></tr></table> [[Talaksan:Pila & Sta Cruz Laguna.JPG|thumb|250px|none]] ==Demograpiko== {{Populasyon}}Sa senso noong 2015, ang populasyon ng Santa Cruz, Laguna, ay 117,605 katao, [3] na may density na 3,000 mga naninirahan kada square square o 7,800 na mga residente bawat square mile. ==Economy== Taunang koleksyon ng buwis sa lokal na pamahalaan: 2008 - ₱ 160,196,679.38 2007 - ₱ 135,792,097.46 2006 - ₱ 128,812,429.41 2005 - ₱ 117,351,293.14 ==Commerce== Ang kabisera ng lalawigan ng Laguna, Santa Cruz ay nagsisilbing sentro ng serbisyo ng lalawigan partikular para sa mga munisipalidad sa hilagang-silangang bahagi nito. Ang kalakalan at komersyo ay mananatiling maging isa sa pangunahing mga gawaing pang-ekonomiya sa lokalidad. Ang pagkakaroon ng mga serbisyong dyip na tumatakbo sa Lumban, Paete, Siniloan, San Pablo, Pila, Victoria, Cavinti-Caliraya, Luisiana, Majayjay, Calumpang, Nagcarlan, Liliw, Magdalena, Pagsanjan, Lucban, Lucena at Calamba ay lalong nagpahusay sa papel ng munisipyo bilang isang commerce at sentro ng kalakalan. Ang sentro ng mga aktibidad sa negosyo ay nasa poblacion partikular sa Barangay V kung saan nakalagay ang apat (4) na mga gusali ng Public Market. Maraming pagtatatag ang Santa Cruz na nagbibigay ng kontribusyon sa kaunlaran nito. Ang pag-unlad sa paligid na ito ay naging isang uri ng komersyal na quasi-tirahan tulad ng ipinamalas ng paglaganap ng mga istraktura na ginagamit pareho para sa mga layuning pang-negosyo at tirahan ng mga nagmamay-ari / may-ari. Mayroon ding konsentrasyon ng mga negosyo sa seksyon ng pambansang haywey / expressway lalo na ang Barangay Gatid kung saan matatagpuan ang isang Mall, at ang inabandunang PNR Railway (kalsada) habang kapansin-pansin ang isang pattern ng pag-unlad na komersyal sa kahabaan ng Quezon Avenue at sa tabi ng old highway at Pedro Guevarra Avenue. Sa kahabaan ng P Guevarra Avenue, maraming mga establisyemento ang matatagpuan din tulad ng Mga Ospital, tanggapan ng Meralco, tanggapan ng PLDT, Red Cross, maraming Mga Instituto sa Pagbabangko, at Executive Emcent Lending Company. Mayroon ding SL Agritech Corporation, sa Barangay Oogong, Santa Cruz, Laguna, ==Mga punto ng interes== Ang Santa Cruz ay maaaring walang likas na mga lugar ng turista at walang malawak na lugar upang mapaunlad ngunit isang bagay na ipinagmamalaki ng mga tao ng Santa Cruz ay ang mga lokal na pagkain na magagamit sa bayan. Ipinagmamalaki ni Santa Cruz ang sikat na puting keso o kesong puti, na sariwang gawa sa gatas ng carabao. * Aglipayan Cathedral kasama ang aming Lady of maulawin shrine. * Emilio Jacinto Shrine Burial Site * Villa Valenzuela * Santa Cruz Town Plaza * Immaculate Concepcion Parish Church * Kesong puti Festival - Abril 4–11 * Anilag Festival - Marso 8-17 * Camp Allen Training & Development Center ==Mga Kaganapan== Nag-host si Santa Cruz ng Palarong Pambansa mula Mayo 4–10, 2014. [9] ==Edukasyon== ===Mga paaralang kindergarten=== Pampubliko: 35 Pribado: 10 ===Elementary=== Pampubliko: 16 Pribado: 11 ===Mataas na paaralan=== Pampubliko: 2 Pribado: 6 ===Mga Kolehiyo=== Pampubliko: 2 Pribado: 8 Bokasyonal: Pampubliko: 1 Pribado: 2 Bilang ng mga mag-aaral: Elementarya: 15,291 High school: 8,155 Tertiary: 10,914 ==Bahagyang listahan ng mga paaralan== * Santa Cruz Central Elementary School (The Central School of Santa Cruz) * Bagumbayan Elementary School * Bubukal Elementary School * Elementary School ng Calios * Duhat Elementary School * Gatid Elementary School * Oogong Elementary School * Pagsawitan Elementary School * Palasan Elementary School * Patimbao Elementary School * Paaralang Elementarya ng San Jose * Santisima Cruz Elementary School * Santo Angel Central Elementary School * Santo Angel Norte Elementary School * Santo Angel Sur Elementary School * Silangan Elementary School * Pedro Guevara Memorial National High School * Pangunahing Christian International School at Special Education Center, Inc. * ACTS Computer College * AMA Computer University * AMA Computer Learning Center * Capitol View Christian School * Immaculate Conception Catholic College (dating Don Bosco High School) * Laguna Santiago Educational Foundation Inc. * Laguna Senior High School * Laguna State Polytechnic University * Laguna University * Little Javannah Montessori School * Our Lady of Maulawin Educational Foundation, Inc. * Unibersidad ng Kababaihan ng Pilipinas * Maranatha Christian Academy * SHARPMINDS Tutorial Center * STI College * St. Therese Martin ng Lisieux School at Business High School * United Evangelical Church School * Union College ng Laguna * Southbay Montessori School * GOAL-DEN Learners Center * iExcel Learning Hub * Mind Builders Academy * Rabi Mahusay na Paaralang Kristiyano ==Mga Ospital== # Pribadong Ospital: 4 Mga Yunit sa Pangkalusugan sa Bukid: 2 Pamahalaang Ospital: 1 Mga Sentro sa Kalusugan: 26 # Laguna Medical Center # Santa Cruz Laguna Polymedic, Inc. # Laguna Doctors Hospital # Laguna Holy Family Hospital # Jesus the Savior Hospital == Mga Kilalang Sikat sa Santa Cruz == * [[Eduardo Quisumbing]] - Biologist * [[Ariel Magcalas]] - Dating Alkalde mula 2007-2010 *Pedro Guevara - sundalo,mambabatas,manunulat at abogado *[[Agueda Kahabagan]] - Bayani at Unang Babaeng Heneral ng Unang Republika ng Pilipinas *Felicismo T. San Luis - Gobernador ng Laguna mula 1960-1992 ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} *[http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html 2010 Philippine Census Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html |date=2012-06-25 }} {{Laguna}} {{Philippine Provincial Capitals}} [[Kategorya:Mga bayan ng Laguna]] grkye04pdm2hp0qt41lp3ty3r84enjn 2237459 2237437 2026-10-27T01:34:58Z ~2026-57423-85 168058 Kinansela ang pagbabagong 2237437 ni [[Special:Contributions/~2026-53610-35|~2026-53610-35]] ([[User talk:~2026-53610-35|Usapan]]) 2237459 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{copyedit|date=Oktubre 2020}} {{cleanup|date=Oktubre 2020}} {{better translation|date=Oktubre 2020}} }} {{Infobox Philippine municipality 2 | infoboxtitle = Bayan ng Santa Cruz | native_name = ᜐᜈ̟ᜆ ᜃ̟ᜇ̵̱ᜐ | sealfile = SantaCruz_Large.thumbnail.jpg | locatormapfile = {{PH wikidata|image_map}} | caption = Mapa ng Laguna na nagpapakita ng lokasyon ng Santa Cruz. | region = [[CALABARZON]] (Region IV-A) | province = [[Laguna]] | districts = | barangays = 26 | class = Unang Klase | mayor = Hon. Edgar S. San Luis. | founded = 1602 | areakm2 = 526234 | population_as_of = 2000 | population_total = 92694 | population_density_km2 = |vice_mayor=Laarni A. Malibiran}} Ang '''Bayan ng Santa Cruz''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] at kabisera ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng Laguna, [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. ==Kasaysayan== Sa huling dekada ng ika-16 na siglo, ang Santa Cruz ay dating mahusay na baryo ng kasalukuyang munisipalidad ng Lumban, pati na rin ang iba pang mga napapanahong bayan tulad ng Pagsanjan, Cavinti, Paete at Pangil. Noong 6 Setyembre 1602, naghiwalay si Santa Cruz mula sa Lumban at naging isang pueblo kasama ang simbahan at pamahalaang lokal. Mula nang maitatag ito noong 1602, ang bayan ay nawasak ng mapanganib na puwersa tulad ng sunog, bagyo, baha at paninira sa tao noong Rebolusyong Pilipino ng 1896–1899, ang giyera ng Kalayaan ng Pilipinas (1899–1902), Labanan ng Santa Cruz, ang pag-atake ng mga Tulisanes (bandido) sa panahon ng Espanya. Ang mga tropang Pilipino ng pre-war 4th at 42nd Infantry Division ng Philippine Commonwealth Army at kinikilalang mga gerilya ay nagmula rin sa bayan at nasangkot sa Second Battle ng Santa Cruz noong 26 Enero 1945. Nailalarawan sa pamamagitan ng mga mayabong na lupaing patag na matatagpuan sa baybayin ng Laguna de Bay, ang batayang pang-ekonomiya ng bayan ay tradisyunal na nakaangkla sa dalawang pangunahing industriya, lalo na ang agrikultura at pangingisda na nananatili pa rin hanggang sa kasalukuyan. Dahil sa madiskarteng kinalalagyan ng Santa Cruz na may kaugnayan sa iba pang mga pamayanan sa baybayin tungkol sa lawa, ang mga aktibidad sa pangangalakal ay nagsimula rin sa bayan noong mga unang araw ng pag-areglo. Ang bayan na maayos na palaging naging pokus ng mga aktibidad na magagamit upang ma-access sa iba pang mga lugar na may baybayin dahil sa nababagtas na Santa Cruz River bukod sa mismong Laguna de Bay. Mula noong mga unang araw na iyon, ang tubig ang pangunahing mode ng transportasyon. Ngayon, ang Santa Cruz ay nagsisilbing kabisera ng Laguna at itinuturing na sentro ng negosyo at komersyo sa silangang bahagi ng lalawigan. ==Heograpiya== Pagtingin sa himpapawiran kasama si Santa Cruz sa gitna at ang Pila sa harapan Nakatayo sa gitnang bahagi ng lalawigan ng Laguna sa timog-silangang baybayin ng Laguna de Bay, ang Santa Cruz ay namamalagi ng 87 kilometro (54&nbsp;mi) timog-silangan ng Metro Manila sa pamamagitan ng Calamba at makikita ang heograpiya sa humigit-kumulang na 14 degree 17 'latitude at 121 degrees 25' longitude. Ang munisipalidad ay hangganan sa hilaga at hilaga-kanluran ng Laguna de Bay, sa hilagang-silangan ng Lumban, sa silangan ng Pagsanjan, sa timog-silangan ng Magdalena, sa timog ng Liliw, at sa timog-kanluran ng Pila . Mayroon itong 26 na mga barangay at sumasaklaw sa tinatayang lugar ng 3860 hectares na binubuo ng halos 2% ng kabuuang lupa sa Lalawigan ng Laguna. Lawak ng Lupa: 3,860 hectares Tirahan: 381.97 Komersyal: 35.96 Institusyon: 92.17 Functional Open Space: 31.27 Mga Kalsada: 157.73 Kabuuang Built-up: 696.10 Pang-agrikultura: 3,048.57 Espesyal na Paggamit: 115.33 ==Geology== Ang dalawang uri ng mga bato na matatagpuan sa Santa Cruz ay alluvium at clastic rock. Ang mga clastic rock ay matatagpuan sa silangang bahagi ng munisipalidad partikular sa Barangay Alipit, San Jose, Oogong, Jasaan, San Juan, Palasan, at mga bahagi ng Barangays Pagsawitan, Patimbao, Bubukal, Labuin at Malinao. Ang mga batong ito ay binubuo ng inter-bedded shale at sandstone na may paminsan-minsang mga manipis na lente ng limestone, tuff, at reworked sandy tuffs, calcareous sandstone at partly tuffaceous shale. ==Klima== Tulad ng karamihan sa mga lugar sa lalawigan ng Laguna, ang klima ng Santa Cruz ay nailalarawan sa pamamagitan ng dalawang binibigkas na panahon: tuyo mula Enero hanggang Abril at basa sa natitirang taon. Ang munisipalidad ay may taunang temperatura na 27.2 degree Celsius at taunang pag-ulan ng 1962.7mm. Ang hanging amihanang-silangan na may average na bilis ng hangin na 9 na buhol ay nananaig sa munisipyo. {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |Data ng klima para sa Santa Cruz, Laguna |- !Month !Jan !Feb !Mar !Apr !May !Jun !Jul !Aug !Sep !Oct !Nov !Dec !Year |- !Average high °C (°F) |26 (79) |27 (81) |29 (84) |31 (88) |31 (88) |30 (86) |29 (84) |29 (84) |29 (84) |29 (84) |28 (82) |26 (79) |29 (84) |- !Average low °C (°F) |22 (72) |22 (72) |22 (72) |23 (73) |24 (75) |25 (77) |24 (75) |24 (75) |24 (75) |24 (75) |24 (75) |23 (73) |23 (74) |- !Average [[precipitation]] mm (inches) |58 (2.3) |41 (1.6) |32 (1.3) |29 (1.1) |91 (3.6) |143 (5.6) |181 (7.1) |162 (6.4) |172 (6.8) |164 (6.5) |113 (4.4) |121 (4.8) |1,307 (51.5) |- !Average rainy days |13.4 |9.3 |9.1 |9.8 |19.1 |22.9 |26.6 |24.9 |25.0 |21.4 |16.5 |16.5 |214.5 |- | colspan="14" |Source: Meteoblue |} ==Mga Barangay== Ang bayan ng Santa Cruz ay nahahati sa 26 [[barangay]]. [[File:Santa Cruz Laguna.jpg|thumb|right|Pamilihang Bayan ng Santa Cruz malapit sa Mababang Paaralan ng Santisima]] <table border=0><tr> <td valign=top> * Alipit * Bagumbayan * Bubukal * Calios * Duhat * Gatid * Jasaan * Labuin * Malinao * Oogong * Pagsawitan * Palasan * Patimbao </td><td valign=top> * Barangay I (Pob.) * Barangay II (Pob.) * Barangay III (Pob.) * Barangay IV (Pob.) * Barangay V (Pob.) * San Jose * San Juan * San Pablo Norte * San Pablo Sur * Santisima Cruz * Santo Angel Central * Santo Angel Norte * Santo Angel Sur </td></tr></table> [[Talaksan:Pila & Sta Cruz Laguna.JPG|thumb|250px|none]] ==Demograpiko== {{Populasyon}}Sa senso noong 2015, ang populasyon ng Santa Cruz, Laguna, ay 117,605 katao, [3] na may density na 3,000 mga naninirahan kada square square o 7,800 na mga residente bawat square mile. ==Economy== Taunang koleksyon ng buwis sa lokal na pamahalaan: 2008 - ₱ 160,196,679.38 2007 - ₱ 135,792,097.46 2006 - ₱ 128,812,429.41 2005 - ₱ 117,351,293.14 ==Commerce== Ang kabisera ng lalawigan ng Laguna, Santa Cruz ay nagsisilbing sentro ng serbisyo ng lalawigan partikular para sa mga munisipalidad sa hilagang-silangang bahagi nito. Ang kalakalan at komersyo ay mananatiling maging isa sa pangunahing mga gawaing pang-ekonomiya sa lokalidad. Ang pagkakaroon ng mga serbisyong dyip na tumatakbo sa Lumban, Paete, Siniloan, San Pablo, Pila, Victoria, Cavinti-Caliraya, Luisiana, Majayjay, Calumpang, Nagcarlan, Liliw, Magdalena, Pagsanjan, Lucban, Lucena at Calamba ay lalong nagpahusay sa papel ng munisipyo bilang isang commerce at sentro ng kalakalan. Ang sentro ng mga aktibidad sa negosyo ay nasa poblacion partikular sa Barangay V kung saan nakalagay ang apat (4) na mga gusali ng Public Market. Maraming pagtatatag ang Santa Cruz na nagbibigay ng kontribusyon sa kaunlaran nito. Ang pag-unlad sa paligid na ito ay naging isang uri ng komersyal na quasi-tirahan tulad ng ipinamalas ng paglaganap ng mga istraktura na ginagamit pareho para sa mga layuning pang-negosyo at tirahan ng mga nagmamay-ari / may-ari. Mayroon ding konsentrasyon ng mga negosyo sa seksyon ng pambansang haywey / expressway lalo na ang Barangay Gatid kung saan matatagpuan ang isang Mall, at ang inabandunang PNR Railway (kalsada) habang kapansin-pansin ang isang pattern ng pag-unlad na komersyal sa kahabaan ng Quezon Avenue at sa tabi ng old highway at Pedro Guevarra Avenue. Sa kahabaan ng P Guevarra Avenue, maraming mga establisyemento ang matatagpuan din tulad ng Mga Ospital, tanggapan ng Meralco, tanggapan ng PLDT, Red Cross, maraming Mga Instituto sa Pagbabangko, at Executive Emcent Lending Company. Mayroon ding SL Agritech Corporation, sa Barangay Oogong, Santa Cruz, Laguna, ==Mga punto ng interes== Ang Santa Cruz ay maaaring walang likas na mga lugar ng turista at walang malawak na lugar upang mapaunlad ngunit isang bagay na ipinagmamalaki ng mga tao ng Santa Cruz ay ang mga lokal na pagkain na magagamit sa bayan. Ipinagmamalaki ni Santa Cruz ang sikat na puting keso o kesong puti, na sariwang gawa sa gatas ng carabao. * Aglipayan Cathedral kasama ang aming Lady of maulawin shrine. * Emilio Jacinto Shrine Burial Site * Villa Valenzuela * Santa Cruz Town Plaza * Immaculate Concepcion Parish Church * Kesong puti Festival - Abril 4–11 * Anilag Festival - Marso 8-17 * Camp Allen Training & Development Center ==Mga Kaganapan== Nag-host si Santa Cruz ng Palarong Pambansa mula Mayo 4–10, 2014. [9] ==Edukasyon== ===Mga paaralang kindergarten=== Pampubliko: 35 Pribado: 10 ===Elementary=== Pampubliko: 16 Pribado: 11 ===Mataas na paaralan=== Pampubliko: 2 Pribado: 6 ===Mga Kolehiyo=== Pampubliko: 2 Pribado: 8 Bokasyonal: Pampubliko: 1 Pribado: 2 Bilang ng mga mag-aaral: Elementarya: 15,291 High school: 8,155 Tertiary: 10,914 ==Bahagyang listahan ng mga paaralan== * Santa Cruz Central Elementary School (The Central School of Santa Cruz) * Bagumbayan Elementary School * Bubukal Elementary School * Elementary School ng Calios * Duhat Elementary School * Gatid Elementary School * Oogong Elementary School * Pagsawitan Elementary School * Palasan Elementary School * Patimbao Elementary School * Paaralang Elementarya ng San Jose * Santisima Cruz Elementary School * Santo Angel Central Elementary School * Santo Angel Norte Elementary School * Santo Angel Sur Elementary School * Silangan Elementary School * Pedro Guevara Memorial National High School * Pangunahing Christian International School at Special Education Center, Inc. * ACTS Computer College * AMA Computer University * AMA Computer Learning Center * Capitol View Christian School * Immaculate Conception Catholic College (dating Don Bosco High School) * Laguna Santiago Educational Foundation Inc. * Laguna Senior High School * Laguna State Polytechnic University * Laguna University * Little Javannah Montessori School * Our Lady of Maulawin Educational Foundation, Inc. * Unibersidad ng Kababaihan ng Pilipinas * Maranatha Christian Academy * SHARPMINDS Tutorial Center * STI College * St. Therese Martin ng Lisieux School at Business High School * United Evangelical Church School * Union College ng Laguna * Southbay Montessori School * GOAL-DEN Learners Center * iExcel Learning Hub * Mind Builders Academy * Rabi Mahusay na Paaralang Kristiyano ==Mga Ospital== # Pribadong Ospital: 4 Mga Yunit sa Pangkalusugan sa Bukid: 2 Pamahalaang Ospital: 1 Mga Sentro sa Kalusugan: 26 # Laguna Medical Center # Santa Cruz Laguna Polymedic, Inc. # Laguna Doctors Hospital # Laguna Holy Family Hospital # Jesus the Savior Hospital == Mga Kilalang Sikat sa Santa Cruz == * [[Eduardo Quisumbing]] - Biologist * [[Ariel Magcalas]] - Dating Alkalde mula 2007-2010 *Pedro Guevara - sundalo,mambabatas,manunulat at abogado *[[Agueda Kahabagan]] - Bayani at Unang Babaeng Heneral ng Unang Republika ng Pilipinas *Felicismo T. San Luis - Gobernador ng Laguna mula 1960-1992 ==Mga sanggunian== {{Reflist}} ==Mga Kawing Panlabas== *[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }} *[http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html 2010 Philippine Census Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625153211/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2012/pr1227tx.html |date=2012-06-25 }} {{Laguna}} {{Philippine Provincial Capitals}} [[Kategorya:Mga bayan ng Laguna]] huzqb4pmj0e08abbxdq6g4uo3j3kcwy 0 25744 2237440 2212429 2026-10-26T23:22:36Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2237440 wikitext text/x-wiki {{POV|date=Enero 2008}} Ang '''''Regional Science High School for Region 1''''' '''(Panrehiyong Mataas na Paaralan ng Agham para sa Rehiyon 1)''' ay isang pampublikong paaralan para sa agham at teknolohiya, na matatagpuan sa Ma. Cristina East, Bangar, [[La Union]], Pilipinas. Ang paaralang ito ay itinatag noong taong pampaaralan 1994-1995 sa bisa ng DECS Order bilang 69 serye 1993, ito ang Regional Science High School para Rehiyon Ilocos. Ang RSHS-I ay isang mataas na paaralang pang-agham na pinapatakbo ng Kagawaran ng Edukasyon (Department of Education). Ang RSHS ay sentro ng karunungan sa agham at matematika na may mahuhusay na nagtapos na mag-aambag sa kaunlaran ng bansa. Ang paaralang ito ay nagbibigay ng mahusay na edukasyon sa larangan ng agham, teknolohiya, matematika, at pananaliksik para sa kanyang mga mag-aaral para mapaghusayan ang kanilang karunungan at kakayahan tungo sa pag-unlad ng bansa. ==Kasaysayan== Ang Regional Science High School for Region 1 ay isa sa mga labing-isang RSHSs na itinatag noong taong pampaaralan 1994-1995. Nagsimula ito sa isang silid sa kanyang inang paaralan, ang Dona Francisca Lacsamana de Ortega Memorial National High School, na matatagpuan sa National Highway, San Blas, Bangar, La Union, na binubuo ng animnapung matatalinong mag-aaral na nag-mula sa iba't ibang probinsiya ng rehiyon. Noong Hulyo taon 1998, lumipat ito sa kanyang sariling campus sa Ma. Cristina East, Bangar, La Union. Ang campus ng RSHS- I ay ipinagkaloob ng Pamahalaang Bayan ng Bangar. ==Pag-tanggap== Ang pagpasok sa unang taon bilang estudyante ng RSHS-I o alin mang RSHSs sa bansa ay binubuo ng tatlong uri ng pagsala sa lahat kwalipikadong estudyante na nakapagtapos ng ika-anim na baitang sa elementarya. Para maging kwalipikado sa pag-sasala dapat ang estudyante ay isang Pilipino at average ng kanyang grado sa ika- anim na baitang ay hindi bababa sa walumpot limang porsyento. Ang pagsasala ay binubuo ng dalawang pagsusulit at isang panayam. ==Kurikulum== Ang paaralang ito ay may kurikulum na naka-sentro sa pag-aaral sa agham, matematika, teknolohiya, at pananaliksik. Ang lahat ng estudyante ay kumukuha ng apat na taong pag-aaral Agham ng Kompyuter (Computer Science). Ang Agham ng Mundo (Earth Science) ay pinag-aaralan sa unang taon, samantala ang Agbuhay (Biology) ay pinag aaralan sa ikalawa at ikatlong taon, at ang Kemika (Chemistry) at Pisika (Physics) ay pinag-aaralan sa ikatlo at ika-apat na taon. Ang Algebra, Geometry, Trigonometry, Analytic Geometry at Calculcus ay pinag-aaralan sa una, ikalawa, ikatlo, at ika-apat na taon, ayon sa pagkakasunod-sunod. Ang Statistics pinag-aaralan sa unang taon bilang bahagi ng Pagsusulat Teknikal (Technical Writing), at bilang separate subject sa ikalawa at ikatlong taon. Kasama din sa kurilum ang pananaliksik (research) kung saan ang mga mag-aaral ay kinakailangan gumawa ng isang pananaliksik na kanilang maaring isali sa mga patimpalak na may kaugnayan sa Agham, Teknolohiya at Pananaliksik. ==Mga pagkakataon ng mag-aaral== *Pananaliksik *Pagnulat- ang RSHS-I ay may dalawang limbag pampaaralan, ito ay ang sumusunod: #[[:en:The RSHS Catalyst|The RSHS Catalyst]] (TRC)- ito ang limbag pampaaralan sa [[wikang Ingles]]. #[[:en:Ang Tagatuklas|Ang Tagatuklas]]- ito ang limbag pampaaralan sa [[wikang Filipino]]. *Samahan ng Mag-aaral #Student Body Organization (SBO) #Regional Organization on Youth Science Clubs (ROYSC) #Philippine Society of Youth Science Club (PSYSC) #Mathematical Association of Students in La Union (MASLU) #Kapisanan ng mga Mag-aaral ng Filipino (KAMAFIL) #ROTAR-ACT- RSHS- Student Chapter #Citizen Army Training (CAT) #Binhi ng RS (a theater group/ in-active) #RSHS Drum and Lyre Corps (defunct) #RSHS Young Scientists Band (defunct) *Samahan ng Guro at Magulang #Parents and Teachers Community Association (PTCA) #Science Club Advisers Association Of the Philippines (SCAAP) *Pangkatan/Fraternity/Sorority #ThirteenZero #AHDC *Iba Pa Kahit ang pag-aaral ay naka-sentro sa akademiks kumpara sa ibang paaralan, ang RSHS-I ay naglulunsad ng ibat ibang gawain na makakatulong sa pag-unlad ng mga mag-aaral. Naririto ang ilan: #Buwan ng Wika #Science Month #Intramurals #Junior-Senior Promenade #Foundation Day Maliban sa mga nabangit ang RSHS-I ay lumalahok din sa iba't ibang gawain sa labas ng paaralan gaya ng Piyesta ng Patron, Piyesta ng Bayan at Lalawigan at marami pang iba. ==Alumni== ''tignan:'' [[:en:List of Regional Science High School people|List of Regional Science High School people]] ==Tala ng mga ''Regional Science High School''== ''tignan:'' [[:en:Regional Science High School Campuses|Regional Science High School Campuses]] ==Mga pahina kaugnay sa ''Regional Science High School for Region 1''== * [[:en:Regional Science High School for Region 1|Regional Science High School for Region 1 (English Version)]] * [http://ilo.wikipedia.org/wiki/Regional_science_high_school Regional Science High School for Region 1 (Ilocano Version)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108002024/http://ilo.wikipedia.org/wiki/Regional_science_high_school |date=2011-11-08 }} * [[:en:Regional Science High School|Regional Science High School]] ==Mga kawing panlabas== <div class="references-small"> * [http://mysearch.ph/philippine-new/news/6320046.htm 16 DepEd administered regional science schools listed]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071029052519/http://mysearch.ph/philippine-new/news/6320046.htm |date=2007-10-29 }} *[http://news.inq7.net/opinion/index.php?index=4&story_id=38517 What needs to be done] *[http://news.inq7.net/common/print.php?index=4&story_id=38517&site_id=27 What needs to be done] *[http://www.sei.dost.gov.ph/pmar1402.html ISEF Delegates Bared at Awarding Rites of Intel Philippine Science Fair ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027075141/http://www.sei.dost.gov.ph/pmar1402.html |date=2007-10-27 }} *[http://www.manilatimes.net/national/2005/jan/23/yehey/weekend/20050123week2.html No ordinary girls ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212152251/http://www.manilatimes.net/national/2005/jan/23/yehey/weekend/20050123week2.html |date=2006-02-12 }} *[http://www.asianjournal.com/?c=47&a=8675&sid=3ec099b3c2aa20f78e4695ba5a1c58af Dropout's imagination is fired by 'kalan'] *[http://mis.dost.gov.ph/region1/IPSF%20compilations/html%20files/abstracts.html 2003-2004 INTEL PHILIPPINE SCIENCE FAIR (IPSF) Region I Winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310204806/http://mis.dost.gov.ph/region1/IPSF%20compilations/html%20files/abstracts.html |date=2007-03-10 }} </div> [[Kategorya:Mga paaralang pang-agham sa Pilipinas|Ilocos]] 9oy83l1xrsd9p66tw0uclspc6k6tsnd 0 25960 2237433 2134588 2026-10-26T21:35:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237433 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Baltimore |official_name = ''City of Baltimore'' |settlement_type = [[Independent city (United States)|Independent city]] |image_skyline = BaltimoreC12.png |imagesize = |image_caption = Kabayanan ng Baltimore, Tore ng Emerson Bromo-Seltzer, Estasyong Pennsylvania, Estadyo ng M&T Bank, [[Inner Harbor]] at ang Pambansang Akwaryo, Gusaling Panlungsod ng Baltimore, Bantayog ni Washington |image_flag = Flag of Baltimore City.svg |image_seal = Seal of Baltimore, Maryland.svg |nickname = Charm City,<ref name=nicknames>{{cite web |url=http://www.redorbit.com/news/business/511672/baltimores_new_bait_the_city_is_about_to_unveil_a/index.html |title=Baltimore's New Bait: The City is About to Unveil a New Slogan, 'Get In On It,' Meant to Intrigue Visitors |access-date=Nobyembre 28, 2008 |last=Donovan |first=Doug |date=Mayo 20, 2006 |work=[[Baltim. Sun|The Baltimore Sun]] |via=RedOrbit<!--present in archive.org--> |archive-url=https://web.archive.org/web/20090922093735/http://www.redorbit.com/news/business/511672/baltimores_new_bait_the_city_is_about_to_unveil_a/index.html |archive-date=Septiyembre 22, 2009 |url-status=dead}}</ref> B'more,<ref>{{Cite news |last=Kane|first=Gregory |author-link=Gregory Kane (journalist) | url=http://www.washingtonexaminer.com/article/37312 | work=[[Wash. Exam.|The Washington Examiner]] | title=Dispatch from Bodymore, Murderland | date=Hunyo 15, 2009<!--present in archive.is-->}}</ref> |motto = "The Greatest City in America",<ref name=nicknames /> "Get in on it.",<ref name=nicknames /> "Believe"<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/09/02/us/in-baltimore-slogan-collides-with-reality.html|title=In Baltimore, Slogan Collides with Reality|work=[[N. Y. Times|The New York Times]]|date=Setyembre 2, 2003|first=Jeffrey |last=Gettleman |author-link=Jeffrey Gettleman}}</ref> |image_map = Map of Maryland highlighting Baltimore City.svg |mapsize = 250x200px |map_caption = Kinaroroonan sa [[Maryland|estado ng Maryland]] |pushpin_map = USA |pushpin_label_position = left |pushpin_mapsize = 250 |pushpin_map_caption = Location in the [[contiguous United States]] |coordinates = {{coord|39|17|N|76|37|W|type:city(650000)_region:US|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Talaan ng mga bansa|Bansa]] |subdivision_name = {{nowrap|{{flag|United States|name=United States of America|size=23px}}}} |subdivision_type1 = [[Estado ng Estados Unidos|Estado]] |subdivision_type2 = [[Lungsod]] |subdivision_type3 = [[Koloniya|Makasaysayang koloniya]] |subdivision_type4 = [[Kondado]] |subdivision_name1 = {{flag|Maryland|size=23px}} |subdivision_name2 = {{Flagicon image|Flag of Baltimore, Maryland.svg|size=23px}} Baltimore |subdivision_name3 = {{Flagicon image|Red Ensign of Great Britain (1707-1800).svg|size=23px}} [[Lalawigan ng Maryland]] |subdivision_name4 = Wala ([[:en:Independent city (United States)|Malayang lungsod]]) |established_title = Itinatag |established_date = 1729 |established_title2 = Pagsasapi |established_date2 = 1796–1797 |established_title3 = Malayang lungsod |established_date3 = 1851 |named_for = [[Cecil Calvert, 2nd Baron Baltimore]], (1605–1675) |government_type = Alkalde–konseho |governing_body = [[Konsehong Panlungsod ng Baltimore]] |leader_title = [[Alkalde]] |leader_name = [[Catherine E. Pugh|Catherine Pugh]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) |unit_pref = Imperial |area_footnotes = <ref name="gazetteer" /> |area_magnitude = 1 E+8 |area_total_sq_mi = 92.1<!--sum of area_land and area_water--> |area_land_sq_mi = 80.9 |area_water_sq_mi = 11.1 |area_water_percent = 12.1 |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |elevation_footnotes = <ref name=elevation>{{cite web |url=http://www.mgs.md.gov/esic/fs/fs1.html |title=Highest and Lowest Elevations in Maryland's Counties |access-date=November 14, 2007 |website=Maryland Geological Survey |at=Baltimore City |publisher=Maryland Department of Natural Resources | archive-url= https://web.archive.org/web/20071005233230/http://www.mgs.md.gov/esic/fs/fs1.html| archive-date= October 5, 2007 | deadurl= no}}</ref> |elevation_m = 0&ndash;150 |elevation_ft = 0&ndash;480 |population_total = 620,961 |population_as_of = [[2010 United States Census|2010]] |population_footnotes = <ref name="FactFinder">{{cite web|title=American FactFinder|url=http://factfinder2.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml|publisher=[[United States Census Bureau]]|access-date=October 13, 2014}}</ref> |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = 7,671.5 |population_est = 621,849 |pop_est_as_of = 2015 |pop_est_footnotes = <ref name="2015 Pop Estimate">{{cite web|title=American FactFinder - Results|url=http://factfinder2.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2015/PEPANNRES/0400000US24.16200|publisher=[[United States Census Bureau]]|access-date=February 4, 2017<!--https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Annual_Estimates_of_the_Resident_Population_(Maryland,_April_1,_2010_to_July_1,_2015).pdf--><!--4 Feb 2017; content cannot be stored in archive.org due to tech constraints-->}}</ref> |population_urban = 2,203,663 (Estados Unidos: [[List of United States urban areas|19th]]) |population_metro = 2,797,407 (Estados Unidos: [[List of Metropolitan Statistical Areas|21st]]) |population_blank1_title = [[Combined statistical area|CSA]] |population_blank1 = 9,625,360 (Estados Unidos: [[Combined Statistical Areas|4th]]) |population_blank2_title = [[Demonym]] |population_blank2 = Baltimorean |postal_code_type = [[ZIP Code]]s |postal_code = {{collapsible list |title = Zip codes<ref>{{cite web |url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |publisher=USPS |title=Zip Code Lookup |access-date=October 13, 2014 |deadurl=yes |archive-url=https://www.webcitation.org/5uRWp2Zfd?url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=November 23, 2010 |df=mdy |url-status=live }}</ref> |frame_style = border:none; padding: 0; |list_style = text-align:center;display:none |21201–21231, 21233–21237, 21239–21241, 21244, 21250–21252, 21263–21265, 21268, 21270, 21273–21275, 21278–21290, 21297–21298}} |area_code = [[Area code 410|410]], [[Area code 443|443]], [[Area code 667|667]] | unemployment_rate = |website = [http://www.baltimorecity.gov/ City of Baltimore] |footnotes = |pushpin_label = Baltimore |timezone = [[Eastern Time Zone|EST]] |utc_offset = -5 |timezone_DST = [[Eastern Time Zone|EDT]] |utc_offset_DST = -4 |blank_name = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] |blank_info = 24-04000 |blank1_name = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID |blank1_info = 0597040 }} Ang '''Baltimore''' ({{IPAc-en|ˈ|b|ɔː|l|t|ᵻ|ˌ|m|ɔːr}}, <small>locally:</small> {{IPA-all|ˈbɔɫ.mɔɻ|}}) ay ang pinakamataong [[lungsod]] ng [[Maryland]], [[Estados Unidos]]. Ito rin ang pandalawampu't-siyam na pinakamataong lungsod sa bansa, na may populasyon ng 621,849 noong 2015. Ito ang pinakamalaking [[:en:Independent city (United States)|malayang lungsod]] sa bansa; hindi ito bahagi ng anumang [[kondado]]. Ito rin ang ikalawang pinakamalaking pantalang pandagat sa Gitnang Atlantiko.<ref name="Hughes">{{cite news|url=http://www.washingtonexaminer.com/inland-port-gives-baltimore-strategic-shipping-advantages/article/53850|title=Inland port gives Baltimore strategic shipping advantages|last=Hughes|first=Joseph R.|date=Nobyembre 16, 2006|newspaper=[[Wash. Exam.|The Washington Examiner]]|access-date=Pebrero 12, 2017<!--added to archive.is; robots.txt blocks use of archive.org-->|work=|via=}}</ref> Itinatag ito noong 1729. Ang ''[[Inner Harbor]]'' ng lungsod ay dating pangalawang pangunahing pantalan ng pagpasok para sa mga imigrante sa Estados Unidos at isang pangunahing sentro ng paggawa.<ref>{{cite web|url=http://mht.maryland.gov/heritageareas_baltimore.html|title=Baltimore Heritage Area|last=|first=|date=Pebrero 11, 2011|website=Maryland Historical Trust|publisher=Maryland Department of Planning|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202103727/http://mht.maryland.gov/heritageareas_baltimore.html|archive-date=Pebrero 2, 2012|access-date=Disyembre 30, 2011}}</ref> Pagkaraan ng pagbaba at paghina ng pangunahing paggawa, industrialisasyon at transportasyong daambakal, lumipat ang lungsod sa ekonomiyang nakabatay sa mga serbisyo. Ang [[Ospital ng Johns Hopkins]] (itinatag noong 1889) at [[Unibersidad ng Johns Hopkins]] (itinatag noong 1876) ay ang dalawang pangunahing institusyong pinaglilingkuran (''employer'') ng lungsod.<ref>{{cite web|url=http://www.baltimoredevelopment.com/major-employers |title=Major Employers &#124; Baltimore Development Corporation |publisher=Baltimoredevelopment.com |deadurl=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20100725000755/http://www.baltimoredevelopment.com/major-employers |archive-date=Hulyo 25, 2010 |access-date=Hulyo 8, 2013}}</ref> {{wide image|Baltimore-sunset-pano.jpg|1100px|3={{center|Panoramang urbano ng Baltimore.}}}} ==Mga sanggunian== {{reflist|refs= <ref name="gazetteer">{{cite web|url=http://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/counties_list_24.txt|title=(no title provided)|last=|first=|date=|website=2010 Census Gazetteer Files|publisher=United States Census Bureau|at=Counties > Maryland<!--present in archive.org-->|access-date=Enero 21, 2016}}</ref> }} [[Kategorya:Mga lungsod sa Maryland]] [[Kategorya:Mga matataong lungsod ng Estados Unidos]] {{US-stub}} qi9v16s4eb7lnm83k5wnkoxu09jpv37 0 32327 2237551 2090084 2026-10-27T11:12:31Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237551 wikitext text/x-wiki Ang '''Porto-Novo''' ({{IPA-fr|pɔʁtɔnɔvo}}; kilala din bilang '''Hogbonu''' at '''Ajashe'''; {{Lang-fon|Xɔ̀gbónù}}) ay ang [[kabisera]] ng [[Benin]]. Sinasakop ng [[komuna]] ang sukat na {{convert|110|km2|0|abbr=on}} at noong 2002, mayroon itong isang populasyon na 223,552 katao.<ref name="Atlasbenin">{{cite web|url=http://atlasbenin.africa-web.org/Oueme/Portonovo.htm|title=Porto-Novo|publisher=Atlas Monographique des Communes du Benin|accessdate=Enero 5, 2010|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220912011322/https://africa-web.org/site/|archive-date=Septiyembre 12, 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.statoids.com/ybj.html|title=Communes of Benin|publisher=Statoids|accessdate=Enero 5, 2010|language=en}}</ref> Ang pangalan nito, Porto-Novo ({{IPA-pt|ˈpoɾtu ˈnovu}}) ay mula sa [[wikang Portuges]] na nangangahulugang "Bagong Daugan". Ganito ang pangalan dahil orihinal na ginawa ito bilang isang daungan para sa kalakalan ng mga [[alipin]] na pinamunuan ng Imperyong Portuges. Minsang nagng sangay ang Porto-Novo ng kaharian ng Yoruba ng Imperyong Oyo.<ref name=beninguide>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=op5eAvnZfG0C&pg=PA111&lpg=PA111&dq=Porto+Novo+Yoruba+Kingdom+Oyo|title=Benin (Other Places Travel Guide)|author=Erica Kraus|author2=Felicie Reid|page=111|publisher=Other Places Publishing|isbn=978-0-982-2619-10|accessdate=Marso 9, 2015|year=2010|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=0yGPTsRubWEC&pg=PA297&lpg=PA297&dq=Porto+Novo+Hogbonou+Yoruba+History+Oyo|title=Historical Dictionary of Benin (African Historical Dictionaries)|page= 297|publisher=Rowman & Littlefield|year=2013|author=Mathurin C. Houngnikpo|author2=Samuel Decalo|isbn=978-0-81087-17-17|accessdate = Marso 9, 2015|language=en}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kabisera sa Aprika]] ba74geuysms2y0mvj0epaxckqy14t47 0 37748 2237505 1850099 2026-10-27T03:57:02Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1382178138|Lanzhou]]" 2237505 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Lanzhou|official_name=<!-- Official name in English if different from 'name' -->|native_name=兰州市|native_name_lang=zh-Hans|other_name=|nickname=|type=[[Prefecture-level city]]|motto=|image={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/3/2 | image1 = Skyline Lanzhou August 2025.jpg | caption1 = Lanzhou skyline and the Yellow River | image2 = 西关清真寺i - panoramio.jpg | caption2 = [[Xiguan Mosque]] | image3 = Lanzhou_Zhongshan_Qiao_2013.12.28_17-26-24.jpg | caption3 = [[Zhongshan Bridge]] | image4 = The Yellow River at Lanzhou - 兰州黄河边上 (17143320738).jpg | caption4 = Waterwheel Expo Garden | image5 = Lanzhou Chanyuan 2013.12.29 11-47-46.jpg | caption5 = Chanyuan Temple | image6 = 兰州牛肉面.jpg | caption6 = [[Lanzhou beef noodle soup|Lanzhou beef noodles]] }}|image_size=|caption=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|map_caption1=Location of Lanzhou City jurisdiction in Gansu|pushpin_map=China Gansu#China|pushpin_label_position=|seat_type=Municipal seat|seat=[[Chengguan District, Lanzhou|Chengguan District]]|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[China]]|subdivision_type1=[[Provinces of China|Province]]|subdivision_name1=[[Gansu]]|subdivision_type2=[[Administrative divisions of the People's Republic of China#County level|County-level&nbsp;divisions]]|subdivision_name2=8|government_footnotes=|government_type=[[Prefecture-level city]]|governing_body=[[Lanzhou Municipal People's Congress]]|leader_title=[[Chinese Communist Party Committee Secretary|CCP Secretary]]|leader_name=Zhang Xiaoqiang|leader_title1=[[Lanzhou Municipal People's Congress|Congress]] Chairman|leader_name1=Zhang Jianping|leader_title2=[[Mayor]]|leader_name2=Liu Jianxun<ref name=mayor>{{cite web|url=https://m.jfdaily.com/wx/detail.do?id=602230|title=博士刘建勋任兰州市市长，全国已有多个"70后"省会城市市长}}</ref>|leader_title3=[[Chinese People's Political Consultative Conference|CPPCC]] Chairman|leader_name3=Li Hongya|established_title=|established_date=|established_title2=<!-- Incorporated (town) -->|established_date2=|established_title3=<!-- Incorporated (city) -->|established_date3=|area_magnitude=|unit_pref=<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=<!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) -->|area_total_km2=13086.9<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion-->|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=|area_water_percent=|area_metro_km2=1112.9|population_as_of=2020 census|population_footnotes=<ref name="citypopulation.de">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/gansu/admin/|title=China: Gānsù (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref>|population_total=4,359,446|population_density_km2=auto|area_urban_km2=2432.9|population_urban=3,474,858|population_density_urban_km2=auto|population_metro=3,042,863|population_density_metro_km2=auto|population_blank1_title=<!-- Mun. Density rank -->|population_blank1=<!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) -->|population_blank2_title=Major [[Nationalities of China|nationalities]]|population_blank2=<!-- [[Han Chinese|Han]] - 96%<br />[[Manchu]] – 2%<br />[[Hui people|Hui]] – 2%<br />[[Mongol]]ian – 0.3% -->|demographics_type2=GDP<ref>{{cite book |author=甘肃省统计局、国家统计局甘肃调查总队 |title=《甘肃发展年鉴－2016》 |date=November 2016 |publisher=[[China Statistics Press]] |isbn=978-7-5037-7894-0 |url=http://www.gstj.gov.cn/tjnj/2016/index.html }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|demographics2_title1=[[Prefecture-level city]]|demographics2_info1=[[CN¥]] 209.6 billion<br />[[US$]] 33.7 billion|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=CN¥ 56,972<br />US$ 9,147|utc_offset=+8|coor_pinpoint=Gansu People's Government|coordinates={{coord|36.0606|N|103.8268|E|type:adm2nd_region:CN-62_source:Gaode|format=dms|display=it}}|elevation_footnotes=<!--for references: use <ref> </ref> tags-->|elevation_m=|elevation_ft=|postal_code_type=[[Postal code of China|Postal code]]|postal_code=730000|area_code=[[Telephone numbers in China|931]]|iso_code=[[ISO 3166-2:CN|CN-GS-01]]|website={{URL|http://www.lanzhou.gov.cn/}}|footnotes={{center|<big>'''City [[flower]]s'''</big><br /> [[Rugosa Rose]] }}}}Ang '''Lanzhou'''{{Efn|{{IPAc-en|UK|l|ae|n|'|dʒ|oʊ}}, {{IPAc-en|US|l|Q|n|-}};<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Langzhou |title=Langzhou |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{lang-zh|c=|s=兰州|p=Lánzhōu}}}}, dating '''Lanchow''', ay ang [[Kabisera|kabesera]] at pinakamalaking lungsod ng [[Mga lalawigan ng Tsina|lalawigan]] ng [[Gansu]] sa [[hilagang-kanlurang Tsina]].<ref>{{Cite web |title=Illuminating China's Provinces, Municipalities and Autonomous Regions |url=http://www.china.org.cn/english/features/43571.htm |access-date=2014-05-17 |publisher=PRC Central Government Official Website}}</ref> Matatagpuan sa pampang ng [[Ilog Dilaw]], ito ay isang mahalagang rehiyonal na sentro ng transportasyon, na nagdurugtong sa mga lugar sa mas malayong kanluran sa pamamagitan ng riles patungo sa silangang kalahati ng bansa. Sa kasaysayan, ito ay naging isang pangunahing kawing sa [[Hilagang Daang Seda]] at ito ay magiging isang pangunahing sentro sa [[Bagong Tulay sa Kalupaang Eurasia]]. Ang lungsod ay isa ring sentro para sa [[Mabigat na industriya|mabibigat na industriya]] at [[industriyang petrokimiko]]. Ang Lanzhou ay ang sentrong heograpikal ng teritoryo ng Tsina, at ang pangatlong pinakamalaking lungsod sa Hilagang-kanlurang Tsina pagkatapos ng [[Xi'an]] at [[Ürümqi]].<ref>{{Cite web |title=One World - The Most Populated Cities in China |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/china_cities.htm |access-date=2024-08-29 |publisher=Nations Online and PRC Central Government Official Website}}</ref> Ang Lanzhou ay isa ring mahalagang sentro para sa siyentipikong pananaliksik at edukasyon sa Hilagang-kanlurang Tsina pagkatapos ng [[Xi'an]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2024-science-cities/tables/overall |access-date=2025-06-27 |website=www.nature.com}}</ref> Ang lungsod ay isa sa nangungunang 50 pangunahing lungsod sa mundo ayon sa resulta ng siyentipikong pananaliksik na sinusubaybayan ng [[Nature Index]].<ref name="nature.com">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2025-science-cities/tables/overall |access-date=2025-11-15 |website=www.nature.com}}</ref> Tahanan ito ng [[Talaan ng mga pamantasan at kolehiyo sa Gansu|ilang institusyong pananaliksik]], kabilang ang [[Unibersidad ng Lanzhou]], [[Hilagang-kanlurang Pamantasang Normal]], [[Pamantasan ng Teknolohiya ng Lanzhou]], [[Pamantasang Agrikultural ng Gansu]], [[Pamantasan ng Medisinang Tsino ng Gansu]], at [[Pamantasang Lanzhou Jiaotong]].<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-10-26 |title=US News Best Global Universities Rankings in Lanzhou |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?city=lanzhou |access-date=2021-10-31 |website=U.S. News & World Report}}</ref><ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Best Chinese Universities Ranking |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2023 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303090917/https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2023 |archive-date=March 3, 2024 |access-date=2023-12-21 |website=www.shanghairanking.com}}</ref> == Kasaysayan == === Maagang kasaysayan === Orihinal na nasa teritoryo ng [[Qiang (mga makasaysayang tao)|sinaunang Kanlurang Qiang]], ang Lanzhou ay naging bahagi ng teritoryo ng [[Qin (estado)|Estado ng Qin]] noong ika-6 na siglo BK. [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Tsino ng CS1 (zh)]] [[Kategorya:Gumagamit ang CS1 ng sulat sa wikang Tsino (zh)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong pinapayak]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 9cyrti12w3dqh3om5n162yzzohg98il 2237506 2237505 2026-10-27T03:57:39Z Ryomaandres 8044 2237506 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Lanzhou|official_name=<!-- Official name in English if different from 'name' -->|native_name=兰州市|native_name_lang=zh-Hans|other_name=|nickname=|type=[[Prefecture-level city]]|motto=|image={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/3/2 | image1 = Skyline Lanzhou August 2025.jpg | caption1 = Lanzhou skyline and the Yellow River | image2 = 西关清真寺i - panoramio.jpg | caption2 = [[Xiguan Mosque]] | image3 = Lanzhou_Zhongshan_Qiao_2013.12.28_17-26-24.jpg | caption3 = [[Zhongshan Bridge]] | image4 = The Yellow River at Lanzhou - 兰州黄河边上 (17143320738).jpg | caption4 = Waterwheel Expo Garden | image5 = Lanzhou Chanyuan 2013.12.29 11-47-46.jpg | caption5 = Chanyuan Temple | image6 = 兰州牛肉面.jpg | caption6 = [[Lanzhou beef noodle soup|Lanzhou beef noodles]] }}|image_size=|caption=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|map_caption1=Location of Lanzhou City jurisdiction in Gansu|pushpin_map=China Gansu#China|pushpin_label_position=|seat_type=Municipal seat|seat=[[Chengguan District, Lanzhou|Chengguan District]]|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[China]]|subdivision_type1=[[Provinces of China|Province]]|subdivision_name1=[[Gansu]]|subdivision_type2=[[Administrative divisions of the People's Republic of China#County level|County-level&nbsp;divisions]]|subdivision_name2=8|government_footnotes=|government_type=[[Prefecture-level city]]|governing_body=[[Lanzhou Municipal People's Congress]]|leader_title=[[Chinese Communist Party Committee Secretary|CCP Secretary]]|leader_name=Zhang Xiaoqiang|leader_title1=[[Lanzhou Municipal People's Congress|Congress]] Chairman|leader_name1=Zhang Jianping|leader_title2=[[Mayor]]|leader_name2=Liu Jianxun<ref name=mayor>{{cite web|url=https://m.jfdaily.com/wx/detail.do?id=602230|title=博士刘建勋任兰州市市长，全国已有多个"70后"省会城市市长}}</ref>|leader_title3=[[Chinese People's Political Consultative Conference|CPPCC]] Chairman|leader_name3=Li Hongya|established_title=|established_date=|established_title2=<!-- Incorporated (town) -->|established_date2=|established_title3=<!-- Incorporated (city) -->|established_date3=|area_magnitude=|unit_pref=<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=<!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) -->|area_total_km2=13086.9<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion-->|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=|area_water_percent=|area_metro_km2=1112.9|population_as_of=2020 census|population_footnotes=<ref name="citypopulation.de">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/gansu/admin/|title=China: Gānsù (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref>|population_total=4,359,446|population_density_km2=auto|area_urban_km2=2432.9|population_urban=3,474,858|population_density_urban_km2=auto|population_metro=3,042,863|population_density_metro_km2=auto|population_blank1_title=<!-- Mun. Density rank -->|population_blank1=<!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) -->|population_blank2_title=Major [[Nationalities of China|nationalities]]|population_blank2=<!-- [[Han Chinese|Han]] - 96%<br />[[Manchu]] – 2%<br />[[Hui people|Hui]] – 2%<br />[[Mongol]]ian – 0.3% -->|demographics_type2=GDP<ref>{{cite book |author=甘肃省统计局、国家统计局甘肃调查总队 |title=《甘肃发展年鉴－2016》 |date=November 2016 |publisher=[[China Statistics Press]] |isbn=978-7-5037-7894-0 |url=http://www.gstj.gov.cn/tjnj/2016/index.html }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|demographics2_title1=[[Prefecture-level city]]|demographics2_info1=[[CN¥]] 209.6 billion<br />[[US$]] 33.7 billion|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=CN¥ 56,972<br />US$ 9,147|utc_offset=+8|coor_pinpoint=Gansu People's Government|coordinates={{coord|36.0606|N|103.8268|E|type:adm2nd_region:CN-62_source:Gaode|format=dms|display=it}}|elevation_footnotes=<!--for references: use <ref> </ref> tags-->|elevation_m=|elevation_ft=|postal_code_type=[[Postal code of China|Postal code]]|postal_code=730000|area_code=[[Telephone numbers in China|931]]|iso_code=[[ISO 3166-2:CN|CN-GS-01]]|website={{URL|http://www.lanzhou.gov.cn/}}|footnotes={{center|<big>'''City [[flower]]s'''</big><br /> [[Rugosa Rose]] }}}}Ang '''Lanzhou'''{{Efn|{{IPAc-en|UK|l|ae|n|'|dʒ|oʊ}}, {{IPAc-en|US|l|Q|n|-}};<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Langzhou |title=Langzhou |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{lang-zh|c=|s=兰州|p=Lánzhōu}}}}, dating '''Lanchow''', ay ang [[Kabisera|kabesera]] at pinakamalaking lungsod ng [[Mga lalawigan ng Tsina|lalawigan]] ng [[Gansu]] sa [[hilagang-kanlurang Tsina]].<ref>{{Cite web |title=Illuminating China's Provinces, Municipalities and Autonomous Regions |url=http://www.china.org.cn/english/features/43571.htm |access-date=2014-05-17 |publisher=PRC Central Government Official Website}}</ref> Matatagpuan sa pampang ng [[Ilog Dilaw]], ito ay isang mahalagang rehiyonal na sentro ng transportasyon, na nagdurugtong sa mga lugar sa mas malayong kanluran sa pamamagitan ng riles patungo sa silangang kalahati ng bansa. Sa kasaysayan, ito ay naging isang pangunahing kawing sa [[Hilagang Daang Seda]] at ito ay magiging isang pangunahing sentro sa [[Bagong Tulay sa Kalupaang Eurasia]]. Ang lungsod ay isa ring sentro para sa [[Mabigat na industriya|mabibigat na industriya]] at [[industriyang petrokimiko]]. Ang Lanzhou ay ang sentrong heograpikal ng teritoryo ng Tsina, at ang pangatlong pinakamalaking lungsod sa Hilagang-kanlurang Tsina pagkatapos ng [[Xi'an]] at [[Ürümqi]].<ref>{{Cite web |title=One World - The Most Populated Cities in China |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/china_cities.htm |access-date=2024-08-29 |publisher=Nations Online and PRC Central Government Official Website}}</ref> Ang Lanzhou ay isa ring mahalagang sentro para sa siyentipikong pananaliksik at edukasyon sa Hilagang-kanlurang Tsina pagkatapos ng [[Xi'an]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2024-science-cities/tables/overall |access-date=2025-06-27 |website=www.nature.com}}</ref> Ang lungsod ay isa sa nangungunang 50 pangunahing lungsod sa mundo ayon sa resulta ng siyentipikong pananaliksik na sinusubaybayan ng [[Nature Index]].<ref name="nature.com">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2025-science-cities/tables/overall |access-date=2025-11-15 |website=www.nature.com}}</ref> Tahanan ito ng [[Talaan ng mga pamantasan at kolehiyo sa Gansu|ilang institusyong pananaliksik]], kabilang ang [[Unibersidad ng Lanzhou]], [[Hilagang-kanlurang Pamantasang Normal]], [[Pamantasan ng Teknolohiya ng Lanzhou]], [[Pamantasang Agrikultural ng Gansu]], [[Pamantasan ng Medisinang Tsino ng Gansu]], at [[Pamantasang Lanzhou Jiaotong]].<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-10-26 |title=US News Best Global Universities Rankings in Lanzhou |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?city=lanzhou |access-date=2021-10-31 |website=U.S. News & World Report}}</ref><ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Best Chinese Universities Ranking |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2023 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303090917/https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2023 |archive-date=March 3, 2024 |access-date=2023-12-21 |website=www.shanghairanking.com}}</ref> == Kasaysayan == === Maagang kasaysayan === Orihinal na nasa teritoryo ng [[Qiang (mga makasaysayang tao)|sinaunang Kanlurang Qiang]], ang Lanzhou ay naging bahagi ng teritoryo ng [[Qin (estado)|Estado ng Qin]] noong ika-6 na siglo BK. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Tsino ng CS1 (zh)]] [[Kategorya:Gumagamit ang CS1 ng sulat sa wikang Tsino (zh)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong pinapayak]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references /> pabhyolje378e422es1sigapydj14dg 2237508 2237506 2026-10-27T03:58:22Z Ryomaandres 8044 2237508 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Lanzhou|official_name=<!-- Official name in English if different from 'name' -->|native_name=兰州市|native_name_lang=zh-Hans|other_name=|nickname=|type=[[Prefecture-level city]]|motto=|image={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/3/2 | image1 = Skyline Lanzhou August 2025.jpg | caption1 = Lanzhou skyline and the Yellow River | image2 = 西关清真寺i - panoramio.jpg | caption2 = [[Xiguan Mosque]] | image3 = Lanzhou_Zhongshan_Qiao_2013.12.28_17-26-24.jpg | caption3 = [[Zhongshan Bridge]] | image4 = The Yellow River at Lanzhou - 兰州黄河边上 (17143320738).jpg | caption4 = Waterwheel Expo Garden | image5 = Lanzhou Chanyuan 2013.12.29 11-47-46.jpg | caption5 = Chanyuan Temple | image6 = 兰州牛肉面.jpg | caption6 = [[Lanzhou beef noodle soup|Lanzhou beef noodles]] }}|image_size=|caption=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|map_caption1=Location of Lanzhou City jurisdiction in Gansu|pushpin_map=China Gansu#China|pushpin_label_position=|seat_type=Municipal seat|seat=[[Chengguan District, Lanzhou|Chengguan District]]|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[China]]|subdivision_type1=[[Provinces of China|Province]]|subdivision_name1=[[Gansu]]|subdivision_type2=[[Administrative divisions of the People's Republic of China#County level|County-level&nbsp;divisions]]|subdivision_name2=8|government_footnotes=|government_type=[[Prefecture-level city]]|governing_body=[[Lanzhou Municipal People's Congress]]|leader_title=[[Chinese Communist Party Committee Secretary|CCP Secretary]]|leader_name=Zhang Xiaoqiang|leader_title1=[[Lanzhou Municipal People's Congress|Congress]] Chairman|leader_name1=Zhang Jianping|leader_title2=[[Mayor]]|leader_name2=Liu Jianxun<ref name=mayor>{{cite web|url=https://m.jfdaily.com/wx/detail.do?id=602230|title=博士刘建勋任兰州市市长，全国已有多个"70后"省会城市市长}}</ref>|leader_title3=[[Chinese People's Political Consultative Conference|CPPCC]] Chairman|leader_name3=Li Hongya|established_title=|established_date=|established_title2=<!-- Incorporated (town) -->|established_date2=|established_title3=<!-- Incorporated (city) -->|established_date3=|area_magnitude=|unit_pref=<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=<!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) -->|area_total_km2=13086.9<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion-->|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=|area_water_percent=|area_metro_km2=1112.9|population_as_of=2020 census|population_footnotes=<ref name="citypopulation.de">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/gansu/admin/|title=China: Gānsù (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref>|population_total=4,359,446|population_density_km2=auto|area_urban_km2=2432.9|population_urban=3,474,858|population_density_urban_km2=auto|population_metro=3,042,863|population_density_metro_km2=auto|population_blank1_title=<!-- Mun. Density rank -->|population_blank1=<!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) -->|population_blank2_title=Major [[Nationalities of China|nationalities]]|population_blank2=<!-- [[Han Chinese|Han]] - 96%<br />[[Manchu]] – 2%<br />[[Hui people|Hui]] – 2%<br />[[Mongol]]ian – 0.3% -->|demographics_type2=GDP<ref>{{cite book |author=甘肃省统计局、国家统计局甘肃调查总队 |title=《甘肃发展年鉴－2016》 |date=November 2016 |publisher=[[China Statistics Press]] |isbn=978-7-5037-7894-0 |url=http://www.gstj.gov.cn/tjnj/2016/index.html }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|demographics2_title1=[[Prefecture-level city]]|demographics2_info1=[[CN¥]] 209.6 billion<br />[[US$]] 33.7 billion|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=CN¥ 56,972<br />US$ 9,147|utc_offset=+8|coor_pinpoint=Gansu People's Government|coordinates={{coord|36.0606|N|103.8268|E|type:adm2nd_region:CN-62_source:Gaode|format=dms|display=it}}|elevation_footnotes=<!--for references: use <ref> </ref> tags-->|elevation_m=|elevation_ft=|postal_code_type=[[Postal code of China|Postal code]]|postal_code=730000|area_code=[[Telephone numbers in China|931]]|iso_code=[[ISO 3166-2:CN|CN-GS-01]]|website={{URL|http://www.lanzhou.gov.cn/}}|footnotes={{center|<big>'''City [[flower]]s'''</big><br /> [[Rugosa Rose]] }}}}Ang '''Lanzhou'''{{Efn|{{IPAc-en|UK|l|ae|n|'|dʒ|oʊ}}, {{IPAc-en|US|l|Q|n|-}};<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Langzhou |title=Langzhou |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{lang-zh|c=|s=兰州|p=Lánzhōu}}}}, dating '''Lanchow''', ay ang [[Kabisera|kabesera]] at pinakamalaking lungsod ng [[Mga lalawigan ng Tsina|lalawigan]] ng [[Gansu]] sa [[hilagang-kanlurang Tsina]].<ref>{{Cite web |title=Illuminating China's Provinces, Municipalities and Autonomous Regions |url=http://www.china.org.cn/english/features/43571.htm |access-date=2014-05-17 |publisher=PRC Central Government Official Website}}</ref> Matatagpuan sa pampang ng [[Ilog Dilaw]], ito ay isang mahalagang rehiyonal na sentro ng transportasyon, na nagdurugtong sa mga lugar sa mas malayong kanluran sa pamamagitan ng riles patungo sa silangang kalahati ng bansa. Sa kasaysayan, ito ay naging isang pangunahing kawing sa [[Hilagang Daang Seda]] at ito ay magiging isang pangunahing sentro sa [[Bagong Tulay sa Kalupaang Eurasia]]. Ang lungsod ay isa ring sentro para sa [[Mabigat na industriya|mabibigat na industriya]] at [[industriyang petrokimiko]]. Ang Lanzhou ay ang sentrong heograpikal ng teritoryo ng Tsina, at ang pangatlong pinakamalaking lungsod sa Hilagang-kanlurang Tsina pagkatapos ng [[Xi'an]] at [[Ürümqi]].<ref>{{Cite web |title=One World - The Most Populated Cities in China |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/china_cities.htm |access-date=2024-08-29 |publisher=Nations Online and PRC Central Government Official Website}}</ref> Ang Lanzhou ay isa ring mahalagang sentro para sa siyentipikong pananaliksik at edukasyon sa Hilagang-kanlurang Tsina pagkatapos ng [[Xi'an]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2024-science-cities/tables/overall |access-date=2025-06-27 |website=www.nature.com}}</ref> Ang lungsod ay isa sa nangungunang 50 pangunahing lungsod sa mundo ayon sa resulta ng siyentipikong pananaliksik na sinusubaybayan ng [[Nature Index]].<ref name="nature.com">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2025-science-cities/tables/overall |access-date=2025-11-15 |website=www.nature.com}}</ref> Tahanan ito ng [[Talaan ng mga pamantasan at kolehiyo sa Gansu|ilang institusyong pananaliksik]], kabilang ang [[Unibersidad ng Lanzhou]], [[Hilagang-kanlurang Pamantasang Normal]], [[Pamantasan ng Teknolohiya ng Lanzhou]], [[Pamantasang Agrikultural ng Gansu]], [[Pamantasan ng Medisinang Tsino ng Gansu]], at [[Pamantasang Lanzhou Jiaotong]].<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-10-26 |title=US News Best Global Universities Rankings in Lanzhou |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?city=lanzhou |access-date=2021-10-31 |website=U.S. News & World Report}}</ref><ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Best Chinese Universities Ranking |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2023 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303090917/https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2023 |archive-date=March 3, 2024 |access-date=2023-12-21 |website=www.shanghairanking.com}}</ref> == Kasaysayan == === Maagang kasaysayan === Orihinal na nasa teritoryo ng [[Qiang (mga makasaysayang tao)|sinaunang Kanlurang Qiang]], ang Lanzhou ay naging bahagi ng teritoryo ng [[Qin (estado)|Estado ng Qin]] noong ika-6 na siglo BK. == Mga panlabas na link == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20180812105154/http://www.lz.gansu.gov.cn/ Website ng gobyerno ng Lanzhou] * [http://xinxianghotel.com/maps-lanzhou/ Mapa ng Lanzhou] Archived * mula sa Wikivoyage == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Tsino ng CS1 (zh)]] [[Kategorya:Gumagamit ang CS1 ng sulat sa wikang Tsino (zh)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong pinapayak]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references />{{Navboxes|list={{Gansu}} {{Gansu topics}} {{Metropolitan cities of the People's Republic of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Provincial capitals of China}} {{Major cities along the Yellow River}} {{Baotou–Lanzhou Railway}}}} ik0fxj4irlqandgjoy845qzm2vbq3ue 2237510 2237508 2026-10-27T03:58:51Z Ryomaandres 8044 2237510 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Lanzhou|official_name=<!-- Official name in English if different from 'name' -->|native_name=兰州市|native_name_lang=zh-Hans|other_name=|nickname=|type=[[Prefecture-level city]]|motto=|image={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/3/2 | image1 = Skyline Lanzhou August 2025.jpg | caption1 = Lanzhou skyline and the Yellow River | image2 = 西关清真寺i - panoramio.jpg | caption2 = [[Xiguan Mosque]] | image3 = Lanzhou_Zhongshan_Qiao_2013.12.28_17-26-24.jpg | caption3 = [[Zhongshan Bridge]] | image4 = The Yellow River at Lanzhou - 兰州黄河边上 (17143320738).jpg | caption4 = Waterwheel Expo Garden | image5 = Lanzhou Chanyuan 2013.12.29 11-47-46.jpg | caption5 = Chanyuan Temple | image6 = 兰州牛肉面.jpg | caption6 = [[Lanzhou beef noodle soup|Lanzhou beef noodles]] }}|image_size=|caption=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|map_caption1=Location of Lanzhou City jurisdiction in Gansu|pushpin_map=China Gansu#China|pushpin_label_position=|seat_type=Municipal seat|seat=[[Chengguan District, Lanzhou|Chengguan District]]|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[China]]|subdivision_type1=[[Provinces of China|Province]]|subdivision_name1=[[Gansu]]|subdivision_type2=[[Administrative divisions of the People's Republic of China#County level|County-level&nbsp;divisions]]|subdivision_name2=8|government_footnotes=|government_type=[[Prefecture-level city]]|governing_body=[[Lanzhou Municipal People's Congress]]|leader_title=[[Chinese Communist Party Committee Secretary|CCP Secretary]]|leader_name=Zhang Xiaoqiang|leader_title1=[[Lanzhou Municipal People's Congress|Congress]] Chairman|leader_name1=Zhang Jianping|leader_title2=[[Mayor]]|leader_name2=Liu Jianxun<ref name=mayor>{{cite web|url=https://m.jfdaily.com/wx/detail.do?id=602230|title=博士刘建勋任兰州市市长，全国已有多个"70后"省会城市市长}}</ref>|leader_title3=[[Chinese People's Political Consultative Conference|CPPCC]] Chairman|leader_name3=Li Hongya|established_title=|established_date=|established_title2=<!-- Incorporated (town) -->|established_date2=|established_title3=<!-- Incorporated (city) -->|established_date3=|area_magnitude=|unit_pref=<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=<!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) -->|area_total_km2=13086.9<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion-->|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=|area_water_percent=|area_metro_km2=1112.9|population_as_of=2020 census|population_footnotes=<ref name="citypopulation.de">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/gansu/admin/|title=China: Gānsù (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref>|population_total=4,359,446|population_density_km2=auto|area_urban_km2=2432.9|population_urban=3,474,858|population_density_urban_km2=auto|population_metro=3,042,863|population_density_metro_km2=auto|population_blank1_title=<!-- Mun. Density rank -->|population_blank1=<!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) -->|population_blank2_title=Major [[Nationalities of China|nationalities]]|population_blank2=<!-- [[Han Chinese|Han]] - 96%<br />[[Manchu]] – 2%<br />[[Hui people|Hui]] – 2%<br />[[Mongol]]ian – 0.3% -->|demographics_type2=GDP<ref>{{cite book |author=甘肃省统计局、国家统计局甘肃调查总队 |title=《甘肃发展年鉴－2016》 |date=November 2016 |publisher=[[China Statistics Press]] |isbn=978-7-5037-7894-0 |url=http://www.gstj.gov.cn/tjnj/2016/index.html }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|demographics2_title1=[[Prefecture-level city]]|demographics2_info1=[[CN¥]] 209.6 billion<br />[[US$]] 33.7 billion|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=CN¥ 56,972<br />US$ 9,147|utc_offset=+8|coor_pinpoint=Gansu People's Government|coordinates={{coord|36.0606|N|103.8268|E|type:adm2nd_region:CN-62_source:Gaode|format=dms|display=it}}|elevation_footnotes=<!--for references: use <ref> </ref> tags-->|elevation_m=|elevation_ft=|postal_code_type=[[Postal code of China|Postal code]]|postal_code=730000|area_code=[[Telephone numbers in China|931]]|iso_code=[[ISO 3166-2:CN|CN-GS-01]]|website={{URL|http://www.lanzhou.gov.cn/}}|footnotes={{center|<big>'''City [[flower]]s'''</big><br /> [[Rugosa Rose]] }}}}Ang '''Lanzhou'''{{Efn|{{IPAc-en|UK|l|ae|n|'|dʒ|oʊ}}, {{IPAc-en|US|l|Q|n|-}};<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Langzhou |title=Langzhou |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{lang-zh|c=|s=兰州|p=Lánzhōu}}}}, dating '''Lanchow''', ay ang [[Kabisera|kabesera]] at pinakamalaking lungsod ng [[Mga lalawigan ng Tsina|lalawigan]] ng [[Gansu]] sa [[hilagang-kanlurang Tsina]].<ref>{{Cite web |title=Illuminating China's Provinces, Municipalities and Autonomous Regions |url=http://www.china.org.cn/english/features/43571.htm |access-date=2014-05-17 |publisher=PRC Central Government Official Website}}</ref> Matatagpuan sa pampang ng [[Ilog Dilaw]], ito ay isang mahalagang rehiyonal na sentro ng transportasyon, na nagdurugtong sa mga lugar sa mas malayong kanluran sa pamamagitan ng riles patungo sa silangang kalahati ng bansa. Sa kasaysayan, ito ay naging isang pangunahing kawing sa [[Hilagang Daang Seda]] at ito ay magiging isang pangunahing sentro sa [[Bagong Tulay sa Kalupaang Eurasia]]. Ang lungsod ay isa ring sentro para sa [[Mabigat na industriya|mabibigat na industriya]] at [[industriyang petrokimiko]]. Ang Lanzhou ay ang sentrong heograpikal ng teritoryo ng Tsina, at ang pangatlong pinakamalaking lungsod sa Hilagang-kanlurang Tsina pagkatapos ng [[Xi'an]] at [[Ürümqi]].<ref>{{Cite web |title=One World - The Most Populated Cities in China |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/china_cities.htm |access-date=2024-08-29 |publisher=Nations Online and PRC Central Government Official Website}}</ref> Ang Lanzhou ay isa ring mahalagang sentro para sa siyentipikong pananaliksik at edukasyon sa Hilagang-kanlurang Tsina pagkatapos ng [[Xi'an]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2024-science-cities/tables/overall |access-date=2025-06-27 |website=www.nature.com}}</ref> Ang lungsod ay isa sa nangungunang 50 pangunahing lungsod sa mundo ayon sa resulta ng siyentipikong pananaliksik na sinusubaybayan ng [[Nature Index]].<ref name="nature.com">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2025-science-cities/tables/overall |access-date=2025-11-15 |website=www.nature.com}}</ref> Tahanan ito ng [[Talaan ng mga pamantasan at kolehiyo sa Gansu|ilang institusyong pananaliksik]], kabilang ang [[Unibersidad ng Lanzhou]], [[Hilagang-kanlurang Pamantasang Normal]], [[Pamantasan ng Teknolohiya ng Lanzhou]], [[Pamantasang Agrikultural ng Gansu]], [[Pamantasan ng Medisinang Tsino ng Gansu]], at [[Pamantasang Lanzhou Jiaotong]].<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-10-26 |title=US News Best Global Universities Rankings in Lanzhou |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?city=lanzhou |access-date=2021-10-31 |website=U.S. News & World Report}}</ref><ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Best Chinese Universities Ranking |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2023 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303090917/https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2023 |archive-date=March 3, 2024 |access-date=2023-12-21 |website=www.shanghairanking.com}}</ref> == Kasaysayan == === Maagang kasaysayan === Orihinal na nasa teritoryo ng [[Qiang (mga makasaysayang tao)|sinaunang Kanlurang Qiang]], ang Lanzhou ay naging bahagi ng teritoryo ng [[Qin (estado)|Estado ng Qin]] noong ika-6 na siglo BK. == Mga panlabas na link == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20180812105154/http://www.lz.gansu.gov.cn/ Website ng gobyerno ng Lanzhou] * [http://xinxianghotel.com/maps-lanzhou/ Mapa ng Lanzhou] Archived * mula sa Wikivoyage == Mga tala == == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Tsino ng CS1 (zh)]] [[Kategorya:Gumagamit ang CS1 ng sulat sa wikang Tsino (zh)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong pinapayak]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] <references />{{Navboxes|list={{Gansu}} {{Gansu topics}} {{Metropolitan cities of the People's Republic of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Provincial capitals of China}} {{Major cities along the Yellow River}} {{Baotou–Lanzhou Railway}}}} rnuv8ub1943v67najqy2veeu3ywixx4 2237511 2237510 2026-10-27T03:59:13Z Ryomaandres 8044 2237511 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Lanzhou|official_name=<!-- Official name in English if different from 'name' -->|native_name=兰州市|native_name_lang=zh-Hans|other_name=|nickname=|type=[[Prefecture-level city]]|motto=|image={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/3/2 | image1 = Skyline Lanzhou August 2025.jpg | caption1 = Lanzhou skyline and the Yellow River | image2 = 西关清真寺i - panoramio.jpg | caption2 = [[Xiguan Mosque]] | image3 = Lanzhou_Zhongshan_Qiao_2013.12.28_17-26-24.jpg | caption3 = [[Zhongshan Bridge]] | image4 = The Yellow River at Lanzhou - 兰州黄河边上 (17143320738).jpg | caption4 = Waterwheel Expo Garden | image5 = Lanzhou Chanyuan 2013.12.29 11-47-46.jpg | caption5 = Chanyuan Temple | image6 = 兰州牛肉面.jpg | caption6 = [[Lanzhou beef noodle soup|Lanzhou beef noodles]] }}|image_size=|caption=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|map_caption1=Location of Lanzhou City jurisdiction in Gansu|pushpin_map=China Gansu#China|pushpin_label_position=|seat_type=Municipal seat|seat=[[Chengguan District, Lanzhou|Chengguan District]]|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[China]]|subdivision_type1=[[Provinces of China|Province]]|subdivision_name1=[[Gansu]]|subdivision_type2=[[Administrative divisions of the People's Republic of China#County level|County-level&nbsp;divisions]]|subdivision_name2=8|government_footnotes=|government_type=[[Prefecture-level city]]|governing_body=[[Lanzhou Municipal People's Congress]]|leader_title=[[Chinese Communist Party Committee Secretary|CCP Secretary]]|leader_name=Zhang Xiaoqiang|leader_title1=[[Lanzhou Municipal People's Congress|Congress]] Chairman|leader_name1=Zhang Jianping|leader_title2=[[Mayor]]|leader_name2=Liu Jianxun<ref name=mayor>{{cite web|url=https://m.jfdaily.com/wx/detail.do?id=602230|title=博士刘建勋任兰州市市长，全国已有多个"70后"省会城市市长}}</ref>|leader_title3=[[Chinese People's Political Consultative Conference|CPPCC]] Chairman|leader_name3=Li Hongya|established_title=|established_date=|established_title2=<!-- Incorporated (town) -->|established_date2=|established_title3=<!-- Incorporated (city) -->|established_date3=|area_magnitude=|unit_pref=<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=<!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) -->|area_total_km2=13086.9<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion-->|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=|area_water_percent=|area_metro_km2=1112.9|population_as_of=2020 census|population_footnotes=<ref name="citypopulation.de">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/gansu/admin/|title=China: Gānsù (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref>|population_total=4,359,446|population_density_km2=auto|area_urban_km2=2432.9|population_urban=3,474,858|population_density_urban_km2=auto|population_metro=3,042,863|population_density_metro_km2=auto|population_blank1_title=<!-- Mun. Density rank -->|population_blank1=<!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) -->|population_blank2_title=Major [[Nationalities of China|nationalities]]|population_blank2=<!-- [[Han Chinese|Han]] - 96%<br />[[Manchu]] – 2%<br />[[Hui people|Hui]] – 2%<br />[[Mongol]]ian – 0.3% -->|demographics_type2=GDP<ref>{{cite book |author=甘肃省统计局、国家统计局甘肃调查总队 |title=《甘肃发展年鉴－2016》 |date=November 2016 |publisher=[[China Statistics Press]] |isbn=978-7-5037-7894-0 |url=http://www.gstj.gov.cn/tjnj/2016/index.html }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|demographics2_title1=[[Prefecture-level city]]|demographics2_info1=[[CN¥]] 209.6 billion<br />[[US$]] 33.7 billion|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=CN¥ 56,972<br />US$ 9,147|utc_offset=+8|coor_pinpoint=Gansu People's Government|coordinates={{coord|36.0606|N|103.8268|E|type:adm2nd_region:CN-62_source:Gaode|format=dms|display=it}}|elevation_footnotes=<!--for references: use <ref> </ref> tags-->|elevation_m=|elevation_ft=|postal_code_type=[[Postal code of China|Postal code]]|postal_code=730000|area_code=[[Telephone numbers in China|931]]|iso_code=[[ISO 3166-2:CN|CN-GS-01]]|website={{URL|http://www.lanzhou.gov.cn/}}|footnotes={{center|<big>'''City [[flower]]s'''</big><br /> [[Rugosa Rose]] }}}}Ang '''Lanzhou'''{{Efn|{{IPAc-en|UK|l|ae|n|'|dʒ|oʊ}}, {{IPAc-en|US|l|Q|n|-}};<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Langzhou |title=Langzhou |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{lang-zh|c=|s=兰州|p=Lánzhōu}}}}, dating '''Lanchow''', ay ang [[Kabisera|kabesera]] at pinakamalaking lungsod ng [[Mga lalawigan ng Tsina|lalawigan]] ng [[Gansu]] sa [[hilagang-kanlurang Tsina]].<ref>{{Cite web |title=Illuminating China's Provinces, Municipalities and Autonomous Regions |url=http://www.china.org.cn/english/features/43571.htm |access-date=2014-05-17 |publisher=PRC Central Government Official Website}}</ref> Matatagpuan sa pampang ng [[Ilog Dilaw]], ito ay isang mahalagang rehiyonal na sentro ng transportasyon, na nagdurugtong sa mga lugar sa mas malayong kanluran sa pamamagitan ng riles patungo sa silangang kalahati ng bansa. Sa kasaysayan, ito ay naging isang pangunahing kawing sa [[Hilagang Daang Seda]] at ito ay magiging isang pangunahing sentro sa [[Bagong Tulay sa Kalupaang Eurasia]]. Ang lungsod ay isa ring sentro para sa [[Mabigat na industriya|mabibigat na industriya]] at [[industriyang petrokimiko]]. Ang Lanzhou ay ang sentrong heograpikal ng teritoryo ng Tsina, at ang pangatlong pinakamalaking lungsod sa Hilagang-kanlurang Tsina pagkatapos ng [[Xi'an]] at [[Ürümqi]].<ref>{{Cite web |title=One World - The Most Populated Cities in China |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/china_cities.htm |access-date=2024-08-29 |publisher=Nations Online and PRC Central Government Official Website}}</ref> Ang Lanzhou ay isa ring mahalagang sentro para sa siyentipikong pananaliksik at edukasyon sa Hilagang-kanlurang Tsina pagkatapos ng [[Xi'an]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2024-science-cities/tables/overall |access-date=2025-06-27 |website=www.nature.com}}</ref> Ang lungsod ay isa sa nangungunang 50 pangunahing lungsod sa mundo ayon sa resulta ng siyentipikong pananaliksik na sinusubaybayan ng [[Nature Index]].<ref name="nature.com">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2025-science-cities/tables/overall |access-date=2025-11-15 |website=www.nature.com}}</ref> Tahanan ito ng [[Talaan ng mga pamantasan at kolehiyo sa Gansu|ilang institusyong pananaliksik]], kabilang ang [[Unibersidad ng Lanzhou]], [[Hilagang-kanlurang Pamantasang Normal]], [[Pamantasan ng Teknolohiya ng Lanzhou]], [[Pamantasang Agrikultural ng Gansu]], [[Pamantasan ng Medisinang Tsino ng Gansu]], at [[Pamantasang Lanzhou Jiaotong]].<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-10-26 |title=US News Best Global Universities Rankings in Lanzhou |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?city=lanzhou |access-date=2021-10-31 |website=U.S. News & World Report}}</ref><ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Best Chinese Universities Ranking |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2023 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303090917/https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2023 |archive-date=March 3, 2024 |access-date=2023-12-21 |website=www.shanghairanking.com}}</ref> == Kasaysayan == === Maagang kasaysayan === Orihinal na nasa teritoryo ng [[Qiang (mga makasaysayang tao)|sinaunang Kanlurang Qiang]], ang Lanzhou ay naging bahagi ng teritoryo ng [[Qin (estado)|Estado ng Qin]] noong ika-6 na siglo BK. == Mga panlabas na link == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20180812105154/http://www.lz.gansu.gov.cn/ Website ng gobyerno ng Lanzhou] * [http://xinxianghotel.com/maps-lanzhou/ Mapa ng Lanzhou] Archived * mula sa Wikivoyage == Mga tala == <references /> == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Tsino ng CS1 (zh)]] [[Kategorya:Gumagamit ang CS1 ng sulat sa wikang Tsino (zh)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong pinapayak]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] {{Navboxes|list={{Gansu}} {{Gansu topics}} {{Metropolitan cities of the People's Republic of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Provincial capitals of China}} {{Major cities along the Yellow River}} {{Baotou–Lanzhou Railway}}}} 4z33ac6c6raojtd694rgc7vmr9x0lp1 2237512 2237511 2026-10-27T03:59:30Z Ryomaandres 8044 2237512 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Lanzhou|official_name=<!-- Official name in English if different from 'name' -->|native_name=兰州市|native_name_lang=zh-Hans|other_name=|nickname=|type=[[Prefecture-level city]]|motto=|image={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/3/2 | image1 = Skyline Lanzhou August 2025.jpg | caption1 = Lanzhou skyline and the Yellow River | image2 = 西关清真寺i - panoramio.jpg | caption2 = [[Xiguan Mosque]] | image3 = Lanzhou_Zhongshan_Qiao_2013.12.28_17-26-24.jpg | caption3 = [[Zhongshan Bridge]] | image4 = The Yellow River at Lanzhou - 兰州黄河边上 (17143320738).jpg | caption4 = Waterwheel Expo Garden | image5 = Lanzhou Chanyuan 2013.12.29 11-47-46.jpg | caption5 = Chanyuan Temple | image6 = 兰州牛肉面.jpg | caption6 = [[Lanzhou beef noodle soup|Lanzhou beef noodles]] }}|image_size=|caption=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|map_caption1=Location of Lanzhou City jurisdiction in Gansu|pushpin_map=China Gansu#China|pushpin_label_position=|seat_type=Municipal seat|seat=[[Chengguan District, Lanzhou|Chengguan District]]|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[China]]|subdivision_type1=[[Provinces of China|Province]]|subdivision_name1=[[Gansu]]|subdivision_type2=[[Administrative divisions of the People's Republic of China#County level|County-level&nbsp;divisions]]|subdivision_name2=8|government_footnotes=|government_type=[[Prefecture-level city]]|governing_body=[[Lanzhou Municipal People's Congress]]|leader_title=[[Chinese Communist Party Committee Secretary|CCP Secretary]]|leader_name=Zhang Xiaoqiang|leader_title1=[[Lanzhou Municipal People's Congress|Congress]] Chairman|leader_name1=Zhang Jianping|leader_title2=[[Mayor]]|leader_name2=Liu Jianxun<ref name=mayor>{{cite web|url=https://m.jfdaily.com/wx/detail.do?id=602230|title=博士刘建勋任兰州市市长，全国已有多个"70后"省会城市市长}}</ref>|leader_title3=[[Chinese People's Political Consultative Conference|CPPCC]] Chairman|leader_name3=Li Hongya|established_title=|established_date=|established_title2=<!-- Incorporated (town) -->|established_date2=|established_title3=<!-- Incorporated (city) -->|established_date3=|area_magnitude=|unit_pref=<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired-->|area_footnotes=<!-- ([[List of China administrative regions by area|ranked 29th]]) -->|area_total_km2=13086.9<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion-->|area_land_km2=<!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion-->|area_water_km2=|area_water_percent=|area_metro_km2=1112.9|population_as_of=2020 census|population_footnotes=<ref name="citypopulation.de">{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/gansu/admin/|title=China: Gānsù (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map}}</ref>|population_total=4,359,446|population_density_km2=auto|area_urban_km2=2432.9|population_urban=3,474,858|population_density_urban_km2=auto|population_metro=3,042,863|population_density_metro_km2=auto|population_blank1_title=<!-- Mun. Density rank -->|population_blank1=<!-- ([[List of China administrative regions by population density|4th]]) -->|population_blank2_title=Major [[Nationalities of China|nationalities]]|population_blank2=<!-- [[Han Chinese|Han]] - 96%<br />[[Manchu]] – 2%<br />[[Hui people|Hui]] – 2%<br />[[Mongol]]ian – 0.3% -->|demographics_type2=GDP<ref>{{cite book |author=甘肃省统计局、国家统计局甘肃调查总队 |title=《甘肃发展年鉴－2016》 |date=November 2016 |publisher=[[China Statistics Press]] |isbn=978-7-5037-7894-0 |url=http://www.gstj.gov.cn/tjnj/2016/index.html }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|demographics2_title1=[[Prefecture-level city]]|demographics2_info1=[[CN¥]] 209.6 billion<br />[[US$]] 33.7 billion|demographics2_title2=Per capita|demographics2_info2=CN¥ 56,972<br />US$ 9,147|utc_offset=+8|coor_pinpoint=Gansu People's Government|coordinates={{coord|36.0606|N|103.8268|E|type:adm2nd_region:CN-62_source:Gaode|format=dms|display=it}}|elevation_footnotes=<!--for references: use <ref> </ref> tags-->|elevation_m=|elevation_ft=|postal_code_type=[[Postal code of China|Postal code]]|postal_code=730000|area_code=[[Telephone numbers in China|931]]|iso_code=[[ISO 3166-2:CN|CN-GS-01]]|website={{URL|http://www.lanzhou.gov.cn/}}|footnotes={{center|<big>'''City [[flower]]s'''</big><br /> [[Rugosa Rose]] }}}}Ang '''Lanzhou'''{{Efn|{{IPAc-en|UK|l|ae|n|'|dʒ|oʊ}}, {{IPAc-en|US|l|Q|n|-}};<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Langzhou |title=Langzhou |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> {{lang-zh|c=|s=兰州|p=Lánzhōu}}}}, dating '''Lanchow''', ay ang [[Kabisera|kabesera]] at pinakamalaking lungsod ng [[Mga lalawigan ng Tsina|lalawigan]] ng [[Gansu]] sa [[hilagang-kanlurang Tsina]].<ref>{{Cite web |title=Illuminating China's Provinces, Municipalities and Autonomous Regions |url=http://www.china.org.cn/english/features/43571.htm |access-date=2014-05-17 |publisher=PRC Central Government Official Website}}</ref> Matatagpuan sa pampang ng [[Ilog Dilaw]], ito ay isang mahalagang rehiyonal na sentro ng transportasyon, na nagdurugtong sa mga lugar sa mas malayong kanluran sa pamamagitan ng riles patungo sa silangang kalahati ng bansa. Sa kasaysayan, ito ay naging isang pangunahing kawing sa [[Hilagang Daang Seda]] at ito ay magiging isang pangunahing sentro sa [[Bagong Tulay sa Kalupaang Eurasia]]. Ang lungsod ay isa ring sentro para sa [[Mabigat na industriya|mabibigat na industriya]] at [[industriyang petrokimiko]]. Ang Lanzhou ay ang sentrong heograpikal ng teritoryo ng Tsina, at ang pangatlong pinakamalaking lungsod sa Hilagang-kanlurang Tsina pagkatapos ng [[Xi'an]] at [[Ürümqi]].<ref>{{Cite web |title=One World - The Most Populated Cities in China |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/china_cities.htm |access-date=2024-08-29 |publisher=Nations Online and PRC Central Government Official Website}}</ref> Ang Lanzhou ay isa ring mahalagang sentro para sa siyentipikong pananaliksik at edukasyon sa Hilagang-kanlurang Tsina pagkatapos ng [[Xi'an]].<ref name=":1">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2024-science-cities/tables/overall |access-date=2025-06-27 |website=www.nature.com}}</ref> Ang lungsod ay isa sa nangungunang 50 pangunahing lungsod sa mundo ayon sa resulta ng siyentipikong pananaliksik na sinusubaybayan ng [[Nature Index]].<ref name="nature.com">{{Cite web |title=Leading 200 science cities {{!}} {{!}} Supplements {{!}} Nature Index |url=https://www.nature.com/nature-index/supplements/nature-index-2025-science-cities/tables/overall |access-date=2025-11-15 |website=www.nature.com}}</ref> Tahanan ito ng [[Talaan ng mga pamantasan at kolehiyo sa Gansu|ilang institusyong pananaliksik]], kabilang ang [[Unibersidad ng Lanzhou]], [[Hilagang-kanlurang Pamantasang Normal]], [[Pamantasan ng Teknolohiya ng Lanzhou]], [[Pamantasang Agrikultural ng Gansu]], [[Pamantasan ng Medisinang Tsino ng Gansu]], at [[Pamantasang Lanzhou Jiaotong]].<ref name=":2">{{Cite web |date=2021-10-26 |title=US News Best Global Universities Rankings in Lanzhou |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/search?city=lanzhou |access-date=2021-10-31 |website=U.S. News & World Report}}</ref><ref>{{Cite web |title=ShanghaiRanking's Best Chinese Universities Ranking |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2023 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303090917/https://www.shanghairanking.com/rankings/bcur/2023 |archive-date=March 3, 2024 |access-date=2023-12-21 |website=www.shanghairanking.com}}</ref> == Kasaysayan == === Maagang kasaysayan === Orihinal na nasa teritoryo ng [[Qiang (mga makasaysayang tao)|sinaunang Kanlurang Qiang]], ang Lanzhou ay naging bahagi ng teritoryo ng [[Qin (estado)|Estado ng Qin]] noong ika-6 na siglo BK. == Mga panlabas na link == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20180812105154/http://www.lz.gansu.gov.cn/ Website ng gobyerno ng Lanzhou] * [http://xinxianghotel.com/maps-lanzhou/ Mapa ng Lanzhou] Archived * mula sa Wikivoyage == Mga tala == == Mga sanggunian == <references /> [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Tsino ng CS1 (zh)]] [[Kategorya:Gumagamit ang CS1 ng sulat sa wikang Tsino (zh)]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsinong pinapayak]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] {{Navboxes|list={{Gansu}} {{Gansu topics}} {{Metropolitan cities of the People's Republic of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Provincial capitals of China}} {{Major cities along the Yellow River}} {{Baotou–Lanzhou Railway}}}} ci322ceaxks6re6mfx8l94qxql83tvp 0 39423 2237385 1587216 2026-10-26T12:07:05Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Batad]] sa [[Batad (genus)]] 1587216 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = ''Sorghum'' | image = Sorghum.jpg | image_width = 250px | taxon = Sorghum | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Species | subdivision = }} {{otheruses|Batad}} Ang '''batad''' o '''''sorghum''''' ay isang sari ng ilang mga uri ng mga [[Poaceae|damo]], na pinapalaki ang iba para maging butil. Binubungkal ang mga halaman sa mas maiinit na mga klima sa buong mundo. Likas ang halaman sa mga tropikal at subtropikal na mga rehiyon sa lahat ng mga [[kontinente]] karagdagan ang [[Oceania|Oseania]] at [[Australasya]]. {{agham-stub}} [[Kaurian:Poaceae]] 8cqorxwrgg4khsftl8hsw7lg8qfgfgu 0 64454 2237547 2122197 2026-10-27T11:10:51Z ~2026-57265-11 168074 Sumasangayon ako kahit tamaa 2237547 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''Luis Mangalus Taruc''' (Hunyo 21, 1913 - Mayo 4, 2005) [[Ayumi Hamasaki|<code>ay</code>]] isang Pilipinong politiko at rebelde <ref>{{Cite news |last=Santos |first=Ashley |date=Lavender |title=Slender |pages=1 to 18 |work=The Luis journalism's |url=https.www.com.pages |access-date=Wiklink}}</ref><hiero> Search Jannel bebaro </hiero><syntaxhighlight lang="actionscript3" line="1" start="1"> Search Jannel bebaro </syntaxhighlight>noong panahon ng kaguluhang agraryo noong dekada 1930 hanggang sa pagtatapos ng [[Digmaang Malamig]]. Pinuno siya ng pangkat ng [[Hukbalahap]] (o Hukbong Bayan Laban sa Hapon) sa pagitan ng 1942 at 1950.<ref name="Taruc">Taruc, L., 1967, He Who Rides the Tiger, London: Geoffrey's to pinabayaan Ang driver is unavailable for a while now I think it's just imagery Chapman Ltd. (sa Ingles)</ref> Noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], pinangunahan ni Taruc ang Hukbalahap sa mga operasyong [[gerilya]] laban sa mga [[Hapon]]es na naninirahan sa [[Pilipinas]]. Naimpluwensyahan ng kanyang [[sosyalismo|sosyalistang]] idolo na si Pedro Abad Santos ng san tarlata Pagkatapos ng digmaan laban sa Hapon, ipinagpatuloy ng Hukbalahap ang kanilang mga kahilingan para sa repormang agraryo. Nahalal si Taruc at pitong kasamahan sa Kapulungan ng mga Kinatawan, ngunit hindi sila pinayagan ni gregormechanilisto[[Manuel Roxas|apitan ng tabing lupa sa bicol noon ng unang panahon]] Si Luis Mangalus Taruc ay isinilang sa mga angkang magsasaka sa baryo ng Santa Monica, bayan ng [[San Luis, Pampanga|San Luis]], [[Pampanga]] noong 15 Hunyo 1912. Sinabi ni Luis, "Sa aking kabataan, ang pananampalatayang Kristiyano ang nangibabaw sa aking espirituwal na buhay. Subalit nangibabaw ang panginoong may-lupa sa materyal na buhay na alam ko." Sa edad na walo, nag-aral si Luis sa pampublikong paaralan sa [[San Miguel, Bulacan|San Miguel]], [[Bulacan]].  Sa gulang na labinlima, nag-aral siya ng mataas na paaralan sa [[Lungsod ng Tarlac]]. Nag-aral siya ng medisina at abogasya sa [[Unibersidad ng Maynila]] sa loob ng dalawang taon (Hunyo 1932–Disyembre 1934), ngunit hindi na makayanan ang mga gastusin, at bumalik sa Batasan nang hindi nakakuha ng titulo na itakda sa isang tindahan ng sastre kasama ang kanyang kapatid.  Bilang isang tinedyer ay naging inspirasyon niya ang mga kuwento ng mga Katipunero na nakipaglaban para sa kalayaan at para sa repormang agraryo laban sa [[Espanya]]. Ang ilang mga tao sa loob ng kanyang sariling nayon at lalawigan ay itinuring siya bilang ang pagkakatawang-tao ng kilalang pinuno ng Katipunan na si Felipe Salvador. Naimpluwensyahan siya ni Pedro Abad Santos, isang [[Karl Marx|Marxista]], na itinuring ni Luis bilang isang tunay na sosyalista. Noong Hunyo 1935, pinakasalan niya si Feliciana Bernabe, at ipinanganak ang kanyang anak na si Romeo noong Marso 1936. Bago matapos ang 1935, sumama siya kay Santos bilang isang permanenteng tagapag-organisa ng Partidong Sosyolista ng Pilipinas, na may bilang na ilang daang miyembro at ilang libong tagapagsimpatiya. Namatay ang kanyang asawa noong Disyembre 1938, na dumaranas ng [[bosyo]] at [[anemya]]. Pagkatapos ay pinakasalan niya si Enna Cura noong 4 Hunyo 1939. Si Luis ay mabibilanggo nang tatlong beses bago ang digmaan, sa Luis Taruc ==Mga dictator na == {{reflist}} {{BD|1913|2005|Taruc, Luis}} [[Kategorya:Komunismo]] [[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Hukbalahap]] rjc1z9wauv01w428ypg1ygn81j1bov5 0 67939 2237411 2192969 2026-10-26T15:07:08Z ~2026-57148-00 168045 /* Butod ng sihay na sentro ng impormasyon(sa mga eukaryotes lamang) */ 2237411 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Diagram of a cell.png|thumb|right|Isang sihay at mga bahagi nito.]] [[Talaksan:Epithelial-cells.jpg|thumb|right|300px|Mga sihay sa isang kultura na minantsahan para sa [[keratin]](pula) at [[DNA]](berde)]] Sa [[biyolohiya]], ang '''sihay'''<ref>{{cite book |last= del Rosario|first= Gonsalo|author-link= |date= 1969|title= Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino|url= |location= Maynila|publisher= Lupon sa Agham|page= 191|isbn=}}</ref><ref>{{cite book |last= Potet|first= Jean-Paul|author-link= |date= 2018 |title= Filipino Neologisms|url= |location= Morriseville, Estados Unidos|publisher= Lulu Press, Inc.|page= 33|isbn=}}</ref> o '''selula'''<ref>{{cite web |url=https://diksiyonaryo.ph/search/cell |title=cell |author=Diksiyonaryo.ph |date= |website= |publisher=[[Komisyon sa Wikang Filipino]] |access-date=2019-04-09 |quote=''Bio'' mikroskopikong estruktura ng mga hayop at halaman na naglalamán ng nuklear at cytoplasmic na materyales na napapaloob sa isang semi-permeable membrane : SÉLULÁ |archive-date=2019-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923090639/https://diksiyonaryo.ph/search/cell |url-status=dead }}</ref> ([[Wikang Kastila|Kastila]]: ''célula,'' [[Wikang Ingles|Ingles]]: ''cell'') ay ang pinakapayak na kayarian ng mga buhay na [[organismo]]. Ito ang pinakamaliit na unit ng buhay na inuuri bilang isang buhay na bagay at karaniwang tiantawag na mga blokeng pangtayo ng buhay. Ang mga organismo ay maaaring uriin bilang [[Organizmong uniselular|uniselular]] na binubuo lamang ng isang sihay gaya ng [[bacteria|bakterya]] at [[Organismong multiselular|multiselular]] na binubuo ng maraming mga sihay gaya ng mga [[halaman]] at [[hayop]]. Ang [[tao]] ay naglalaman ng mga 100 trilyong sihay. Ang isang tipikal na sihay ay may sukat 10&nbsp;µm at ang tipikal na [[masa]] (mass) ay 1 nanogramo. Ang pinakasukdulang mga sihay sa tao ay: *ang pinakamalaking sihay ang anterior na sungay sa [[espinal na kordo]] na may sukat na 135 μ *ang pinakamahabang sihay ang mga pseudounipolar na mga sihay na umaabot mula sa daliri ng paa patungo sa mababang [[sanga ng utak]] *ang pinakamaliit na sihay ang [[selulang granula]] (granule cells) sa [[cerebellum]] na may sukat na 4 µ. *ang pinakamalaking alam na sihay ang mga hindi napupunlay(fertlized) na mga sihayang itlog ng [[ostrich]]. Ang sihay ay natuklasan ni [[Robert Hooke]] noong 1665. Noong 1835, bago ang teoriyang pinal na sihay ay nabuo, natuklasan ni Jan Evangelista Purkyně ang mga maliit na granula(granules) habang tumitingin sa mga tisyu ng halaman sa ilalim ng [[mikroskopyo]]. Ang [[teoriya ng selula]] na unang binuo nina Matthias Jakob Schleiden at Theodor Schwann noong 1839 ay nagsasaad ng mga sumusunod: *ang lahat ng mga organismo ay binubuo ng isa o maraming mga sihay *ang lahat ng mga sihay ay nagmula sa mga mas naunang sihay *ang mga mahalagang tungkulin ng isang organismo ay nangyayari sa loob ng mga sihay *ang lahat ng mga sihay ay naglalaman ng mga impormasyong hereditaryo(pagmamana) na kailangan para sa pangangasiwa ng mga tungkulin ng sihay sa paghahatid ng mga impormasyon sa susunod na herenerasyon ng mga sihay. Ang salitang sihay ay nagmula sa salitang [[Latin]] na cellula na nangangahulugang "isang maliit na kwarto". Ang salitang naglalarawan para sa pinakamaliit na buhay na istrakturang bioholikal ay inimbento ni [[Robert Hooke]] sa isang aklat na kanyang inilimbag noong 1665 nang kanyang ikumpara ang mga sihay ng [[tapon]](cork) na kanyang nakita sa mikroskopya sa mga maliliit na kwartong tinitirhan ng mga [[monghe]]. ==Anatomiya== [[Talaksan:Celltypes.svg|thumb|right|300px|sihay na [[eukaryotiko]] at [[prokaryotiko]] ]] Mayroong dalawang uri ng mga sihay: ang [[eukaryote|eukaryotiko]] at [[prokaryote|prokaryotiko]]. Ang mga prokaryotikong sihay ay karaniwang independiyente samantalang ang mga eukaryotikong sihay ay karaniwang matatagpuan sa mga organismong [[multiselular]]. {| class="toccolours" border="1" style="margin:auto; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; clear:both;" |+'''Pagkukumpaa ng mga katangian ng parehong prokaryotiko at eukaryotikong mga sihay''' |- |&nbsp; !Mga Prokaryote !Mga Eukaryote |- !Mga tipikal na organismo |[[bacterium|bakterya]], [[arkeya]] |[[protista]], [[fungus|fungi]], [[halaman]], [[hayop]] |- !Tipikal na sukat |~ 1–10 [[µm]] |~ 10–100 [[µm]] (Ang [[spermatozoon]] bukod sa buntot ay mas maliit) |- !Uri ng [[nukleyus ng selula]] |[[rehiyong nukleyoid]]; walang tunay na nukleyus |may tunay na nukleyus na dobleng membrano |- ![[DNA]] |sirkular (karaniwan) |linyar na [[molekula]] (kromosoma) na may [[histone]] na [[protina]] |- !sintesis ng RNA-/protina |pinagdugtong sa [[sitoplasma]] |Ang sintesis ng RNA sa loob ng nukleyus<br />ang sintesis ng protina sa cytoplasma |- ![[Ribosoma]] |50S+30S |60S+40S |- !Istrakturang Sitoplasmatiko |sobrang kaunting mga istraktura |labis na in-istraktura ng [[endomembrano]] at [[cytoskeleton]] |- ![[Chemotaxis|Galaw ng sihay]] |[[Flagellum|flagella]] na gawa sa [[flagellin]] |flagella at [[Cilium|cilia]] na naglalaman ng microtuble; [[lamellipodia]] at [[filopodia]] na naglalaman ng [[actin]] |- ![[Mitokondriyum|Mitokondriya]] |wala |isa hanggang sa ilang libo(bagaman ang iba ay walang mitochondria) |- ![[Kloroplasto]] |wala |na [[algae]] at mga [[halaman]] |- !Organisasyon |karaniwang sa isang mga sihay |isang sihay, mga kolonyo, mga mas mataas na mga organismong multiselular na may espesyal na sihay |- ![[Paghahati ng selula]] |[[Binaryong fission]] (simpleng dibisyon) |[[Mitosis]] (fission o pagbubunga) <br />[[Meiosis]] |} ===Mga sihay prokaryotiko=== [[File:Prokaryote cell.svg|thumb|right|300px|Isang tipikal na sihay na [[prokaryote]].]] Ang sihay na prokaryota ay mas simple kaya ito ay mas maliit kesa sa sihay na eukaryote. May dalwang uri ng prokayorte: [[bacteria]] at [[archae]]. Ang parehong ito ay nagsasalo ng parehong istraktura. Ang materyal na nuclear ng isang prokaryotikong sihay ay binubuo ng isang [[kromosoma]] na direktang nakadikit sa [[cytoplasma]]. Dito, ang mga hindi matukoy na rehiyong nuclear sa cytoplasma ay tinatawag na [[nucleoid]]. Ang isang prokaryotikong sihay ay may tatlong rehiyong arkitektural: *sa labas, ang [[flagella]] at [[pili]] ay umuusbong mula sa ibabaw ng ihay. Ang mga istrakturang ito(na hindi makikita sa lahat ng mga prokaryote) na gawa sa mga [[protina]] na nangangasiwa sa paggalaw at pakikipag-usap sa pagitan ng mga sihay *Ang nagpapalibot sa sihay ang [[envelope ng selula]](cell envelope) na sa kalahatan ay biubuo ng isang dinding ng sihay na tumatakip sa [[membranong plasma]] bagaman ang ilang bacteria ay may karagdagang patong ng takip na tinatawag na kapsule(capsule). Ang envelope ng sihay ay nagbibigay ng tibay sa sihay at humihiwalay sa loob ng sihay mula sa kapaligiran nito na nagsisilbing panalang(filter) pumoprotekta. Bagaman ang karamihan sa mga prokaryote ay may pader ng sihay, may mga eksepsiyon dito gaya ng Mycoplasma (bacteria) at Thermoplasma (archaea). Ang pader ng sihay ay binubuo ng peptidoglycan sa bacteria at umaasal bilang karagdagang harang laban sa mga pwersang panlabas. Ito ay pumipigil rin sa sihay na lumawig at kalauanan ay sumabago (cytolysis) mula sa [[presyur]] na [[osmotiko]] laban sa kapaligirang [[hyponotiko]]. Ang ilang mga sihay eukaryote gaya ng halaman at fungi ay mayroon ring dinding ng sihay. *Sa loob ng sihay ang rehiyong cytoplasmiko na naglalaman ng [[genome]] ng sihay(DNA) at [[ribosoma]] at iba't ibang mga uri ng inklusyon ng sihay. Ang isang kromosomang ribosoma ay karaniwang isang pabilog na [[molekula]](ang eksepsiyon dito ang bacterium na Borrelia burgdorferi na nagsasanhi ng [[sakit na Lyme]]). Bagaman hindi bumubuo ng nucleus, ang [[DNA]] ay nakasiksik sa isang nucleoid. Ang mga prokaryote ay maaaring magdala ng ekstrakromosomal na mga elementong DNA na tinatawag na [[plasmid]] na karaniwan ay pabilog. Ang mga plasmid ay nagbibigay ng karagdagang mga tungkulin gaya ng [[resistansiya sa antibiotiko]]. ===Mga sihay eukaryote=== [[Talaksan:Bahagi ng Sihay ng Hayop.png|thumb|200px|Sihay ng [[hayop]]]] [[Talaksan:Plant cell structure-en.svg|thumb|200px|Sihay ng [[halaman]]]] Ang mga [[halaman]], [[hayop]], [[fungi|buot]], malusak na mga [[amag]], [[protozoa|mulhay]] at [[algae]] ay mga [[eukaryote|eukaryotiko]]. Ang mga sihay ito ay 15 beses na mas malawak kesa sa isang tipikal na [[prokaryote]] at maaaring mga 1000 beses na mas malaki sa [[bolyum]]. Ang pinakamalaking pagkakaiba sa pagitan ng mga prokaryote at eukaryote ay ang mga sihay eukaryote ay naglalaman ng tinatakdaan-membrano na mga kompartmento(paghahati) kung saan ang mga spesipikong [[metabolismo|metabolikong]] mga gawain ay nangyayari. Ang pinakamahalaga sa mga ito ang [[nucleus ng selula|butod ng sihay]] na isang nahihiwalay ng membranong kompartmento na naglalaman ng [[DNA]] ng isang sihay eukaryotiko. Ang nucleus na ito ang nagbibigay ng pangalan sa eukaryote na nangangahulugang "totoong nucleus". Ang ibang mga pagkakaiba ang sumusunod: *Ang [[membranong plasma]] ay katulad ng sa prokaryote sa tungkulin na may maliit na pagkakaiba sa pagkakabuo. Ang mga pader na sihay ay maaari o hindi maaaring umiral. *Ang DNA na eukaryotiko ay inayos sa isa o mas maraming mga linyar na [[molekula]] na tinatawag na [[kromosoma|kulaylawas]] na kaugnay ng mga [[protinang]] [[histone]]. Ang lahat ng kromosomal na DNA ay iniimbak sa nucleus ng sihay na inihihiwalay mula sa [[cytoplasma]] ng isang membrano. Ang ilang mga organelong eukaryotiko gaya ng [[mitochondria]] ay naglalaman rin ng ilang DNA. *Maraming mga sihay eukaryotiko ay may pangunahing [[cilia]]. Ang pangunahing cilia ay gumagampan ng mahalagang tungkulin sa [[chemosensasyon]](chemosensation) na nagtutugma ng malaking bilang ng mga [[landas na naghuhudyat]](signalling pathways) sa sihay at minsan ay nagdudugtong ng mga paghuhudyat sa motilidad(paggalaw) na pang-clia o sa alternatibo sa [[paghahati ng selula]] sa [[diperentasyon ng selula]](ang mga simpleng sihay ay nagiging isang uring espesyal na sihay). *Ang mga eukaryote ay maaaring makagalaw gamit ang [[cilia]] o [[flagella]]. Ang flagella ay mas komplikado sa eukaryote kesa sa prokaryote. ==Mga panloob na bahagi ng sihay == [[Talaksan:Illu cell structure.jpg|thumb|300px|Isang tipikal na sihay ng hayop at mga [[organelo]] nito.]] [[Talaksan:biological cell.svg|thumb|right|350px|Isang tipikal na sihay ng hayop at ang mga panloob na bahagi ([[organelo]]) nito::<br/> (1) [[nukleyolus]]<br/> (2) [[nukleyus ng sihay|nukleyus]]<br/> (3) [[ribosoma]] (munting mga tuldok)<br/> (4) [[besikulo (biolohiya at kemika)|besikulo]]<br/> (5) magaspang na [[endoplasmikong retikulum]] (ER)<br/> (6) [[Aparatong Golgi]]<br/> (7) [[Cytoskeleton|Sitoiskeleton]]<br/> (8) makinis na [[endoplasmikong retikulum]]<br/> (9) [[mitokondriyon]]<br/> (10) [[bakuola]]<br/> (11) [[sitosol]]<br/> (12) [[lisosoma]]<br/> (13) [[sentriyol]] sa loob ng [[sentrosoma]]]] Ang lahat ng mga sihay kahit ito ay prokaryotiko o eukaryotiko ay may [[membrano]](membrane) na pumapalibot sa sihay at humihiwalay sa loob nito mula sa kapaligiran, nangangasiwa sa kung ano ang mga bagay na labas pasok(na selektibong matatagos) at nagpapanatili ng [[elektrikong potensiyal]] ng sihay. Sa loob ng membrano, ang isang maalat ng [[cytoplasma]] ang kumukuha ng halos lahat na [[bolyum]] ng sihay. Ang lahat ng mga sihay ay nag-aangkin ng [[DNA]] na isang hereditaryong(pagmamana) materyal ng mga [[gene]] gayundin ng [[RNA]] na naglalaman ng mga impormasyong kinakailangan upang lumikha ng iba't ibang uri ng mga protina gaya ng mga [[ensaym]] na pangunahing makinarya ng sihay. Mayroon ding iba't ibang uri ng mga [[biomolekula]] sa sihay. ===lamad ng sihay=== Ang [[cytoplasma]] ng isang sihay ay napapalibutan ng membrano ng sihay o membranong plasma. Ang membranong plasma sa mga halaman at prokaryote ay karaniwang natatakpan ng isang pader ng sihay. Ang membranong ito ay nagsisilbing tagapagpahiwalay at tagaprotekta ng sihay mula sa kapaligiran nito at halos nito ay gawa sa dobleng patong ng mga [[lipid]](mga hydropobikong mga tulad ng [[taba]]ng molekula) at hydropilikong [[phosporus]] na mga molekula kaya ang patong na ito ay tinatawag na "phospholipid bilayer". Ito ay maaari ring tawaging pluidong mosaikong membrano. Ang nakakabit sa membranong ito ang iba't ibang mga protinang molekula na umaasal bilang mga kanelo(channels) at pump na nagpapagalaw ng iba't iba't mga molekula papasok at papalabas sa sihay. Ang membrano ay sinasabing "kalahating natatagusan(semi-permeable)" dahil ito ay pumapayag na ang isang substansiya(gaya ng [[molekula]] o [[ion]] na malayang makapasok sa isang limitadong hangganan o hindi pumayag na ang mga substansiyang ito na makapasok. Ang mga ibabaw na membrano ng sihay ay naglalaman rin ng mga [[protinang reseptor]] na pumapayag sa mga sihay na matukoy ang panlaab na humuhudyat na mga molekula gaya ng mga [[hormone]]. ===Sitoplasma(cytoplasm)=== Ang [[cytoskeleton|sitoiskeleton]](cytoskeleton) ay umaasal na mga sumusunod: *bilang tagapangasiwa at tagapanatili ng hugis ng sihay *nagkakabit ng mga [[organelo]](organelles) sa lugar *tumutulong sa [[endocytosis]] na pagsisipsip ng mga panlabas na materyal ng sihay *tumutulong sa [[cytokinesis]] na separasyon ng mga anak na sihay pagkatapos ng paghahati ng sihay *nagpapagalaw ng mga bahagi ng sihay sa mga prosesong paglago at paggalaw Ang cytoskeleton ng mga sihay eukaryotiko ay binubuo ng mga [[microfilament]] na pagitan ng mga filament at microtubule. May malaking bilang mga protinang kaugnay nito na ang bawat isa ay kumokontrol sa istraktura ng sihay sa pamamagitan ng pagdidirekta, pagkukumpol at pagpapantay ng mga filament. Ang cytoskeleton ng prokaryotiko ay hindi gaanong maiging napag-aralan ngunit nasasangkot sa pagpapanatili ng hugis ng sihay, polaridad at cytokinesis. ===Mga materyal na henetiko=== Ang dalawang uri ng mga materyal na henetiko na umiiral: ang [[asidong deoxyribonucleic]] (DNA) at [[asidong ribonucleic]](RNA). Karamihan sa mga organismo ay gumagamit ng [[DNA]] para sa kanilang pangmatagalang imbakan ng impormasyon ngunit ang ilang mga [[virus]] gaya ng mga [[retrovirus]] ay gumagamit ng [[RNA]] bilang mga henetikong materyal nito. Ang biolohikal na impormasyong nakapaloob sa isang organismo ay kino-koda sa sekwensiyang DNA o RNA nito. Ang RNA ay ginagamit rin sa paghahatid ng impormasyon(gaya ng [[mRNA]]) at mga tungkuling [[ensaym]]atiko(gaya ng ribosomal RNA) sa mga organismong gumagamit ng DNA para sa mismong kodang henetiko. Ang mga [[lipat na RNA]](transfer RNA o tRNA) ay ginagamit upang magdagdag ng [[asidong amino]] habang isinasagawa ang [[pagsasalin ng protina]]. Ang mga henetikong materyal ng mga prokaryotiko ay isinaayos sa isang simpleng sirkular(pabilog) na molekulang DNA (ang kromosomang bacterial) sa rehiyong nucleoid ng [[sitoplasma]]. Ang henetikong materyal ng mga eukaryotiko ay nahahati sa iba't ibang mga linyar na [[molekula]] na tinatawag na mga [[kromosoma]](chromosome) sa loob ng isang diskretong nucleus na karaniwan ay may karagdagang mga henetikong materyal sa ilang mga [[organelo]] gaya ng [[mitochondria]] at [[chloroplast]]. Ang sihay ng isang [[tao]] ay may henetikong materyal na nakapaloob sa nucleus ng sihay(nuclear genome) at sa [[mitochondria]](mitochondrial genome). Sa mga tao, ang nuclear genome ay nahahati sa 23 pares ng mga linyar na molekula ng DNA na tinatawag na mga [[kromosoma]]. Bagaman ang mga mitochondrial [[DNA]] ay napakaliit kumpara sa mga nuclear na kromosoma, ito ay nagko-koda para sa 13 mga protinang nasasangkot sa mitochondrial na produksiyon ng enerhiya at spesipikong [[tRNA]]. Ang mga dayuhang henetikong materyal(na ang karaniwan ay [[DNA]]) ay maaari ring artipisyal na maipakilala sa loob ng sihay sa isang prosesong tinatawag na [[transpeksiyon]](transfection). Ito ay transiento(hindi pangmatagalan) kung ang DNA ay hindi ipinasok sa genome ng sihay o ito ay matatag kung ito ay ipinasok dito. Ang ilang mga [[virus]] ay may kakayahan ring magpasok ng henetikong materyal nito sa [[genome]] ng isang sihay. ===Mga organelo(organelles)=== Ang katawan ng tao ay naglalaman ng maraming mga iba't ibang [[organo]] gaya ng [[puso]], [[baga]] at [[kidney]] kung saan ang bawat mga organong ito ay nagsasagawa ng iba't ibang mga tungkulin. Ang mga sihay ay naglalaman rin ng mga "maliliit na organo" na tinatawag na organelo(organelles) na naging angkop o espesyal sa pagsasagawa ng isa o maraming mga mahalagang tungkulin. Ang parehong mga sihay na eukaryotiko at prokaryotiko ay may mga organelo ngunit ang mga organelo sa eukaryotes ay pangkalahatang mas komplikado at maaaring natatakdaan ng membrano. May ilang uri ng mga organelo sa isang sihay. Ang ilang gaya ng nucleus at aparatong golgi ay tipikal na solitaryo(nag-iisa) samantalang ang iba gaya ng [[mitochondria]], [[peroxisome]] at [[lysosome]] ay maaaring marami na mula sa mga daan daan sa libo libo. Ang [[cytosol]] ang pluidong tulad ng [[gelatin]] na pumupuno sa sihay at pumapalibot sa mga organelo. ====Butod ng sihay na sentro ng impormasyon(sa mga eukaryotes lamang)==== [[Talaksan:Diagram human cell nucleus no text.png|right|thumb|200px|[[butod ng sihay]]]] Ang [[butod ng sihay]] ang pinakanapapansing organelong matatagpuan sa sihay ng mga eukaryotiko. Ito ay naglalaman ng mga [[kromosoma]] (chromosome) ng sihay at isa ring lugar kung saan ang halos lahat ng [[replikasyon ng DNA]] at [[sintesis ng RNA]](transkripsiyon) ay nagaganap. Ang nucleus ay [[spero|sperikal]] at nahihiwalay mula sa cytoplasma ng isang dobleng membrano na tinatawfhgggghrtp;ppirudohbquekrgbvag na [[nuclear envelope]]. Ang nuclear envelope ay humihiwalay at pumoprotekta sa [[DNA]] ng sihay mula sa iba't ibang mga [[molekula]] na maaaring aksidenteng makapinsala sa istraktura ng nito o makialam sa pagpoproseso nito. Sa pagpoproseso, ang DNA ay kinokopya(transcribed) sa isang espesyal na [[RNA]] na tinatawag na [[mensaherong RNA]](mRNA). Pagkatapos nito, ang mRNA ay ihinahatid sa labas ng nucleus kung saan ito ay isinasalin sa isang spesipikong molekula ng protina. Ang [[nucleolus]] ay isang espesyal na rehiyon sa loob ng nucleus kung saan ang mga pang-ilalim na unit ng [[ribosoma]] ay binubuo. Sa mga prokaryotes, ang pagpoproseso ng DNA ay nangyayari sa [[cytoplasma]]. ====Mitochondria at chloroplast na tagalikha ng enerhiya(sa eukaryotes lamang)==== Ang [[mitochondria]] ay mga organellong kumokopya sa sarili nito(self-replicating) na nangyayari sa iba't ibang mga bilang, hugis at sukat sa [[cytoplasma]] ng lahat ng mga sihay eukaryotiko. Ang mitochondria ay gumagampan ng isang mahalagang tungkulin sa paglikha ng [[enerhiya]] sa isang sihay eukaryotiko. Ang mitochondria ay lumilikha ng enerhiya sa sihay sa pamamagitan ng [[oksidatibong phosphorilasyon]] gamit ang [[oxygen]] upang maglabas ng enerhiyang nakaimbak sa mga nutrientong sihay(na karaniwang humihinggil sa [[glucose]]) upang lumikha ng [[ATP]]. Ang mitochondria ay dumadami sa pamamagitan ng paghahati sa dalawa. Ang [[respirasyon]] ay nangyayari sa mitochondria ng sihay. ====Endoplasmikong reticulum(sa mga eukaryotes lamang)==== Ang [[endoplasmikong reticulum]](ER) ang networkong tagahatid para sa mga [[molekulang]] inaasinta para sa ilang mga modipikasyon at spesipikong mga destinasyon na kumpara sa molekulang malayang lumalangoy sa cytoplasma. Ang endoplasmikong reticulum ay may dalawang mga anyo: Ang magaspang na ER(rought ER) na may ribosoma sa ibabaw nito at naglalabas ng mga protina sa cytoplasma, at ang makinis na ER(smooth ER) na wala nito. Ang makinis na ER ay gumagampan ng papel sa sekwestrayon(pagsunggab) ng [[calcium]] at paglabas nito. ====Aparatong Golgi==== Ang pangunahing tungkulin ng [[aparatong Golgi]](Golgi apparatus) ay magproseso at magbalot ng mga [[macromolekula]] gaya ng mga [[protina]] at [[lipid]] na isini-sintesis ng sihay. ====Ribosoma==== Ang [[ribosoma]] ay isang malaking kompleks ng mga molekulang RNA at protina. Ang bawat isang ito ay binubuo ng mga pang-ilalim na unit(subunit) at umaasal bilang linyang tagabuo kung saan ang RNA mula sa nucleus ay ginagamit upang i-sintesis ang mga [[protina]] mula sa mga [[asidong amino]]. Ang mga ribosoma ay maaaring matagpuang malayang nakalutang o nakakabit sa isang membrano na magaspang na endoplasmatikong reticulum sa mga eukaryotoes o membrano ng sihay sa mga prokaryotes. ====Lysosomes at Peroxisomes(sa mga eukaryotes lamang)==== Ang mga [[lysosome]] ay naglalaman ng mga [[dihestibo]]ng [[ensaym]](asidong hydrolases). Tinutunaw nito ang mga labis at luma nang organelo, mga partikulo ng pagkain at pumapalibot sa mga [[virus]] at [[bacteria]]. Ang mga [[peroxisome]] ay may mga [[ensaym]] na nag-aalis sa sihay ng mga nakalalasong [[peroxide]]. Hindi maipapasok ng sihay ang mga destruktibong mga ensaym na ito kung ang mga ito ay hindi nakapaloob sa isang sistemang tinatakdaan ng membrano. ====Centrosome na tagapangasiwa ng cytoskeleton==== Ang [[centrosome]] ay lumilikha ng mga microtubule ng isang sihay na isang mahalagang bahagi ng [[cytoskeleton]]. Ito ay nagdidirekta ng paghahatid sa pamamagitan ng endomplasmatikong reticulum at aparatong Golgi. Ang mga centrosome ay binubuo ng dalawang mga [[centriole]] na naghihiwalay sa paghahati ng sihay at tumutulong sa pagbuo ng mga mitotikong spindle. Ang isang centrosome ay makikita sa mga sihay ng hayop. Ito ay matatagpuan rin sa ilang mga [[fungi]] at sihay ng [[algae]]. ====Vacuoles==== Ang mga [[vacuoles]] ay nag-iimbak ng pagkain at itinatapong produkto(waste). Ang ilang mga vacuole ay nag-iimbak ng labis na tubig. Ang mga ito ay kalimitang inilalarawan bilang [[likido]] na napupuno ng espasyo at napapaligiran ng isang membrano. Ang ilang mga sihay na ang pinakakilala dito ang [[amoeba]] ay may umuurong na vacuole na maaaring maglimas ng tubig papalabas sa sihay kung ito ay may labis na tubig. Ang mga vacuole ng mga sihay eukaryotiko ay karaniwang mas malaki sa mga halaman kesa sa mga hayop. ==Mga istraktura sa labas ng pader ng sihay== ===Kapsula=== Ang isang tulad ng [[gelatin]] na kapsula ay makikita sa ilang mga [[bacteria]] sa labas ng dingding ng sihay. Ang kapsula ay maaaring isang [[polysaccharide]] gaya ng sa [[pneumococci]], [[meningococci]] o [[polypeptide]](gaya ng sa [[Bacillus anthracis]]) o [[asidong hyaluroniko]](gaya ng sa [[streptococci]]. Ang mga kapsula ay hindi tinatakdaan ng mga ordinaryong mantsa at maaaring matukoy ng mga espesyal na mantsa. ===Flagella=== Ang mga [[flagella]] ang mga organelo ng paggalaw ng sihay. Ang ito ay lumilitaw mula sa [[cytoplasma]] at umuusli sa pader ng selula. Ang mga ito ay mahaba at makapal na mga katulad ng [[sinulid]] na sangang mga protina sa kalikasan. Ang karamihan ng mga ito ay karaniwang matatagpuan sa mga [[bacteria]] ngunit matatagpuan rin sa mga maliliit na mga hayop. ===Fimbriae (pili)=== Ang mga ito ay maikli at manipis na mga tulad ng buhok na [[filament]] na gawa sa protinang tinatawag na [[pilin]](antiheniko). Ang mga [[fimbriae]] ay responsable sa pagkakabit ng mga bacteria sa mga spesipikong reseptor ng sihay ng tao. Mayroong mga espesyal na uri ng pili na tinatawag na sex pili na nasasangkot sa pagdudugtong(conjunction). ==Mga tungkulin ng sihay== ===Paglago at metabolismo=== Sa pagitan ng sunod sunod na [[paghahati ng selula]](cell division), ang mga sihay ay lumalago sa pamamagitan ng pagsasagawa ng metabolismo ng sihay. Ang metabolismo ng sihay ay isang proseso kung saan ang mga indibidwal na sihay ay nagpoproseso ng mga nutrientong molekula. Ang metabolismo ay may hindi magkatulad na mga dibisyon: ang [[katabolismo]] kung saan ang sihay ay humahati ng mga komplikadong molekula upang lumikha ng enerhiya at magbawas ng lakas, at ang [[anabolismo]] kung saan ang sihay ay gumagamit ng enerhiya at nagpapaliit ng lakas upang lumikha ng mga komplikadong molekula at upang magsagawa ng iba pang mga tungkuling biolohikal. Ang mga komplikadong [[asukal]] na kinakain ng organismo ay mahahati sa mas hindi komplikadong kemikal na molekulang asukal na tinatawag na [[glucose]]. Kapag ito ay nasa loob na ng sihay, ang glucose ay nahahati upang gumawa ng [[adenosine triphosphate]] (ATP) na isang anyo ng [[enerhiya]] sa pamamagitan ng dalawang magkaibang mga [[landas metaboliko]]. Ang unang landas na [[glycolysis]] ay hindi nangangailangan ng oxygen at tinatawag na [[metabolismong anaerobiko]]. Ang bawat [[reaksiyong kemikal]] ay dinesenyo upang lumikha ng mga [[ion ng hydroheno]] na maaaring gamitin upang lumika ng mga pakete ng enerhiya(ATP). Sa mga prokaryotes, ang [[glycolysis]] ang tanging paraang ginagamit sa pagkokonberte ng enerhiya. Ang ikalawang landas na tinatawag na [[siklong Krebs]] o siklong asidong citric ay nangyayari sa loob ng [[mitochondria]] at maaaring lumikha ng sapat na ATP upang patakbuhin ang lahat ng tungkulin ng isang sihay. ===Paglikha ng sihay=== Ang [[paghahati ng selula]](cell division) ay sumasangkot sa isang sihayna tinatawag na inang sihay na nahahati sa dalawang mga anak na sihay. Ito ay nagdudulot ng paglago sa mga organismong multiselular(paglago ng mga [[tisyu]] nito) at sa pagpaparami sa mga organismong uniselular. Ang mga prokaryotikong sihay ay nahahati sa pamamagitan ng [[binaryong fission]]. Ang eukaryotikong sihay ay karaniwang sumasailalim sa isang proseso ng dibisyong nuclear na tinatawag na [[mitosis]] na sinusundan ng dibisyon ng sihay tinatawag na [[cytokinesis]]. Ang isang diploid na sihay ay maaari ring sumailalim sa [[meiosis]] upang lumikha ng mga sihay na [[haploid]] na karaniwan ay apat. Ang mga [[selulang haploid]] ay nagsisilbing mga [[gamete]] sa mga organismong multiselular at nagdudugtong upang lumikha ng mga bagong diploid na sihay. Ang [[replikasyon ng DNA]] o proseso ng pagkokopya ng [[genome]] ng sihay ay kinakailangan sa tuwing ang sihay ay naghahati. Ang replikasyon gaya ng lahat ng mga gawaing pansihay ay nangangailangan ng mga espesyal na protina upang isagawa nito ang mga tungkulin nito. ===Sintesis ng protina=== Ang mga sihay ay may kakayahang [[biosintesis|mag-sintesis]] ng mga bagong [[protina]] na kailangan para sa modulasyon at pagpapanatili ng mga gawaing pansihay. Ang prosesong ito ay sumasangkot sa pagbuo ng bagong mga molekulang protina mula sa mga pangtayong blokeng [[asidong amino]] batay sa impormasyong naka-koda sa [[DNA]] o [[RNA]]. Ang [[sintesis ng protina]] ay sa pangkalahatan binubuo ng dalawang pangunahing mga hakbang: [[transkripsiyon]] at [[pagsasalin]](translation). Ang transkripsiyon ang proseso kung saan ang impormasyong henetiko sa [[DNA]] ay ginagamit upang lumikha ng isang komplementaryong strand ng RNA. Ang strand ng RNA na ito ay pinoproseso naman upang magbigay ng [[mensaherong RNA]](mRNA) na malayang makalilipat sa sihay. Ang mga molekulang mRNA ay nagbibigkis sa mga kompleks na protina-RNA na tinatawag na mga [[ribosoma]] na matatagpuan sa [[cytosol]] kung saan ang mga ito ay isinasalin sa mga sekwensiyang [[polypeptide]]. Ang mga ribosoma ay namamagitan sa pagbuo ng mga sekwensiyang polypeptide batay sa sekwensiyang mRNA. Ang sekwensiyang mRNA ay direktang umuugnay sa sekwensiyang polypeptide sa pamamagitan ng pagbibigkis sa [[lipat RNA]](transfer RNA o tRNA) na mga umaangkop na molekula sa mga bulsang nagbibigkis sa loob ng ribosoma. Pagkatapos nito, ang bagong polypeptide ay tumutupi sa isang magagamit na [[tatlong dimensiyon]]al na protinang molekula. ==Paggalaw ng sihay== Ang mga sihay ay maaaring gumagalaw habang isinasagawa ang maraming mga proseso gaya ng [[paghilom ng sugat]], tugon sa [[immune]] at [[metastasis ng kanser]]. Upang ang paghilom ng sugat ay mangyari, ang mga [[selulang puting dugo]] at mga sihay na kumakain ng bacteria ay gumagalaw o tumutungo sa lugar ng sugat upang patayin ang mga [[mikroorganismo]] na nagsasanhi ng [[inpeksiyon]]. Sa parehong panahon, ang mga [[fibroblaster(nagdudugtong na mga sihayng tisyu) ay gumagalaw upang muling imodelo ang mga napinsalang istraktura. Sa kaso ng pagbuo ng [[tumor]], ang mga sihay mula sa pangunahing tumor ay kumakalat sa iba't ibang mga bahagi ng katawan. Ang motilidad ng sihay ay sumasangkot sa maraming mga [[reseptor]], pagdudugtong, pagkukumpol, pagbibigkis, pagdikit, motor at iba pang mga protina. Ang proseso ay nahahati sa tatlong mga hakbang: ang protrusiyon(pag-usli) ng pangunahing gilid ng sihay, pagdikit ng pangunahing gilid, pag-aalis ng dikit sa katawan ng sihay at likuran, at pag-urong ng cytoskeleton upang hilain ang sihay ng pasulong. Ang bawat hakbang ay pinapatakbo ng mga pwersang pisikal na nalilikha ng mga unikong segmento ng [[cytoskeleton]]. ==Ebolusyon== {{main|Ebolusyon}} ===Pinagmulan ng unang sihay=== May ilang mga [[teoriya]] sa pinagmulan ng maliliit na mga [[molekula]] na nagsanhi ng pagkakalikha ng buhay sa sinaunang mundo. Ang isa ay ang mga ito ay ang mga ito nagmula sa mga [[meteorite]]. Ang isa pa ay ang mga ito ay nalikha sa mga buka sa malalim-na-dagat. Ang ikatlo ay ang mga ito ay sinintesis ng [[kidlat]] sa isang papaliit na [[atmospero]]([[eksperimentong Miller-Urey]]) bagaman hindi maliwanag kung ang mundo ay may gayong atmospero. Wala pang datang eksperimental sa kasalukuyan na naglalarawan sa kung ano ang mga unang kumokopya-sa-sariling(self-replicating) molekula. Ang [[RNA]] ay ipinagpapalagay na kauna-unahang mga molekulang kumokopya-sa-sarili dahil ito ay may kakayahan ng parehong pag-iimbak ng impormasyong henetiko at pag-[[katalisis|kakatalisa]] ng mga [[reaksiyong kemikal]]. Gayunpaman, ang ilang mga entitad na may potensiyal na kumopya-sa-sarili ay maaaring mas nauna sa [[RNA]] tulad ng [[asidong peptide nucleic]]. Ang mga sihay ay lumitaw sa mundo mga 4.0–4.3 bilyong taon ang nakalilipas. Ang kasalukuyang paniniwala ng mga siyentipiko ay ang mga sihay na ito ay mga [[heterotroph]]. Ang isang mahalagang katangian ng mga sihay ang membrano ng sihay na binubuo ng mga dalawang patong ng [[lipid]]. Ang sinaunang membrano ng sihay ay malamang mas simple at matatagos kesa sa mga makabagong sihay na may isa lamang [[asidong taba]]ng kadena sa bawat lipid. Ang mga lipid ay alam na bumubuo ng mga dalawang patong na mga besikulo(vesicles) sa tubig na walang mga panlabas na sanhi at maaaring ito ang nauna sa [[RNA]]. Gayunpaman ang unang mga membrano ay maaari ring nalikha ng mga katalitikong RNA o nangangailangan ng mga protinang istraktura bago ang mga ito ay mabuo. ===Pinagmula ng mga eukaryotikong sihay=== Ang eukaryotikong sihay ay nag-evolve mula sa mga pamayanang simbiotiko ng mga prokaryotikong sihay. Ang mga nagdadala ng DNA na mga organelo gaya ng [[mitochondria]] at [[chloroplast]] ay tiyak na mga labi ng sinaunang simbiotikong humihinga ng [[oxygen]] na mga [[proteobacteria]] at [[cyanobacteria]] kung saan ang mga natitirang mga sihay ay nahango mula sa ninunong mga sihay na archaean prokaryote cell. Ang [[teoriya]]ng ito ay tinatawag na [[teoriyang endosymbiotiko]]. Pinagtatalunan pa rin ng mga siyentipiko kung ang mga organelo tulad ng [[hydrogenosome]] ay mas nauna sa pinagmulan ng [[mitochondria]] o vice versa. Ang [[kasarian]] bilang steoreotipadong koreograpiya ng [[meiosis]] at [[syngamy]] na umiiral sa halos lahat ng mga kasalukuyang eukaryotes ay maaaring gumampan ng papel sa transisyon mula sa mga prokaryotes patungo sa mga eukaryotes. Ang teoriyang 'pinagmulan ng kasarian bilang baksinasyon(bakuna)' ay nagmumungkahi na ang [[genome]] ng eukaryote ay lumago sa pamamagitan ng pagdaragdag mula sa mga genome ng parasitong prokaryan sa iba't iba't pag-ikot ng lateral na paglipat ng [[gene]]. Ang kasarian-bilang-syngamy(fusion sex) ay lumitaw nang ang mga inpektadong mga host ay nagsimulang magpalitan ng mga genome na nuclearisado na naglalaman ng kapwa-nag-evolve na bertikal na naisaling mga symbionts na nagbibigay ng proteksiyon laban sa horisontal na inpeksiyon ng mas mga nakakahawang mga symbiont. == Sanggunian == {{reflist}} {{Biology nav}} [[Kategorya:Biyolohiya ng selula]] 5r6gx2dpvk9s9kunm8nhnfk2zmk7qh6 10 77838 2237402 2216376 2026-10-26T14:17:36Z Myrabert015 156576 2237402 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Lalawigan ng Pilipinas |title = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Administrasyon ng Pilipinas]] |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |image = [[Talaksan:Coat of arms of the Philippines.svg|100px]] |above = {{flagicon|PHL}}[[Republika ng Pilipinas]] |group1 = [[Rehiyon I (Pilipinas)|Rehiyon I]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 =Lalawigan |list1 = '''[[Ilocos Norte]]{{•}}[[Ilocos Sur]]{{•}}[[La Union]]{{•}}[[Pangasinan]]''' |group2 = Lungsod |list2 = ''[[Alaminos, Pangasinan|Alaminos]]{{•}}[[Lungsod ng Batac|Batac]]{{•}}[[Candon]]{{•}}[[Dagupan]]{{•}}[[Laoag]]{{•}}[[San Carlos, Pangasinan|San Carlos]]{{•}}[[San Fernando, La Union|San Fernando]]{{•}}[[Urdaneta]]{{•}}[[Vigan]]'' }} |group2 = [[Lambak ng Cagayan|Rehiyon II]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 ='''[[Batanes]]{{•}}[[Cagayan]]{{•}}[[Isabela (lalawigan)|Isabela]]{{•}}[[Nueva Vizcaya]]{{•}}[[Quirino]]''' |group2 = Lungsod |list2 = ''[[Cauayan, Isabela|Cauayan]]{{•}}[[Ilagan]]{{•}}[[Santiago, Isabela|Santiago]]{{•}}[[Tuguegarao]]'' }} |group3 = [[Gitnang Luzon|Rehiyon III]] |list3 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Aurora]]{{•}}[[Bataan]]{{•}}[[Bulacan]]{{•}}[[Nueva Ecija]]{{•}}[[Pampanga]]{{•}}[[Tarlac]]{{•}}[[Zambales]]''' |group2 = Lungsod |list2 = ''[[Angeles]]{{•}}[[Balanga]]{{•}}[[Cabanatuan]]{{•}}[[Gapan]]{{•}}[[Mabalacat]]{{•}}[[Malolos]]{{•}}[[Meycauayan]]{{•}}[[Muñoz]]{{•}}[[Olongapo]]{{•}}[[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]]{{•}}[[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]{{•}}[[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]]{{•}}[[San Jose del Monte]]{{•}}[[Lungsod ng Tarlac]]'' }} |group4 = Rehiyon IV |list4 = {{Navbox subgroup |group1 = [[CALABARZON|Rehiyon IV-A]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1=Lalawigan |list1 = '''[[Batangas]]{{•}}[[Kabite|Cavite]]{{•}}[[Laguna]]{{•}}[[Quezon]]{{•}}[[Rizal]]''' |group2= Lungsod |list2 = ''[[Antipolo]]{{•}}[[Bacoor]]{{•}}[[Lungsod ng Batangas]]{{•}}[[Lungsod ng Biñan|Biñan]]{{•}}[[Cabuyao]]{{•}}[[Calamba, Laguna|Calamba]]{{•}}[[Lungsod ng Cavite]]{{•}}[[Dasmariñas]]{{•}}[[Heneral Trias|General Trias]]{{•}}[[Imus]]{{•}}[[Lipa, Batangas|Lipa]]{{•}}[[Lucena]]{{•}}[[San Pablo, Laguna|San Pablo]]{{•}}[[San Pedro, Laguna|San Pedro]]{{•}}[[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]]{{•}}[[Santo Tomas, Batangas|Santo Tomas]]{{•}}[[Tagaytay]]{{•}}[[Tanauan, Batangas|Tanauan]]{{•}}[[Lungsod ng Tayabas|Tayabas]]{{•}}[[Trece Martires]]'' }} |group2 = [[MIMAROPA|Rehiyon IV-B]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Marinduque]]{{•}}[[Occidental Mindoro]]{{•}}[[Oriental Mindoro]]{{•}}[[Palawan]]{{•}}[[Romblon]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Calapan]]{{•}}[[Puerto Princesa]]'' }} }} |group5 = [[Kabikulan|Rehiyon V]] |list5 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 ='''[[Albay]]{{•}}[[Camarines Norte]]{{•}}[[Camarines Sur]]{{•}}[[Catanduanes]]{{•}}[[Masbate]]{{•}}[[Sorsogon]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Iriga]]{{•}}[[Legazpi, Albay|Legazpi]]{{•}}[[Ligao]]{{•}}[[Lungsod ng Masbate]]{{•}}[[Naga, Camarines Sur|Naga]]{{•}}[[Lungsod ng Sorsogon]]{{•}}[[Tabaco]]'' }} |group6 = [[Kanlurang Kabisayaan|Rehiyon VI]] |list6 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Aklan]]{{•}}[[Antique]]{{•}}[[Capiz]]{{•}}[[Guimaras]]{{•}}[[Iloilo]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Lungsod ng Iloilo]]{{•}}[[Passi]]{{•}}[[Roxas, Capiz|Roxas]]'' }} |group7 = [[Rehiyon ng Pulo ng Negros|NIR]] |list7 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Negros Occidental]]{{•}}[[Negros Oriental]]{{•}}[[Siquijor]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Bacolod]]{{•}}[[Bago, Negros Occidental|Bago]]{{•}}[[Bais]]{{•}}[[Bayawan]]{{•}}[[Cadiz, Negros Occidental|Cadiz]]{{•}}[[Canlaon]]{{•}}[[Dumaguete]]{{•}}[[Escalante]]{{•}}[[Guihulngan]]{{•}}[[Himamaylan]]{{•}}[[Kabankalan]]{{•}}[[La Carlota|La Carlota]]{{•}}[[Sagay, Negros Occidental|Sagay]]{{•}}[[San Carlos, Negros Occidental|San Carlos]]{{•}}[[Silay]]{{•}}[[Lungsod ng Sipalay|Sipalay]]{{•}}[[Talisay, Negros Occidental|Talisay]]{{•}}[[Tanjay]]{{•}}[[Victorias]]'' }} |group8 = [[Gitnang Kabisayaan|Rehiyon VII]] |list8 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Bohol]]{{•}}[[Cebu]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Bogo]]{{•}}[[Carcar]]{{•}}[[Lungsod ng Cebu|Cebu]]{{•}}[[Lungsod ng Danao|Danao]]{{•}}[[Lungsod ng Lapu-Lapu|Lapu-Lapu]]{{•}}[[Mandaue]]{{•}}[[Naga, Cebu|Naga]]{{•}}[[Tagbilaran]]{{•}}[[Talisay, Cebu|Talisay]]{{•}}[[Toledo, Cebu|Toledo]]'' }} |group9 = [[Silangang Kabisayaan|Rehiyon VIII]] |list9 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Biliran]]{{•}}[[Hilagang Samar]]{{•}}[[Katimugang Leyte]]{{•}}[[Leyte]]{{•}}[[Samar (lalawigan)|Samar]]{{•}}[[Silangang Samar]]{{•}}''' |group2 = Lungsod |list2 = ''[[Baybay, Leyte|Baybay]]{{•}}[[Borongan]]{{•}}[[Calbayog]]{{•}}[[Catbalogan]]{{•}}[[Maasin]]{{•}}[[Ormoc]]{{•}}[[Tacloban]]'' }} |group10 = [[Tangway ng Zamboanga|Rehiyon IX]] |list10= {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Zamboanga del Norte]]{{•}}[[Zamboanga Sibugay]]{{•}}[[Zamboanga del Sur]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Dapitan]]{{•}}[[Dipolog]]{{•}}[[Isabela, Basilan|Isabela]]{{•}}[[Pagadian]]{{•}}[[Lungsod ng Zamboanga]]'' }} |group11 = [[Hilagang Mindanao|Rehiyon X]] |list11 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Bukidnon]]{{•}}[[Camiguin]]{{•}}[[Lanao del Norte]]{{•}}[[Misamis Occidental]]{{•}}[[Misamis Oriental]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Cagayan de Oro]]{{•}}[[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]]{{•}}[[Gingoog]]{{•}}[[Iligan]]{{•}}[[Malaybalay]]{{•}}[[Oroquieta]]{{•}}[[Ozamiz]]{{•}}[[Tangub]]{{•}}[[Valencia, Bukidnon|Valencia]]'' }} |group12 = [[Rehiyon ng Davao|Rehiyon XI]] |list12 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 ='''[[Davao de Oro]]{{•}}[[Davao del Norte]]{{•}}[[Davao Oriental]]{{•}}[[Davao Occidental]]{{•}}[[Davao del Sur]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Lungsod ng Dabaw|Lungsod ng Davao]]{{•}}[[Digos]]{{•}}[[Mati]]{{•}}[[Panabo]]{{•}}[[Samal, Davao del Norte|Samal]]{{•}}[[Tagum]]'' }} |group13 = [[SOCCSKSARGEN|Rehiyon XII]] |list13 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Cotabato (lalawigan)|Cotabato]]{{•}}[[Sarangani]]{{•}}[[South Cotabato]]{{•}}[[Sultan Kudarat]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Heneral Santos|General Santos]] (Dadiangas){{•}}[[Kidapawan]]{{•}}[[Koronadal]]{{•}}[[Tacurong]]'' }} |group14 = [[Caraga|Rehiyon XIII]] |list14 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Agusan del Norte]]{{•}}[[Agusan del Sur]]{{•}}[[Surigao del Norte]]{{•}}[[Surigao del Sur]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Bayugan]]{{•}}[[Bislig]]{{•}}[[Butuan]]{{•}}[[Cabadbaran]]{{•}}[[Lungsod ng Surigao]]{{•}}[[Tandag]]'' }} |group15 = [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera|CAR]] |list15 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Abra]]{{•}}[[Apayao]]{{•}}[[Benguet]]{{•}}[[Ifugao]]{{•}}[[Kalinga]]{{•}}[[Mountain Province]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Baguio]]{{•}}[[Tabuk]]'' }} |group16 = [[Kalakhang Maynila|NCR]] |list16= {{Navbox subgroup |group1 = Kabiserang Distrito |list1 = [[Maynila]] |group2 = Ikalawang Distrito |list2 = [[Marikina]]{{•}}[[Mandaluyong]]{{•}}[[Pasig]]{{•}}[[Lungsod Quezon]]{{•}}[[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] |group3 = Ikatlong Distrito |list3= [[Caloocan]]{{•}}[[Malabon]]{{•}}[[Navotas]]{{•}}[[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Valenzuela]] |group4 = Distritong Katimugan |list4 = [[Las Piñas]]{{•}}[[Makati]]{{•}}[[Muntinlupa]]{{•}}[[Parañaque]]{{•}}[[Pasay]]{{•}}[[Pateros]]{{•}}[[Taguig]] }} |group17 = [[Bangsamoro|BARMM]] |list17 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Basilan]]{{•}}[[Lanao del Sur]]{{•}}[[Maguindanao del Norte]]{{•}}[[Maguindanao del Sur]]{{•}}[[Sulu]]{{•}}[[Tawi-Tawi]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Lungsod ng Cotabato]]{{•}}[[Lamitan]]{{•}}[[Marawi]]'' }} |group18 = Mga ibang teritoryo |list18 = [[Talampas Benham]] |group19 = Mga pinag-aagawang teritoryo |list19 = [[Bajo de Masinloc]] {{•}} [[Kapuluan ng Kalayaan]] ([[Pulo ng Lawak]] {{•}} [[Pulo ng Ligaw]] {{•}} [[Pulo ng Likas]] {{•}} [[Pulo ng Pag-asa]] {{•}} [[Pulo ng Parola]] {{•}}[[Bahura ng Zamora]] {{•}} [[Buhanginan ng Ayungin]]) |below = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga Lungsod ng Pilipinas]] }} <noinclude> {{collapsible option}} [[Kaurian:Mga suleras ng pulitika at pamahalaan ng Pilipinas]] [[Kaurian:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kaurian:Heograpiya ng Pilipinas]] </noinclude> e3i010hsi41kxrhz3t370tsfvgnr677 2237416 2237402 2026-10-26T15:21:30Z Myrabert015 156576 2237416 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Lalawigan ng Pilipinas |title = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Administrasyon ng Pilipinas]] |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |image = [[Talaksan:Coat of arms of the Philippines.svg|100px]] |above = {{flagicon|PHL}}[[Republika ng Pilipinas]] |group1 = [[Rehiyon I (Pilipinas)|Rehiyon I]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1 =Lalawigan |list1 = '''[[Ilocos Norte]]{{•}}[[Ilocos Sur]]{{•}}[[La Union]]{{•}}[[Pangasinan]]''' |group2 = Lungsod |list2 = ''[[Alaminos, Pangasinan|Alaminos]]{{•}}[[Lungsod ng Batac|Batac]]{{•}}[[Candon]]{{•}}[[Dagupan]]{{•}}[[Laoag]]{{•}}[[San Carlos, Pangasinan|San Carlos]]{{•}}[[San Fernando, La Union|San Fernando]]{{•}}[[Urdaneta]]{{•}}[[Vigan]]'' }} |group2 = [[Lambak ng Cagayan|Rehiyon II]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 ='''[[Batanes]]{{•}}[[Cagayan]]{{•}}[[Isabela (lalawigan)|Isabela]]{{•}}[[Nueva Vizcaya]]{{•}}[[Quirino]]''' |group2 = Lungsod |list2 = ''[[Cauayan, Isabela|Cauayan]]{{•}}[[Ilagan]]{{•}}[[Santiago, Isabela|Santiago]]{{•}}[[Tuguegarao]]'' }} |group3 = [[Gitnang Luzon|Rehiyon III]] |list3 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Aurora]]{{•}}[[Bataan]]{{•}}[[Bulacan]]{{•}}[[Nueva Ecija]]{{•}}[[Pampanga]]{{•}}[[Tarlac]]{{•}}[[Zambales]]''' |group2 = Lungsod |list2 = ''[[Angeles]]{{•}}[[Balanga]]{{•}}[[Cabanatuan]]{{•}}[[Gapan]]{{•}}[[Mabalacat]]{{•}}[[Malolos]]{{•}}[[Meycauayan]]{{•}}[[Muñoz]]{{•}}[[Olongapo]]{{•}}[[Palayan, Nueva Ecija|Palayan]]{{•}}[[San Fernando, Pampanga|San Fernando]]{{•}}[[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]]{{•}}[[San Jose del Monte]]{{•}}[[Lungsod ng Tarlac]]'' }} |group4 = Rehiyon IV |list4 = {{Navbox subgroup |group1 = [[CALABARZON|Rehiyon IV-A]] |list1 = {{Navbox subgroup |group1=Lalawigan |list1 = '''[[Batangas]]{{•}}[[Kabite|Cavite]]{{•}}[[Laguna]]{{•}}[[Quezon]]{{•}}[[Rizal]]''' |group2= Lungsod |list2 = ''[[Antipolo]]{{•}}[[Bacoor]]{{•}}[[Lungsod ng Batangas]]{{•}}[[Lungsod ng Biñan|Biñan]]{{•}}[[Cabuyao]]{{•}}[[Calamba, Laguna|Calamba]]{{•}}[[Lungsod ng Cavite]]{{•}}[[Dasmariñas]]{{•}}[[Heneral Trias|General Trias]]{{•}}[[Imus]]{{•}}[[Lipa, Batangas|Lipa]]{{•}}[[Lucena]]{{•}}[[San Pablo, Laguna|San Pablo]]{{•}}[[San Pedro, Laguna|San Pedro]]{{•}}[[Santa Rosa, Laguna|Santa Rosa]]{{•}}[[Santo Tomas, Batangas|Santo Tomas]]{{•}}[[Tagaytay]]{{•}}[[Tanauan, Batangas|Tanauan]]{{•}}[[Lungsod ng Tayabas|Tayabas]]{{•}}[[Trece Martires]]'' }} |group2 = [[MIMAROPA|Rehiyon IV-B]] |list2 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Marinduque]]{{•}}[[Occidental Mindoro]]{{•}}[[Oriental Mindoro]]{{•}}[[Palawan]]{{•}}[[Romblon]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Calapan]]{{•}}[[Puerto Princesa]]'' }} }} |group5 = [[Kabikulan|Rehiyon V]] |list5 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 ='''[[Albay]]{{•}}[[Camarines Norte]]{{•}}[[Camarines Sur]]{{•}}[[Catanduanes]]{{•}}[[Masbate]]{{•}}[[Sorsogon]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Iriga]]{{•}}[[Legazpi, Albay|Legazpi]]{{•}}[[Ligao]]{{•}}[[Lungsod ng Masbate]]{{•}}[[Naga, Camarines Sur|Naga]]{{•}}[[Lungsod ng Sorsogon]]{{•}}[[Tabaco]]'' }} |group6 = [[Kanlurang Kabisayaan|Rehiyon VI]] |list6 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Aklan]]{{•}}[[Antique]]{{•}}[[Capiz]]{{•}}[[Guimaras]]{{•}}[[Iloilo]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Lungsod ng Iloilo]]{{•}}[[Passi]]{{•}}[[Roxas, Capiz|Roxas]]'' }} |group7 = [[Rehiyon ng Pulo ng Negros|NIR]] |list7 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Negros Occidental]]{{•}}[[Negros Oriental]]{{•}}[[Siquijor]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Bacolod]]{{•}}[[Bago, Negros Occidental|Bago]]{{•}}[[Bais]]{{•}}[[Bayawan]]{{•}}[[Cadiz, Negros Occidental|Cadiz]]{{•}}[[Canlaon]]{{•}}[[Dumaguete]]{{•}}[[Escalante]]{{•}}[[Guihulngan]]{{•}}[[Himamaylan]]{{•}}[[Kabankalan]]{{•}}[[La Carlota|La Carlota]]{{•}}[[Sagay, Negros Occidental|Sagay]]{{•}}[[San Carlos, Negros Occidental|San Carlos]]{{•}}[[Silay]]{{•}}[[Lungsod ng Sipalay|Sipalay]]{{•}}[[Talisay, Negros Occidental|Talisay]]{{•}}[[Tanjay]]{{•}}[[Victorias]]'' }} |group8 = [[Gitnang Kabisayaan|Rehiyon VII]] |list8 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Bohol]]{{•}}[[Cebu]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Bogo]]{{•}}[[Carcar]]{{•}}[[Lungsod ng Cebu|Cebu]]{{•}}[[Lungsod ng Danao|Danao]]{{•}}[[Lungsod ng Lapu-Lapu|Lapu-Lapu]]{{•}}[[Mandaue]]{{•}}[[Naga, Cebu|Naga]]{{•}}[[Tagbilaran]]{{•}}[[Talisay, Cebu|Talisay]]{{•}}[[Toledo, Cebu|Toledo]]'' }} |group9 = [[Silangang Kabisayaan|Rehiyon VIII]] |list9 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Biliran]]{{•}}[[Hilagang Samar]]{{•}}[[Katimugang Leyte]]{{•}}[[Leyte]]{{•}}[[Samar (lalawigan)|Samar]]{{•}}[[Silangang Samar]]{{•}}''' |group2 = Lungsod |list2 = ''[[Baybay, Leyte|Baybay]]{{•}}[[Borongan]]{{•}}[[Calbayog]]{{•}}[[Catbalogan]]{{•}}[[Maasin]]{{•}}[[Ormoc]]{{•}}[[Tacloban]]'' }} |group10 = [[Tangway ng Zamboanga|Rehiyon IX]] |list10= {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Zamboanga del Norte]]{{•}}[[Zamboanga Sibugay]]{{•}}[[Zamboanga del Sur]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Dapitan]]{{•}}[[Dipolog]]{{•}}[[Isabela, Basilan|Isabela]]{{•}}[[Pagadian]]{{•}}[[Lungsod ng Zamboanga]]'' }} |group11 = [[Hilagang Mindanao|Rehiyon X]] |list11 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Bukidnon]]{{•}}[[Camiguin]]{{•}}[[Lanao del Norte]]{{•}}[[Misamis Occidental]]{{•}}[[Misamis Oriental]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Cagayan de Oro]]{{•}}[[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]]{{•}}[[Gingoog]]{{•}}[[Iligan]]{{•}}[[Malaybalay]]{{•}}[[Oroquieta]]{{•}}[[Ozamiz]]{{•}}[[Tangub]]{{•}}[[Valencia, Bukidnon|Valencia]]'' }} |group12 = [[Rehiyon ng Davao|Rehiyon XI]] |list12 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 ='''[[Davao de Oro]]{{•}}[[Davao del Norte]]{{•}}[[Davao Oriental]]{{•}}[[Davao Occidental]]{{•}}[[Davao del Sur]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Lungsod ng Dabaw|Lungsod ng Davao]]{{•}}[[Digos]]{{•}}[[Mati]]{{•}}[[Panabo]]{{•}}[[Samal, Davao del Norte|Samal]]{{•}}[[Tagum]]'' }} |group13 = [[SOCCSKSARGEN|Rehiyon XII]] |list13 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Cotabato (lalawigan)|Cotabato]]{{•}}[[Sarangani]]{{•}}[[South Cotabato]]{{•}}[[Sultan Kudarat]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Heneral Santos|General Santos]] (Dadiangas){{•}}[[Kidapawan]]{{•}}[[Koronadal]]{{•}}[[Tacurong]]'' }} |group14 = [[Caraga|Rehiyon XIII]] |list14 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Agusan del Norte]]{{•}}[[Agusan del Sur]]{{•}}[[Surigao del Norte]]{{•}}[[Surigao del Sur]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Bayugan]]{{•}}[[Bislig]]{{•}}[[Butuan]]{{•}}[[Cabadbaran]]{{•}}[[Lungsod ng Surigao]]{{•}}[[Tandag]]'' }} |group15 = [[Rehiyong Pampangasiwaan ng Cordillera|CAR]] |list15 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Abra]]{{•}}[[Apayao]]{{•}}[[Benguet]]{{•}}[[Ifugao]]{{•}}[[Kalinga]]{{•}}[[Mountain Province]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Baguio]]{{•}}[[Tabuk]]'' }} |group16 = [[Kalakhang Maynila|NCR]] |list16= {{Navbox subgroup |group1 = Kabiserang Distrito |list1 = [[Maynila]] |group2 = Ikalawang Distrito |list2 = [[Marikina]]{{•}}[[Mandaluyong]]{{•}}[[Pasig]]{{•}}[[Lungsod Quezon]]{{•}}[[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] |group3 = Ikatlong Distrito |list3= [[Caloocan]]{{•}}[[Malabon]]{{•}}[[Navotas]]{{•}}[[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Valenzuela]] |group4 = Distritong Katimugan |list4 = [[Las Piñas]]{{•}}[[Makati]]{{•}}[[Muntinlupa]]{{•}}[[Parañaque]]{{•}}[[Pasay]]{{•}}[[Pateros]]{{•}}[[Taguig]] }} |group17 = [[Bangsamoro|BARMM]] |list17 = {{Navbox subgroup |group1 = Lalawigan |list1 = '''[[Basilan]]{{•}}[[Lanao del Sur]]{{•}}[[Maguindanao del Norte]]{{•}}[[Maguindanao del Sur]]{{•}}[[Sulu]]{{•}}[[Tawi-Tawi]]''' |group2 = Lungsod |list2 =''[[Lungsod ng Cotabato]]{{•}}[[Lamitan]]{{•}}[[Marawi]]'' }} |group18 = Mga ibang teritoryo |list18 = [[Talampas Benham]] |group19 = Mga pinag-aagawang teritoryo |list19 = [[Bajo de Masinloc]] {{•}} [[Kapuluan ng Kalayaan]] ([[Pulo ng Lawak]] {{•}} [[Pulo ng Likas]] {{•}} [[Pulo ng Pag-asa]] {{•}} [[Pulo ng Parola]] {{•}} [[Buhanginan ng Ayungin]]) |below = [[Mga lungsod ng Pilipinas|Mga Lungsod ng Pilipinas]] }} <noinclude> {{collapsible option}} [[Kaurian:Mga suleras ng pulitika at pamahalaan ng Pilipinas]] [[Kaurian:Rehiyon ng Pilipinas]] [[Kaurian:Heograpiya ng Pilipinas]] </noinclude> 4oy7c014nt4cmolbyukdh5vvqw5sg9j 0 84131 2237441 2179320 2026-10-26T23:23:35Z Aubreyjanev 159817 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2237441 wikitext text/x-wiki :''Tungkol ang artikulong ito sa mga nilalang ng kalikasan ayon sa mitolohiyang Pilipino. Para sa palabas sa telebisyon ng Pilipinas, tingnan ang [[Encantadia (seryeng pantelebisyon)]].'' {{Mitolohiya ng Pilipinas}} Ang '''engkanto''' ay isang uri ng nilalang sa [[mitolohiya ng Pilipinas|mitolohiyang Pilipino]] na pinaniniwalaang may angking kakayahang naiiba sa mga ordinaryong nilalang gaya ng tao at hayop.<ref name="library">{{Cite web |url=http://library.thinkquest.org/27661/docs/engkanto.htm |title=Engkanto |access-date=2009-04-18 |archive-date=2009-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409095943/http://library.thinkquest.org/27661/docs/engkanto.htm |url-status=dead }}</ref> Sila ay inilalarawan na may mapuputlang balat, asul o luntiang mga mata at kung minsan ay hindi hamak na mas matangkad o mas maliit gaya ng sa ordinaryong [[Pilipino]].<ref name="library"/> Pinaniniwalaan din silang naninirahan sa mga punungkahoy gaya ng mga [[baliti]] at sinasabing hindi gumagalaw ng mga tao maliban na lamang ay kung gagambalain ang kanilang pananahimik.<ref>{{Cite web |url=http://www.pantheon.org/articles/e/engkanto.html |title=Encyclopedia Mythica |access-date=2009-04-18 |archive-date=2008-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622172128/http://www.pantheon.org/articles/e/engkanto.html |url-status=dead }}</ref> Karaniwan na ring iniuugnay sa mga engkanto ang ninuno ng mga Pilipino.<ref name=Aguilar>{{cite book|title=Clash of Spirits|url=https://archive.org/details/clashofspiritshi00agui|first=Filomeno V. |last=Aguilar|year=1998|publisher=University of Hawaii Press|isbn=0-8248-2082-7}}</ref><ref name=VanRheenan>{{cite book|title=Contextualization And Syncretism: Navigating Cultural Currents|author=Gailyn Van Rheenen, Gailyn Van Rheenan|year= 2006|publisher=William Carey Library|isbn=0-87808-387-1| url=http://books.google.com/books?id=E84GB2f2a9QC&pg=PA211&dq=Engkanto&sig=8BX2aPEZmMtBFoXJTO3dl9mC5kY|accessdate=2008-06-21}}</ref><ref name=Demetrio>*{{cite journal | last = Demetrio | first = Francisco | year = 1969 | title = The Engkanto Belief: An Essay in Interpretation | journal = Asian Folklore Studies | volume = 28 | issue = 1| pages = 77–90 | url = http://www.jstor.org/pss/1177781| accessdate = 2008-06-19 | doi = 10.2307/1177781 }}</ref> Sila rin ay inilalarawan bilang mga ispiritu ng kalikasan o mga maliliit na duwende.<ref name="ramos">{{cite book |last=Ramos |first=Maximo D. |title=Creatures of Philippine Lower Mythology |publisher=University of the Philippines Press |year=1971 |location=Philippines |pages=55–56 |oclc=804797 |authorlink=}} ISBN 971-06-0691-3 (Quezon City Press, 1990)</ref> Ang paniniwala sa kanilang eksistensiya ay nagtagal ng ilang siglo <ref name=Demetrio /> at may ilan pang pamayanan sa [[Pilipinas]] ang naniniwala rito.<ref>*{{cite journal | year = 2003 | last = Borchgrevink | first = Axel | title = Ideas of Power in the Philippines | journal = Cultural Dynamics | volume = 15 | issue = 1 | pages = 41–69 | url = http://cdy.sagepub.com/cgi/content/abstract/15/1/41 | accessdate = 2008-06-19 | doi = 10.1177/0921374003015001108 | archive-date = 2008-09-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080909093626/http://cdy.sagepub.com/cgi/content/abstract/15/1/41 | url-status = dead }}</ref> Sa wikang [[wikang Filipino|Filipino]], ang [[lalaki]]ng ''engkanto'' ay tinatawag ding engkantado, samantalang ang babaeng engkanto naman ay hindi tinatawag na engkanto kundi isang ''engkantada''. Gaya ng mga tao, sila ay pinaniniwalaan ding may kasarian ngunit naiiba sa mga tao.<ref name="geocities"/> Ang salitang engkanto ay nagmula sa salitang [[wikang Kastila|Kastila]] na ''encantar''<ref name="geocities">{{Cite web |title=Mysterious engkantos |url=http://www.geocities.com/horrorflip/engkantotxt.html |access-date=2009-04-18 |archive-date=2009-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418053352/http://www.geocities.com/horrorflip/engkantotxt.html |url-status=live }}</ref> na ang ibig sabihin sa [[wikang Tagalog|Tagalog]] ay "manggayuma"<ref>[http://www.lingvosoft.com/English-Tagalog-Dictionary/ Dictionary, sa [[wikang Ingles|Ingles]]: ''bewitched'']{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, "mambabalani"<ref>{{Cite web |url=http://www.lingvosoft.com/English-Tagalog-Dictionary/ |title=Dictionary, sa &#91;&#91;wikang Ingles{{!}}Ingles&#93;&#93;: ''spellbound'' |access-date=2009-04-18 |archive-date=2009-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418031220/http://www.lingvosoft.com/English-Tagalog-Dictionary |url-status=dead }}</ref> o "mang-akit"<ref>[http://www.lingvosoft.com/English-Tagalog-Dictionary/ Dictionary, sa [[wikang Ingles|Ingles]]: ''enchanted/enchanter'']{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ito ay tinatawag din sa lokal na mga pangalan bilang ''tumao'' sa [[Cagayan]] at [[Misamis (paglilinaw)|Misamis]], ''meno'' sa [[Iligan]], at ''panulay'' sa [[Siquijor]].<ref name="geocities"/> Ang mga [[Bisaya]]<ref name="geocities"/> ay karaniwan nang isinalalarawan ang mga engkanto bilang: {{cquote|Dili ingon nato (dili natu kapareha)}} O sa [[wikang Tagalog|Tagalog]] ay: {{cquote|Sila [ang mga engkanto] ay mga taong hindi katulad sa atin.}} Ang mga Engkanto ay pinaniniwalaang maaari ring makipagtalik sa mga tao. Ang mga ipinanganak na may depekto (tulad ng albinism o anak-araw) o may pambihirang kagandahan o kakaibang ugali ay madalas na pinaniniwalaan, ayon sa lokal na pamahiin, na mga anak ng mga Engkanto na nakaakit (o minsan ay ginahasa) ang kanilang mga ina.<ref>{{Cite journal |last=Santos |first=Josefina |date=2004-08-01 |title=Subersyon o Tradisyon?: Isang Pagsusuri sa mga Mensaheng Ipinahihiwatig ng Morning Girls at Sis. Television Review of Morning Girls (ABS-CBN) and Sis (GMA) |url=https://www.plarideljournal.org/article/subersyon-o-tradisyon-isang-pagsusuri-sa-mga-mensaheng-ipinahihiwatig-ng-morning-girls-at-sis-television-review-of-morning-girls-abs-cbn-and-sis-gma/ |journal=Plaridel |volume=1 |issue=2 |pages=155–163 |doi=10.52518/2004.1.2-07}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Reyes |first=Jun Cruz |date=2022-12-31 |title=ANG PAGHAHANAP SA MGA PUTOL-PUTOL NA NARATIBO, O KUNG BAKIT MAHALAGANG BUUIN ANG MGA MUMUNTING KASAYSAYAN |url=https://doi.org/10.70922/ppsdk746 |journal=Entrada |doi=10.70922/ppsdk746 |issn=2362-9045}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bissett |first=John |title=It's not where you live, it's how you live: class and gender struggles in a Dublin estate |url=https://archive.org/details/itsnotwhereyouli0000john |date=2023 |publisher=Policy Press |isbn=978-1-4473-6821-2 |location=Bristol}}</ref> Ang mga Engkanto ay maaaring mabuti o masama. Ang ilan sa kanila ay tinatawag na '''"itim na engkanto"''', na inilalarawan bilang malulupit at mararahas na nilalang na may maiitim na balat. Sila ay kilala sa panggugulo, pananakot, at pananakit sa mga taong kanilang napupusuan o tinatangkaing landiin o angkinin<ref>{{Citation |last=ABS-CBN News |title=UKG: Engkantong itim, nanliligaw umano sa isang dalaga |date=2014-10-27 |url=https://www.youtube.com/watch?v=GpClUjJGcvY |access-date=2025-02-19}}</ref>. ==Mga Uri Engkanto== '''Mahomanay''' - Nangagalaga sa kalikasan. Ang Mahomanay ay Lalaking engkanto na maganda Ang itsura at wangis, magandang lalaki na may napakaputing balat at mahabang itim na itim na buhok. May matulis at hugis dahon na tenga. Amoy matamis na bulaklak Ang mga Mahomanay. Nangunguha ng mga babae na kanilangnapupusuan dadalhin sa kanilang daigdig. Inaalok nila ito ng kaning itim. Mag aanyong panget na lalake ang Mahomanay upang subukin ang kabaitan ng babaeng kanyang napupusuan. Kapag mabait ang babae kahit anyong pangit ang Mahomanay ay ginagantimpalaan niya ang babae ng biyaya at yaman. Kapag pangit Ang ipinakitang ugali ng babae sa pangit na anyo ng Mahomanay ay paparusahan ito ng engkanto. Magkakasakit ang babae at lalagnatin. At mamalasin sa buhay di lang sya pati buong pamilya nya ay mamalasin. '''Tamalanhig''' - Ang Tamalanhig o Tahamaling ay Babaeng engkanto na katambal ng Mahomanay. Magagandang babae na may mapulang balat at mahabang itim na buhok. Matulis na hugis dahon ang tenga. Nangunguha ng mga binatang kanilang napupusuan. Inaakit ng Tamalanhig ang mga binatang mortal sa pamamagitan ng kanyang ganda at alindog, nag lalabas ng napakatamis ma amoy na nakaka humaling. Nalalasing sa bango at tamis Ang mga binatang nakaka langhap ng halimuyak ng engkantong Tamalanhig. Ang mabangong amoy ng babaeng Tamalanhig ay ayaw ng mga engkantong Mahomanay, para sa mga Lalaking Mahomanay ito ay matapang na kamandag. '''Tamawo''' - Uri ng sinaunang engkanto na tila anak araw. Maputi ang balat at kulay ginto o puti ang buhok. Anyong magagandang lalaking anak-araw, napakaputi at payat ang pangangatawan at ang tenga ay hugis dahon. Sinasalarawan bilang mga magagandang lalaki napakaputi, naka bahag at balot ng gintong alahas. Pinaniniwalaang nandudukot sila ng mga babae at dalaga upang magparami ng kanilang lahi dahil walang babaeng Tamawo ang kanilang lipi. Kailangan ng mga tamawo manguha ng mortal na babae upang sila ay makapagparami. Pinaniniwalaang sa mga batis o talon ang pintuan pantungo sa kanilang dimensyon. Ibig sabihin ng "Tamawo" sa wikang [[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]] ay "Mula sa ibang Mundo" o "Mula sa ibang Daig-dig". '''Banwaanon''' - Ang mga kinakatakutang Engkanto sa Kabisayaan. Matatangakad at maputi na kulay marmol ang balat at ang buhok ay kulay puting-puti o pilak. Pinaniniwalaang magkakamukha o masyadong magkakahawig ang lahat ng mga lalaking Banwaanon. Ang mga Engkantadong Banaanonay Kinakatakutan dahil nagdudulot ng sumpa at sakit sa mga taong hindi nila nagugustuhan ang itsura, at nangdudukot ng mga bata at babaeng magaganda. Sa mga makabagong kwentong bayan ang mga Banwaanon ang pinaniniwalaang masasamang engkanto na nag haharing uri sa siyudad ng Biringan. Bagamat masama Ang mga lalakeng Banwaanon kabalitaran Ang mga engkantadang Banwaanon. Angga babaeng engkantong Banwaanon ay kaawain at matulungin sa mga tao. Magkabaliktad ang ugali ng lalaki at babaeng Banwaanon. '''Itim na Engkanto''' - Mga engkanto na nagpapakita bilang mga anino o mga itim na nilalang. Mga [[maligno]] na mapanakit at mapaminsala. Sila ay tinatawag na Engkanto Negro o mga itim na elemento. Nagpapkita sa mga tao at nanahan Ang mga engkantong itim sa malalaking bahay. Mapanakit at nakakatakot. Ang mga itim na Espiritu ay minsan sumasapi sa mga taong kanilang napupusuan. Ang mga tunay nilang katawan ay nasa Mundo ng mga engkanto tanging mga anino lamang nila ang nanahan sa mundo ng mga tao. '''Anggitay''' - Ang mga Anggitay ay magagandang babaeng engkantada na ang pang itaas na bahagi ng katawan ay magaganda at mapuputing dilag. Maganda, maputi at kulay puti o pilak ang buhok, habang ang pang ibabang bahagi ng katawan ay tila sa putting kabayo o di kaya ay sa puting  usa. Nakatayo sa apat na paa ng kabayo ang iba ay usa. Pinaniniwalaang lahat ng anggitay ay babae, kung kayat nagpapalahi lamang sila sa mga Tikbalang Kahit kinasusuklaman nila ang mga ito. Kailangan lamang ng mga anggitay ang punla ng mga tikbalabg. Ayon sa mga kwentong bayan mababait nguint napaka ilap ng mga anggitay. Sila ay naakit at nahahalina sa mga makikinam o makikintab na mga bagay. '''Dalaketnon''' - Masamang uri ng engkanto, ang mga Lalaking Dalaketnon ay magagandang lalaki na may mapuputing balat at mahabang itim na buhok. Inaakit nila sa kanilang Mundo Ang mga tao upang maging asawa o di kaya ay alipin. Hinhandaan ng Dalaketnon ang biktima ng itim na kanin, kapag itoy kinain ng tao hindi na siya makakaalis sa mundo ng engkanto. Pinaniniwalaang puno ng Balete ng pinto sa patungo sa kanilang daigdig o dimensyon. Ang ibig sabihin ng Dalaketnon ay "Nagmula sa Dalakit" o puno ng Dalakit, na puno ng Balete sa Tagalog. '''Babaeng Dalaketnon''' - Ang mga babaeng Dalaketnon ay mga magagandang engkanto na may ginintuang kayumanging balat. Inaakit nila ang mga lalaki ay binata gamit ang kanilang ganda, aalukin ang binata ng itim na kanin kapag kinain ito ng tao hindi na siya makakaalis sa dimensyon ng engkanto. '''Abyan''' - Mga Engkanto na tila anak araw na napaka puti Ang mga buhok ay puti o ginintuan. Bulaw o Bulawan ang ibang tawag sa Abyan dahil sa kulay ng buhok. Tila mga bata o Hindi tumatanda, Ang matandang Abyan ay tila binatilyo o dalagita parin. Gumagabay sa mga mabubuting tao ang Abyan. Ang lalaking Abyan pag umibig sa mortal ay dadalawin at liligawan nya ito sa panaginip. At sa panaginip maaring mabuntis ang babae, na parating kambal ang anak o ipagbubuntis. Ang Isang anak ay ipapanganak ng tila anak araw o napaka puti sa Mundo ng mga tao habang ang kambal nito ay kasabay na ipapanganak sa mundo ng mga engkanto. '''Tawong Lipod''' - mga di nakikitang espiritu at masasamang maligno na kung nagpapakita ay mga itim na anino o taong itim. Mga dating mababait at magagandang diwata ng hangin, bago sila naging itim na maligno ng kasamaan. Ang mga Tawong Lipod ay magaganda at mapuputing diwata ng hangin at ulap na bumaba sa lupa. Ang mga hindi nakakabalik agad sa langit ay nagiging itim na Engkanto at nagiging masamang maligno nagdudulot ng sakit at karamdaman. '''Lambana''' - Mga nilalang na nangangalaga ng kalikasan. Mga maliliit na uri ng lumilipad na nilalang na may pakpak ng tutubi o paru-paro. Maliliit na uri ng diwata. Maykapangyarihan silang magpalit anyo na sing laki at wangis tao. Kapag anyong tao pansamantalang nawawala ang kanilang mga pakpak. Dahil sa taglay nilang ganda mapa babae man o lalaking lambana Kadalasang napagkakamalang Diwata ang mga Lambana. Ayon sa mga kwentong bayan ang mga Lambana ay abay o tagapanglingkod ng mataas na uri ng Diwata. Ang konsepto ng lambana ay may pagkakatulad sa diwata, bagamat ang lambana ay karaniwang itinuturing na mas maliit at may pakpak, habang ang diwata naman ay kadalasang inilalarawan bilang mas makapangyarihang mga nilalang. Pareho silang tagapangalaga ng kalikasan, at ang kanilang mga kwento ay nagpapakita ng pagpapahalaga at respeto ng sinaunang kulturang Pilipino sa kalikasan. ==Mga Uri ng Lamanlupa== Ang mga lamanlupa ay mga elemental na nauugnay sa lupa o mga nakatira sa ilalim ng lupa. Ang '''lamanlupa''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''gnome'') ay isang pang-[[Mitolohiya|mitolohiyang]] nilalang. Maaari itong nasa anyo ng isang [[duwende]] o [[tiyanak]] na nagbabantay ng isang nakabaong kayamanan, subalit maaari ring nasa hitsura ng matandang hukluban o uugud-ugod.<ref>{{Citation |title=Filipino, n. &amp; adj. |date=2023-03-02 |url=https://doi.org/10.1093/oed/6231799858 |work=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |access-date=2025-01-31}}</ref> '''Nuno sa Punso''' – Maliit at matandang espiritu na nakatira sa mga punso o burol ng lupa. Sila ay iginagalang at kinatatakutan dahil ang pagambala sa kanilang tirahan ay maaaring magdala ng sakit o kamalasan. Madalas sinasabi ng mga tao ang "Tabi-tabi po" upang hindi sila masaktan. '''Duwende''' – Mga maliliit na nilalang na naninirahan sa iba’t ibang lugar tulad ng mga puno, punso, o ilalim ng bato. Maaari silang maging mabait o mapaglaro depende sa pakikitungo ng tao sa kanila. Mayroong Duwendeng Puti (mabait) at Duwendeng Itim (mischievous o malisyoso). '''Tiyanak''' – Isang masamang nilalang na nag-aanyong sanggol. Ito ay umiiyak upang maakit ang mga tao sa kagubatan, at kapag lumapit ang tao, ipinapakita nito ang tunay na anyo at inaatake ang biktima. Pinaniniwalaang ang Tiyanak ay espiritu ng mga inabandonang o ipinagbuntis na sanggol. '''Tikbalang''' – Isang nilalang na kalahating kabayo at kalahating tao, may katawan ng tao pero ulo at mga paa ng kabayo. Kilala silang nanloloko sa mga naglalakbay sa kagubatan, nililigaw ang landas ng mga tao sa pamamagitan ng ilusyon. Nangunguha ng babaeng kanilang natitipuhan upang gahasain o di kaya ay buntisin ==Mga Uri ng Duwende== Ang mga duwende o nuno ay mga mahiwagang nilalang na naninirahan sa ilalim ng lupa, punso, kagubatan, o tagong sulok ng bahay. May iba’t ibang uri sila, bawat isa may natatanging kulay na sumasalamin sa kanilang kapangyarihan at ugnayan sa tao. Mahalaga ang paggalang sa kanila dahil maaari silang magdala ng suwerte o malas.<ref>{{Cite web |last=Filipinosorcerer |date=2008-08-22 |title=KULAM: Filipino Witchcraft and Sorcery Revealed: Ang mga Uri ng Duwende |url=https://filipinosorcery.blogspot.com/2008/08/ang-mga-uri-ng-duwende.html |access-date=2025-01-31 |website=KULAM}}</ref>[https://archive.tonite.abante.com.ph/ibat-ibang-uri-ng-mga-duwende/] '''Itim na Duwende -''' Ang itim na Duwende o itim na nuno Nagbibigay proteksyon laban sa malas, masasamang espiritu, at [[aswang]]. Karaniwang mapaglaro ngunit maaasahan bilang tagapagtanggol.<ref>{{Cite web |last=Filipinosorcerer |date=2008-08-22 |title=KULAM: Filipino Witchcraft and Sorcery Revealed: Ang mga Uri ng Duwende |url=https://filipinosorcery.blogspot.com/2008/08/ang-mga-uri-ng-duwende.html |access-date=2025-01-31 |website=KULAM}}</ref> '''Pulang duwende -''' Matapang at mahigpit, nagbibigay ng swerte at panabla sa sumpa. Mapanganib kapag minaliit ngunit nagiging tapat na tagapagtanggol. '''Mangalo (Duwendeng Aswang) -'''Tahimik ngunit mabangis, nagdadala ng yaman kapalit ng dugo ng hayop o tao. Kinatatakutan dahil sa kanilang anyo at ugali. '''Puting duwende -''' Tahimik at banayad, kilala sa kanilang kaalaman sa pagpapagaling. Gabay ng mga manggagamot at nagbibigay ng mahabang buhay at mabuting kalusugan. '''Luntiang Duwende -''' Mahilig sa laro at sugal, nagbibigay ng suwerte sa mga manlalaro. Madaling mawala kapag hindi nirerespeto. '''Gintong Duwende -''' Pinakabukas-palad, nagbibigay ng kayamanan, kasikatan, at tagumpay. Bihira at pinahahalagahan ng mga tao. ==Mga Uri ng Bantay Tubig== Sa '''mitolohiyang Filipino''', ang bantay tubig ay tumutukoy sa mga mahiwagang nilalang o espiritu na pinaniniwalaang nagbabantay at nagpoprotekta sa mga anyong-tubig tulad ng ilog, lawa, sapa, batis, at dagat. Karaniwan silang inilalarawan bilang mga makapangyarihang tagapag-alaga na may kakayahang gantimpalaan o parusahan ang mga tao depende sa pakikitungo ng tao sa kanilang teritoryo.<ref>{{Cite web |title=Yamang Tubig ; Philippine Mythological creatures of the sea and waters |url=https://nightskylie.blogspot.com/2017/01/yamang-tubig-philippine-mythological.html |access-date=2025-01-31 |language=en}}</ref> '''Sirena''' - Ang Sirena ay isang nilalang na kalahating isda at kalahating tao, karaniwang inilalarawan bilang isang maganda at kaakit-akit na babae na may buntot ng isda. Kilala siya sa kanyang mapang-akit na tinig na madalas nagdudulot ng kapahamakan sa mga mandaragat.<ref>{{Citation |title=OCTOBER |date=2024-07-02 |url=https://doi.org/10.2307/jj.14686738.2 |work=Mother of Stories |pages=5–18 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-1-5315-0649-0 |access-date=2025-01-31}}</ref> '''Sireno''' - Lalaking Sirena, gwapo o magandang lalaki na kakaakit akit ang anyo ng pang itaas na bahagi ng katawan ngunit ang baywang pababa ay buntot ng isda. Kahalihalina sa mga babae. Pagdating ng hustong gulang ay hindi na tumatanda ang sireno, nanatili silang mukhang binata at kaakit akit<ref>{{Cite web |date=2024-12-10 |title=Definition of MERMAN |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/merman |access-date=2025-01-31 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> '''Magindara''' - Ang mga magidara ay mga nilalang sa mitolohiyang Filipino na isang uri ng bantay tubig at aswang dagat. Kadalasan, inilalarawan siya bilang malupit at nakakatakot, kumpara sa mga karaniwang sirena. Ang Magindara ay may kakayahang mag-akit ng mga tao patungo sa kapahamakan.<ref>{{Citation |last=Adrados |first=Francisco Rodríguez |title=From Common Greek to the Dialects of the Second Millennium |date=2005-01-01 |url=https://doi.org/10.1163/9789047415596_005 |work=A History of the Greek Language |pages=22–41 |publisher=BRILL |isbn=978-90-474-1559-6 |access-date=2025-01-31}}</ref> Magaganda ngunit mabangis, makukulay ang kaliskis sa kanilang buntot, Sumasamba sa diyos ng buwan. Nalalason sila sa dugo ng birhen o ng mga musmos<ref>{{Cite book |last=Mintz |first=Malcolm W. |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv9hvs8j |title=Bikol Dictionary |date=2019-03-31 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-7891-7}}</ref> '''Siyokoy''' '''-''' (o Syokoy) ay mga nilalang sa mitolohiyang Filipino na kabilang sa Bantay Tubig (merfolk), na kadalasang lalaking katumbas ng Sirena. May katawang kahawig ng tao na may dalawang binti at paa, may kaliskis, hasang, at palad o paa ng isda. Hindi tulad ng maamong Sirena, sila’y mapanganib, kilala sa paghila ng mga tao sa kailaliman ng dagat o ilog upang malunod. Iniuugnay sila sa mga anyong-tubig tulad ng dagat, lawa, at ilog, bilang tagapagtanggol o banta sa kanilang nasasakupan. Karaniwang inilalarawan ang Siyokoy bilang mas nakakatakot kaysa sa Sirena, sumisimbolo ng takot at respeto sa misteryo at panganib ng karagatan.<ref>{{Cite journal |last=Houston |first=Charles O. |last2=Majul |first2=Cesar Adib |last3=Patanne |first3=E. P. |date=1975 |title=Muslims in the Philippines. |url=https://doi.org/10.2307/2756054 |journal=Pacific Affairs |volume=48 |issue=2 |pages=292 |doi=10.2307/2756054 |issn=0030-851X}}</ref> '''Kataw''' '''-''' Ang '''Kataw''' ay isang makapangyarihan at marangal na nilalang mula sa mitolohiyang Filipino. Karaniwang itinuturing na mga tagapagtanggol o mga pinuno ng mga katawan ng tubig tulad ng dagat, ilog, at lawa, ang mga Kataw ay may mataas na ranggo kumpara sa ibang mga nilalang-tubig. Dalawa ang uri ng Kataw. Una ay ang '''Maharlikang Kataw''' ay itinuturing bilang pinakamataas na ranggo ng mga merfolk o nilalang mula sa tubig. Sila ay inilarawan bilang magiting at marangal, may mga kakayahang mahika at natatanging kaalaman sa mga pwersa ng dagat pangalawa ay ang '''Bisayang Kataw''' na matatagpuan sa rehiyon ng Visayas, ito ay pangit at nakakatakot berde at makaliskis at mukhang halimaw.[https://www.youtube.com/watch?v=Ae_h1FgPm2E&t=125s] Tinuturing silang mga "bantay" ng tubig at may kakayahang kontrolin ang mga natural na pwersa ng dagat, tulad ng mga alon, agos, at iba pang katangian ng tubig.<ref>{{Cite journal |last=Zafra |first=Galileo |date=2016-04-30 |title=Ang Pagtuturo ng Wika at Kulturang Filipino sa Disiplinang Filipino (Konteksto ng K-12) |url=https://doi.org/10.13185/kat2016.00102 |journal=Katipunan: Journal ng mga ng mga Pag-aaral sa Wika, Panitikan, Sining at Kulturang Filipino |issue=1 |pages=4–28 |doi=10.13185/kat2016.00102 |issn=2507-8348}}</ref> ==Tingnan din== *[[Sorserer (paglilinaw)]] *[[Lamanlupa]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mitolohiyang Pilipino]] [[Kategorya:Mitolohiya ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga ispiritu ng kalikasan]] o4fypgpwzwmclf3pjz7u427ak5t0fi1 0 97962 2237381 470225 2026-10-26T12:04:38Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1380956778|Sorghum]]" 2237381 wikitext text/x-wiki Ang '''''Sorghum bicolor''''', karaniwang tinatawag na '''batad''' o '''sorghum<ref>{{PLANTS|id=SOBI2|taxon=Sorghum bicolor|access-date=2 February 2016}}</ref>'''{{IPAc-en|ˈ|s|ɔr|ɡ|ə|m}} kilala rin bilang '''broomcorn''',<ref>{{Cite web |title=Definition of Broomcorn |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/broomcorn |access-date=14 December 2021 |website=www.merriam-webster.com}}</ref> '''dakilang dawa''',<ref name="BSBIList">{{BSBI 2007|access-date=14 December 2021}}</ref> '''Indiyanong dawa''', <ref>{{Cite web |last=Worth |first=Tammy |date=28 March 2024 |title=Sorghum: Are There Health Benefits? |url=https://www.webmd.com/diet/health-benefits-sorghum |access-date=23 July 2025 |website=WebMD |publisher=WebMD Health Corp.}}</ref> '''mais''' '''Guinea''',<ref>{{Cite web |title=Definition of Guinea corn |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Guinea+corn |access-date=14 December 2021 |website=www.merriam-webster.com}}</ref> '''jowar''',<ref>{{Cite web |title=jowar |url=https://www.thefreedictionary.com/jowar |access-date=14 December 2021 |website=The Free Dictionary}}</ref> o '''milo''',<ref>{{Cite web |title=Milo, Grain Sorghum {{!}} Grain Crops |url=https://graincrops.mgcafe.uky.edu/milo-grain-sorghum |access-date=2025-12-05 |website=graincrops.mgcafe.uky.edu}}</ref> ay isang uri ng halaman sa genus ng [[Poaceae|damong]] [[batad]] o ''sorghum''. Ito ay karaniwang isang [[taunang halaman]], ngunit ang ilang mga kultibar ay [[Palagiang halaman|palagiang]]. Ito ay tumutubo nang kumpol-kumpol na maaaring umabot ng mahigit {{Convert|4|m}} ang taas. Ang butil ay {{Convert|2 to 4|mm|sigfig=1}} ang diyametro. Ang uri ay nagmula at inalagaan sa [[Sudan]] . Katutubo sa Africa at sa [[subkontinenteng Indiyo]], ito ay itinatanim sa mga tropikal at subtropikal na rehiyon para sa butil nito. Ito ang panglima sa pinakamahalagang pananim na [[angkak]] sa mundo. Ang butil ay ginagamit bilang pagkain ng mga tao, habang ang halaman ay ginagamit para sa [[pagkain ng hayop]] at produksiyon ng [[etanol]]. == Paglalarawan == aii8cp1mla4r0f5dbk3rctd0thmgv8x 2237382 2237381 2026-10-26T12:05:12Z Ryomaandres 8044 2237382 wikitext text/x-wiki Ang '''''Sorghum bicolor''''', karaniwang tinatawag na '''batad''' o '''sorghum<ref>{{PLANTS|id=SOBI2|taxon=Sorghum bicolor|access-date=2 February 2016}}</ref>'''{{IPAc-en|ˈ|s|ɔr|ɡ|ə|m}} kilala rin bilang '''broomcorn''',<ref>{{Cite web |title=Definition of Broomcorn |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/broomcorn |access-date=14 December 2021 |website=www.merriam-webster.com}}</ref> '''dakilang dawa''',<ref name="BSBIList">{{BSBI 2007|access-date=14 December 2021}}</ref> '''Indiyanong dawa''',<ref>{{Cite web |last=Worth |first=Tammy |date=28 March 2024 |title=Sorghum: Are There Health Benefits? |url=https://www.webmd.com/diet/health-benefits-sorghum |access-date=23 July 2025 |website=WebMD |publisher=WebMD Health Corp.}}</ref> '''mais''' '''Guinea''',<ref>{{Cite web |title=Definition of Guinea corn |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Guinea+corn |access-date=14 December 2021 |website=www.merriam-webster.com}}</ref> '''jowar''',<ref>{{Cite web |title=jowar |url=https://www.thefreedictionary.com/jowar |access-date=14 December 2021 |website=The Free Dictionary}}</ref> o '''milo''',<ref>{{Cite web |title=Milo, Grain Sorghum {{!}} Grain Crops |url=https://graincrops.mgcafe.uky.edu/milo-grain-sorghum |access-date=2025-12-05 |website=graincrops.mgcafe.uky.edu}}</ref> ay isang uri ng halaman sa genus ng [[Poaceae|damong]] [[batad]] o ''sorghum''. Ito ay karaniwang isang [[taunang halaman]], ngunit ang ilang mga kultibar ay [[Palagiang halaman|palagiang]]. Ito ay tumutubo nang kumpol-kumpol na maaaring umabot ng mahigit {{Convert|4|m}} ang taas. Ang butil ay {{Convert|2 to 4|mm|sigfig=1}} ang diyametro. Ang uri ay nagmula at inalagaan sa [[Sudan]]. Katutubo sa Africa at sa [[subkontinenteng Indiyo]], ito ay itinatanim sa mga tropikal at subtropikal na rehiyon para sa butil nito. Ito ang panglima sa pinakamahalagang pananim na [[angkak]] sa mundo. Ang butil ay ginagamit bilang pagkain ng mga tao, habang ang halaman ay ginagamit para sa [[pagkain ng hayop]] at produksiyon ng [[etanol]]. == Paglalarawan == Ang sorghum ay isang malaki at matipunong damo na lumalaki hanggang {{Convert|2.4|m|ft|frac=2}} ang taas. Ito ay may malalaki at mayayabong na mga [[Flowerheads|ulo ng bulaklak]] o [[Panicle|mga uhay]] na nagbibigay ng nakakaing butil na tila almirol na may hanggang 3,000 buto sa bawat ulo ng bulaklak. Lumalaki ito sa mainit na klima sa buong mundo para sa pagkain at pakain sa hayop.<ref>{{BONAP|ref|genus=Sorghum|access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="Britannica">{{Cite web |title=sorghum: grain |url=https://www.britannica.com/plant/sorghum-grain |access-date=6 May 2024 |publisher=Britannica}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Mutegi |first=Evans |last2=Sagnard |first2=Fabrice |last3=Muraya |first3=Moses |last4=Kanyenji |first4=Ben |last5=Rono |first5=Bernard |last6=Mwongera |first6=Caroline |last7=Marangu |first7=Charles |last8=Kamau |first8=Joseph |last9=Parzies |first9=Heiko |last10=de Villiers |first10=Santie |last11=Semagn |first11=Kassa |display-authors=5 |date=2010-02-01 |title=Ecogeographical distribution of wild, weedy and cultivated ''Sorghum bicolor'' (L.) Moench in Kenya: implications for conservation and crop-to-wild gene flow |url=http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=57 |issue=2 |pages=243–253 |bibcode=2010GRCEv..57..243M |doi=10.1007/s10722-009-9466-7}}</ref> Ang batad ay katutubo sa Africa at sa Subkontinente ng Indiya, na may maraming uri ng halamang nilinang.<ref>{{Cite web |last=Hauser |first=Stefan |last2=Wairegi |first2=Lydia |last3=Asadu |first3=Charles L.A. |last4=Asawalam |first4=Damian O. |last5=Jokthan |first5=Grace |last6=Ugbe |first6=Utiang |date=2015 |title=Sorghum- and millet-legume cropping systems |url=http://africasoilhealth.cabi.org/wpcms/wp-content/uploads/2015/03/392-ASHC-English-Sorghum-BW-A4-lowres.pdf |access-date=7 October 2018 |publisher=Centre for Agriculture and Bioscience International and Africa Soil Health Consortium}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dillon |first=Sally L. |last2=Shapter |first2=Frances M. |last3=Henry |first3=Robert J. |last4=Izquierdo |first4=Liz |last5=Lee |first5=L. Slade |display-authors=3 |date=1 September 2007 |title=Domestication to Crop Improvement: Genetic Resources for ''Sorghum'' and ''Saccharum'' (Andropogoneae) |journal=[[Annals of Botany]] |volume=100 |issue=5 |pages=975–989 |doi=10.1093/aob/mcm192 |pmc=2759214 |pmid=17766842}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sorghum bicolor (L.) Moench |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:422090-1 |access-date=25 December 2025 |website=[[Plants of the World Online]]}}</ref> Karamihan sa produksiyon ay gumagamit ng mga [[Taunang halaman|taunang]] kultibar, ngunit ang ilang ligaw na uri ng ''batad'' ay [[Perennial|pangmatagalan]]; sinusubukan ng [[The Land Institute|Land Institute]] na bumuo ng isang pangmatagalan na kultibar para sa "paulit-ulit at sapat na ani ng butil nang hindi muling nagtatanim".<ref name="Land Institute">{{Cite web |title=Perennial Sorghum |url=https://landinstitute.org/our-work/perennial-crops/perennial-sorghum/ |access-date=7 May 2024 |publisher=[[The Land Institute]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sorghum Moench |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331290-2 |access-date=2024-05-10 |website=Plants of the World Online}}</ref> Ang pangalang sorghum ay nagmula sa salitang Italyano ''na sorgo'', na malamang ay nagmula sa [[Medieval Latin|salitang Latin na]] ''surgum'' o ''suricum'' noong ika-12 siglo. Ito naman ay maaaring mula sa Latin na ''syricum'', na nangangahulugang "[damo] ng Syria".<ref name="Online Etymology Dictionary">{{Cite web |title=sorghum (n.) |url=https://www.etymonline.com/word/sorghum |access-date=7 May 2024 |publisher=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref> == Mga sanggunian == 99o0fxz3dwrjrzegjfressvd67udc7p 2237383 2237382 2026-10-26T12:05:38Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Sorgum]] sa [[Sorghum bicolor]] 2237382 wikitext text/x-wiki Ang '''''Sorghum bicolor''''', karaniwang tinatawag na '''batad''' o '''sorghum<ref>{{PLANTS|id=SOBI2|taxon=Sorghum bicolor|access-date=2 February 2016}}</ref>'''{{IPAc-en|ˈ|s|ɔr|ɡ|ə|m}} kilala rin bilang '''broomcorn''',<ref>{{Cite web |title=Definition of Broomcorn |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/broomcorn |access-date=14 December 2021 |website=www.merriam-webster.com}}</ref> '''dakilang dawa''',<ref name="BSBIList">{{BSBI 2007|access-date=14 December 2021}}</ref> '''Indiyanong dawa''',<ref>{{Cite web |last=Worth |first=Tammy |date=28 March 2024 |title=Sorghum: Are There Health Benefits? |url=https://www.webmd.com/diet/health-benefits-sorghum |access-date=23 July 2025 |website=WebMD |publisher=WebMD Health Corp.}}</ref> '''mais''' '''Guinea''',<ref>{{Cite web |title=Definition of Guinea corn |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Guinea+corn |access-date=14 December 2021 |website=www.merriam-webster.com}}</ref> '''jowar''',<ref>{{Cite web |title=jowar |url=https://www.thefreedictionary.com/jowar |access-date=14 December 2021 |website=The Free Dictionary}}</ref> o '''milo''',<ref>{{Cite web |title=Milo, Grain Sorghum {{!}} Grain Crops |url=https://graincrops.mgcafe.uky.edu/milo-grain-sorghum |access-date=2025-12-05 |website=graincrops.mgcafe.uky.edu}}</ref> ay isang uri ng halaman sa genus ng [[Poaceae|damong]] [[batad]] o ''sorghum''. Ito ay karaniwang isang [[taunang halaman]], ngunit ang ilang mga kultibar ay [[Palagiang halaman|palagiang]]. Ito ay tumutubo nang kumpol-kumpol na maaaring umabot ng mahigit {{Convert|4|m}} ang taas. Ang butil ay {{Convert|2 to 4|mm|sigfig=1}} ang diyametro. Ang uri ay nagmula at inalagaan sa [[Sudan]]. Katutubo sa Africa at sa [[subkontinenteng Indiyo]], ito ay itinatanim sa mga tropikal at subtropikal na rehiyon para sa butil nito. Ito ang panglima sa pinakamahalagang pananim na [[angkak]] sa mundo. Ang butil ay ginagamit bilang pagkain ng mga tao, habang ang halaman ay ginagamit para sa [[pagkain ng hayop]] at produksiyon ng [[etanol]]. == Paglalarawan == Ang sorghum ay isang malaki at matipunong damo na lumalaki hanggang {{Convert|2.4|m|ft|frac=2}} ang taas. Ito ay may malalaki at mayayabong na mga [[Flowerheads|ulo ng bulaklak]] o [[Panicle|mga uhay]] na nagbibigay ng nakakaing butil na tila almirol na may hanggang 3,000 buto sa bawat ulo ng bulaklak. Lumalaki ito sa mainit na klima sa buong mundo para sa pagkain at pakain sa hayop.<ref>{{BONAP|ref|genus=Sorghum|access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="Britannica">{{Cite web |title=sorghum: grain |url=https://www.britannica.com/plant/sorghum-grain |access-date=6 May 2024 |publisher=Britannica}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Mutegi |first=Evans |last2=Sagnard |first2=Fabrice |last3=Muraya |first3=Moses |last4=Kanyenji |first4=Ben |last5=Rono |first5=Bernard |last6=Mwongera |first6=Caroline |last7=Marangu |first7=Charles |last8=Kamau |first8=Joseph |last9=Parzies |first9=Heiko |last10=de Villiers |first10=Santie |last11=Semagn |first11=Kassa |display-authors=5 |date=2010-02-01 |title=Ecogeographical distribution of wild, weedy and cultivated ''Sorghum bicolor'' (L.) Moench in Kenya: implications for conservation and crop-to-wild gene flow |url=http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=57 |issue=2 |pages=243–253 |bibcode=2010GRCEv..57..243M |doi=10.1007/s10722-009-9466-7}}</ref> Ang batad ay katutubo sa Africa at sa Subkontinente ng Indiya, na may maraming uri ng halamang nilinang.<ref>{{Cite web |last=Hauser |first=Stefan |last2=Wairegi |first2=Lydia |last3=Asadu |first3=Charles L.A. |last4=Asawalam |first4=Damian O. |last5=Jokthan |first5=Grace |last6=Ugbe |first6=Utiang |date=2015 |title=Sorghum- and millet-legume cropping systems |url=http://africasoilhealth.cabi.org/wpcms/wp-content/uploads/2015/03/392-ASHC-English-Sorghum-BW-A4-lowres.pdf |access-date=7 October 2018 |publisher=Centre for Agriculture and Bioscience International and Africa Soil Health Consortium}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dillon |first=Sally L. |last2=Shapter |first2=Frances M. |last3=Henry |first3=Robert J. |last4=Izquierdo |first4=Liz |last5=Lee |first5=L. Slade |display-authors=3 |date=1 September 2007 |title=Domestication to Crop Improvement: Genetic Resources for ''Sorghum'' and ''Saccharum'' (Andropogoneae) |journal=[[Annals of Botany]] |volume=100 |issue=5 |pages=975–989 |doi=10.1093/aob/mcm192 |pmc=2759214 |pmid=17766842}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sorghum bicolor (L.) Moench |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:422090-1 |access-date=25 December 2025 |website=[[Plants of the World Online]]}}</ref> Karamihan sa produksiyon ay gumagamit ng mga [[Taunang halaman|taunang]] kultibar, ngunit ang ilang ligaw na uri ng ''batad'' ay [[Perennial|pangmatagalan]]; sinusubukan ng [[The Land Institute|Land Institute]] na bumuo ng isang pangmatagalan na kultibar para sa "paulit-ulit at sapat na ani ng butil nang hindi muling nagtatanim".<ref name="Land Institute">{{Cite web |title=Perennial Sorghum |url=https://landinstitute.org/our-work/perennial-crops/perennial-sorghum/ |access-date=7 May 2024 |publisher=[[The Land Institute]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sorghum Moench |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331290-2 |access-date=2024-05-10 |website=Plants of the World Online}}</ref> Ang pangalang sorghum ay nagmula sa salitang Italyano ''na sorgo'', na malamang ay nagmula sa [[Medieval Latin|salitang Latin na]] ''surgum'' o ''suricum'' noong ika-12 siglo. Ito naman ay maaaring mula sa Latin na ''syricum'', na nangangahulugang "[damo] ng Syria".<ref name="Online Etymology Dictionary">{{Cite web |title=sorghum (n.) |url=https://www.etymonline.com/word/sorghum |access-date=7 May 2024 |publisher=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref> == Mga sanggunian == 99o0fxz3dwrjrzegjfressvd67udc7p 2237387 2237383 2026-10-26T12:07:47Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Sorghum bicolor]] sa [[Batad]] 2237382 wikitext text/x-wiki Ang '''''Sorghum bicolor''''', karaniwang tinatawag na '''batad''' o '''sorghum<ref>{{PLANTS|id=SOBI2|taxon=Sorghum bicolor|access-date=2 February 2016}}</ref>'''{{IPAc-en|ˈ|s|ɔr|ɡ|ə|m}} kilala rin bilang '''broomcorn''',<ref>{{Cite web |title=Definition of Broomcorn |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/broomcorn |access-date=14 December 2021 |website=www.merriam-webster.com}}</ref> '''dakilang dawa''',<ref name="BSBIList">{{BSBI 2007|access-date=14 December 2021}}</ref> '''Indiyanong dawa''',<ref>{{Cite web |last=Worth |first=Tammy |date=28 March 2024 |title=Sorghum: Are There Health Benefits? |url=https://www.webmd.com/diet/health-benefits-sorghum |access-date=23 July 2025 |website=WebMD |publisher=WebMD Health Corp.}}</ref> '''mais''' '''Guinea''',<ref>{{Cite web |title=Definition of Guinea corn |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Guinea+corn |access-date=14 December 2021 |website=www.merriam-webster.com}}</ref> '''jowar''',<ref>{{Cite web |title=jowar |url=https://www.thefreedictionary.com/jowar |access-date=14 December 2021 |website=The Free Dictionary}}</ref> o '''milo''',<ref>{{Cite web |title=Milo, Grain Sorghum {{!}} Grain Crops |url=https://graincrops.mgcafe.uky.edu/milo-grain-sorghum |access-date=2025-12-05 |website=graincrops.mgcafe.uky.edu}}</ref> ay isang uri ng halaman sa genus ng [[Poaceae|damong]] [[batad]] o ''sorghum''. Ito ay karaniwang isang [[taunang halaman]], ngunit ang ilang mga kultibar ay [[Palagiang halaman|palagiang]]. Ito ay tumutubo nang kumpol-kumpol na maaaring umabot ng mahigit {{Convert|4|m}} ang taas. Ang butil ay {{Convert|2 to 4|mm|sigfig=1}} ang diyametro. Ang uri ay nagmula at inalagaan sa [[Sudan]]. Katutubo sa Africa at sa [[subkontinenteng Indiyo]], ito ay itinatanim sa mga tropikal at subtropikal na rehiyon para sa butil nito. Ito ang panglima sa pinakamahalagang pananim na [[angkak]] sa mundo. Ang butil ay ginagamit bilang pagkain ng mga tao, habang ang halaman ay ginagamit para sa [[pagkain ng hayop]] at produksiyon ng [[etanol]]. == Paglalarawan == Ang sorghum ay isang malaki at matipunong damo na lumalaki hanggang {{Convert|2.4|m|ft|frac=2}} ang taas. Ito ay may malalaki at mayayabong na mga [[Flowerheads|ulo ng bulaklak]] o [[Panicle|mga uhay]] na nagbibigay ng nakakaing butil na tila almirol na may hanggang 3,000 buto sa bawat ulo ng bulaklak. Lumalaki ito sa mainit na klima sa buong mundo para sa pagkain at pakain sa hayop.<ref>{{BONAP|ref|genus=Sorghum|access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="Britannica">{{Cite web |title=sorghum: grain |url=https://www.britannica.com/plant/sorghum-grain |access-date=6 May 2024 |publisher=Britannica}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Mutegi |first=Evans |last2=Sagnard |first2=Fabrice |last3=Muraya |first3=Moses |last4=Kanyenji |first4=Ben |last5=Rono |first5=Bernard |last6=Mwongera |first6=Caroline |last7=Marangu |first7=Charles |last8=Kamau |first8=Joseph |last9=Parzies |first9=Heiko |last10=de Villiers |first10=Santie |last11=Semagn |first11=Kassa |display-authors=5 |date=2010-02-01 |title=Ecogeographical distribution of wild, weedy and cultivated ''Sorghum bicolor'' (L.) Moench in Kenya: implications for conservation and crop-to-wild gene flow |url=http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=57 |issue=2 |pages=243–253 |bibcode=2010GRCEv..57..243M |doi=10.1007/s10722-009-9466-7}}</ref> Ang batad ay katutubo sa Africa at sa Subkontinente ng Indiya, na may maraming uri ng halamang nilinang.<ref>{{Cite web |last=Hauser |first=Stefan |last2=Wairegi |first2=Lydia |last3=Asadu |first3=Charles L.A. |last4=Asawalam |first4=Damian O. |last5=Jokthan |first5=Grace |last6=Ugbe |first6=Utiang |date=2015 |title=Sorghum- and millet-legume cropping systems |url=http://africasoilhealth.cabi.org/wpcms/wp-content/uploads/2015/03/392-ASHC-English-Sorghum-BW-A4-lowres.pdf |access-date=7 October 2018 |publisher=Centre for Agriculture and Bioscience International and Africa Soil Health Consortium}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dillon |first=Sally L. |last2=Shapter |first2=Frances M. |last3=Henry |first3=Robert J. |last4=Izquierdo |first4=Liz |last5=Lee |first5=L. Slade |display-authors=3 |date=1 September 2007 |title=Domestication to Crop Improvement: Genetic Resources for ''Sorghum'' and ''Saccharum'' (Andropogoneae) |journal=[[Annals of Botany]] |volume=100 |issue=5 |pages=975–989 |doi=10.1093/aob/mcm192 |pmc=2759214 |pmid=17766842}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sorghum bicolor (L.) Moench |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:422090-1 |access-date=25 December 2025 |website=[[Plants of the World Online]]}}</ref> Karamihan sa produksiyon ay gumagamit ng mga [[Taunang halaman|taunang]] kultibar, ngunit ang ilang ligaw na uri ng ''batad'' ay [[Perennial|pangmatagalan]]; sinusubukan ng [[The Land Institute|Land Institute]] na bumuo ng isang pangmatagalan na kultibar para sa "paulit-ulit at sapat na ani ng butil nang hindi muling nagtatanim".<ref name="Land Institute">{{Cite web |title=Perennial Sorghum |url=https://landinstitute.org/our-work/perennial-crops/perennial-sorghum/ |access-date=7 May 2024 |publisher=[[The Land Institute]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sorghum Moench |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331290-2 |access-date=2024-05-10 |website=Plants of the World Online}}</ref> Ang pangalang sorghum ay nagmula sa salitang Italyano ''na sorgo'', na malamang ay nagmula sa [[Medieval Latin|salitang Latin na]] ''surgum'' o ''suricum'' noong ika-12 siglo. Ito naman ay maaaring mula sa Latin na ''syricum'', na nangangahulugang "[damo] ng Syria".<ref name="Online Etymology Dictionary">{{Cite web |title=sorghum (n.) |url=https://www.etymonline.com/word/sorghum |access-date=7 May 2024 |publisher=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref> == Mga sanggunian == 99o0fxz3dwrjrzegjfressvd67udc7p 2237434 2237387 2026-10-26T21:50:16Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237434 wikitext text/x-wiki Ang '''''Sorghum bicolor''''', karaniwang tinatawag na '''batad''' o '''sorghum<ref>{{PLANTS|id=SOBI2|taxon=Sorghum bicolor|access-date=2 February 2016}}</ref>'''{{IPAc-en|ˈ|s|ɔr|ɡ|ə|m}} kilala rin bilang '''broomcorn''',<ref>{{Cite web |title=Definition of Broomcorn |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/broomcorn |access-date=14 December 2021 |website=www.merriam-webster.com}}</ref> '''dakilang dawa''',<ref name="BSBIList">{{BSBI 2007|access-date=14 December 2021}}</ref> '''Indiyanong dawa''',<ref>{{Cite web |last=Worth |first=Tammy |date=28 March 2024 |title=Sorghum: Are There Health Benefits? |url=https://www.webmd.com/diet/health-benefits-sorghum |access-date=23 July 2025 |website=WebMD |publisher=WebMD Health Corp.}}</ref> '''mais''' '''Guinea''',<ref>{{Cite web |title=Definition of Guinea corn |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Guinea+corn |access-date=14 December 2021 |website=www.merriam-webster.com}}</ref> '''jowar''',<ref>{{Cite web |title=jowar |url=https://www.thefreedictionary.com/jowar |access-date=14 December 2021 |website=The Free Dictionary}}</ref> o '''milo''',<ref>{{Cite web |title=Milo, Grain Sorghum {{!}} Grain Crops |url=https://graincrops.mgcafe.uky.edu/milo-grain-sorghum |access-date=2025-12-05 |website=graincrops.mgcafe.uky.edu}}</ref> ay isang uri ng halaman sa genus ng [[Poaceae|damong]] [[batad]] o ''sorghum''. Ito ay karaniwang isang [[taunang halaman]], ngunit ang ilang mga kultibar ay [[Palagiang halaman|palagiang]]. Ito ay tumutubo nang kumpol-kumpol na maaaring umabot ng mahigit {{Convert|4|m}} ang taas. Ang butil ay {{Convert|2 to 4|mm|sigfig=1}} ang diyametro. Ang uri ay nagmula at inalagaan sa [[Sudan]]. Katutubo sa Africa at sa [[subkontinenteng Indiyo]], ito ay itinatanim sa mga tropikal at subtropikal na rehiyon para sa butil nito. Ito ang panglima sa pinakamahalagang pananim na [[angkak]] sa mundo. Ang butil ay ginagamit bilang pagkain ng mga tao, habang ang halaman ay ginagamit para sa [[pagkain ng hayop]] at produksiyon ng [[etanol]]. == Paglalarawan == Ang sorghum ay isang malaki at matipunong damo na lumalaki hanggang {{Convert|2.4|m|ft|frac=2}} ang taas. Ito ay may malalaki at mayayabong na mga [[Flowerheads|ulo ng bulaklak]] o [[Panicle|mga uhay]] na nagbibigay ng nakakaing butil na tila almirol na may hanggang 3,000 buto sa bawat ulo ng bulaklak. Lumalaki ito sa mainit na klima sa buong mundo para sa pagkain at pakain sa hayop.<ref>{{BONAP|ref|genus=Sorghum|access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="Britannica">{{Cite web |title=sorghum: grain |url=https://www.britannica.com/plant/sorghum-grain |access-date=6 May 2024 |publisher=Britannica}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Mutegi |first=Evans |last2=Sagnard |first2=Fabrice |last3=Muraya |first3=Moses |last4=Kanyenji |first4=Ben |last5=Rono |first5=Bernard |last6=Mwongera |first6=Caroline |last7=Marangu |first7=Charles |last8=Kamau |first8=Joseph |last9=Parzies |first9=Heiko |last10=de Villiers |first10=Santie |last11=Semagn |first11=Kassa |display-authors=5 |date=2010-02-01 |title=Ecogeographical distribution of wild, weedy and cultivated ''Sorghum bicolor'' (L.) Moench in Kenya: implications for conservation and crop-to-wild gene flow |url=http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=57 |issue=2 |pages=243–253 |bibcode=2010GRCEv..57..243M |doi=10.1007/s10722-009-9466-7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306102838/http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf |archive-date=2020-03-06 |access-date=2026-10-26 |url-status=dead}}</ref> Ang batad ay katutubo sa Africa at sa Subkontinente ng Indiya, na may maraming uri ng halamang nilinang.<ref>{{Cite web |last=Hauser |first=Stefan |last2=Wairegi |first2=Lydia |last3=Asadu |first3=Charles L.A. |last4=Asawalam |first4=Damian O. |last5=Jokthan |first5=Grace |last6=Ugbe |first6=Utiang |date=2015 |title=Sorghum- and millet-legume cropping systems |url=http://africasoilhealth.cabi.org/wpcms/wp-content/uploads/2015/03/392-ASHC-English-Sorghum-BW-A4-lowres.pdf |access-date=7 October 2018 |publisher=Centre for Agriculture and Bioscience International and Africa Soil Health Consortium |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131224733/http://africasoilhealth.cabi.org/wpcms/wp-content/uploads/2015/03/392-ASHC-English-Sorghum-BW-A4-lowres.pdf |archive-date=31 Enero 2020 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Dillon |first=Sally L. |last2=Shapter |first2=Frances M. |last3=Henry |first3=Robert J. |last4=Izquierdo |first4=Liz |last5=Lee |first5=L. Slade |display-authors=3 |date=1 September 2007 |title=Domestication to Crop Improvement: Genetic Resources for ''Sorghum'' and ''Saccharum'' (Andropogoneae) |journal=[[Annals of Botany]] |volume=100 |issue=5 |pages=975–989 |doi=10.1093/aob/mcm192 |pmc=2759214 |pmid=17766842}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sorghum bicolor (L.) Moench |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:422090-1 |access-date=25 December 2025 |website=[[Plants of the World Online]]}}</ref> Karamihan sa produksiyon ay gumagamit ng mga [[Taunang halaman|taunang]] kultibar, ngunit ang ilang ligaw na uri ng ''batad'' ay [[Perennial|pangmatagalan]]; sinusubukan ng [[The Land Institute|Land Institute]] na bumuo ng isang pangmatagalan na kultibar para sa "paulit-ulit at sapat na ani ng butil nang hindi muling nagtatanim".<ref name="Land Institute">{{Cite web |title=Perennial Sorghum |url=https://landinstitute.org/our-work/perennial-crops/perennial-sorghum/ |access-date=7 May 2024 |publisher=[[The Land Institute]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sorghum Moench |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331290-2 |access-date=2024-05-10 |website=Plants of the World Online}}</ref> Ang pangalang sorghum ay nagmula sa salitang Italyano ''na sorgo'', na malamang ay nagmula sa [[Medieval Latin|salitang Latin na]] ''surgum'' o ''suricum'' noong ika-12 siglo. Ito naman ay maaaring mula sa Latin na ''syricum'', na nangangahulugang "[damo] ng Syria".<ref name="Online Etymology Dictionary">{{Cite web |title=sorghum (n.) |url=https://www.etymonline.com/word/sorghum |access-date=7 May 2024 |publisher=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref> == Mga sanggunian == cqvexj6idlodztxdseoxym06b75se98 0 98740 2237426 2236381 2026-10-26T19:36:00Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237426 wikitext text/x-wiki {{Infobox Scientist | name = Alan Mathison Turing | image = Turing statue Surrey.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], Cheshire, England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematics]], [[Cryptanalysis]], [[Computer science]] | work_institutions = University of Cambridge<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} Si '''Alan Mathison Turing''', <small>[[Orden ng Imperyong Britaniko|OBE]]</small>, <small>[[Fellow of the Royal Society|FRS]]</small> ({{pronEng|ˈtjʊ (ə)rɪŋ}}) (23 Hunyo 1912&nbsp;– 7 Hunyo 1954) ay isang [[Gran Britanya|Briton]] na [[matematiko]], [[lohiko]] (o [[lohisyano]]), [[kriptoanalisis|kriptoanalista]] at [[agham pangkompyuter|siyentista ng kompyuter]]. Kanyang naimpluwensiyahan ang pagpapaunlad ng [[agham pangkompyuter]], pagbibigay ng pormalisasyon ng mga konsepto ng "[[algoritmo]]" at "[[komputasyon]]" sa isang [[makinang Turing]], na malaki ang ginampananang papel sa pagkakalikha ng modernong kompyuter. Si Turing ay itinuturing na ama ng ''[[agham pangkompyuter]]'' at ''[[Intelehensiyang artipisyal]]''. Sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], si "Turing" ay naglingkod at minsang naging pinuno ng Hut 8 sa ''Government Code and Cypher School'' sa Bletchley Park, isang sentro sa Britanya na responsable sa pagbasag ng mga sekretong kodigo ng mga [[Aleman]] noong panahon ni [[Adolf Hitler]]. Siya ay lumikha ng ilang tekniko sa pagbasag ng mga [[sipero]] ([[algoritmo]] ng [[enkripsiyon]]) ng Alemanya kabilang ang paraan ng elektromekanikal na makinang [[bombe]] na makakahanap ng mga kompigurasyon ng makinang [[Enigma]] (ang makinang ginamit ng pamahalaan at militar ng Alemanya upang ilihim ang mga pinadadalang mensahe ng kanilang mga sundalo). Pagkatapos ng digmaan, siya ay nagtrabaho sa Pambansang Laboratoryong Pisikal (''National Physical Laboratory''), kung saan kanyang nilikha ang isa sa mga unang na disenyo ng ACE, na isang "inilalaang programang pangkompyuter" (''stored program''). Tungo sa huling bahagi ng kanyang buhay, si Turing ay naging interesado sa matematikang biyolohikal. Siya ay sumulat ng isang papel tungkol sa kemikal na batayan ng morpohenesis (''morphogenesis'') at kanyang hinulaan ang isang umiikot na reaksiyong kemikal tulad ng [[reaksiyong Belousov-Zhabotinsky]], na unang napagmasdan at napatunayan noong dekada 1960. Ang [[homoseksuwalidad]] ni Turing ay nagresulta sa isang kriminal na pag-uusig noong 1952, kung saan ang homoseksuwalidad sa mga panahong ito ay itinuturing pang ilegal sa [[Britanya]]. Kanyang tinanggap ang parusang paginom ng mga pambabaeng hormone (estrogen) kapalit ng parusang pagkakabilanggo. Siya ay namatay noong 1954 mula sa pagkalasyon ng [[cyanide]], mga dalawang linggo bago ang kanyang ika-apatnapu't dalawang (42) kaarawan. Natukoy ng isang pagsusuri na ang kamatayan ni Turing ay isang [[pagpapatiwakal]] ngunit ang kanyang ina ay naniniwalang ito'y isang aksidental na kamatayan. Noong 10 Setyembre 2009, pagkatapos ng isang kampanya sa [[internet]], humingi ng patawad ang Punong Ministro ng Britanya na si [[Gordon Brown]] sa ngalan ng pamahalaan ng Britanya sa nangyaring pagtrato kay Turing pagkatapos ng digmaan. == Talambuhay == === Kabataan === [[Talaksan:Turing Plaque.jpg|thumbnail|Isang plakang pag-alala na nagmamarka sa naging tirahan ni Alan Turing sa Wilmslo, Cheshire, Inglatera]] Si Alan Turing ay ipinaglihi sa [[India]]. Ang kanyang amang si Julius Mathison Turing, ay isang miyembro sibil na paglilingkod sa India. Ang kanyang mga magulang na si Julius at Ethel Sara Stoney (1881–1976, na anak na babae ni Edward Waller Stoney, punong inhinyero ng ​​Madras Railways) ay nagnais na palakihin ang kanilang magiging anak na si Alan sa Inglatera, kaya sila bumalik sa Maida Vale, London, kung saan ipinanganak si Alan Turing noong 23 Hunyo 1912. Si Alan ay mayroong kuya na nagngangalang John. Dahil sa ang paglilingkod sibil sa India ng kanyang ama ay aktibo pa rin sa mga panahong ito, ang mga magulang ni Alan ay madalas maglakbay sa pagitan ng Hastings, Inglatera at India, kung saan ang kanilang dalawang anak ay iniwan na manatali sa tahanan ng isang retiradong mag-asawang sundalo. Sa murang edad pa lang ay kinakitaan na si Alan Turing ng mga palatandaan ng pagiging isang [[henyo]] na kanyang ipinamalas sa kanyang pagtanda. Si Turing ay ipinasok ng kanyang mga magulang sa St Michael, isang paaralan sa 20 Charles Road, St. Leonards on Sea, sa edad na anim na. Ang punong guro ay napansin ang katalinuhan ni Turing sa simula pa lamang gayundin ang mga ibang pang mga naging kanyang guro. Noong 1926, sa edad na 14, siya ay nag-aral sa Sherborne School, isang tanyag na independiyenteng paaralan sa isang palengkeng bayan sa Sherborne sa Dorset. Ang kanyang unang pagpasok sa paaral ay naging kasabay ng isang malawakang protesta sa Britanya ngunit dahil siya ay determinado na pumasok sa unang araw, siya'y nagtungo sa paaralan na higit 60 milya ang layo mula sa Southampton gamit ang isang bisekleta at humihinto tuwing gabi sa isang paupahang tuluyan. Ang pagkahilig ni Turing sa matematika at agham ay hindi nagdulot sa kanya ng paggalang mula sa ilang mga guro sa Sherborne, dahil sa ang paaralang ito ay nagbibigay diin sa pagaaral ng mga klasiko. Ang kanyang punong-guro ay sumulat pa sa kanyang mga magulang na nagsasaad na: " ''Umaasa ako na hindi siya mahulog sa pagitan ng dalawang upuan. Kung siya ay mananatili sa isang pampublikong paaralan, siya ay dapat magnais na matuto. Kung siya ay nagnanais lamang na maging spesyalistang siyentipiko, kanya lamang sinasayang ang kanyang panahon sa isang pampublikong paaralan''". Sa kabila nito, si Turing ay patuloy na nagpakita ng kahanga hangang kakayahan sa mga mga paksang kanyang minamahal, ang paglutas ng mga mahirap na problema sa [[calculus]] noong 1927 kahit hindi siya nag-aral ng panimulang calculus. Noong 1928, sa edad na 16, natagpuan ni Turing ang mga isinulat ni Albert Einstein. Hindi niya lamang ito naunawaan, kanya ring nasagot ang pagtatanong ni Einstein sa mga [[batas ni Newton ng mosyon]] sa isang aklat na hindi dito hayagang inihayag. Ang pagsisikap ni Turing sa kanyang pag-aaral ay tumindi dahil sa malapit na pagkakaibigang nabuo sa pagitan niya at ng isa pang mas matandang estudyante na nagngangalang Christoper Morcom. Si Morcom ang unang lalaking minahal ni Turing, ngunit ito ay biglaang namatay mga ilang linggo bago matapos ang kanilang huling semestro sa Sherborne. Si Morcom ay namatay mula sa komplikasyon ng tuberkolosis na nakukuha sa isang baka, na nakuha nito matapos uminom ng isang gatas sa isang may sakit na baka noong ito'y bata pa lamang. Dahil sa pangyayaring ito, ang pananampalatayang panrelihiyon ni Turing ay nawala at siya'y naging isang [[ateista]]. Tinanggap ni Turing na ang lahat ng pangyayari sa mundo, kabilang na ang mga galaw ng utak ng tao, ay may materyal na paliwanag ngunit siya ay naniniwala pa rin sa pag-iral ng espirito ng isang tao pagkatapos mamatay. === Edukasyon sa unibersidad at mga pagsasaliksik ni Turing === [[Talaksan:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|right|Estatwang pag-ala ala kay Alan Turing]] Pagkatapos mag-aral sa Sherborne, si Turing ay nag-aral sa King's College sa [[Unibersidad ng Cambridge]]. Siya ay nagaral dito mula sa 1931 hanggang 1934, at nakakapagtapos kung saan kanyang nakamit ang pangunahing mga parangal sa Matematika. Noong 1935, siya ay inihalal na kapanalig (fellow) sa King's College dahil sa naging impluwensiya ng kanyang tesis tungkol sa [[central limit theorem]]. Noong 1928, Ang Alemang matematiko na si [[David Hilbert]] ay tumawag ng pansin sa ''[[Entscheidungsproblem]]'' (problema ng desisyon). Sa mahusay na papel na isinulat ni Turing na "''On Computable Numbers (mga bilang na matutukoy ng isang nagwawakas na algoritmo), with an Application to the Entscheidungsproblem''" (na kanyang isinumite noong 28 Mayo 1936 at itinanghal noong 12 Nobyembre), kanyang binago ang mga resulta na isinulat ng matematikong si [[Kurt Godel]] noong 1931 tungkol sa limitasyon ng pagpapatunay (proof) at komputasyon, kung saan pinalitan ni Turing ang pangkalahatang nakabatay-sa-aritmetikang pormal na lenggwahe ng isang [[makinang Turing]], na mga makinang pormal at simple. Pinatunayan ni Turing na ang makinang Turing ay may kakayahang gumawa ng anumang pagkukuwenta kung ito ay maisasalarawan bilang isang [[algoritmo]]. Kanya ding pinatunayan na walang solusyon sa Entscheidungsproblem sa pamamagitan ng pagpapakita na ang [[paghintong problema]] (halting problem) sa isang makinang Turing ay hindi madedesisyonan o hindi malalaman kung ito ay hihinto. Bagaman ang pagpapatunay ni Turing ay inilimbag pagkatapos ng parehong pagpapatunay na ginawa ng matematikong si [[Alonzo Church]] tungkol sa kanyang [[kalkulong lambda]], walang kaalaman si Turing sa isinulat ni Alonzo Church. Ang paraan ni Turing ng pagpapatunay (proof) ay itinuring na mas magagamit at mas mahusay. Ang ideya ni Turing ng mga pangkalahatang makinang Turing ay kakaiba dahil ang ideya ng mga gayung makina ay may kakayahang gawin ang anumang gawin ng ibang makina, samakatuwid ay may kakayahang magkuwenta ng anumang pwedeng ikwenta. Ang makinang Turing hanggang sa araw na ito ang sentral na paksa sa pag-aaral ng [[teorya ng komputasyon]]. Sa kanyang sariling biograpiya, isinulat ni Turing na siya ay nalungkot sa pagtanggap ng kanyang 1936 na papel dahil dalawang tao lamang ang pumansin - sina Heinrich Scholz at Richard Bevan Braithwaite. Ang papel na ito ay nagpapakilala rin sa ideya ng mga maaaring ipaliwanag na mga numero (definable numbers). Mula Setiyembre 1936 hanggang Hulyo 1938 kanyang ginugol ang kanyang panahon sa ''Institute for Advanced Study sa Princeton'', New Jersey, Estados Unidos at nag-aral sa ilalim ni Alonzo Church. Bilang karagdagan sa kanyang palaging pagsasaliksik matematikal, pinag-aralan din ni Turing ang [[kriptolohiya]] (pag-aaral ng tiyak at matibay na paglilihim ng mga data) at ginawa ang tatlo sa apat na yugto ng elektromekanikal na tagapagpapadami ng bilang [[binaryo]]. Noong Hunyo 1938, kanyang nakamit ang kanyang PhD mula sa Unibersidad ng Princeton sa Estados Unidos. Ang kanyang tesis na ''Systems of Logic Based on Ordinals'' ay nagpapakilala ng konsepto ng lohikang ordinal at ang ideya ng relatibong pagkukwenta, kung saan ang mga makinang Turing ay nagdadagdag ng mga tinatawag na oracle, na lumulutas sa mga problemang hindi malulutas ng isang makinang Turing. Si Turing ay bumalik sa Cambridge, Inglatera at dumalo sa mga pagtuturo ng matematikong si [[Ludwig Wittgenstein]] tungkol sa mga pundasyon ng matematika. Ang dalawang ito ay nagtalo at hindi nagkasundo dahil sa pagtatanggol ni Turing ng [[pormalismo]] samantalang si Wittgenstein ay nangatwiran na ang matematika ay hindi tumutuklas ng mga basehang katotohanan kundi lumilikha lamang nito. Si Turing ay nagsimula ring magtrabaho sa kaunting oras lamang sa ''Government Code and Cypher School'' (GCCS). === Kriptanalisis === [[Talaksan:EnigmaMachineLabeled.jpg|right|thumbnail|Tatlong rotor na makinang Enigma na may plugboard (''Steckerbrett''). Ang enigma ang makinang ginamit ng Alemanya sa ilalim ni Hitler upang ilihim ang mga mensaheng ipinapadala ng mga sundalo nito mula sa mga kaaway na bansa kabilang na ang Britanya at Estados Unidos]] Noong panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]], si Turing ang pangunahing kalahok sa isang sikretong operasyon ng pamahalaang Britanya sa Bletchley Park na naglalayong basagin ang mga [[sipero]] (algoritmo ng [[enkripsiyon]]) ng [[Alemanya]]. Sa pagpapaunlad at mas lalong pagpapabilis ng makinang kriptanalitiko na ginawa nina Marian Rejewski, Jerzy Różycki at Henryk Zygalski ng Cipher Bureau sa Poland, si Turing ay nagdisenyo ng makinang ''[[Turing Bombe]]'' na mas mabilis at mas epektibo sa pagbasag ng parehong makinang ''Enigma'' at ''Lorenz SZ 40/42''. Ang ''Turing Bombe'' ang nagbigay sa Britanya ng mga pangunang babala sa mga plano ni [[Adolf Hitler]] na nagresulta sa pagkatalo ni Hitler sa [[Labanan sa Atlantiko]] at pagikli ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]] ng dalawang taon.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1212910/How-Britain-drove-greatest-genius-Alan-Turing-suicide--just-gay.html How Britain drove its greatest genius Alan Turing to suicide just for being gay], 12 Setyembre 2009, DailyMail</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1165535/The-Wider-View-Nazi-codebreaker-shortened-Second-World-War-years.html The Wider View: Nazi codebreaker which shortened the Second World War by two years], 20 Hunyo 2009, DailyMail</ref> Si Turing ay ginawaran ng Order of the British Empire (OBE) noong 1945 para sa kanyang pagsisilbi sa panahon ng digmaan ngunit ang kanyang mga inambag sa kriptanalisis ay itinagong sekreto ng Britanya hanggang 1970 sa kadahilanang panseguridad nito. == Intelehensiyang artipisyal at pagsubok na Turing (Turing test) == {{main|Intelehensiyang artipisyal}} Mula 1945 hanggang 1947 si Turing ay nanirahan sa ''Church Street, Hampton'' at dito dinesenyo ang ''Automatic Computing Engine'' (ACE) sa ''National Physical Laboratory''. Siya ay nagsumite ng isang papel noong Pebreo 19, 1946 na naglalaman ng kauna unahang detalyadong disenyo ng isang inilalaang-programang kompyuter (stored-program computer). [[Talaksan:Modern-captcha.jpg|thumb|290px|Ang kabaligtaran ng ''Turing Test'' na CAPTCHA ay ginagamit sa [[internet]] upang mapigilan ang isang bot sa pang aabuso sa paggamit ng isang [[server]].]] Noong 1948, si Turing ay iniluklok na Reader (senyor na akademiko) sa kagawarang matematika sa Manchester na ngayon ay bahagi na ng ''University of Manchester''. Noong 1949, siya ay naglingkod bilang kahaliling direktor ng laboratoryo ng pagkukwenta sa University of Manchester at gumawa ng [[software]] para sa kauna unahang inilalaang programang kompyuter na Manchester Mark 1. Sa mga panahon ding ito kanyang ipinagpatuloy ang mga pananaliksik abstrakto. Sa papel na "Computing machinery and intelligence" (Mind, Oktubre 1950), tinalakay ni Turing ang problema ng "[[Intelehensiyang artipisyal]]" at iminungkahi ang isang eksperimento na tinatawag na [[Turing Test]]. Ang [[Pagsubok na Turing]] (''Turing Test'') ang naging batayan sa [[agham pangkompyuter]] upang matukoy kung ang isang makina ay nagpapamalas ng katalinuhan. Ayon sa Pagsubok na Turing, ang isang makina ay maituturing na matalino kung hindi matukoy ng isang taong nagtatanong dito kung ang kanyang tinatanong ay isang makina o isang tao. Sa papel ding ito, iminungkahi ni Turing na imbes gumawa ng mga programang gumagaya sa pag-iisip ng isang matandang tao, mas mabuting gumawa ng mas simpleng makina na gumagaya sa isip ng isang bata at ito'y isailalim sa pagkatuto. Ang kabaligtaran ng "Turing Test" na tinatawag na CAPTCHA ("'''C'''ompletely '''A'''utomated '''P'''ublic '''T'''uring test to tell '''C'''omputers and '''H'''umans '''A'''part") ay karaniwang ginagamit sa [[internet]]. Ang CAPTCHA ay paraan upang matukoy ng isang makina (gaya ng [[server]]) kung ang gumagamit nito ay isang tao o isang kompyuter (bot). Noong 1948, si Turing (sa tulong ang kanyang dating kakilala na si D. G. Champernowne) ay lumikha ng isang [[software]] pang [[chess]] sa isang [[modernong kompyuter]] na hindi pa naiimbento. Si Turing din ang nagimbento ng algoritmong LU decomposition method na ginagamit ngayon sa paglutas ng ''equations matrix''. == Kriminal na paguusig dahil sa kanyang homosekwalidad == Noong Enero 1952, nakilala ni Turing si Arnold Murray sa labas ng sinehan sa Manchester. Pagkatapos ng pananghaliang pakikipagtipanan (''dating''), si Murray ay inimbitahan ni Turing na pumunta sa kanyang bahay na tinanggap naman ni Murray ngunit hindi tinupad. Ang dalawa ay nagkita muli sa Manchester noong sumunod na Lunes at si Murray ay pumayag na samahan si Turing sa kanyang bahay. Pagkatapos ng ilang linggo, si Murray ay muling bumisita sa bahay ni Turing at nananitili ng isang gabi dito. Pagkatapos nito, si Murray ay tumulong sa isang kasabwat sa pagpapasok at pagnanakaw sa bahay ni Turing na nagtulak kay Turing upang iulat ang krimen sa pulisya. Sa imbestigasyon na ginawa ng mga pulis, inamin ni Turing na meron siyang relasyon kay Murray. Sa panahong ito, ang [[homoseksuwalidad]] ay itinuturing pang isang krimen sa Britanya na nagresulta upang si Turing at Murray ay kasuhan ng ''sobrang kahalayan'' sa ilalim ng seksiyong 11&nbsp;ng ''Criminal Law Amendment Act 1885 ng Britanya''. Si Turing ay binigyan ng dalawang opsiyon sa parusang tatanggapin : ang pagkabilanggo o probasyon sa isang kondisyon na siya'y sasailalim sa isang [[pagkakapon]]g kemikal sa pamamagitan ng pag-inom ng estrogen (hormone ng babae) upang mabawasan ang libido. Kanyang tinanggap ang kemikal na pagkakapon. Ang naging kumbiksiyon ni Turing ay nagresulta rin sa pagkaalis ng kanyang ''security clearance'' (karapatang maging bahagi ng sikretong operasyon ng pamalaan) at inalis sa kanyang trabahong kriptanalitiko sa Government Code and Cypher Schools sa Bletchley Park. Ang kanyang pasaporte ng Britanya ay hindi binawi ng pamahalaang Britanya ngunit siya'y hindi pinayagang makapasok sa Estados Unidos. Sa panahong ito, may pagkabahala sa publiko sa ginagawang pagbibitag sa mga homosekswal na [[espiya]] ng mga ahente ng [[Soviet Union]] (dating Russia) dahil sa paglalantad ng dalawang miyembro ng ''Cambridge Five'' na sina Guy Burgess at Donald Maclean. Bagaman si Turing ay hindi inakusahan ng pang eespiya, siya ay pinagbawalan ng pamahalaan ng Britanya na talakayin ang kanyang naging trabahong kriptanaliko sa Bletchely Park. == Kamatayan == Noong 8 Hunyo 1954, si Turing ay natagpuang patay ng kanyang tagalinis ng bahay. Sa [[awtopsiya]]ng ginawa, ang resulta ng kamatayan ay pagkalason sa [[cyanide]]. Natagpuan din ang isang mansanas na kinain ng kalahati sa tabi ng katawan ni Turing na pinaniniwalaang paraan ni Turing upang makain ang cyanide. Ang katawan ni Turing ay sinunog (cremated) sa Woking Crematorium noong 12 Hunyo 1954. Ayon sa ina ni Turing, ang kamatayan nito ay isang aksidental dahil sa hindi maingat nitong pagtatago sa mga laboratoryong kemikal. Iminungkahi ng manunulat na si David Leavitt na maaaring ang pagkain ni Turing ng mansanas na may cyanide ay isang paggaya sa eksena ng pelikulang [[Snow White]] na ipinalabas noong 1937 na isang paboritong kuwento ni Turing. == Paghingi ng tawad ng pamahalaan ng Britanya == Noong Agosto 2009, si John Graham-Cumming ay nagsimula ng petisyon na humihikayat sa Pamahalaan ng Britanya na posityumus (pagkatapos ng kamatayan) na humingi ng tawad sa [[paglilitis]] ni Alan Turing bilang [[homosekswal]]. Ang petisyong ito ay tumanggap ng libo libong mga lagda. Kinilala ng Punong Ministor ng Britanya na si [[Gordon Brown]] ang petisyong ito, at naglabas ng pahayag noong Setyember 10, 2009 na humihingi ng tawad kay Turing at naglalarawan ng pagtrato kay Turing bilang "nakapangingilabot": {{cquote|Ang libo libong tao ay nagsama sama upang humingi ng hustisya para kay Alan Turing at pagkilala sa nakakapangilabot na pagtrato sa kanya. Bagaman si Turing ay pinakitunguhan ng batas nang panahong iyon at hindi na natin maibabalik ang panahon, ang kanyang pagtrato ay siyempre labis na hindi patas at ako ay nagagalak na magkaroon ng pagkakataon na magsabi kung gaano kalalim akong humihingi ng tawad at tayong lahat sa nangyari sa kanya. Kaya sa ngalan ng Pamahalaan ng Britanya, at sa mga nabubuhay ng malaya, salamat sa ginawa ni Alan, ako ay taas noong nagsasabi na: kami'y humihingi ng tawad, ikaw ay karapat dapat ng mas mabuti [pagtrato].}} == Mga Parangal == [[Talaksan:Sackville Park Turing plaque.jpg|thumb|right|Pag ala-alang statwang plaka kay Turing sa Sackville Park, Manchester]] Ang Turing Award na ipinangalan sa "ama ng agham pangkompyuter" na si Alan Turing ang taunang gantimpala na ibinibigay ng Association for Computing Machinery (ACM) sa mga indibidwal sa kanilang kontribusyon sa siyentipikong komunidad pangkompyuter. Ang gantimpalang ito ay itinuturing na pinakamataas na pagkakakilanlan sa [[agham pangkompyuter]] at katumbas ng [[Gantimpalang Nobel]]. Noong 2002, si Turing ay nirangguhan na dalawampu't isa sa ''BBC'' nationwide poll ng [[100 Pinakadakilang mga Briton]].<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 Agosto 2002 |work=BBC News }}</ref> === Mga parangal ng mga unibersidad sa buong mundo === [[Talaksan:Alan Turing Building 1.jpg|thumb|right|Gusaling Alan Turing sa [[University of Manchester]]]] *Ang ''Kwartong Turing'' sa [[University of Edinburgh School of Informatics|University of Edinburgh's School of Informatics]] ay naglalaman ng skultura ng ulo ni Turing na ginawa ni [[Eduardo Paolozzi]], at isang (#42/50) ng kanyang [http://www.synth.co.uk/images/paolozzi2.html Turing prints (2000)]. *Ang [[University of Surrey]] ay may statwa ni Turing sa kanilang pangunahing [[piazza]]. *Ang [[Istanbul Bilgi University]] ay nagsasagawa ng taunang kumperensiya sa [[teoriya ng komputasyon]] na tinatawag na ''Mga Araw na Turing''.<ref name="bilgiuniv">{{cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | accessdate = 29 Oktubre 2011 | archive-date = 2013-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *Ang [[University of Texas at Austin]] ay may honours na programang ng [[agham pangkompyuter]] na pinangalanang ''Mga skolar ni Turing''.<ref name="texturingschol">{{cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |accessdate=16 Agosto 2009 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *Noong simula nang 1960's, pinangalanan ng [[Stanford University]] ang kaisa-isang kwarto na pinagtuturuan ng gusaling Bulwagang Polya Matematika na ''Alan Turing Auditorium''.<ref name="stanforduniv">{{cite web | url = http://archive.computerhistory.org/resources/text/Knuth_Don_X4100/PDF_index/k-8-pdf/k-8-u2679-Stanford-Comp-Dedication.pdf | title = Polya Hall, Stanford University | accessdate =14 Hunyo 2011 }}</ref> *Isa sa mga ampiteatro ng kagawarang Agham Pangkompyuter ng ([[Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille|LIFL]]<ref name="lifl">{{cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |accessdate=3 Disyembre 2010 |archive-date=22 Hulyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) sa [[Unibersidad ng Lille]] sa hilagang [[Pransiya]] ay ipinangalan bilang parangal kay Alan Turing. (ang iba pang ampiteatro ay ipinangalan kay [[Kurt Gödel]]). *Ang Kagawaran ng Agham Pangkompyuter ng [[Pontifical Catholic University of Chile]], [[Polytechnic University of Puerto Rico]], [[University of the Andes, Colombia|Los Andes University]] in [[Bogotá]], Colombia, [[King's College, Cambridge]] at [[Bangor University]] sa [[Wales]] ay may mga laboratoryo ng kompyuter na ipinangalan kay Turing. *Ang [[The University of Manchester]], [[The Open University]], [[Oxford Brookes University]] at [[Aarhus University]] (in [[Århus]], Denmark) ay may mga gusaling nakapangalan kay Turing. *Ang ''Alan Turing Road'' sa [[Surrey Research Park]] ay ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[Carnegie Mellon University]] ay may [[granito]]ng bangkuan na matatagpuan sa The Hornbostel Mall na may pangalang "A. M. Turing" na nakaukit sa tuktok, "Read" sa ibaba ng kaliwang hita at "Write" sa ibaba ng kanang hita. *Ang [[EISTI|École Internationale des Sciences du Traitement de l'Information]] ay pinangalanan ang kamakailan lang na nakuhang ikatlong gusaling na "Turing". *Ang [[University of Ghent]] ay mayroong isa sa mga pangunahing kwarto ng kompyuter na ginagamit ng mga matematiko at siyentipiko ng kompyuter na ipinangalan kay Alan Turing. *Ang [[University of Oregon]] ay may iskultura ng ulo ni Turing sa gilid ng gusaling pang agham kompyuter na tinatawag na Deschutes Hall.<ref name="Oregon">{{cite web|url=http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|title=Turing at the University of Oregon|accessdate=1 Nobyembre 2011|archive-date=2012-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114151918/http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|url-status=dead}}</ref> == Sanggunian == {{reflist}} == Mga sanggunian == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher=MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher=Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Cite book | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | year = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher=Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 | ref = harv | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher=Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher=Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher=MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher=Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.)| title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher=Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher=MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher=Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher=Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher=Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher=Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher=Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher=Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher=UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | accessdate =10 Disyembre 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *Petzold, Charles (2008). "[[The Annotated Turing]]: A Guided Tour through Alan Turing's Historic Paper on Computability and the Turing Machine". [[Indianapolis]]: Wiley Publishing. ISBN 978-0-470-22905-7 *Smith, Roger (1997). ''Fontana History of the Human Sciences''. London: Fontana. *Weizenbaum, Joseph (1976). ''Computer Power and Human Reason''. London: W.H. Freeman. ISBN 0-7167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher=W Heffer | year = 1959 }} Turing's mother, who survived him by many years, wrote this 157-page biography of her son, glorifying his life. It was published in 1959, and so could not cover his war work. Scarcely 300 copies were sold (Sara Turing to Lyn Newman, 1967, Library of [[St John's College, Cambridge]]). The six-page foreword by [[Lyn Irvine]] includes reminiscences and is more frequently quoted. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher=S. French | year = 1988 }} This 1986 Hugh Whitemore play tells the story of Turing's life and death. In the original West End and Broadway runs, [[Derek Jacobi]] played Turing and he recreated the role in a 1997 television film based on the play made jointly by the BBC and [[WGBH-TV|WGBH, Boston]]. The play is published by Amber Lane Press, [[Oxford]], ASIN: B000B7TM0Q *Williams, Michael R. (1985) ''A History of Computing Technology'', [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]]: [[Prentice-Hall]], ISBN 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == Karagdagang babasahin == *{{MathGenealogy|id=8014}} *{{cite journal|title=The Mind and the Computing Machine: Alan Turing and others|journal=[[The Rutherford Journal]]|url=http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html |editor = Jack Copeland|ref=harv}} *{{cite encyclopaedia |last=Hodges |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |title=Alan Turing |url=http://plato.stanford.edu/entries/turing/ |accessdate=10 Enero 2011 |edition=Winter 2009 |date=27 Agosto 2007 |publisher=[[Stanford University]] |ref=harv}} *{{cite journal|last=Gray|first=Paul|date=29 Marso 1999|title=Computer Scientist: Alan Turing|journal=TIME|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|ref=harv|access-date=24 Septiyembre 2011|archive-date=19 Enero 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|url-status=dead}} * Gleick, James, ''[[The Information: A History, a Theory, a Flood|The Information: A History, A Theory, A Flood]]'', New York: Pantheon, 2011, ISBN 978-0-375-42372-7 * Leavitt, David, ''The Man Who Knew Too Much: Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton, 2006 == Panlabas na kawing == {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer *[http://www.turingcentenary.eu/ Alan Turing Year] *[http://cie2012.eu/ CiE 2012: Turing Centenary Conference] *[https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ Visual Turing] *[http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html Turing Machine calculators] at [[Wolfram Alpha]] *[http://www.turing.org.uk/ Alan Turing] site maintained by [[Andrew Hodges]] including a [https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html short biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– Turing Archive for the History of Computing] by [[Jack Copeland]] *[http://www.turingarchive.org/ The Turing Archive] {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Oktubre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – naglalaman ng mga hindi nailambag na dokumento mula sa contains Kings College, Cambridge archive *{{cite journal|last=Jones|first=G. James|date=11 Disyembre 2001|title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1|journal=System Toolbox|publisher=The Binary Freedom Project|url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|ref=harv|access-date=2011-09-24|archive-date=2007-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|url-status=dead}} *[http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ Sherborne School Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }}&nbsp;– naglalaman ng mga papel tungkol sa panahon ni Alan Turing sa Sherborne School === Mga papel === *[https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper Ekstensibong talaan ng mga papel ni Turing, mga ulat at pagtuturo at mga isinaling bersiyon] BibNetWiki *{{Turing 1950}} *[http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 Oral history interview with Donald W. Davies], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota; inilalarawan ang mga proyeto sa U.K. [[National Physical Laboratory (United Kingdom)|National Physical Laboratory]], mula sa pagdidisenyong ginawa ni Alan Turing noong 1947 sa paggawa ng [[Automatic Computing Engine|ACE computers]] * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 Oral history interview with Nicholas C. Metropolis], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota. Si Metropolis ang kauna unahang direkto ng [[Los Alamos National Laboratory]]; kabilang sa mga paksa ang relasyong pang akademiko sa pagitan ni Alan Turing at [[John von Neumann]] {{authority control}} {{BD|1912|1954|Turing, Alan}} [[Kategorya:Mga siyentipiko ng kompyuter]] [[Kategorya:Mga matematikong Ingles]] nujg2244qs8yqwj7meu4h55q55e8gsd 0 123062 2237541 2236915 2026-10-27T10:19:46Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237541 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Palù|official_name=Comune di Palù|native_name=|image=Villa_Maffei_Rizzardi_(Pal%C3%B9)_06.JPG|image_size=|caption=Villa Maffei Rizzardi.|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|19|N|11|9|E|region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=VEN}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=VR}} (VR)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Gianni Brigo|area_footnotes=|area_total_km2=13.47|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Palmensi|elevation_footnotes=|elevation_m=25|saint=[[Zeno ng Verona]]|day=Mayo 21|postal_code=37050|area_code=045|website=|footnotes=}}Ang '''Palù''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Verona]] sa rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]].<ref name="world gazetteer">{{Cite web |title=The World Gazetteer |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?men=gpro&des=gamelan&geo=487171115 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001062942/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?men=gpro&des=gamelan&geo=487171115 |archive-date=2007-10-01 |access-date=2007-02-21}}</ref> == Kasaysayan == Ang unang pagbanggit sa lugar ng Palù ay kasabay ng pagsilang ng Verona bilang isang munisipalidad. Noong bandang 1100, sinakop ng munisipalidad ang isang malawak na lugar na nangangailangan ng reklamasyon, na kilala bilang Palus Comunis Veronae o Palus Basseti. Ang unang gawaing reklamasyon ay tumagal ng limang taon, simula noong 1194, na dinadala ang tubig ng mga ilog Bussè at Fosso Storto patungo sa Ilog [[Adigio]], at natapos noong 1199. Ang lugar ay nabawi at agad na naging isang mahalagang lugar ng agrikultura. Ito ay mahalaga sa pag-unlad ng demograpiya ng Verona, ang kabisera: isang produktibong sona na may direktang koneksiyon sa lungsod, na nagsusuplay dito ng mga produktong pagkain na mura. Sa loob ng maraming taon, ito ay may kakaunting populasyon, na may populasyon na 400 katao, kaya noong 1526 lamang ito naging isang parokya, na umaasa sa [[Zevio]], isang lungsod na hindi na pangunahing sentro nito. Bahagyang napanatili ng teritoryo ng munisipalidad ang estruktura ng orihinal na Palus, kaya ang malawak na mga estate at mga negosyong pang-agrikultura ay naroroon pa rin ngayon. == Kultura == Natatangi ang koneksiyon ni Palù sa kabesera ng probinsiya. Tulad ng ibang mga munisipalidad na lubhang rural, ang koneksiyon ay kultural, relihiyoso, at pang-ekonomiya. Ang kapangyarihan ng isang lungsod noong Gitnang Kapanahunan ay nagmula sa kakayahang paunlarin ang kakanyahan nito sa lungsod na nakatuon sa kalakalan, aktibidad militar, at proto-industriyal na aktibidad, kapalit ng katiyakan ng pag-access sa produksiyon ng pagkain. Sa Verona, ang ilang mga bayan sa probinsiya ay nagtamasa ng direkta o hindi direktang sinerhiya sa lungsod sa pamamagitan ng mga abadia. Ang ebidensya ng koneksiyon na ito ay madalas na ang kulto ni [[San Zeno]], na naging patron ng munisipalidad o pangunahing simbahan ng bayan. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category|Palù}} * [https://web.archive.org/web/20160115205808/http://www.comunepalu.it/it/home.html Opisyal na website] Archived {{Province of Verona}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 7d3vvbjpblfk1k5v7lv0y790a1iheth 0 123392 2237399 2129388 2026-10-26T14:08:33Z Arko Blangko 155328 2237399 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party | name = Partido Komunista ng Unyong Sobyetiko | native_name = {{native name|ru|Коммунистическая партия Советского Союза|italic=no}} | logo = КПСС.svg | colorcode = {{party color|Communist Party of the Soviet Union}} | leader1_title = [[Party leader|Leaders]] | leader1_name = [[Collective leadership in the Soviet Union|Collective leadership]] | slogan = {{lang|ru|Пролетарии всех стран, соединяйтесь!}}<br/>"Mga proletaryo ng lahat ng bansa, magkaisa!" | anthem = "Ang Internasyunal"{{parabr}}[[File:Internationale orchestral arrangement.ogg|175px]] | headquarters = 4 [[Staraya Square]], [[Moscow]] | founded = {{start date|1918|3|8|df=yes}} | banned = {{end date|1991|11|6|df=yes}} | founder = [[Vladimir Lenin]] | newspaper = ''[[Pravda]]'' | position = [[Far-left politics|Far-left]] | international = [[Second International]] (1912–14)<br>[[Komintern]]<br>[[Komimporm]] (1947–56) | predecessor = [[Partido Obrero Sosyal-Demokratiko ng Rusya|POSDR]]([[Bolshebista|b]]) | successor = [[Unyon ng mga Partido Komunista – Partido Komunista ng Unyong Sobyetiko|UPK–PKUS]] | youth_wing = [[Mumunting Oktobrista]]<br>[[Komsomol]] | wing1 = [[Vladimir Lenin All-Union Pioneer Organization|Young Pioneers]] | wing1_title = [[Pioneer movement|Pioneer wing]] | affiliation1_title = {{nowrap|[[Political alliance]]}} | affiliation1 = [[Bloc of Communists and Non-Partisans]] {{small|(1936–91)}} | membership = {{steady}} 19,487,822 (1989) | ideology = [[Komunismo]]<br/>[[Marxismo–Leninismo]] | colours = {{color box|{{party color|Communist Party of the Soviet Union}}|border=silver}} [[Political_colour#Red|Red]] | country = {{flagicon|Soviet Union}} [[Unyong Sobyetiko]] }} Ang '''Partido Komunista ng Unyong Sobyetiko''', dinadaglat na '''PKUS''' ({{lang-rus|КПСС|KPSS}}), ay isang malayong-kaliwang organisasyon na naglingkod bilang partidong tagapagtatag at tagapamahala ng [[Unyong Sobyetiko]]. Sumibol ang partido sa pamumuno ni [[Vladimir Lenin]] ng paksyong [[Bolshebista]] nang nagkaroon ng paghihiwalay sa [[Partido Obrero Sosyal-Demokratiko ng Rusya]]. Gumanap ito ng nangungunang papel sa [[Himagsikang Oktubre]] ng 1917 na nagpabagsak sa [[Pamahalaang Probisyonal ng Rusya|Pamahalaang Probisyonal]] at nagtatag ng [[Sobyetikong Republika ng Rusya]], ang kauna-unahang konstitusyonal na [[estadong sosyalista]]. Sa pagwagi ng [[Hukbong Pula]] sa [[Digmaang Sibil ng Rusya|digmaang sibil]] ng bansa ay binuo ang [[Unyong Sobyetiko]] at hinirangan ito ng sentral na tungkulin sa [[Saligang Batas ng USSR]]. Itinaguyod nito ang [[Ikatlong Internasyonal]] upang tumulong sa pagpapalaganap ng [[komunismo]] sa mundo. Panandaliang pinahintulutan ni Lenin ang pagpapatuloy ng [[kapitalismo]] sa [[Bagong Polisiyang Pang-ekonomiya]] sa ilalim ng dikta ng partido upang mabuo ang mga kinakailangang kondisyon para sa paglilipat tungong [[sosyalismo]]. Gayunpaman, tinigil ito ni [[Iosif Stalin]] at inilunsad ang [[pampamahalaang sosyalismo]], kung saan ipinatupad ang isang [[ekonomiyang planado]] at ganap na naisentralisa ang kapangyarihan sa Partido Komunista. Matapos humilom mula sa [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa pagpanaw ni Stalin noong 1953, sinimulan ang pagrereporma ng partido sa ilalim ni [[Nikita Khruschev]]. Kabilang na rito ang pagdesentralisa ng ekonomiya at pagliberalisa ng lipunang Sobyetiko. Lumago ang korapsyon sa partido noong panahon ni [[Leonid Brehznev]], at nagdulot ng ekonomikong stagnasyon sa bansa. Kasunod ng di-naasahang pagkamatay ng mga matatandang kahalili ni Brezhnev na sina [[Yuri Andropov]] at [[Konstantin Chernenko]], umangat ang mas batang si [[Mikhail Gorbachev]] sa pamumuno ng partido at sinumulan ang gradwal na pagtransisyon ng USSR sa isang [[ekonomiyang pamilihan]] sa ilalim ng programang [[perestroika]], o muling pagtatayo sa Ruso. Bagama't nagkaroon ng kaunting pag-unland, hinudyat nito ang tuluyang paghina ng pampolitikang kapangyarihan ng PKUS at nagresulta sa pagbabawal ng partido ni [[Boris Yeltsin]]. Di-nagtagal ay nabuwag din ang Unyong Sobyetiko. Bilang isang [[partidong komunista]], sumunod ang PKUS sa ideolohiyang [[Marxismo–Leninismo]], hango sa mga teorya at aral nina [[Karl Marx]] at Lenin. Dumanas din ito ng pansamantalang panahon sa [[Stalinismo]] na minarkahan ng [[sosyalismo sa isang bansa]] at [[totalitaryong]] [[kulto ng personalidad]] ni Stalin. Sa larangang politika, inayos ang partido batay sa prinsipyo ng [[demokratikong sentralismo]], kung saan nakasangkot lahat ng kasapi sa demokratiko at bukas na pagtalakay ng mga isyung pampartido, at sinusundan ng pangangailangan ng kabuuang pagkakaisa sa pagtataguyod ng mga napagkasunduang patakaran. Itinagurian ng partido ang sarili nito bilang [[vanguardismo|taliba]] na kakatawan sa uring manggagawa, at sa gayo'y binigyang-katwiran ang [[unipartidistang]] sistema ng bansa. Sa mga usaping ekonomiko, nilayon nito na marating ang komunismo sa pamamagitan ng awtoritaryong sosyalismo. ==Pangalan== {{bulleted list|{{flagicon image|Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg}} {{lang-ru|Коммунистическая партия Советского Союза}}|{{flagicon image|Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991).svg}} {{lang-uk|Комуністична партія Радянського Союзу}}|{{flagicon image|Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1951–1991).svg}} {{lang-be|Камуністычная партыя Савецкага Саюза}}|{{flagicon image|Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1952–1991).svg}} [[Wikang Usbeko|Usbeko]]: {{lang|uz|Совет Иттифоқи Коммунистик партияси}}|{{flagicon image|Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg}} [[Wikang Kasaho|Kasaho]]: {{lang|kk|Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы}}|{{flagicon image|Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1951–1990).svg}} {{lang-ka|საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტია}}|{{flagicon image|Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1991).svg}} [[Wikang Aseri|Aseri]]: {{lang|az|Совет Иттифагы Коммунист Партиасы}}|{{flagicon image|Flag of the Lithuanian Soviet Socialist Republic (1953–1988).svg}} {{lang-lt|Tarybų Sąjungos komunistų partija}}|{{flagicon image|Flag of the Moldavian Soviet Socialist Republic (1952–1990).svg}} [[Wikang Rumano|Moldabo]]: {{lang|ro|Partidul Comunist al Uniunii Sovietice}}|{{flagicon image|Flag of the Latvian Soviet Socialist Republic (1953–1990).svg}} [[Wikang Leton|Leton]]: {{lang|lv|Padomju Savienības Komunistiskā partija}}|{{flagicon image|Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg}} {{lang-ky|Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы}}|{{flagicon image|Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic (1953–1991), Flag of Tajikistan (1991–1992).svg}} [[Wikang Tayiko|Tayiko]]: {{lang|tg|Ҳизби коммунисти Иттиҳоди Шӯравӣ}}|{{flagicon image|Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1952–1990).svg}} [[Wikang Armenyo|Armenyo]]: {{lang|hy|Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցություն}}|{{flagicon image|Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg}} [[Wikang Turkomano|Turkomano]]: {{lang|tk|Soýuz Kommunistik Partiýasy}}|{{flagicon image|Flag of the Estonian Soviet Socialist Republic (1953–1990).svg}} {{lang-et|Nõukogude Liidu Kommunistlik Partei}}}} ==Kasaysayan== ===Etimolohiya=== * 16 Agosto 1917 – 8 Marso 1918: '''Partido Obrero Sosyal-Demokratiko ng Rusya (Bolshebista)''' ({{lang-ru|Российская социал-демократическая рабочая партия (большевиков); РСДРП(б)|Rossiyskaya sotsial-demokraticheskaya rabochaya partiya (bol'shevikov); RSDRP(b)}}) * 8 Marso 1918 – 31 Disyembre 1925: '''Partido Komunista Ruso (Bolshebista)''' ({{lang-ru|Российская коммунистическая партия (большевиков); РКП(б)|Rossiyskaya kommunisticheskaya partiya (bol'shevikov); RKP(b)}}) * 31 Disyembre 1925 – 14 Oktubre 1952: '''Buong Unyong Partido Komunista (Bolshebista)''' ({{lang-ru|Всесоюзная коммунистическая партия (большевиков); ВКП(б)|Vsesoyuznaya kommunisticheskaya partiya (bol'shevikov); VKP(b)}}) * 14 Oktubre 1952 – 6 Nobyembre 1991: '''Partido Komunista ng Unyong Sobyetiko''' ({{lang-ru|Коммунистическая партия Советского Союза; КПСС|Kommunisticheskaya partiya Sovetskogo Soyuza; KPSS}}) ===Pinagmulan at Himagsikang Ruso=== Nagmula ang PKUS sa politikal na paghihiwalay sa loob ng [[Partido Obrero Sosyal-Demokratiko ng Rusya]]. Nagkaroon ng hidwaan sa Partido noong Ika-2 Kumperensya nito noong Agosto 1903, at nahati sa dalawang paksyon. Ang mga tagasunod ni [[Yuli Martov]] ay binansagang Menshebista, o minorya sa wikang Ruso. Sa kaibhan, tinawag ang grupo ni [[Vladimir Lenin]] na [[Bolshebista]], o mayorya. Nagpatawag ang mga Bolshebista ng Ika-6 na Buong Rusong Kumperensyang Pampartido sa [[Praga]], sa kawalan ng kanilang mga kalabang Menshebista. Mahigit dalawampung organisasyon ng Partido ang kinatawan; para sa mga Bolshebista, naging kasing-halaga ito ng regular na kongreso ng Partido. ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pamahalaan ng Unyong Sobyetiko]] lo0iwqumv1gmg3l9bhw01e16wm3m6h3 0 125833 2237540 2236912 2026-10-27T09:45:34Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237540 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Nogarole Rocca|official_name=Comune di Nogarole Rocca|native_name=|image=Chiesa di San Lorenzo Martire - Nogarole Rocca (1).jpg|image_size=|caption=San Lorenzo Martire church|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|17|N|10|53|E|type:city(3,088)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Veneto]]|province=[[lalawigan ng Verona|Verona]] (VR)|frazioni=Pradelle, Bagnolo|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=29.2|population_footnotes=|population_demonym=Nogarolesi|elevation_footnotes=|elevation_m=37|saint=|day=|postal_code=37060|area_code=045|website={{official website|http://www.nogarolerocca.net/}}|footnotes=}}Ang '''Nogarole Rocca''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Verona]] sa rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|110|km|mi}} kanluran ng [[Venecia]] at mga {{Convert|20|km|mi}} timog-kanluran ng [[Verona]]. Noong Disyembre 31, 2004, ito ay may populasyon na 3,088 at may lawak na {{Convert|29.2|km2|mi2}}.<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang munisipalidad ng Nogarole Rocca ay naglalaman ng mga ''[[frazione]]'' (mga subdibisyon, pangunahin na mga sitio at nayon) ng Pradelle at Bagnolo. Ang Nogarole Rocca ay may hangganan ng mga sumusunod sa munisipalidad: [[Mozzecane]], [[Povegliano Veronese]], [[Roverbella]], [[Trevenzuolo]], at [[Vigasio]]. == Kasaysayan == Ang mga unang pamayanan ng tao ay mula noong [[prehistorya]], mga tsiminea, iba't ibang uri ng seramika, mga butong ginamit sa paggawa, at mga bronse ang natagpuan. Ang mga paghuhukay na isinagawa sa pagitan ng 2017 at 2019 ay nagbunyag ng isang nekropolis na siyang tanging at pinakamahalagang nekropolis na natuklasan sa hilagang Italya kung saan posibleng ipalagay ang isang pagpapatuloy ng paggamit sa pagitan ng Panahong Lumbong Kampana (2500-2200 BK) at [[Panahon ng Bronse]] (2200-1150 BK).<ref>{{Cita web|url=https://artbonus.gov.it/1451-necropoli-di-nogarole-rocca-(vr)-corredi-e-deposizioni-rituali.html|titolo=Art Bonus - Necropoli di Nogarole Rocca (VR): corredi e deposizioni rituali|accesso=2020-06-23|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20200626162512/https://artbonus.gov.it/1451-necropoli-di-nogarole-rocca-(vr)-corredi-e-deposizioni-rituali.html|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626162512/https://artbonus.gov.it/1451-necropoli-di-nogarole-rocca-(vr)-corredi-e-deposizioni-rituali.html |date=2020-06-26 }}</ref> == Ebolusyong demograpiko == {{historical populations|1861|?|1871|1574|1881|1611|1901|1694|1911|2397|1921|2748|1931|3198|1936|3417|1951|3469|1961|2619|1971|2310|1981|2365|1991|2676|2001|2850|align=none|cols=2|graph-pos=bottom|source=Datos mula sa ISTAT}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20060221132156/http://www.nogarolerocca.net/ www.nogarolerocca.net/] {{Province of Verona}} [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] mds2scd4fi9rvh21q2i2u75s1iym8bx 0 131122 2237448 2237060 2026-10-27T00:24:57Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237448 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya | name = Costa di Rovigo | official_name = Comune di Costa di Rovigo | coordinates_type = region:IT_type:city(2415) | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = | region = {{RegioneIT|sigla=VEN}} | province = {{ProvincialIT (short form)|sigla=RO}} (RO) |image_skyline=Piazza San Rocco, vista da via Martiri della Resistenza (Costa di Rovigo).jpg|image_caption=Piazza San Rocco, ang gitnang plaza ng bayan ng Polesano Tanawin patungo sa Simbahan ng San Giovanni Battista.}} Ang '''Costa di Rovigo''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Rovigo]] sa rehiyon ng [[Veneto]], [[Hilagang-silangang Italya|hilagang-silangang]] [[Italya]]. == Kasaysayan == Sa pagitan ng 1163 at 1167,<ref name="Storia, Costa">{{cita web|autore=|url=http://www.comune.costadirovigo.ro.it/index-storia.shtm|titolo=La storia|accesso=23 settembre 2010|editore=http://www.comune.costadirovigo.ro.it/index.shtm|sito=Comune di Costa di Rovigo|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20100922061606/http://www.comune.costadirovigo.ro.it/index-storia.shtm}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922061606/http://www.comune.costadirovigo.ro.it/index-storia.shtm |date=2010-09-22 }}</ref> salamat sa mga [[pahunos]] na ipinagkaloob sa mga [[Mga Benedictino|Benedictino]] ng noo'y [[Diyosesis ng Adria-Rovigo|obispo ng Adria]], ang [[Vitale Milanese]] (o Vitale ng Milan), isang simbahang inialay kay San Juan Bautista ang itinayo.<ref name="Bonechi">Veneto paese per paese, volume 2.</ref> Sinundan ng teritoryo ang ebolusyon at kapalaran ng [[Republikang Veneciano]] hanggang sa pagbagsak nito. Sa kabila ng idineklarang neutralidad nito noong kampanyang Italyano na pinamunuan ng rebolusyonaryong Pransiya, ang Republika ay sinalakay ng mga tropang Pranses ni [[Napoleon Bonaparte]] (1797), na sumakop sa kalupaan, na umabot sa mga gilid ng lagoon. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang watawat ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo noong Abril 27, 1995. == Ekonomiya == Ang ekonomiya ay nakabatay sa mga pananim na [[Agrikultura|pang-agrikultura]] at mga [[industriya ng pagkain]], [[Materyales na pangtayo|materyales sa pagtatayo]], at paggawa ng metal. == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Veneto}} {{Lalawigan ng Rovigo|nocat=yes}} {{regions of Italy}} {{Stub|Italya}} {{Stub|Veneto}} [[Kaurian:Mga Communi ng Rovigo]] [[Kaurian:Veneto]] of368czkmmopebbj4lvli4pkq5rfxnz 0 136103 2237544 2045888 2026-10-27T11:07:33Z Ryomaandres 8044 2237544 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Favara|population_demonym=Favarese(i)|area_footnotes=|area_total_km2=81.88|population_footnotes=|population_total=32299|population_as_of=1-1-2018|pop_density_footnotes=|elevation_footnotes=|mayor_party=|elevation_m=338|saint=[[Antonio ng Padua|San Antonio ng Padua]]|day=Hunyo 13|postal_code=92026|area_code=0922|website={{official website|http://www.comune.favara.ag.it/}}|mayor=Anna Alba|frazioni=Quattro Strade|official_name=Comune di Favara|shield_size=75px|native_name=|image_skyline=Favara_1982.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Panorama ng Favara|image_shield=Favara-Stemma.gif|image_map=File:Map_of_comune_of_Favara_(province_of_Agrigento,_region_Sicily,_Italy).svg|province=[[Lalawigan ng Agrigento|Agrigento]] (AG)|map_alt=|map_caption=Lokasyon ng munisipalidad ng Favara sa lalawigan ng Agrigento|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|37|19|07|N|13|39|47|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Sicilia]]|footnotes=}} Ang '''Favara''' ay isang bayan at ''[[komuna]]'' ng timog gitnang [[Sicilia]] ([[Italya]]), sa [[Malayang Konsorsiyong Komunal ng Agrigento]], {{Convert|8|km|mi|0}} hilagang-silangan ng [[Agrigento]] sa pamamagitan ng kalsada, na kung saan ito ay bumubuo ng isang [[konurbasyon]]. Ang bayan ay may malaking kalakal sa agrikultura, at mayroong minahan ng [[asupre]] at iba pa sa kapitbahayan. Ito ay sikat sa rehiyon dahil sa ''Kordero ng Muling Pagkabuhay'', isang lokal na tinapay na ginagawa roon mula sa mga almendras at pistacho. == Kasaysayan == Noong panahon ng mga Normando, ilang mga bahay-bukid ang itinayo, kabilang ang Kastilyo ng [[Chiaramonte]], na kilala rin bilang Palasyo Medyebal. Noong ika-14 na siglo, ang kastilyo ay naipasa sa pamilyang Sicilianong Chiaramonte. Noong ika-15 siglo, ang Favara, sa kabila ng protektadong mga pader ng lungsod, ay dumanas ng matinding krisis sa demograpiko, lalo na sa pagitan ng 1439 at 1464. Ang populasyon ay muling lumaki mula 1478 hanggang 1497. Dahil sa pamilyang De Marinis, ang Favara ay nakaranas ng makabuluhang paglago ng demograpiko noong ika-16 na siglo. == Sport == === Futbol === Ang pangunahing club ng futbol ng bayan ay ang Pro Favara 1984, na para sa 2022/23 championship ay naglalaro sa grupo A ng kampeonato ng Regional Excellence. Mula 2001 hanggang 2004, naglaro ang koponan sa [[Serie D]]. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * "Historical families of Favara" (in Italian). ta0xz0wr7q0rzkts4su54ojp2b6kocs 0 136166 2237553 2046409 2026-10-27T11:16:13Z Ryomaandres 8044 2237553 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Giarre|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Catania|Catania]] (CT)|website={{official website|http://www.comune.giarre.ct.it/}}|area_code=095|postal_code=95014, 95010|day=Mayo 10|saint=San Isidro Labrador|elevation_m=81|elevation_footnotes=|population_demonym=Giarresi|population_footnotes=<ref>{{in lang|it}} [http://demo.istat.it/bil2010/index.html Source]: [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]] 2010</ref>|area_total_km2=27|area_footnotes=|mayor=Angelo D'Anna|mayor_party=|frazioni=Altarello, Carruba, Macchia, Miscarello, San Giovanni Montebello, San Leonardello, Santa Maria la Strada, Sciara, Trepunti|region=[[Sicilia]]|official_name=Comune di Giarre|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|37|44|N|15|11|E|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Giarre-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Vista_Giarre.jpg|native_name=|footnotes=}}Ang '''Giarre''' (Sicilian: '''''Giarri''''') ay isang [[Italya|bayang Italyano]] at ''[[komuna]]'' sa [[Kalakhang Lungsod ng Catania]], sa silangang baybayin ng [[Sicilia]], [[Katimugang Italya]]. Ang sentral na posisyon sa loob ng distrito at ang unti-unting pagtaas ng mga komersiyal na aktibidad ay umakit ng mga naninirahan mula sa mga kalapit na munisipalidad sa mga taon ng [[Italyanong ekonomikong milagro|pag-unlad ng ekonomiya]], na nagtala ng pagtaas sa populasyon at ginawa ang Giarre na sentro ng kanayunan ng Honiko-Etna. == Heograpiya == Ang Giarre ay may hangganan sa mga munisipalidad ng [[Acireale]], [[Mascali]], [[Milo, Sicily|Milo]], [[Riposto]], [[Sant'Alfio]], [[Santa Venerina]], at [[Zafferana Etnea]]. Bumubuo ito ng isang konurbasyon sa baybaying bayan ng Riposto. Sa loob ng teritoryo ng munisipyo ay mayroong isang [[engklabo]], ang [[Frazione|''frazione'']] ng [[Tagliaborse]] na kabilang sa munisipalidad ng [[Mascali]]. == Sport == Angisport ay kumakatawan sa isang mahalagang bahagi ng buhay sa lungsod, kaya sa panahon ng [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 1960|XVII Olimpiko]], ang Olympikong sulo, na dinala mula sa [[Siracusa]] hanggang [[Roma]], ay dumaan sa lungsod na hawak ng mga lokal na tagahawak ng sulo. == Mga kambal-bayan == * {{Flagicon|ITA}} [[Cismon del Grappa]], Italya, mula 1969 == Tingnan din == * [[Giarre FC]] * [[Giarre-Riposto]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{commonscat-inline|Giarre}} {{Lalawigan ng Catania}} 9580tma1rpzuheeol07dxcowko3h0ln 0 136441 2237546 2114240 2026-10-27T11:10:24Z Ryomaandres 8044 /* Klima */ 2237546 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {{Infobox Italian comune|name=Floridia|official_name=Comune di Floridia|native_name={{native name|scn|Ciuriḍḍia}}|image_skyline=Floridia-Panorama.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Floridia-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|37|05|N|15|09|E|region:IT_type:city(21406)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Sicilia]]|province=[[Malayang Konsorsiyong Komunal ng Siracusa|Siracusa]] (SR)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Marco Carianni|area_footnotes=|area_total_km2=26.22|population_footnotes=|population_total=21406|population_as_of=Disyembre 31, 2004|pop_density_footnotes=|population_demonym=Floridiani|elevation_footnotes=|elevation_m=111|twin1=|twin1_country=|saint=SS. Maria Immacolata|day=Disyembre 8|postal_code=96014|area_code=0931|website={{official website|http://www.comune.floridia.sr.it/}}|footnotes=}} Ang '''Florida''' ({{Lang-scn|Ciuriḍḍia}}<ref>{{cite book|author1=AA.|author2=VV.|title=Dizionario di toponomastica. Storia e significato dei nomi geografici italiani|year=1996|publisher=GARZANTI|location=Milano|page=276}}</ref> [ çʊˈɾiɖɖja ]; mula sa [[Wikang Latin|Latin]] na "araw ng [[Flora (mitolohiya)|Flora]]" o ang pang-uri na ''floridus'' "florid")<ref>{{Cite web |title=Comune di Floridia |url=http://www.comuni-italiani.it/089/009/ |website=Comuni-italiani.it}}</ref> ay isang bayan at ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Malayang Konsorsiyong Komunal ng Siracusa]], rehiyon ng [[Sicilia]], [[Katimugang Italya|Katimugang]] [[Italya]]. == Heograpiya == Ang Floridia ay nasa {{Convert|12|km|mi}} sa kanluran ng [[Siracusa]]. Ang mga pangunahing industriya nito ay ang agrikultura, paghahayupan, at pagmamanupaktura. Ang mga kalapit na komunidad ay [[Canicattini Bagni]], [[Palazzolo Acreide]], Siracusa, at [[Solarino]]. == Klima == Noong Agosto 11, 2021, inabot ng Floridia ang rekord para sa [[Talaan ng mga rekord ng panahon|pinakamataas na naitala na temperatura]] sa Europa sa {{Convert|48.8|C}}.<ref>{{Cite web |date=11 August 2021 |title=Record heat in Sicily, 48.8 degrees in Floridia: it is the highest temperature ever in Europe |url=https://www.italy24news.com/News/154077.html |access-date=3 December 2021 |website=Italy24news.com |archive-date=11 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811195413/https://www.italy24news.com/News/154077.html |url-status=dead }}</ref> Ang karaniwang temperatura sa gabi ay 7°C sa taglamig at 22°C sa tag-araw.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://meteomondo.it/italia/sicilia/floridia-2299492/|titolo=Meteomondo.it|sito=meteomondo.it|accesso=2026-07-19}}</ref> == Kasaysayan == Ang Floridia ay itinatag noong 1628. Noong Disyembre 21, 1913, ang notaryo na si Giuseppe Carbonaro ay nahalal na alkalde, at sa ilalim ng kanyang administrasyon, ang mga de-koryenteng ilaw ay tuluyang ipinakilala. Ang bagong serbisyo ay ginawang magagamit ng mga mayayaman at mahihirap na pamilya; para sa huli, ang Munisipalidad ay nagtatag ng isang sistema ng kinikilingang taripa na nagpapahintulot sa paggamit ng ilaw sa bahay sa makatwirang halaga. == Mga kilalang mamamayan na ipinanganak o lumaki sa Floridia == Kabilang sa mga kilalang mamamayan at makasaysayang pigura ang: * [[Lucia Migliaccio]] (b. 1770 d. 1826) - Dukesa ng Floridia == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng Syracuse}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] om1uu11zikfzy0ion4m7gpye84auhht 0 137010 2237549 2030841 2026-10-27T11:11:43Z Ryomaandres 8044 2237549 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fossano|province=[[Lalawigan ng Cuneo|Cuneo]] (CN)|website={{Official website|http://www.comune.fossano.cn.it}}|area_code=0172|postal_code=12045|day=Unang Linggo ng Mayo|saint=[[Juvenal ng Narni]]|elevation_m=375|elevation_footnotes=|population_demonym=Fossanese(i)|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=130|area_footnotes=|mayor=Dario Tallone|mayor_party=Right wing coalition|frazioni=Boschetti, Cussanio, Gerbo, Loreto, Maddalene, Mellea, Murazzo, Piovani, San Lorenzo, San Martino, San Sebastiano, Santa Lucia, Sant'Antonio Baligio, San Vittore, Tagliata|region=[[Piamonte]]|official_name=Città di Fossano|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|44|33|N|07|44|E|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Fossano-Stemma.png|image_caption=Kastilyo ng Fossano.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Fossano Castello.jpg|native_name={{lang|pms|Fossan}}|footnotes=}}Ang '''Fossano''' ({{Lang-pms|Fossan}}) ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[Piamonte]], [[hilagang Italya]]. Ito ang pang-apat na pinakamalaking bayan sa [[Lalawigan ng Cuneo]], pagkatapos ng [[Cuneo]], [[Alba, Piamonte|Alba]], at [[Bra, Piamonte|Bra]]. Matatagpuan ito sa pangunahing linya ng riles mula sa [[Lungsod ng Turin|Turin]] patungong [[Cuneo]] at sa [[Savona]], at may linya ng sangay patungong [[Mondovì]]. Kasama sa mga punong industriya ng bayan ay [[Kendi|confectionery]] (kasama ang mga industriyang Italyano na [[Balocco]] at [[Maina (kompanya)|Maina]]), mga [[Sustansiyang kimikal|kimika]], [[metalurhiya]], at [[tela]]. == Pinagmulan ng pangalan == Ang pangalang Fossano ay maaaring ang pagbabago ng apelatibo na ''locus'' o ''fundus faucianus'', mula sa Romanong personal na pangalan na ''Faucius'', o nagmula sa salitang moat, sa Piedmontese ''fossà'', kung saan ang ''fossan'', na naninirahan sa moat. Ang mga depresyon ay sa katunayan katangian ng burol kung saan itinayo ang unang nayon ng lungsod. Sumasang-ayon ang mga mananalaysay sa pagsasalita tungkol sa "dakilang hukay of Chiotto", sa diyalektong Ciot, butas, hukay. Isa pang alternatibong teorya ay ang pangalan ay nagmula sa "fons sana", na nagpapahiwatig ng pagkakaroon ng isang mapagkukunan ng inuming tubig sa malapit. == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == *  {{Cite NIE|wstitle=Fossano|short=x}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] 11sjrvhcdszp4ayr67rhx7jepxvznjz 2237550 2237549 2026-10-27T11:11:52Z Ryomaandres 8044 /* Pinagmulan ng pangalan */ 2237550 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fossano|province=[[Lalawigan ng Cuneo|Cuneo]] (CN)|website={{Official website|http://www.comune.fossano.cn.it}}|area_code=0172|postal_code=12045|day=Unang Linggo ng Mayo|saint=[[Juvenal ng Narni]]|elevation_m=375|elevation_footnotes=|population_demonym=Fossanese(i)|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=130|area_footnotes=|mayor=Dario Tallone|mayor_party=Right wing coalition|frazioni=Boschetti, Cussanio, Gerbo, Loreto, Maddalene, Mellea, Murazzo, Piovani, San Lorenzo, San Martino, San Sebastiano, Santa Lucia, Sant'Antonio Baligio, San Vittore, Tagliata|region=[[Piamonte]]|official_name=Città di Fossano|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|44|33|N|07|44|E|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Fossano-Stemma.png|image_caption=Kastilyo ng Fossano.|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Fossano Castello.jpg|native_name={{lang|pms|Fossan}}|footnotes=}}Ang '''Fossano''' ({{Lang-pms|Fossan}}) ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[Piamonte]], [[hilagang Italya]]. Ito ang pang-apat na pinakamalaking bayan sa [[Lalawigan ng Cuneo]], pagkatapos ng [[Cuneo]], [[Alba, Piamonte|Alba]], at [[Bra, Piamonte|Bra]]. Matatagpuan ito sa pangunahing linya ng riles mula sa [[Lungsod ng Turin|Turin]] patungong [[Cuneo]] at sa [[Savona]], at may linya ng sangay patungong [[Mondovì]]. Kasama sa mga punong industriya ng bayan ay [[Kendi|confectionery]] (kasama ang mga industriyang Italyano na [[Balocco]] at [[Maina (kompanya)|Maina]]), mga [[Sustansiyang kimikal|kimika]], [[metalurhiya]], at [[tela]]. == Pinagmulan ng pangalan == Ang pangalang Fossano ay maaaring ang pagbabago ng apelatibo na ''locus'' o ''fundus faucianus'', mula sa Romanong personal na pangalan na ''Faucius'', o nagmula sa salitang moat, sa Piamontes na ''fossà'', kung saan ang ''fossan'', na naninirahan sa moat. Ang mga depresyon ay sa katunayan katangian ng burol kung saan itinayo ang unang nayon ng lungsod. Sumasang-ayon ang mga mananalaysay sa pagsasalita tungkol sa "dakilang hukay of Chiotto", sa diyalektong Ciot, butas, hukay. Isa pang alternatibong teorya ay ang pangalan ay nagmula sa "fons sana", na nagpapahiwatig ng pagkakaroon ng isang mapagkukunan ng inuming tubig sa malapit. == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == *  {{Cite NIE|wstitle=Fossano|short=x}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] 2o7zmyjsfwz3x02gre4ff8gztolo0rk 0 137454 2237558 2221482 2026-10-27T11:20:04Z Ryomaandres 8044 2237558 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Grugliasco|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Turin|Turin]] (TO)|website={{official website|http://www.comune.grugliasco.to.it}}|area_code=011|postal_code=10095|day=Enero 31|saint=San Roque|elevation_m=293|elevation_footnotes=|population_demonym=Grugliaschesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=13.1|area_footnotes=|mayor=[[Roberto Montà]]|mayor_party=[[Democratic Party (Italy)|PD]]|frazioni=Certezza, Gerbido, Lesna, Mandina, Mulino, San Vincenzo|region=[[Piamonte]]|official_name=Comune di Grugliasco|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|45|4|N|7|35|E|type:city(38,327)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Grugliasco-Stemma.png|image_caption=Sentro ng Grugliasco|image_alt=|imagesize=|image_skyline=GruliascoCentre.jpg|native_name={{native name|pms|Grujasch}}|footnotes=}}Ang '''Grugliasco''' (Italyano: [ɡruʎˈʎasko]; {{Lang-pms|Grujasch}}  [ɡryˈjɑsk]) ay isang ''[[komuna]]'' (munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Turin]] sa rehiyon ng [[Italya]] ng [[Piemonte|Piamonte]], na matatagpuan mga {{Convert|9|km|0}} kanluran ng [[Lungsod ng Turin|Turin]]. Ang Grugliasco ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Lungsod ng Turin|Turin]], [[Collegno]], at [[Rivoli, Piamonte|Rivoli]]. Noong 1945 dito at sa Collegno, ang mga kasapi ng umaatras na Ika034 na Dibisyong Impanteriya ng Alemanya at ika-5 Dibisyong Bundok ay pumatay sa 68 na sibilyan bilang pagganti sa isang tambang ng mga partisano. == Pinagmulan ng pangalan == Ang pinagmulan ng pangalan ay maaaring nagmula sa preaural na Gruglascum, Curlascum, mula sa Currelio - ascum, ang sinaunang pangalan ng Romanong nanirahan kung kanino, sa panahon ng Romanong senturyasyon ng kanlurang suburb ng Turin, ay marahil ay itinalaga bahagi ng mga lupaing ito. Ang ibang mga iskolar sa halip ay nangangatuwiran na ang toponimo ay tumutukoy sa mga crane bird, na marahil ay minsang huminto dito sa panahon ng pana-panahong migrasyon. Ang katotohanan ay ang komunidad ng Grugliasco ay pinili bilang isang heraldikong simbolo para sa eskudo de armas nito, na pinatunayan sa unang pagkakataon noong 1613, ang ibon na tinatawag na "gru". == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at ang bandila ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng Pangulo ng Republika noong Hulyo 3, 1962.<ref name="ACS">{{Cita web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?1744|titolo=Grugliasco|accesso=2025-05-27|sito=Archivio Centrale dello Stato}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.grugliasco.to.it Opisyal na website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030636/http://www.comune.grugliasco.to.it/ |date=2010-02-27 }} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 9skxy4gwqo6om3w1iwnrlmv1fbnq75o 0 137458 2237563 2203499 2026-10-27T11:24:40Z Ryomaandres 8044 2237563 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Ivrea|elevation_footnotes=|mayor=Stefano Sertoli|area_footnotes=|area_total_km2=30.19|population_footnotes=<ref>Population data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]</ref>|population_demonym=Eporediesi|telephone=|elevation_m=253|frazioni=San Bernardo D'Ivrea, Torre Balfredo, Canton Stimozzo, Gillio, La Rossa, Meina, Moretti, Parise, Regione Campasso|postal_code=10015|istat=|saint=[[San Sabino]]|day=Hulyo 7|area_code=0125|website={{official website|http://www.comune.ivrea.to.it}}|mayor_party=|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Turin|Turin]] (TO)|official_name=Città di Ivrea|shield_alt=|native_name={{native name|pms|Ivrèja}}|image_skyline=Ponte Vecchio Ivrea.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Panorama ng Ivrea|image_shield=|image_map=|region=[[Piamonte]]|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Italy Piedmont#Italy|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|28|N|07|53|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|footnotes={{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_offname = Ivrea, industrial city of the 20th century | designation1_date = 2018 | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = (iv) | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1538 1538] | designation1_free1name = State Party | designation1_free1value = {{flag|Italy}} | designation1_free2name = Region | designation1_free2value = [[List of World Heritage Sites in Southern Europe|Southern Europe]] }}}}Ang '''Ivrea''' (Italyano: [iˈvrɛːa]; {{Lang-pms|Ivrèja}} [iˈʋrɛja] ; {{Lang-fr|Ivrée}}; {{Lang-la|Eporedia}}) ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[Kalakhang Lungsod ng Turin]] sa rehiyon ng [[Piamonte]] sa hilagang-kanluran ng Italya. Makikita sa kalsada na patungo sa [[Lambak Aosta]] (bahagi ng medyebal na [[Sa pamamagitan ng Francigena|Via Francigena]]), malapit sa [[Dora Baltea]] at itinuturing na sentro ng lugar ng [[Canavese]]. Ang Ivrea ay matatagpuan sa isang lunas na noong sinaunang panahon ay nabuo mula sa isang malaking lawa. Ngayon, limang mas maliit na lawa&nbsp;— Sirio, San Michele, Pistono, Nero at Campagna&nbsp;— ang matatagpuan sa lugar sa paligid ng bayan. Noong Hulyo 1, 2018, ang pook na kilala bilang "Industriyal na Lungsod ng ika-20 Siglo" ay itinala bilang isang [[Pandaigdigang Pamanang Pook]] ng [[UNESCO]].<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1538|title=Ivrea, industrial city of the 20th century|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=whc.unesco.org|language=en|access-date=2018-07-01}}</ref> == Heograpiya == === Klima === Ang karaniwang temperatura sa Enero ay 1.2°C, at sa Hulyo ay 23.1°C. Ang karaniwang taunang presipitasyon ay 982 mm; ang pinakamabasang buwan ay Mayo (125 mm), habang ang pinakakaunting umuulan/maniyebeng buwan ay Enero (32 mm). Ang ganitong padron ng presipitasyon ay tumutukoy sa dalawang mas tuyong panahon, ang tag-araw at taglamig, at dalawang mas maulan na panahon, ang tagsibol at taglagas. Ang tagsibol at taglamig ay may mas malinaw na mga katangian. Mahalagang impormasyon na sa mga nakaraang taon, ang temperatura ng tag-araw ay umabot sa mahigit 35°C sa mga oras ng hapon sa Hulyo. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.comune.ivrea.to.it}} * [http://www.storicocarnevaleivrea.it/ Karnabal ng Ivrea] * [https://web.archive.org/web/20070502221932/http://www.maam.ivrea.it/ Opisyal na Website ng Modern Architecture ng Ivrea] * [http://www.soyouz.com/voyages/photos/thumbnails.php?album=222 Mga larawan ni Ivrea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225100051/http://soyouz.com/voyages/photos/thumbnails.php?album=222 |date=2021-02-25 }} * [http://www.soyouz.com/voyages/photos/index.php?cat=36 Mga larawan ng Carnival at Labanan ng mga dalandan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225103205/http://soyouz.com/voyages/photos/index.php?cat=36 |date=2021-02-25 }} * [http://www.unitalsi-ivrea.it UNITALSI Ivrea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125231856/http://www.unitalsi-ivrea.it/ |date=2021-01-25 }} {{Lalawigan ng Turin}}{{World Heritage Sites in Italy}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] gxhijbqzpsazjuwpoegphhi06pw99hw 10 140205 2237495 710668 2026-10-27T03:14:37Z Ryomaandres 8044 2237495 wikitext text/x-wiki '''[[Oktubre 27]]''' [[Talaksan:Amsterdam 4.89943E 52.37109N.jpg|right|100px|Amsterdam]] *[[1275]] - Ayon sa tradisyon, araw ng pagkakatatagng '''lungsod ng [[Amsterdam]]'''. Mga huling araw: [[Oktubre 26]] — [[Oktubre 25]] — [[Oktubre 24]] ckej8xp16f2m7eoe2dib2ene31l5vw4 2237496 2237495 2026-10-27T03:14:53Z Ryomaandres 8044 2237496 wikitext text/x-wiki '''[[Oktubre 27]]''' [[Talaksan:Amsterdam 4.89943E 52.37109N.jpg|right|100px|Amsterdam]] *[[1275]] - Ayon sa tradisyon, araw ng pagkakatatagng lungsod ng '''[[Amsterdam]]'''. Mga huling araw: [[Oktubre 26]] — [[Oktubre 25]] — [[Oktubre 24]] 9mlsvvhxsyo90r7qh2hltbhscncexmj 2237497 2237496 2026-10-27T03:15:15Z Ryomaandres 8044 2237497 wikitext text/x-wiki '''[[Oktubre 27]]''' [[Talaksan:Amsterdam 4.89943E 52.37109N.jpg|right|100px|Amsterdam]] *[[1275]] - Ayon sa tradisyon, araw ng pagkakatatagng ng lungsod ng '''[[Amsterdam]]'''. Mga huling araw: [[Oktubre 26]] — [[Oktubre 25]] — [[Oktubre 24]] 3i9g4qmf1nhzq3l3wye71cs5by0efwm 2237500 2237497 2026-10-27T03:21:46Z Ryomaandres 8044 2237500 wikitext text/x-wiki '''[[Oktubre 27]]''' [[Talaksan:Amsterdam 4.89943E 52.37109N.jpg|right|100px|Amsterdam]] *[[1275]] — Ayon sa tradisyon, araw ng pagkakatatagng ng lungsod ng '''[[Amsterdam]]'''. Mga huling araw: [[Oktubre 26]] — [[Oktubre 25]] — [[Oktubre 24]] 1qrjf8hat8s4lsm8g00bk0ocpumybya 10 140206 2237494 710670 2026-10-27T03:13:58Z Ryomaandres 8044 2237494 wikitext text/x-wiki '''[[Oktubre 28]]''' [[Talaksan:Pissoir urinal.jpg|right|100px|palikuran]] *[[1885]] — Unang beses ginawa ang mga '''porselanang [[palikuran]]'''. Mga huling araw: [[Oktubre 27]] — [[Oktubre 26]] — [[Oktubre 25]] nbu0kayrm1nyk4giq8huy92osc3nff9 10 140207 2237498 710673 2026-10-27T03:16:02Z Ryomaandres 8044 2237498 wikitext text/x-wiki '''[[Oktubre 29]]''' [[Talaksan:Modis morocco lrg.jpg|right|100px|Morocco]] *[[1859]] — Nakipagdigma ang [[Espanya]] laban sa '''[[Maruekos]]'''. Mga huling araw: [[Oktubre 28]] — [[Oktubre 27]] — [[Oktubre 26]] lgz6sa4awbtlmfjrdkvdqqqnntu7wb3 2237499 2237498 2026-10-27T03:20:54Z Ryomaandres 8044 2237499 wikitext text/x-wiki '''[[Oktubre 29]]''' [[Talaksan:Battle of the Milvian Bridge by Giulio Romano, 1520-24.jpg|right|100px|Morocco]] *[[312]] — Pumasok si [[Dakilang Constantino]] sa [[Roma]] matapos ng kaniyang panalo sa [[Labanan sa Tulay Milvio]], nagsagawa ng dakilang ''[[adventus (seremonya)|adventus]]'', at sinalubong ng madlang kasiyahan. Kinuha ang bangkay ni [[Majencio]] sa [[Ilog Tiber]] at pinugutan. Mga huling araw: [[Oktubre 28]] — [[Oktubre 27]] — [[Oktubre 26]] m615lwqj48uuhxi1rs7bxaoqrlhugyz 0 140796 2237555 2221480 2026-10-27T11:18:09Z Ryomaandres 8044 /* Mga monumento at tanawin */ 2237555 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Giussano|official_name=Città di Giussano|native_name={{native name|lmo|Giussan}}|image_skyline=Giussano - panoramio.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Giussano-stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|42|N|9|13|E|type:city(22,696)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Monza at Brianza|Monza at Brianza]] (MB)|frazioni=Paina, Birone, Robbiano, Brugazzo|mayor_party=|mayor=Marco Citterio|area_footnotes=|area_total_km2=10.3|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Giussanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=269|saint=|day=|postal_code=20833|area_code=0362|website={{official website|http://www.comune.giussano.mb.it}}|footnotes=}}Ang '''Giussano''' ([[Wikang Brianzolo|Brianzoeu]]: ''Giussan'' [dʒyˈsãː]) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Monza at Brianza]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|25|km|mi}} hilaga ng [[Milan]]. Ang Giussano ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Inverigo]], [[Carugo]], [[Arosio]], [[Briosco]], [[Mariano Comense]], [[Carate Brianza]], [[Verano Brianza]], at [[Seregno]]. Natanggap ng Giussano ang karangalan na titulo ng lungsod na may utos ng pangulo noong Oktubre 22, 1987. == Mga monumento at tanawin == Sa harap ng villa ay ang Piazza Roma na may haligi sa gitna na sumusuporta sa isang estatwa ng Madonna, santong patron ng lungsod, na ipinagdiriwang taun-taon sa unang Linggo ng Oktubre. Ang manlalaro ng putbol na si [[Stefano Borgonovo]] ay inilibing sa sementeryo ng Giussano. == Ekonomiya == Ang mga industriyang mekanikal, muwebles, damit, at sapatos ay laganap sa munisipal na lugar. == Tingnan din == * [[Alberto da Giussano]] * [[Giussano-class cruiser]] == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.giussano.mb.it Opisyal na website]{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Lalawigan ng Monza at Brianza}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] doahpqwip6q8pmmx77gaxksb3emkx9s 2237556 2237555 2026-10-27T11:18:44Z Ryomaandres 8044 /* Mga monumento at tanawin */ 2237556 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Giussano|official_name=Città di Giussano|native_name={{native name|lmo|Giussan}}|image_skyline=Giussano - panoramio.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Giussano-stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|42|N|9|13|E|type:city(22,696)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Monza at Brianza|Monza at Brianza]] (MB)|frazioni=Paina, Birone, Robbiano, Brugazzo|mayor_party=|mayor=Marco Citterio|area_footnotes=|area_total_km2=10.3|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Giussanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=269|saint=|day=|postal_code=20833|area_code=0362|website={{official website|http://www.comune.giussano.mb.it}}|footnotes=}}Ang '''Giussano''' ([[Wikang Brianzolo|Brianzoeu]]: ''Giussan'' [dʒyˈsãː]) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Monza at Brianza]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|25|km|mi}} hilaga ng [[Milan]]. Ang Giussano ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Inverigo]], [[Carugo]], [[Arosio]], [[Briosco]], [[Mariano Comense]], [[Carate Brianza]], [[Verano Brianza]], at [[Seregno]]. Natanggap ng Giussano ang karangalan na titulo ng lungsod na may utos ng pangulo noong Oktubre 22, 1987. == Mga monumento at tanawin == Sa harap ng villa ay ang Piazza Roma na may haligi sa gitna na sumusuporta sa isang estatwa ng Madonna, santong patron ng lungsod, na ipinagdiriwang taun-taon sa unang Linggo ng Oktubre. Sa sementeryo ng Paina-Brugazzo, isa sa tatlong nayon ng Giussano, kilala ang [[Sepulkro Passalacqua]]. Ang manlalaro ng putbol na si [[Stefano Borgonovo]] ay inilibing sa sementeryo ng Giussano. == Ekonomiya == Ang mga industriyang mekanikal, muwebles, damit, at sapatos ay laganap sa munisipal na lugar. == Tingnan din == * [[Alberto da Giussano]] * [[Giussano-class cruiser]] == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.giussano.mb.it Opisyal na website]{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Lalawigan ng Monza at Brianza}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] ou7gco5ky2j86yzh2ruqdupjtf9gxrr 2237557 2237556 2026-10-27T11:18:54Z Ryomaandres 8044 /* Mga monumento at tanawin */ 2237557 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Giussano|official_name=Città di Giussano|native_name={{native name|lmo|Giussan}}|image_skyline=Giussano - panoramio.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Giussano-stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|42|N|9|13|E|type:city(22,696)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Monza at Brianza|Monza at Brianza]] (MB)|frazioni=Paina, Birone, Robbiano, Brugazzo|mayor_party=|mayor=Marco Citterio|area_footnotes=|area_total_km2=10.3|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Giussanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=269|saint=|day=|postal_code=20833|area_code=0362|website={{official website|http://www.comune.giussano.mb.it}}|footnotes=}}Ang '''Giussano''' ([[Wikang Brianzolo|Brianzoeu]]: ''Giussan'' [dʒyˈsãː]) ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Monza at Brianza]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|25|km|mi}} hilaga ng [[Milan]]. Ang Giussano ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Inverigo]], [[Carugo]], [[Arosio]], [[Briosco]], [[Mariano Comense]], [[Carate Brianza]], [[Verano Brianza]], at [[Seregno]]. Natanggap ng Giussano ang karangalan na titulo ng lungsod na may utos ng pangulo noong Oktubre 22, 1987. == Mga monumento at tanawin == Sa harap ng villa ay ang Piazza Roma na may haligi sa gitna na sumusuporta sa isang estatwa ng Madonna, santong patron ng lungsod, na ipinagdiriwang taun-taon sa unang Linggo ng Oktubre. Sa sementeryo ng Paina-Brugazzo, isa sa tatlong [[Frazione|''frazione'']] ng Giussano, kilala ang [[Sepulkro Passalacqua]]. Ang manlalaro ng putbol na si [[Stefano Borgonovo]] ay inilibing sa sementeryo ng Giussano. == Ekonomiya == Ang mga industriyang mekanikal, muwebles, damit, at sapatos ay laganap sa munisipal na lugar. == Tingnan din == * [[Alberto da Giussano]] * [[Giussano-class cruiser]] == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.giussano.mb.it Opisyal na website]{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Lalawigan ng Monza at Brianza}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] 51241ywvtbgici9z0ng1colhjo2o6vt 0 153234 2237410 2114199 2026-10-26T15:06:12Z Ryomaandres 8044 2237410 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cergnago|official_name=Comune di Cergnago|native_name=|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=Simbahang parokya na inialay kay Santa Elena Emperatris|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|12|N|8|46|E|type:city(769)_region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lombardia]]|province=[[Lalawigan ng Pavia|Pavia]] (PV)|frazioni=Abbazia Erbamara|mayor_party=|mayor=Marco Bagnoli|area_footnotes=|area_total_km2=13.6|population_footnotes=|population_demonym=Cergnaghesi ([[Lombard dialect|Lombard]]: ''sargnaghin'')|elevation_footnotes=|elevation_m=100|saint=[[Elena ng Constantinopla|Sta. Elena]]|day=Agosto 18|postal_code=27020|area_code=0384|website=|footnotes=|image=Sant'Elena,_chiesa_parrocchiale_di_Cergnago_Lombardia.jpg}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> Ang '''Cergnago''' ay isang ''[[comune]]'' (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng Pavia]], rehiyon ng [[Lombardia]], hilagang [[Italya]], na matatagpuan mga 45&nbsp;km timog-kanluran ng [[Milan]] at mga 30&nbsp;km sa kanluran ng [[Pavia, Lombardia|Pavia]]. Noong Enero 1, 2018, mayroon itong populasyon na 719 at isang lugar na 13.6&nbsp;km².<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref> Ang Cergnago ay may hangganan sa mga sumusunod na munisipalidad: [[Mortara, Lombardia|Mortara]], [[Olevano di Lomellina]], [[San Giorgio di Lomellina]], [[Tromello]], at [[Velezzo Lomellina]]. == Mga monumento at tanawin == * Sa gitna ng bayan, ang Palazzo Plezza ay kawili-wili, isang kahanga-hangang gusali na matatagpuan sa isang maliit na burol na ang orihinal na nukleo ay humahantong pabalik sa tinatawag pa ring "kastilyo" ngayon. * Malapit sa palasyo ay nakatayo ang simbahan ng [[Simbahan ng Sant'Elena (Cergnago)|Parokya ng Sant'Elena]] na itinayo noong kalagitnaan ng ika-17 siglo pagkatapos sunugin ng mga tropang Pranses ang dating simbahang Romaniko (1658). Sa estilong Baroko, pinapanatili nito ang pangunahing altar at anim na kapilya na minsang tinangkilik ng mga lokal na maharlika. Bumagsak ang kampana noong 1966 at agad na itinayo muli. == Ebolusyong demograpiko == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.8) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:455 height:303 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from: 0 till:1228 bar:1871 from: 0 till:1320 bar:1881 from: 0 till:1537 bar:1901 from: 0 till:1540 bar:1911 from: 0 till:1648 bar:1921 from: 0 till:1696 bar:1931 from: 0 till:1397 bar:1936 from: 0 till:1319 bar:1951 from: 0 till:1348 bar:1961 from: 0 till:1229 bar:1971 from: 0 till:923 bar:1981 from: 0 till:749 bar:1991 from: 0 till:730 bar:2001 from: 0 till:764 PlotData= bar:1861 at:1228 fontsize:XS text: 1228 shift:(-8,5) bar:1871 at:1320 fontsize:XS text: 1320 shift:(-8,5) bar:1881 at:1537 fontsize:XS text: 1537 shift:(-8,5) bar:1901 at:1540 fontsize:XS text: 1540 shift:(-8,5) bar:1911 at:1648 fontsize:XS text: 1648 shift:(-8,5) bar:1921 at:1696 fontsize:XS text: 1696 shift:(-8,5) bar:1931 at:1397 fontsize:XS text: 1397 shift:(-8,5) bar:1936 at:1319 fontsize:XS text: 1319 shift:(-8,5) bar:1951 at:1348 fontsize:XS text: 1348 shift:(-8,5) bar:1961 at:1229 fontsize:XS text: 1229 shift:(-8,5) bar:1971 at:923 fontsize:XS text: 923 shift:(-8,5) bar:1981 at:749 fontsize:XS text: 749 shift:(-8,5) bar:1991 at:730 fontsize:XS text: 730 shift:(-8,5) bar:2001 at:764 fontsize:XS text: 764 shift:(-8,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Datos mula sa ISTAT </timeline> == Mga sanggunian == <references /> {{Lalawigan ng Pavia}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Lombardy]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] so99ts4cnqrlv85qczia9upyphcd6og 0 159529 2237438 2236400 2026-10-26T23:06:42Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237438 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cansano|official_name=Comune di Cansano|image=Cansano, panorama.jpg|image_size=|caption=|image_shield=Cansano-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|42|0|19|N|14|0|46|E|region:IT_type:city(268)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=|mayor_party=|mayor=Mario Ciampaglione|area_footnotes=|area_total_km2=37.70|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_demonym=Cansanesi|elevation_footnotes=|elevation_m=835|saint=[[John the Baptist|Juan Bautista]]|day=Hunyo 24|postal_code=67030|area_code=0864|website=|footnotes=}}Ang '''Cansano''' ({{IPA|it|kanˈsaːno|pron}}; ''Ang Canẓánə'' sa [[Wikang Napolitano|Abruzzese Napolitano]]<ref>{{Cite book |author=Ernesto Giammarco |title=Dizionario abruzzese e molisano |publisher=Edizioni dell'Ateneo |year=1990 |volume=6 |page=66 |language=it}}{{No ISBN}}</ref>) ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]] [[Italya]]. Ito ay bahagi ng [[Liwasang Pambansa ng Maiella|Maiella National Park]].<ref>{{Cite web |title=Cansano |url=https://www.parcomajella.it/Cansano-1.htm}}</ref> Kilala ang Cansano sa arkeolohikong pagkakatuklas sa bayang [[Mga Italiko|Italiko]] at [[Sinaunang Roma|Romanong]] bayan ng ''[[Ocriticum]]'', na naging isang liwasang arkeolohiko.<ref name="Ocriticum, su abruzzoturismo.it">{{Cite web |title=Parco archeologico "Ocriticum" |url=https://abruzzoturismo.it/it/parco-archeologico-ocriticum-cansano-aq |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209021556/https://www.abruzzoturismo.it/it/parco-archeologico-ocriticum-cansano-aq |archive-date=2023-02-09 |access-date=2023-02-26}}</ref> == Heograpiya at klima == [[File:Abruzzo_Cansano.jpg|left|thumb| Ang kanayunan na nakapalibot sa Cansano]] Ang Cansano ay matatagpuan {{Convert|9|km|mi|abbr=on}} mula sa [[Sulmona]], sa isang burol malapit sa [[Valle Peligna]], sa {{Convert|835|m|ft|abbr=on}} m sa ibabaw ng [[antas ng dagat]].<ref name="comune-italia">{{Cite web |title=Comune di Cansano |url=https://www.comune-italia.it/comune-cansano.html |access-date=26 February 2023 |language=it}}</ref> Ang pinakamababang altitud ng munisipalidad ng Cansano ay {{Convert|599|m|ft|abbr=on}}, habang ang pinakamataas ay {{Convert|1792|m|ft|abbr=on}}.<ref name="italia.indettaglio">{{Cite web |title=Comune di Cansano |url=https://italia.indettaglio.it/ita/abruzzo/cansano.html |access-date=26 February 2023 |language=it}}</ref> Ang lawak ng teritoryo ng munisipyo ay {{Convert|37.70|km2|sqmi|abbr=on}}.<ref name="italia.indettaglio" /> Ang bayan ay bahagi ng halos buo at natural na tanawin. Bahagi ng [[Liwasang Pambansa ng Maiella]] ang bahagi ng bayan, at sa partikular, ang kakahuyan ng Sant'Antonio at ang daanan ng San Leonardo. Mas mainam din ang lokasyon para sa paglalakbay sa mga pinakaaktibong sentro ng turista sa lugar; ang [[Campo di Giove]], [[Pacentro]], [[Pescocostanzo]], at Sulmona. Ang bayan ay may klimang mabundok,<ref name="comune-italia" /> na may mainit at tuyong tag-araw at malamig at maulang taglamig. Gayumpaman, sa paglipas ng panahon ay nagkaroon ng mga pagkakaiba-iba sa klima, na ngayon ay bahagyang mas mahalumigmig sa tag-araw at hindi gaanong maniyebe sa taglamig. == Kasaysayan == [[File:Cansano_(AQ)_-_Piazza_XX_Settembre.JPG|left|thumb| Piazza XX Settembre sa Cansano]] Itinayo bilang isang [[peyudo]] at [[toreng bantay]] noong unang bahagi ng [[Gitnang Kapanahunan]],<ref name="abruzzoturismo">{{Cite web |title=Cansano |url=https://www.abruzzoturismo.it/it/cansano |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323203700/https://abruzzoturismo.it/it/cansano |archive-date=23 March 2023 |access-date=26 February 2023 |language=it}}</ref> ito ay lumaganap pangunahin sa pagitan ng ika-19 at ika-20 siglo, kasunod ng [[lindol sa Abruzos noong 1706]]. Noong 1904, naging independiyenteng munisipalidad ang Casano.<ref>{{Cite web |title=Storia di Cansano |url=http://www.comune.cansano.aq.it/zf/index.php/storia-comune/ |access-date=2026-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029183305/https://comune.cansano.aq.it/zf/index.php/storia-comune |archive-date=2023-10-29 |url-status=dead}}</ref> Mula 1807 hanggang 1811, ang Cansano ay isang ''[[frazione]]'' ng [[Introdacqua]], pagkatapos mula sa taong iyon hanggang 1829 ito ay isang ''frazione'' ng [[Pacentro]].<ref name="asciatopo.xoom.it" /> Nakamit nito ang awtonomiya ng munisipyo hanggang 1846, nang muling pinagsama-sama ito sa Pacentro hanggang 1855.<ref name="asciatopo.xoom.it" /> Ang Cansano ay naging ''frazione'' ng [[Campo di Giove]] mula 1855 hanggang 1904, nang tuluyan nitong mabawi ang awtonomiya ng munisipyo.<ref name="asciatopo.xoom.it">{{Cite web |title=Geo-storia amministrativa d'Abruzzo: provincia di Abruzzo Ulteriore II o dell'Aquila |url=https://asciatopo.xoom.it/ammi_aq.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023121405/https://asciatopo.xoom.it/ammi_aq.html |archive-date=2021-10-23 |access-date=2023-02-26}}</ref> == Demograpiko == {{Historical populations|1861|1233|1871|1310|1881|1335|1901|1438|1911|1834|1921|1770|1931|1753|1936|1658|1951|1556|1961|851|1971|545|1981|430|1991|357|2001|270|2011|282|2021|205|type=|align=center|footnote=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]] historical data 1861–2011<ref>{{Cite web|url=http://dati.istat.it/Index.aspx|title=Statistiche I.Stat|publisher=[[Istituto nazionale di statistica|ISTAT]]|access-date=28 December 2012}}</ref>|cols=2|graph-pos=bottom}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{Commons category|Cansano}} * [https://www.comune.cansano.aq.it/hh/index.php Opisyal na website] * [https://www.treccani.it/enciclopedia/cansano Cansano] sa Treccani.it * [https://www.sapere.it/enciclopedia/Cansano.html Cansano] sa sapere.it * [https://www.cansanonelmondo.it/ Cansano nel mondo] {{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] g4vx74u5lvfjnwqb265agpeu7e1zp67 0 159547 2237444 2236478 2026-10-27T00:05:00Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237444 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Civitella Roveto|official_name=Comune di Civitella Roveto|native_name=|image=Civitella Roveto views.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|55|1|N|13|25|40|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|frazioni=Case di Spaccio, Meta, Peschiera, Polverelli, San Savino|mayor_party=|mayor=Raffaellino Tolli|area_footnotes=|area_total_km2=45.33|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Civitellesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=528|saint=San [[Juan Bautista]]|day=Hunyo 24|postal_code=67054|area_code=0863|website={{official website|http://www.civitellaroveto.org/}}|footnotes=}}Ang '''Civitella Roveto''' ([[Wikang Napolitano|Abruzzese]]: ''{{Lang|nap|Civëtèllë}}'') ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Heograpiya == Ang bayan ay nasa rehiyon ng [[Marsica]], na matatagpuan sa gitna ng [[Lambak ng Roveto]], sa mga dalisdis ng mga bundok ng Cantari sa ilalim ng Bundok Viglio (2156 m). Ang sinaunang sentro ng Civitella Roveto ay nasa kanlurang bahagi ng Ilog [[Liri]]. == Kasaysayan == Ayon sa ilang iskolar, ang bayan ay umunlad sa lugar ng Fresilia, isang sinaunang lungsod ng mga [[Mga Marso|Marso]] na natagpuan ng ibang mga iskolar sa [[Opi, Abruzzo|Opi]] o [[Collelongo]], bagaman walang katiyakan tungkol dito.<ref>{{cita web|url=https://www.terremarsicane.it/storia-di-pescasseroli-plestinia-una-controversia/|titolo=Storia di Pescasseroli. Plestinia: una controversia|curatore=Gianluca Tarquinio|editore=Terre Marsicane|accesso=28 settembre 2019|dataarchivio=19 giugno 2021|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20210619003024/https://www.terremarsicane.it/storia-di-pescasseroli-plestinia-una-controversia/|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210619003024/https://www.terremarsicane.it/storia-di-pescasseroli-plestinia-una-controversia/ |date=2021-06-19 }}</ref> Ang lugar ay tiyak na tinirhan noong panahon ng mga Romano, gaya ng pinatutunayan ng ilang natuklasan pagkatapos ng pananaliksik at paghuhukay, tulad ng mga piraso ng mosaic at mga libingan. Ang nayon ay unang nabanggit sa isang dokumento mula 1061 na may toponimo na Civitella; bago noon, ito ay kilala bilang Petrarolo. Noong ika-17 siglo, ang bayan ay tinawag na Civitella della Valle, at isang siglo lamang ang lumipas ay tinawag itong Civitella Roveto. Sa buong [[Huling Gitnang Kapanahunan|Huling Gitnang]] [[Huling Gitnang Kapanahunan|Kapanahunan]], ang bayan ay bahagi ng [[Kondado ng Albe]], at kalaunan ay kabilang sa pamilyang [[Pamilya Colonna|Colonna]], mga [[Duke ng Tagliacozzo]]. == Mga kakmbal na bayan == Ang Civitella Roveto ay [[Kinakapatid na lungsod|kakambal]] sa: * {{Flagicon|France}}[[Cessieu]], Pransiya * {{Flagicon|Romania}} [[Domașnea]], Rumanya * {{Flagicon|Greece}} [[Erythres]], Gresya == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] fjky6n1be9ifw6yam2rzrx5vmoc5lsu 0 159549 2237445 2236481 2026-10-27T00:12:47Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237445 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Collarmele|official_name=Comune di Collarmele|native_name=|image=Collarmele Santa Maria delle Grazie.jpg|image_size=|caption=|image_shield=|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|42|3|36|N|13|37|36|E|region:IT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region={{RegioneIT|sigla=ABR}}|province={{ProvinciaIT (short form)|sigla=AQ}} (AQ)|mayor_party=|mayor=|area_footnotes=|area_total_km2=23.71|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics from the Italian statistical institute ([[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]])</ref>|population_demonym=Collarmelesi|elevation_footnotes=|elevation_min_m=|elevation_max_m=|elevation_m=835|saint=[[Santa Felicita]]|day=Hulyo 10|postal_code=67040|area_code=0863|website=|footnotes=|istat=066038|frazioni=[[Aielli]], [[Celano]], [[Cerchio (Italia)|Cerchio]], [[Pescina]], [[San Benedetto dei Marsi]]}}Ang '''Collarmele''' ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng L'Aquila]], rehiyon ng [[Abruzos]], [[Gitnang Italya|gitnang]]-[[Katimugang Italya|timog]] [[Italya]]. == Kasaysayan == Ang kasaysayan ng [[Cerfennia]], ang pangalan ng sinaunang lungsod, ay malapit na nauugnay sa mga makasaysayang pangyayari sa rehiyon ng [[Marsica]]. == Mga simbolo == Ang eskudo de armas at watawat ay ipinagkaloob sa pamamagitan ng Dekreto ng pangulo noong Disyembre 29, 1995. Ang asul na eskudo de armas ay naglalarawan ng tatlong toreng pilak, ang una ay may gintong fleur-de-lis na nasa ibabaw, ang pangalawa ay may gules na leon, at ang pangatlo ay may tatlong gintong bola. Ang watawat ay isang pula at berdeng watawat. == Ekonomiya == === Mga yaring-kamay === Ang lugar ng [[artesano]] ng Collarmele ay matatagpuan sa kahabaan ng [[Daang Estatal Marsicana 83]], sa labas lamang ng bayan. Naglalaman ito ng maliliit na pasilidad sa produksyon ng industriya, artesanal, at komersiyal.<ref>{{cita web|url=http://www.comunedicollarmele.it/pianoreg/NTA__variante_PRG_gennaio_09.pdf|titolo=Variante generale del Piano regolatore (2009)|editore=Comune di Collarmele|accesso=|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150721220000/http://www.comunedicollarmele.it/pianoreg/NTA__variante_PRG_gennaio_09.pdf|dataarchivio=21 luglio 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721220000/http://www.comunedicollarmele.it/pianoreg/NTA__variante_PRG_gennaio_09.pdf |date=2015-07-21 }}</ref> === Turismo === Ang Collarmele ay miyembro ng pambansang asosasyon ng ''Borghi autentici d'Italia'' (mga tunay na bayang Italyano)''.<ref>{{cita web|url=https://www.borghiautenticiditalia.it/borgo/collarmele|titolo=Collarmele (Abruzzo)|editore=Borghi Autentici d'Italia|accesso=22 dicembre 2016}}</ref>'' == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Lalawigan ng L'Aquila}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Abruzzo]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] h7irn7agx3svxgzqjlt8myzg42w46jv 0 161336 2237535 2144943 2026-10-27T07:38:01Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237535 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Agosto 2011}} {{better translation}} {{Infobox Magazine | title = Maxim | image_file = | image_size = | image_caption = Abril 2004 ''Maxim'' cover featuring [[Marge Simpson]] | editor = Jim Kaminsky (UK) <small>(September, 2007–present)</small> | editor_title = [[Editor-in-chief]] | editor = Joe Levy (US) <small>(April, 2008–present)</small> | editor_title = [[Editor-in-chief]] | frequency = Monthly | category = [[List of men's magazines|Men's]] | total_circulation = | circulation_year = | company = | publisher = [[Dennis Publishing]] (UK)<br>Alpha Media Group (US) | firstdate = 1995 (UK)<br>1998 (US) | lastdate = 2009 (UK) <br>Currently Published (US) | country = United Kingdom, United States, others | language = English, many others | website = [http://www.maxim.com maxim.com] | issn = }} Ang '''''Maxim''''' ay isang internasyonal na magazine na pang lalaki na nakabase sa United Kingdom at kilala sa mga pictorials na pinagbibidahan ng mga sikat na artista, mang-aawit, at modelo, na kung minsan ay kakaunti lamang ang bihis ngunit hindi naman ganap na hubo't hubad. Sa Estados Unidos, ang ''Maxim'' ay nangunguna sa industriya. Mayroon silang humigit-kumulang 2.5 milyong mambabasa at sinasabi nilang sapat ang bilang na ito upang masabi na sila ang nangunguna sa lahat ng kanilang mga kakompetensiya kahit pagsamahin pa ang GQ, Esquire, at Details. == Paglawak ng tatak Maxim == Dahil sa tagumpay nito sa kanyang pangunahing merkado, ang ''Maxim'' ay pinalawak sa marami pang mga bansa, kabilang ang Argentina, Canada, Indiya, Indonesia, Israel, Belgium, Romania, Czech Republic, France (ibinenta bilang "Maximal"), Germany, Bulgaria, Brazil, Chile, Greece, Italy, Korea, Mexico, Netherlands, Poland, Russia (kung saan dito ito ngayon pinakasikat), Serbia, Pilipinas, Singapore, Espanya, Thailand, Ukraine, at Portugal (ibinibenta bilang Maxmen). Isang wireless na bersyon ng magasin ay inilunsad noong 2005 sa lahat ng cellular carriers sa dalawampung bansa sa Europa at Asya.[2] {{Fact|date=Agosto 2011}} Noong 1999, nilikha [http://www.maximonline.com MaximOnline.com]. Ito ay naglalaman ng ilang bahaging hindi kasama sa mga bersyong inilalathala at nakatutok sa parehong pangkalahatang paksa, kasama ang mga eksklusibong seksiyon gaya ng "Girls ng ''Maxim''" galleries at ang "Joke of the Day". Ang "Maxim Video" ay naglalaman ng mga video clip ng interbyu, music videos, photo shoots, at orihinal na nilalaman. Ang tagumpay ng website na ito ang naging inspirasyon ni Dennis Digital upang lumikha ng iba pang site para sa nialng pahayagan, tulad ng ''[[Blender (magazine)|Blender]]''.{{Fact|date=Agosto 2011}}. [3] Noong Enero 2002, ang Dennis Publishing ay nagtatag ng isang online video division, [[Dennis Digital|Dennis Media Group]]. Noong 2005, ang dibisyong ito ay binuwag at binuong muli upang mag-focus sa paglikha ng mga video at multimedia content para sa mga editoryal na sangay ng Digital Dennis. {{Fact|date=Agosto 2011}}[4] Noong 5 Pebrero 2005, ang Maxim Radio, tampok ang male-oriented talk programming, ay inilunsad sa Sirius Satellite Radio. Alinsunod sa Sirius-XM merger bandang katapusan ng 2008, ang Maxim na tatak ay pinalitan, at ang channel ay kilala na bilang Sirius XM Stars Too. Noong 5 Hunyo 2006, sila ay naghayag nga planong bumuo ng isang casino sa Las Vegas Strip hilaga ng [[Circus Circus Las Vegas|Circus Circus]], ngunit hindi ito nagtagumpay dahil sa reklamo ng mga may-ari ng condominiums. Naniniwala silang dahil sa casinong ito, papangit ang tanawin sa kanilang lugar. Ang lupa ay ibinenta sa MGM Mirage.<ref>{{cite news |first=Howard |last=Stutz |authorlink= |title=MGM buys parcels for new center |url= |format= |work=[[Las Vegas Review-Journal]] |publisher= |id= |pages=A1+A8 |page= |date=19 Abril 2007 |accessdate=2007-04-19 |language= |quote= }}</ref> [6] Noong 15 Hunyo 2007, ang Quadrangle Group, isang pribadong kompanya, kasama ang long-time media executive Kent Brownridge, ay naghayag ng pagbili sa parent company ng ''Maxim'', ''[[Blender (magazine)|Blender]]'', ''[[Stuff (magazine)|Stuff]]'', at [http://www.maximonline.com MaximOnline.com]. Sa araw ng 23 Abril 2009, ipinahayag ng Dennis Publishing na ito ay hindi na magpatuloy sa paglalathala ng ''Maxim'' sa UK, bagaman ang website para sa UK bersyon ay mananatili. Ang ''Maxim'' sa Estados Unidos ngayon ay inilalathala na ng Alpha Media Group. {{Fact|date=Agosto 2011}} [7] Noong Hulyo 2009, nakipagtulungan ang Maxim sa UFC para sa kauna-unahang Maxim UFC Octagon Girl Search sa UFC Fan Expo.<ref>{{cite web|url=http://mmawaves.com/2009/07/02/ufc-and-maxim-partner-up-for-the-first-ever-octagon-girl-search-at-ufc-fan-expo|title=UFC and Maxim Partner Up For the First-Ever Octagon Girl Search at UFC Fan Expo|publisher=MMAWaves.com|access-date=2011-04-19|archive-date=2012-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212115727/http://mmawaves.com/2009/07/02/ufc-and-maxim-partner-up-for-the-first-ever-octagon-girl-search-at-ufc-fan-expo|url-status=dead}}</ref>[9] Mayo 40 mga babae ang lumahok sa paligsahan. Si Natasha Wicks ang nagwagi.<ref>{{cite web|url=http://mmawaves.com/2009/07/17/maxim-ufc-octagon-girl-search-highlight-video/|title=Maxim UFC Octagon Girl Search Highlight Video|publisher=MMAWaves.com|access-date=2011-04-19|archive-date=2012-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225022013/http://mmawaves.com/2009/07/17/maxim-ufc-octagon-girl-search-highlight-video|url-status=dead}}</ref>[11] Isinuko ng Quadrangle Group ang kanilang investment sa Alpha Media Group noong Agosto 2009. Dahil dito, ang Cerberus Capital Management na ang majority partner. {{Fact|date=Agosto 2011}} == High profile na mga kaganapan at kontrobersiya == Tinuligsa ang ''Maxim'' dahil ito, diumano, ay mapanghikayat na uminom ng labis na alak at maengganyo para sa mga gawaing sekswal.<ref>{{Cite news | last = Jha | first = Alok | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | title = Lad Culture Corrupts Men as much as it Debases Women | newspaper = [[guardian.co.uk]] | pages = | year = | date = 2006-03-30 | url =http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2006/mar/30/comment.prisonsandprobation }}</ref> Noong 2004, ang ''Maxim'' ay ipinrotesta ng gender issues department ng Thunder Bay, Ontario's Lakehead University habang may "Maxim Coors Light Girl Search" sa pamantasan.<ref>Cruickshank, Shannon [http://thunderbay.indymedia.org/news/2004/11/16227.php Protesting Maxim Girl Search at Lakehead University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213121222/http://thunderbay.indymedia.org/news/2004/11/16227.php |date=2008-02-13 }}, ''Thunderbay IMC'', 3 Nobyembre 2004. Accessed 7 Marso 2008.</ref> Noong 2002, ang sikat ng football club ng Alemanya FC St. Pauli ay tinanggal ang ''Maxim'' magazine advertisements mula sa stadium ng koponan bilang pagtugon sa mga protesta ng mga tagahanga sa depictions ng mga kababaihan sa mga ads.<ref>{{Cite web |title=vfb-fanclub-berlin |url=http://www.vfb-fanclub-berlin.de/vereine/stpauli.html |access-date=2011-04-19 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719112333/http://www.vfb-fanclub-berlin.de/vereine/stpauli.html |url-status=dead }}</ref>[17] Noong Hunyo 2007, inimbitahan ni David Saranga, isang Israeli diplomat, ang ''Maxim'' sa bansa. Nagsagawa ang magazine ng mga photo shoots ng mga halos-hubad nang mga kababaihan ng Israel. Ito ay kalaunang nakilala bilang "beers and babes". Lubos itong ikinagalit ng tagagawa ng batas na si Colette Avital, isang dating diplomat na naglingkod bilang consul-general ng Israel sa New York City noong 1990s.<ref>Friedman, Matti. [http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=3297502&CMP=OTC-RSSFeeds0312 Maxim Features Models From Israeli Army], ''ABC News'', 20 Hunyo 2007. Accessed 7 Marso 2008.</ref>[18] Inilarawan ni Prof. John H. Brown ng Georgetown University ang pagkalat na ito bilang unang kaganapan sa isang bagong sangay ng pampublikong diplomasya.<ref name=USC>[http://uscpublicdiplomacy.com/index.php/newsroom/pdblog_detail/070711_public_diplomacy_goes_pubic/ Public Diplomacy Goes 'Pubic'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120085739/http://uscpublicdiplomacy.com/index.php/newsroom/pdblog_detail/070711_public_diplomacy_goes_pubic |date=2008-11-20 }}, John H. Brown, [[University of Southern California]] public diplomacy site, 11 Hulyo 2007.</ref>[19] Noong Pebrero 2008, ang Maxim ay tinuligsa ng rock band na The Black Crowes para sa isang pagrepaso ng kanilang mga darating na CD, Warpaint. Sinabi ng banda na sinuri ng magazine ang kanilang album nang hindi man lamang ito napakikinggan.<ref>{{cite web | title = Maxim Magazine reviews album without hearing it | publisher = blackcrowes.com | url = http://www.blackcrowes.com/Release_MAXIM.html | accessdate = 2008-02-23 | archive-date = 2008-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080225093224/http://www.blackcrowes.com/Release_MAXIM.html | url-status = dead }}</ref> Ayon sa Black Crowes manager na si Pete Angelus, ang magasin ay nagpahayag sa isang email na "Syempre, kami ay palaging gustong [22] makinig ng musika, ngunit kung minsan may mga malaking album na hindi namin nais huwag pansinin na wala naman para pakinggan, na siyang nangyari sa mga Crowes. Ang patnugot ng magazine na si James Kaminsky ay humingi ng paumanhin kinalaunan at sinabing "Ito ay polisiyang editoryal ng Maxim upang magtalaga ng mga ratings doon lamang sa mga album na narinig na nila sa kabuuan. Sa kasamaang palad, ang patakaran ito ay hindi nasunod sa isyu ng Marso 2008 ng aming magazine at humihingi kami ng paumanhin sa aming mga mambabasa. " <ref>{{cite web | title = Maxim Apologizes for Black Crowes Review | url = http://ap.google.com/article/ALeqM5hHOAjk5E7X13mmzngI4wUdwCZZJQD8V25PNG1 | accessdate = 2008-02-26 | archive-date = 2008-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080302054810/http://ap.google.com/article/ALeqM5hHOAjk5E7X13mmzngI4wUdwCZZJQD8V25PNG1 | url-status = dead }}</ref> [24] == Celebrity profiles == <!-- ATTENTION EDITORS: Please see the talk page Re: "Celebrities" before adding another name to this list. --> {{main|List of people in Maxim magazine 1997 to 2010}} Sa loob ng mga nagdaang taon, maraming mga kilalang tao (mang-aawit, artista, modelo, atbp) ang minsan nang nag-pose para sa ''Maxim''. Kabilang sa mga halimbawa: <!-- ATTENTION EDITORS: Please see the talk page Re: "Celebrities" before adding another name to this list. --> === Film === *[[Miley Cyrus]] (Enero 2010-Nobyembre 2010 Mayo 2009-Disyembre 2009, July-Agosto 2008) *[[Alice Eve]] (Abril 2010) *[[Kaley Cuoco]] (Marso 2010) *[[Amanda Bynes]] (Pebrero 2010) *[[Amy Weber]] (Enero 2010) *[[Rebecca Romijn]] (Hunyo 1998 Hulyo 2000, Nobyembre 2002) *[[Eliza Dushku]] (Mayo 2001 Marso 2009) *[[Shawnee Smith]] (Hunyo 2001) *[[Laura Prepon]] (Enero 2001) *[[Helena Bonham Carter]] (Setyembre 2001) *[[Brittany Murphy]] (Hulyo 2001 Mayo 2005) *[[Lucy Liu]] (Setyembre 2002 Hulyo 2003) *[[Jennifer Love Hewitt]] (Nobyembre 1999 Marso 2005, Mayo 2009) *[[Shannon Elizabeth]] (Enero 2000 Disyembre 2003, Hunyo 2008) *[[Jessica Alba]] (Oktubre 2000 Nobyembre 2003) *[[Kristen Bell]] (Marso 2006) *[[Hilary Duff]] (Mayo 2005 Hulyo 2010) *[[Sophia Bush]] (Nobyembre 2006) *[[Mary Elizabeth Winstead]] (Marso 2007) *[[Louise Cliffe]] (Hunyo 2007) *[[Britney Spears]] (Enero 2011 and 2010) *[[Danneel Harris]] (2008,2009) *[[Milla Jovovich]] (Setyembre 2004 Setyembre 2009) *[[Avril Lavigne]] (Marso 2008 Nobyembre 2010) *[[Cobie Smulders]] (Disyembre 2010) === Next Attractions === *[[Lady Gaga]] (2009) *[[Marion Raven]] (2009) *[[Fergie (singer)|Fergie]] (2009) *[[Amber Heard]] ==International editions== <!-- Deleted image removed: [[File: Phoemela Baranda on Maxim Magazine.jpg|thumb|100px|left|The cover of Maxim Magazine Philippine Edition, Agosto 2008 issue]] --> Ang ''Maxim'' ay naglunsad ng international edition ng kanilang magasin mula noong 1995. Kamakailan lamang, ito ay naglunsad ng ikas-26 at 27 na international <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fipp.com/Default.aspx?PageIndex=2002&ItemId=13076 |access-date=2011-04-19 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://archive.today/20110711003718/http://www.fipp.com/Default.aspx?PageIndex=2002&ItemId=13076 |url-status=dead }}</ref>[28] edisyon sa Greece kung saan ito ay inilathala sa pamamagitan ng Attica Media. Kapansin-pansin, ang mga magasin ay nagpapaikot-ikot na sa South Korea, India, Japan, Estados Unidos, Russia,<ref>{{citeweb|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE69I3LW20101019|title=Russia's "sexy spy" in provocative photoshoot|date=2010-10-19|work=Reuters|accessdate=2010-11-11}}</ref><ref>[30] {{citeweb|url=http://www.news.com.au/world/russian-spy-anna-chapman-blows-her-cover-for-mens-magazine/story-e6frfkyi-1225940931043|title=Russian spy Anna Chapman blows her cover for men's magazine|date=2010-10-19|work=News.com.au|accessdate=2010-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20101020154429/http://www.news.com.au/world/russian-spy-anna-chapman-blows-her-cover-for-mens-magazine/story-e6frfkyi-1225940931043|archive-date=2010-10-20|url-status=dead}}</ref>[32] Serbia, Greece,<ref>{{Cite web | last =May | first =Kevin | title =Maxim ready for Serbian and Greek launch | work =Media Week | publisher =Haymarket | date =2005-05-13 | url =http://www.mediaweek.co.uk/news/510661/Maxim-ready-Serbian-Greek-launch/ | accessdate =2010-11-11 | archive-date =2012-03-13 | archive-url =https://web.archive.org/web/20120313124305/http://www.mediaweek.co.uk/news/510661/Maxim-ready-Serbian-Greek-launch/ | url-status =dead }}</ref> [34] Bulgaria, Canada, Brazil, Philippines, Germany at France. {{Clear}} ==Tingnan din== *[[Glamour photography]] *[[Talaan ng mga magasing panlalaki]] *[[Maxim Radio]] *[[Dennis Digital]] ==References== {{Reflist|2}} ==External links== *[http://www.maxim.com ''Maxim'' U.S. site] *[http://www.maxim.co.uk ''Maxim'' U.K. site] *[http://www.maximhot100.net ''Maxim Hot 100'' site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200428075159/http://www.maximhot100.net/ |date=2020-04-28 }} {{50 largest US magazines}} {{Dennis Publishing}} [[Kategorya:Mga magasin]] 0jcfrd5e01oi4vzj39rkrgv61vl3zrd 0 201634 2237532 2226826 2026-10-27T07:08:49Z ~2026-53610-35 167166 /* Mga bilog ng latitud */ dagdag ng information 2237532 wikitext text/x-wiki [[File:Hemisferio Norte.png|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na pinagliwanag sa pamamagitan ng dilaw na kulay.]] [[File:Northern Hemisphere Azimuthal projections.svg|thumb|right|Ang Hilagang Emisperyo na tinatanaw magmula sa habang nasa ibabaw ng [[Panghilagang Polo]].]] Ang '''Hilagang Hating-globo'''<ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Makabayan_6_2004_Ed/VIsTmtRXKNoC?hl=en&gbpv=1&dq=hilagang+hating+globo&pg=PA142&printsec=frontcover |title=Makabayan 6' 2004 Ed. |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3902-8 |pages=13 |language=tl}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hemisphere in Tagalog |url=https://www.tagalog.com/dictionary/hemisphere |access-date=2025-01-25 |website=www.tagalog.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Sambayanang_Pilipino/6zorISN5hR8C?hl=en&gbpv=1&dq=hilagang+hating+globo&pg=PA13&printsec=frontcover |title=Sambayanang Pilipino |date=1996 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-1517-6 |pages=13 |language=tl}}</ref> (o '''Hilagang Hating-Daigdig'''; Ingles: ''Northern Hemisphere'') ay ang bahagi ng [[Daigdig]] na nasa [[hilaga]] ng [[ekwador]]. Tinatawag din ito na '''Hilagang Emisperyo''' kung saan ang salitang "[[emisperyo]]" (mula sa [[wikang Griyego|Griyego]]ng σφαιρα [espero o bilog] + ημι [kalahati]) ay literal na may kahulugang 'kalahati ng bola' o 'kalahati ng bilog'. Ito rin ang kalahati ng [[esperong selestiyal]] na nasa timog ng ekwator na selestiyal. Dahil sa aksiyal na pagkiling ng Daigdig sa 23.439281°, may baryasyon ng panahon sa haba ng araw at gabi. May baryasyon din ng panahon sa [[temperatura]] na naantala sa baryasyon sa araw at gabi. Sa kumbensyunal, nangyayari ang tag-niyebe sa Hilagang Hating-globo bilang ang panaho mula solstisyo ng Disyembre (tipikal sa Disyembre 21 [[UTC]]) hanggang sa [[Ekinoksiyo|ekinoksyo]] ng Marso (tipikal sa Marso 20 UTC), habang nangyayari ang tag-init sa panahon mula sa [[Solstisyo|solsitisyo]] hanggang sa ekinoksyo ng Setyembre (tipikal sa September 23 UTC). Nag-iiba ang petsa sa bawat taon dahil sa pagkakaiba sa pagitan ng taon ng kalendaryo at taon na astronomikal. Sa loob ng Hilagang Hating-globo, maaring baguhin ng agos ng karagatan ang modelo ng lagay ng panahon na makakaapekto sa maraming kadahilanan sa loob ng hilagang baybayin. Kabilang sa mga ganoong kaganapan ang El Niño–Katimugang Osilasyon. Noong 2015, naririto sa Hilagang Hating-globo ang mga 87 [[bahagdan]] ng [[populasyon]] ng mundo na tinatayang 6.4 bilyong tao sa kabuuang populasyon na 7,3 bilyong tao<ref>Kinalkula mula sa ''World Population Yearbook 2019'' (sa libo) Kabuuang populasyon: 7,359,970 Populasyon ng Hilagang Hating-globo: 6,405,030 87.0% Populasyon ng Katimugang Hating-globo: 954,940 13.0% (Pananda 1) Kung walang datos para sa 2019, ang pinakabagong [[datos]] ang ginamit. (Pananda 2) Hinahati sa kalahating mga populasyon sa bawat Hilaga at Timog Hating-globo ang mga sumasaklang na mga bansa na may lupain sa ekwador.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|title=90% Of People Live In The Northern Hemisphere – Business Insider|date=4 May 2012|work=Business Insider|access-date=10 Nobyembre 2015|language=en|archive-date=19 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&contentSet=EBKS&idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&type=retrieve&tabID=T001&prodId=GIC&docId=CX3403900089&source=gale&userGroupName=itsbtrial&version=1.0|title=GIC – Article|work=galegroup.com|access-date=10 Nobyembre 2015|archive-date=18 Abril 2016|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418075026/http://find.galegroup.com/gic/infomark.do?&contentSet=EBKS&idigest=fb720fd31d9036c1ed2d1f3a0500fcc2&type=retrieve&tabID=T001&prodId=GIC&docId=CX3403900089&source=gale&userGroupName=itsbtrial&version=1.0|url-status=live}}</ref> at narito rin ang karamihan sa mga [[lupain]] ng mundo. Ang kalahatan ng [[Hilagang Amerika]] at ng [[Europa]] ay nakapaloob sa Hilagang Emisperyo. Nasa Hilagang Emisperyo rin ang karamihan sa mga bahagi ng [[Asya]], dalawang-ikatlo (<small>2/3</small>) ng [[Aprika]] at 10 bahagdan ng [[Timog Amerika]]. Ang tatlong [[Talaan ng mga bansa ayon sa populasyon|pinakamalalaking mga bansa ayon sa populasyon]] ([[Tsina]], [[India]], at [[Estados Unidos]] ay nasa loob ng Hilagang Emisperyo. == Mga bilog ng latitud == [[Talaksan:World_map_with_tropic_of_cancer.svg|thumb|350x350px|Mapa ng mundo na pinapakita ang Tropiko ng Kanser]] === Tropiko ng Kanser === Ang Tropiko ng Kanser ay ang pinakahilagang bilog ng latitud sa Daigdig kung saan maaaring makita ang Araw na tuwirang nasa tuktok ng kalangitan (direktang nasa ibabaw ng ulo). Nangyayari ito tuwing [[solstisyo]] ng Hunyo, kapag ang Hilagang Hating-globo ay nakatagilid nang pinakamatindi patungo sa Araw.<ref>{{cite web |title=Obliquity of the Ecliptic and Arctic Circle Calculator |url=https://www.phpsciencelabs.com/obliquity-of-the-ecliptic-calculator/ |access-date=Setyembre 20, 2022 |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, sa latitud ng Tropiko ng Kanser, pagsapit ng solar na hatinggabi sa solistisyo ng Disyembre, ang Araw ay nasa 90 digri sa ibaba ng abot-tanaw sa lahat ng direksiyon. ==Mga bansa sa loob ng Tropiko ng Kancer klima== *Hilagang Taiwan *Timog Taiwan *Hilagang Philippines *Central Luzon Philippines *Hilagang Vietnam *Saudi Riyal Arabia *Central Amerika ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Mga emisperyo ng Daigdig}} [[Kategorya:Mga emisperyo ng Daigdig]] robkk7mmqc0z0pb0o2ucb49ojxkxqmv 0 213356 2237393 1877342 2026-10-26T12:27:46Z Kittydoujful 168037 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2237393 wikitext text/x-wiki Ang '''2011 Eskandalong Korupsiyon sa Sandatahang Lakas ng Pilipinas''' ay isang eskandalong korupsiyon ng mga pondo na pumutok noong 2011 sa '''Armed Forces of the Philippines''' (AFP). Ibinunyag ng dalawang whistleblower na sina retiradong Lieutenant Colonel [[George Rabusa]] at dating Commission on Audit (COA) accountant [[Heidi Mendoza]] ang ilang mga insidente at mga ebidensiya ng korupsiyon sa matataas na opisyal ng AFP. ==Pondo ng AFP== Sinasabing may maling paggamit ng P46 milyong pisong pondo para sa 2007 joint US-RP Balikatan military exercises. Inangkin ng opiser ng navy na si [[Mary Nancy Gadian]] na ang bahagi ng 46 milyong piso ng 2007 budget ng Balikatan ay napunta sa mga bulsa ng ilang mga opiser ng militar. Ayon kay Gadian, sa 46 milyong pondo para sa Balikatan, ang 2.3 milyong piso lamang ang napunta sa mga sundalong Pilipino. Ibinunyag ng mga taga Commission on Audit na ang taunang ulat na audit na ginawa ng ahensiya para sa 2001,2002 at 2003 ay hindi sumalamin sa AFP modernization funds na nasa ilalim ng termino ni AFP chief-of-staff [[Angelo Reyes]]. Ang isang opisyal ay nagsabing walang ulat na ginawa tungkol sa disbursement ng AFP modernization programs funds na nagkakahalaga ng higit sa PHP 11 bilyong piso. Ang taunang mga ulat na audit ng AFP Logistics Center na itinakda para sa pagkakamit ng mga kagamitan at materyal ay hindi rin nagpapakita ng mga disbursement na ginawa para sa mga sinabing taon. Ayon kina Rabusa at Mendoza, ang militar ay naglihis ng mga milyong dolyar na bahagi ng grant ng United Nations bilang ''pabaon'' na hindi bababa sa 50 milyong piso para sa mga nagreretirong opisyal. Sinabi ni Rabusa na ang lahat ng mga AFP chief of staff ay tumanggap ng pabaon. Si [[Angelo Reyes]] na isa sa mga sinasabing tumanggap ng pabaon ay nagpatiwakal nang siya ay piliting humarap sa Kongreso tungkol dito. ==Kasong plunder laban kay General Garcia at kanyang pamilya== Ang dating retiradong AFP comptroller na si Major General Carlos Garcia, ang kanyang asawa at tatlong mga anak na lalake ay kinasuhan ng [[plunder]], paglabag sa Seksiyon ng 4-A ng Anti-Money Laundering Act, at [[perjury]] sa Opisina ng [[Tanod-bayan|Ombudsman]].<ref>http://star.worldbank.org/corruption-cases/sites/corruption-cases/files/documents/arw/Garcia_Third_Son_Detained_GMANEWS_Mar_18_2009.pdf{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang idineklarang mga ari-arian ni General Garcia noong 2003 ay 2.76 milyong piso lamang.<ref name=AFP>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.filipinoreporter.us/home/filipino-american/297-generals-son-facing-deport-ruling-in-ny.html |access-date=2013-03-26 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331104313/http://www.filipinoreporter.us/home/filipino-american/297-generals-son-facing-deport-ruling-in-ny.html |url-status=dead }}</ref> Sa Senate Blue Ribbon Committee hearing, sinabi ng whistleblower na si Rabusa na kanyang dinala ang hindi bababa sa 160 milyong piso kay Gacia na nag-utos sa kanyang magwithdraw ng 10 milyong piso ng 16 beses. Ayon kay Rabusa, dapat ibinigay ito ni Garcia kay Villanueva. Ang probe ng Ombudsman ay nagbunyag ng 9 na sasakyan na nakarehistro sa kanyang pangalan, asawang si Clarita at anak na Ian Carl. Kanyang idineklara sa kanyang pinakahuling Statement of Assets and Liabilities and Net Worth ([[SALN]]) na ang kabuuang halaga ng lahat ng mga sasakyan ay to PHP 1,150,000 piso lamang. Hindi niya dineklara sa anuman sa kanyang 1993–2003 SALN ang kanyang mga ari-arian sa Ohio at New York, USA. Nabigo rin siyang ideklara sa kanyang 2000–2003 SALN ang kanyang mga pamumuhunan sa Armed Forces and Police Savings and Loan Association (AFPSLAI) at mga dividend na kanyang natanggap gayundin ang mga salapi sa dolyar na nagkakahalaga ng halos PHP 8,432,141.37 (USD193,400.00) na dinala ng kanyang asawa at anak na Juan Paulo sa [[Estados Unidos]]. Noong Disyembre 2003, ang kanyang anak na fashion publicist na si Timothy Mark Depakakibo Garcia ay dinakip ng US Customs sa San Francisco airport sa pagkabigong ideklara ang PHP 4,359,949 (USD 100,000). Inangkin ni Garcia na ang salapi ay para sa inisyal na downpayment ng condo unit ng kanyang anak sa New York. Ang sinasabing condo unit sa ilalim ni Timothy Mark Garcia ay nagkakahalaga ng PHP33,353,609.85 (USD 765,000). Inutos ni judge Marilyn Patel ng U.S. District Court of Northern California ang pagkuha ng $100,000 cash kasunod ng ''guilty plea'' nina Ian Carl Depakakibo Garcia at Juan Paulo Depakakibo Garcia.<ref name=AFP/> Pumasok sa isang kasunduang plea bargaining si General Garcia sa opisina ng Ombudsman. Pumayag ang abogado ni Garcia na palitan ang kanyang plea ng "hindi guilty" ng [[plunder]] sa "guilty" ng hindi direktang [[panunuhol]] at paglabag ng Anti-Money Laundering Act. Ang kasunduang ito ay pumayag sa kanyang makalabas sa bilangguan pagkatapos niyang magpiyansa ng 60,000 piso at tumungo sa mas maliit na sentensiya sa panahong napagsilbihan niya na. Bagaman, si Garcia ay inakusahan ng hindi bababa sa Php303 milyon, ang kasunduan ay nakipagkasundo sa PHP 135.43 milyon. ==Kayamanan ni General Ligot== Ang retiradong Major General Jacinto Ligot na nagsilbi bilang military comptroller mula 1999 hanggang 2001 ay sinasabing lumikom ng PHP 740 milyon na ang PHP 666 milyon ay nawithdraw na bago pa ifreeze ang kanyang mga account ng Anti-Money Laundering Council. Sa pagdinig ng Senado, ang mga detalye ng kanyang bank account ay nagpapakitang si Ligot ay may dollar bank account na naglalaman ng USD 8.7 million (PHP 379,533,411) at isang peso bank account na naglalaman ng PHP 300 milyon. Hindi niya idineklara ang kanyang mga bank account gayundin ang mga ari-arian sa Estados Unidos na nakarehistro sa ilalim ng kanyang asawang si Erlinda Yambao Ligot sa kanyang statement of assets and liabilities. Ang senate hearing ay nagbunyag rin ng 6 pang ibang mga ari-arian sa Estados Unidos maliban sa dalawa sa California. Tumanggi si Ligot na sagutin ang tungkol sa mga bank account. Sa panahon na kanyang nalikom ang 740 milyong piso, ang kanyang sahod kada buwan bilang comptroller ay PHP 30,000 lamang. Ang kanyang asawang si Erlinda ay isang housewife, ang kanyang anak na si Paolo ay kumita ng PHP 20,000 sa pangangasiwa ng bukid, ang kanyang anak na si Riza ay kumita sa pagitan ng PHP 20,000 hanggang PHP 30,000 bilang call center agent at kanyang pinakabatang anak na si Miguel ay isang estudyante. Si Edgardo Yambao na kapatid ni Erlinda Ligot ay humarap sa senate hearing ngunit hindi maipaliwanag kung paano niya nalikom ang 255 milyong piso sa iba't ibang mga bangko nang walang idineklarang kita sa [[BIR]].<ref>https://www.youtube.com/watch?v=xglY2hppeFs</ref> ==Mga sangguniani== {{reflist}} [[Kategorya:Korupsiyon sa Pilipinas]] [[Kategorya:2011 sa Pilipinas]] 5q4tm185j70p0o7isidwe76p50t4g7a 0 213697 2237454 1844223 2026-10-27T01:12:03Z ~2026-57130-95 168057 Okay lang po 2237454 wikitext text/x-wiki Niggggaaaa Ang isang '''gerilya''' (Kastila: ''guerrilla'') ay isang sibilyan na nanglulusob ng isang regular na hukbong panlupa. Kapag inatake ng mga sibilyan ang mga kapwa sibilyan, karaniwan itong tinatawag na [[terorismo]]. Kapag dalawa o mas marami pang mga hukbo ng mga sundalong panlupa (na kumakatawan sa mga bansa) ang sumalakay sa isa't isa, isa na itong [[digmaan]]. Ang gerilya ay isang salitang nagmula sa [[wikang Kastila]] na may kahulugang "maliit na digmaan". Ang '''pakikidigma ng gerilya''' (Ingles: ''guerrilla warfare'') ay isang uri ng digmaan o pakikidigma kung kailan ang mga taong tinatawag na mga '''gerilyero''' (mga {{lang-es|guerrillero}}) ay ginagamit ang lupain at heograpiya bilang isang pakinabang laban sa isang organisadong hukbong panlupa. Kung minsan ang '''digmaang gerilya''' ay isinasagawa mula sa mga masusukal na mga pook na katulad ng mga [[kagubatan]]. Sa karaniwan, ang hukbong ito ay sumasalakay sa isang [[teritoryo]]. Samakatuwid ang '''pakikibakang gerilya''' ay isang uri o anyo ng [[digmaang iregular]] kung kailan ang isang maliit na pangkat ng mga [[mandirigma]] o mga nakikipaglaban na kinabibilangan, subalit hindi nakahangga lamang sa, mga sibilyang armado o mayroong mga sandata (mga "iregular") na gumagamit ng mga [[taktikang militar]], katulad ng mga panggugulat o pagsusorpresa katulad ng mga [[pagtambang]] (mga ''[[ambush]]''), [[sabotahe]] (pamiminsala), mga ''[[raid (militar)|raid]]'' (biglaan at hindi inaasahang pagsalakay at panloloob), [[petty warfare|maliit na digmaan]], at ekstraordinaryong [[mobilidad (militar)|mobilidad]] (pagkilos) upang mapangingibabawan ang isang mas malaki at hindi gaanong magalaw na [[hukbong panlupa]]ng tradisyunal, o pagsalakay sa isang mahinang puntirya, at halos lumilisan o umaalis kaagad pagkatapos ng nagawang pag-atake. Ang ganitong uri ng taktikang pandigmaan ay ginamit ng mga [[Amerikanong Katutubo]] laban sa mga [[Britanya|Britaniko]]. Nagkaroon ng kalamangan ang mga katutubo dahil gumamit sila ng pakikidigmang gerilya. Ginamit din ang taktikang ito ng pakikidigma laban sa mga [[Estados Unidos|Amerikano]] noong panahon ng [[Digmaan sa Biyetnam]]. ==Etimolohiya== Ang katagang "gerilya" ay may kahulugang "maliit na digmaan" sa [[wikang Kastila]], at ang salitang ''guerrilla'' ({{IPA-es|geˈriʎa}}), ay dating ginamit upang ilarawan ang diwang ito magmula noong ika-18 daantaon, at maaaring mas maaga pa. Sa tamang paggamit sa wikang Kastila, ang isang tao na kasapi sa isang ''guerrilla'' ay isang ''guerrillero'' ({{IPA-es|geriˈʎeɾo|}}) (ang gerilyero) kapag lalaki, o isang ''guerrillera'' (ang gerilyera) kapag babae. Ang katagang "guerrilla" ay ginamit sa [[wikang Ingles]] magmula noong 1809 bilang paglalarawan ng mga ''nakikipaglaban'', at ang kanilang anyo katulad ng pagdaramit. Subalit, sa karamihan ng mga wika, ang ''guerrilla'' ay nagpapakahulugan pa rin ng partikular na estilo ng pakikipagdigma o pakikipaglaban. Ang paggamit ng diminutibo (kauntian) ay nagpupukaw ng kaiban sa bilang, lawak, at sakop sa pagitan ng hukbo ng gerilya at ng pormal at prupesyunal na hukbong panlupa ng estado. {{usbong|Militar}} [[Kategorya:Digmaan]] [[Kategorya:Militar]] trmwjecc2rdzjso97cm4hn8ql6yqgvk 2237455 2237454 2026-10-27T01:13:42Z ~2026-57130-95 168057 Mkk 2237455 wikitext text/x-wiki Niggggaaaa blaiwwwwwwwwwwwwwwww son son son son son son son son son son son son son s Ang isang '''gerilya''' (Kastila: ''guerrilla'') ay isang sibilyan na nanglulusob ng isang regular na hukbong panlupa. Kapag inatake ng mga sibilyan ang mga kapwa sibilyan, karaniwan itong tinatawag na [[terorismo]]. Kapag dalawa o mas marami pang mga hukbo ng mga sundalong panlupa (na kumakatawan sa mga bansa) ang sumalakay sa isa't isa, isa na itong [[digmaan]]. Ang gerilya ay isang salitang nagmula sa [[wikang Kastila]] na may kahulugang "maliit na digmaan". Ang on sins one '''pakikidigma ng gerilya''' (Ingles: ''guerrilla warfare'') ay isang uri ng digmaan o pakikidigma kung kailan ang mga taong tinatawag na mga '''gerilyero''' (mga {{lang-es|guerrillero}}) ay ginagamit ang lupain at heograpiya bilang isang pakinabang laban sa isang organisadong hukbong panlupa. Kung minsan ang '''digmaang gerilya''' ay isinasagawa mula sa mga masusukal na mga pook na katulad ng mga [[kagubatan]]. Sa karaniwan, ang hukbong ito ay sumasalakay sa isang [[teritoryo]]. Samakatuwid ang '''pakikibakang gerilya''' ay isang uri o anyo ng [[digmaang iregular]] kung kailan ang isang maliit na pangkat ng mga [[mandirigma]] o mga nakikipaglaban na kinabibilangan, subalit hindi nakahangga lamang sa, mga sibilyang armado o mayroong mga sandata (mga "iregular") na gumagamit ng mga [[taktikang militar]], katulad ng mga panggugulat o pagsusorpresa katulad ng mga [[pagtambang]] (mga ''[[ambush]]''), [[sabotahe]] (pamiminsala), mga ''[[raid (militar)|raid]]'' (biglaan at hindi inaasahang pagsalakay at panloloob), [[petty warfare|maliit na digmaan]], at ekstraordinaryong [[mobilidad (militar)|mobilidad]] (pagkilos) upang mapangingibabawan ang isang mas malaki at hindi gaanong magalaw na [[hukbong panlupa]]ng tradisyunal, o pagsalakay sa isang mahinang puntirya, at halos lumilisan o umaalis kaagad pagkatapos ng nagawang pag-atake. Ang ganitong uri ng taktikang pandigmaan ay ginamit ng mga [[Amerikanong Katutubo]] laban sa mga [[Britanya|Britaniko]]. Nagkaroon ng kalamangan ang mga katutubo dahil gumamit sila ng pakikidigmang gerilya. Ginamit din ang taktikang ito ng pakikidigma laban sa mga [[Estados Unidos|Amerikano]] noong panahon ng [[Digmaan sa Biyetnam]]. ==Etimolohiya== Ang katagang "gerilya" ay may kahulugang "maliit na digmaan" sa [[wikang Kastila]], at ang salitang ''guerrilla'' ({{IPA-es|geˈriʎa}}), ay dating ginamit upang ilarawan ang diwang ito magmula noong ika-18 daantaon, at maaaring mas maaga pa. Sa tamang paggamit sa wikang Kastila, ang isang tao na kasapi sa isang ''guerrilla'' ay isang ''guerrillero'' ({{IPA-es|geriˈʎeɾo|}}) (ang gerilyero) kapag lalaki, o isang ''guerrillera'' (ang gerilyera) kapag babae. Ang katagang "guerrilla" ay ginamit sa [[wikang Ingles]] magmula noong 1809 bilang paglalarawan ng mga ''nakikipaglaban'', at ang kanilang anyo katulad ng pagdaramit. Subalit, sa karamihan ng mga wika, ang ''guerrilla'' ay nagpapakahulugan pa rin ng partikular na estilo ng pakikipagdigma o pakikipaglaban. Ang paggamit ng diminutibo (kauntian) ay nagpupukaw ng kaiban sa bilang, lawak, at sakop sa pagitan ng hukbo ng gerilya at ng pormal at prupesyunal na hukbong panlupa ng estado. {{usbong|Militar}} [[Kategorya:Digmaan]] [[Kategorya:Militar]] 3ffajcot94znpsfg94jr92kpiv98h9b 2237458 2237455 2026-10-27T01:34:02Z ~2026-57423-85 168058 Undid 2 revisions from [[Special:Diff/2237454|2237454]] until [[Special:Diff/2237455|2237455]] 2237458 wikitext text/x-wiki Ang isang '''gerilya''' (Kastila: ''guerrilla'') ay isang sibilyan na nanglulusob ng isang regular na hukbong panlupa. Kapag inatake ng mga sibilyan ang mga kapwa sibilyan, karaniwan itong tinatawag na [[terorismo]]. Kapag dalawa o mas marami pang mga hukbo ng mga sundalong panlupa (na kumakatawan sa mga bansa) ang sumalakay sa isa't isa, isa na itong [[digmaan]]. Ang gerilya ay isang salitang nagmula sa [[wikang Kastila]] na may kahulugang "maliit na digmaan". Ang '''pakikidigma ng gerilya''' (Ingles: ''guerrilla warfare'') ay isang uri ng digmaan o pakikidigma kung kailan ang mga taong tinatawag na mga '''gerilyero''' (mga {{lang-es|guerrillero}}) ay ginagamit ang lupain at heograpiya bilang isang pakinabang laban sa isang organisadong hukbong panlupa. Kung minsan ang '''digmaang gerilya''' ay isinasagawa mula sa mga masusukal na mga pook na katulad ng mga [[kagubatan]]. Sa karaniwan, ang hukbong ito ay sumasalakay sa isang [[teritoryo]]. Samakatuwid ang '''pakikibakang gerilya''' ay isang uri o anyo ng [[digmaang iregular]] kung kailan ang isang maliit na pangkat ng mga [[mandirigma]] o mga nakikipaglaban na kinabibilangan, subalit hindi nakahangga lamang sa, mga sibilyang armado o mayroong mga sandata (mga "iregular") na gumagamit ng mga [[taktikang militar]], katulad ng mga panggugulat o pagsusorpresa katulad ng mga [[pagtambang]] (mga ''[[ambush]]''), [[sabotahe]] (pamiminsala), mga ''[[raid (militar)|raid]]'' (biglaan at hindi inaasahang pagsalakay at panloloob), [[petty warfare|maliit na digmaan]], at ekstraordinaryong [[mobilidad (militar)|mobilidad]] (pagkilos) upang mapangingibabawan ang isang mas malaki at hindi gaanong magalaw na [[hukbong panlupa]]ng tradisyunal, o pagsalakay sa isang mahinang puntirya, at halos lumilisan o umaalis kaagad pagkatapos ng nagawang pag-atake. Ang ganitong uri ng taktikang pandigmaan ay ginamit ng mga [[Amerikanong Katutubo]] laban sa mga [[Britanya|Britaniko]]. Nagkaroon ng kalamangan ang mga katutubo dahil gumamit sila ng pakikidigmang gerilya. Ginamit din ang taktikang ito ng pakikidigma laban sa mga [[Estados Unidos|Amerikano]] noong panahon ng [[Digmaan sa Biyetnam]]. ==Etimolohiya== Ang katagang "gerilya" ay may kahulugang "maliit na digmaan" sa [[wikang Kastila]], at ang salitang ''guerrilla'' ({{IPA-es|geˈriʎa}}), ay dating ginamit upang ilarawan ang diwang ito magmula noong ika-18 daantaon, at maaaring mas maaga pa. Sa tamang paggamit sa wikang Kastila, ang isang tao na kasapi sa isang ''guerrilla'' ay isang ''guerrillero'' ({{IPA-es|geriˈʎeɾo|}}) (ang gerilyero) kapag lalaki, o isang ''guerrillera'' (ang gerilyera) kapag babae. Ang katagang "guerrilla" ay ginamit sa [[wikang Ingles]] magmula noong 1809 bilang paglalarawan ng mga ''nakikipaglaban'', at ang kanilang anyo katulad ng pagdaramit. Subalit, sa karamihan ng mga wika, ang ''guerrilla'' ay nagpapakahulugan pa rin ng partikular na estilo ng pakikipagdigma o pakikipaglaban. Ang paggamit ng diminutibo (kauntian) ay nagpupukaw ng kaiban sa bilang, lawak, at sakop sa pagitan ng hukbo ng gerilya at ng pormal at prupesyunal na hukbong panlupa ng estado. {{usbong|Militar}} [[Kategorya:Digmaan]] [[Kategorya:Militar]] 4itpu9rz1qlswbeafsxmolo41e2r2g5 0 214401 2237423 2090475 2026-10-26T17:52:00Z JackyM59 159090 Photograph added 2237423 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata}} Si '''André Derain''' ({{IPA-fr|dəʁɛ̃|lang}}; 10 Hunyo 1880 – 8 Setyembre 1954) ay isang [[Pransiya|Pranses]] na alagad ng sining, pintor, manlililok at kasamang tagapagtatag ng [[Fauvismo]] ni [[Henri Matisse]].<ref>{{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm |title=Fauvism |accessdate=2007-12-17 |last=Sabine |first=Rewald |publisher=from ''Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000– |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071214134225/http://www.metmuseum.org/toah/hd/fauv/hd_fauv.htm |archivedate=2007-12-14 |deadurl=no |url-status=live }}</ref> [[Talaksan:Londres, Westminster par André Derain.jpg|center|thumb|London, Westminster, 1906, Centre Pompidou]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} {{BD|1880|1954|Derain, Andre}} [[Kategorya:Mga alagad ng sining mula sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga pintor mula sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga manlililok mula sa Pransiya]] [[Kategorya:Fovismo]] {{stub|Talambuhay|Pransiya}} ghui6pchamu1u56j4x404oqnsa72i9u 0 216209 2237442 2237308 2026-10-26T23:40:12Z Jojit fb 38 /* Senior citizen */ 2237442 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref>{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon. Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda. === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya. Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho. Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan. Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda. Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan. === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref>{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad. Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang. Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "Lolo" at "Lola" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "Nanay" at "Tatay" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "Ale" o "Mama", at nakakasakit naman ang mga katawagang "matanda", "hukluban" at "ulyanin".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] jstz0dybpt9ro5lfr7mgajun2s64ae5 2237443 2237442 2026-10-26T23:41:24Z Jojit fb 38 /* Pilipinas */ 2237443 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref>{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon. Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda. === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya. Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho. Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan. Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda. Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan. === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref>{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad. Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang. Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 37c9sa29i70xxph7myhyzjftdxb3cjg 2237451 2237443 2026-10-27T00:42:26Z Jojit fb 38 /* Pananaw */ 2237451 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda. === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya. Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho. Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan. Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda. Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan. === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref>{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad. Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang. Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] mnxim1u93kf6efdeqb033blhihutmpd 2237452 2237451 2026-10-27T00:44:50Z Jojit fb 38 /* Pananaw */ 2237452 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya. Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho. Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan. Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda. Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan. === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad. Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang. Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] hhgj4l0cdih3ebb9yjn7husqdyt7zs4 2237567 2237452 2026-10-27T11:28:47Z Jojit fb 38 /* Kanluran */ 2237567 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho. Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan. Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda. Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan. === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad. Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang. Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] d8hv79upwf862jt6c30kcbjuaa9yb0z 2237572 2237567 2026-10-27T11:48:38Z Jojit fb 38 /* Kanluran */ 2237572 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, Age Discrimination, One Source of Inequality. Mula sa: <nowiki>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/</nowiki> (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan. Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda. Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan. === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad. Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang. Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 8rx3sd4pbh6sqsualvzah6zim5av7ji 2237573 2237572 2026-10-27T11:49:56Z Jojit fb 38 /* Kanluran */ 2237573 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan. Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda. Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan. === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad. Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang. Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] 82646pr1h4q324c79knhsijgp7uq5rx 2237576 2237573 2026-10-27T11:58:45Z Jojit fb 38 /* Kanluran */ 2237576 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Whang-od tattooing.jpg|thumb|Ang mambabatok na sa [[Whang-od]] na nasa 99 taon sa litratong ito noong 2016, na isa mga pinakamatandang [[mga Pilipino|Pilipino]]. {{age|1917|2|17}} na siya ngayon.]] [[Talaksan:Bajouca, Portugal (105447344).jpg|thumb|Isang matandang babae]] Ang '''katandaan''' ay saklaw ng mga edad ng mga taong malapit na o lumampas na sa inaasahang haba ng buhay. Ang mga taong nasa katandaan ay tinatawag na '''mga matanda''', '''mga nakatatanda''', '''mga ''senior citizen''''' (o '''mamamayang seniyor'''), o '''mga nakatatandang nasa hustong gulang'''.<ref>''Publication Manual of the American Psychological Association, 6th edition'' (American Psychological Association, 2009) {{ISBN|1433805618}} (sa Ingles)</ref> Ang katandaan ay hindi isang tiyak na biyolohikal na yugto: ang kronolohikal na edad na tinutukoy bilang "katandaan" ay nagkakaiba ayon sa kultura at kasaysayan.<ref>{{cite book |url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |title=Old age |publisher=Oxford Reference |year=2006 |isbn=978-0-19-856850-6 |doi=10.1093/acref/9780198568506.001.0001 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Pebrero 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225025557/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198568506.001.0001/acref-9780198568506-e-4834?rskey=7F4W2c&result=4834 |url-status=live |language=en}}</ref> Nakatuon ang ilang disiplina at larangan sa pagtanda at sa mga matatanda, gaya ng mga organikong proseso ng [[aging|pagtanda]] ([[senescence|senesensiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/senescence |title=Senescence – definition of senescence by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408171134/http://www.thefreedictionary.com/senescence |url-status=live |language=en}}</ref> mga medikal na pag-aaral ng proseso ng pagtanda ([[gerontology|herontolohiya]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/gerontology |title=Gerontology – definition of gerontology by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331194413/http://web.archive.org/web/20160331194413/http://www.thefreedictionary.com/gerontology |url-status=live |language=en}}</ref> mga sakit na nakaaapekto sa mga nakatatanda ([[geriatrics|heriyatriko]]),<ref>{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |title=Geriatrics – definition of geriatrics by The Free Dictionary |website=Thefreedictionary.com |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 31, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331213056/http://www.thefreedictionary.com/geriatrics |url-status=live |language=en}}</ref> teknolohiyang sumusuporta sa tumatandang lipunan (herontenolohiya), at mga aktibidad sa paglilibang at palakasan na iniangkop para sa mga nakatatanda (gaya ng palakasang pang-seniyor).[[File:Carphoto2022 b (cropped) extra.jpg|thumb|Isang matandang lalaking nasa edad 70 pataas ]] Madalas na limitado ang kakayahan ng mga matatanda na makabawi mula sa mga pinsala at mas madaling kapitan ng sakit at pinsala kaysa sa mga nakababatang nasa hustong gulang. Nahaharap sila sa mga suliraning panlipunan na may kaugnayan sa pagreretiro, kalungkutan, at [[ageism|diskriminasyon batay sa edad]].<ref>{{cite news |date=Oktubre 18, 2013 |title=Jeremy Hunt highlights plight of 'chronically lonely' – BBC News |website=Bbc.co.uk |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Abril 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405234254/http://web.archive.org/web/20160405234254/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-24572231 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=Setyembre 30, 2021 |title=How can we reduce the toll of loneliness in older adults? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |journal=NIHR Evidence |type=Buod ng Simpleng Ingles |language=en |doi=10.3310/collection_47889 |access-date=Abril 20, 2022 |archive-date=Mayo 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522101432/https://evidence.nihr.ac.uk/collection/how-can-we-reduce-the-toll-of-loneliness-in-older-adults/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> Sa Estados Unidos, natuklasan sa isang pambansang sarbey noong 2023 na humigit-kumulang 37% ng mga nakatatanda na may edad 50 hanggang 80 ang nakaranas ng [[kalungkutan]], at 34% ang nag-ulat na nakadarama ng pagkakahiwalay sa lipunan.<ref name="Malani2023">{{cite journal | author = Malani P; Singer D; Kirch M; Solway E; Roberts S; Smith E; Hutchens L; Kullgren J | title = Trends in Loneliness Among Older Adults from 2018–2023 | journal = University of Michigan National Poll on Healthy Aging| date = Marso 2023 | doi = 10.7302/7011 |language=en}}</ref> Bilang tugon sa kalungkutan ng mga nakatatanda, maraming organisasyong hindi pangkalakal sa [[Hilagang Amerika]] at Reyno Unido ang nagbibigay ng pakikipagkaibigan sa pamamagitan ng mga boluntaryong pagbisita sa tahanan, mga tawag sa [[telepono]], [[liham]], mga aktibidad ng grupo, at iba pang programa.<ref name="Stancu2025">{{Cite web |date=2024-02-29 |title=10 Best Charities That Support Lonely Elderly (Complete 2026 List) {{!}} Impactful Ninja |url=https://impactful.ninja/best-charities-for-lonely-elderly/ |access-date=2026-10-09 |language=en-US}}</ref> Noong 2011, iminungkahi ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] ang isang kasunduang pangkarapatang pantao upang protektahan ang mga matatanda.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|title=Human rights of older persons|website=OHCHR.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=Oktubre 24, 2016|archive-date=Abril 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428121825/https://www.ohchr.org/EN/Issues/OlderPersons/Pages/OlderPersonsIndex.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> ==Mga kahulugan== [[Image:Maes Old Woman Dozing.jpg|thumb|upright|''Old Woman Dozing'' ni Nicolaes Maes (1656). ''Royal Museums of Fine Arts'' (Mga Museong Maharlika ng Pinong Sining), [[Brussels]]]]Kabilang sa kasalukuyang mga depinisyon ng katandaan ang mga opisyal na depinisyon, mga depinisyon batay sa mga pangkat, at ang sumusunod na apat na dimensiyon. ===Mga opisyal na kahulugan=== Karamihan sa mga mauunlad na bansa sa Kanluran ay nagtatakda ng edad ng pagreretiro sa humigit-kumulang 65; karaniwan din itong itinuturing na tanda ng paglipat mula sa katamtamang edad patungo sa katandaan. Ang pag-abot sa edad na ito ay karaniwang kinakailangan upang maging karapat-dapat sa mga programang panlipunan para sa mga nakatatanda.<ref>{{cite web|last=Barry|first=Patricia|title=Medicare Eligibility Requirements – How to Qualify for Medicare – AARP Everyw...|url=http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|access-date=Abril 13, 2016|website=AARP|archive-date=Abril 13, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413021321/http://www.aarp.org/health/medicare-insurance/info-04-2011/medicare-eligibility.html|url-status=live|language=en}}</ref> Walang pangkalahatang opisyal na kahulugan ng katandaan. Itinuturing ng [[United Nations|Mga Nagkakaisang Bansa]] na ang katandaan ay edad 60 pataas.<ref>{{cite web|last1=Scherbov|first1=Sergei|last2=Sanderson|first2=Warren|date=2019|title=New Measures of Population Ageing|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|access-date=Disyembre 21, 2021|website=United Nations|archive-date=Disyembre 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221231510/https://www.un.org/en/development/desa/population/events/pdf/expert/29/session1/EGM_25Feb2019_S1_SergeiScherbov.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Sa kabilang banda, itinakda ng isang magkasanib na ulat noong 2001 ng Pambansang Instituto sa Pagtanda ng [[Estados Unidos]] at Tanggapan Pangrehiyon para sa Aprika ng [[World Health Organization|WHO]] ang simula ng katandaan sa Aprikang Sub-Sahariyano sa edad na 50.<ref>{{cite web |last1=Kowal |first1=Paul |last2=Peachey |first2=Karen |title=Indicators for the Minimum Data Set Project on Ageing: A Critical Review in sub-Saharan Africa |url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |website=World Health Organization |access-date=Disyembre 1, 2021 |page=9 |date=Hunyo 2001 |type=ulat |archive-date=Disyembre 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208130034/https://www.who.int/healthinfo/survey/ageing_mds_report_en_daressalaam.pdf |url-status=live|language=en}}</ref> Pangunahing nagmumula ang mas mababang pamantayang ito sa ibang paraan ng pagtingin sa katandaan sa mga [[umuunlad na bansa]]. Hindi tulad sa mga [[mauunlad na bansa]], kung saan tinutukoy ng kronolohikal na edad ang pagreretiro, tinutukoy ng mga lipunan sa mga umuunlad na bansa ang katandaan batay sa kakayahan ng isang tao na aktibong mag-ambag sa lipunan.<ref>Gorman M. Development and the rights of older people. In: Randel J, et al., eds. The ageing and development report: poverty, independence and the world's older people. London, Earthscan Publications Ltd., 1999:3-21 (sa Ingles)</ref> Malaki rin ang epekto sa bilang na ito ng mas mababang inaasahang haba ng buhay sa buong umuunlad na mundo. Mula pa noong [[Middle Ages|Gitnang Panahon]] at bago nito, nag-iiba ang itinuturing na katandaan ng mga lipunang [[Europa|Europeo]] depende sa konteksto, subalit madalas na itinuturing ng mga tekstong pambatas at iba pang teksto na ang pagiging matanda ay nagsisimula sa edad na 60 pataas.<ref>{{Cite journal |last=Shahar |first=Shulamith |date=1993 |title=Who were Old in the Middle Ages? |journal=Social History of Medicine |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=313–341 |doi=10.1093/shm/6.3.313|pmid=11639284 }}</ref> === Mga kahulugan batay sa mga pangkat === [[File:Estonia road sign 173b.svg|upright|thumb|Mga matatanda - karatula sa kalsada sa [[Estonya]]]] Kinilala ng mga [[Gerontology|herontologo]] na lubhang nagkakaiba ang mga kalagayang nararanasan ng mga tao habang papalapit sila sa katandaan. Sa mga mauunlad na bansa, marami sa mga taong nasa huling bahagi ng kanilang dekada 60 at dekada 70 (na madalas tawaging "maagang katandaan") ay malusog pa, aktibo, at kayang pangalagaan ang kanilang sarili.<ref name="Berk">{{cite book |last1=Berk |first1=Laura E. |title=Development Through the Lifespan |url=https://archive.org/details/developmentthrou0000berk_u1v4 |date=2010 |publisher=Allyn & Bacon |isbn=978-0-205-68793-0 |edition=5|language=en}}</ref>{{rp|607}} Pagkalipas ng edad na 80, karaniwan silang nagiging higit na mahina ang katawan, isang kondisyong nailalarawan ng malubhang paghina ng isip at katawan.<ref>{{cite journal|title=Frailty in Older Adults |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-11-08_296_18/page/2280 |journal=JAMA |volume=296 |issue=18 |page=2280 |doi=10.1001/jama.296.18.2280 |pmid = 17090776|year=2006 |last1=Torpy |first1=Janet M. |last2=Lynm |first2=Cassio |last3=Glass |first3=Richard M. |doi-access=free |language=en}}</ref> Gayunman, may ilan na tinatawag na "''superager''", na napapanatili ang kanilang sigla at pagganap sa pag-iisip nang mas matagal.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA475993729&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=22699740 |access-date=Agosto 17, 2026 |website=go.gale.com|title=How to Become a 'Superager'|date=Disyembre 31, 2016|last=Barrett|first=Lisa Feldman|language=en}}</ref> Sa halip na pagsama-samahin ang lahat ng taong tinukoy bilang matatanda, kinilala ng ilang herontologo ang pagkakaiba-iba sa katandaan sa pamamagitan ng pagtukoy sa mga pangkat nito. Tinutukoy ng isang pag-aaral ang batang-matanda (60 hanggang 69), gitnang-matanda (70 hanggang 79), at napakatanda (80 pataas).<ref>{{cite journal |pmid=1727842|year=1992|last1=Forman|first1=D. E.|title=PTCA in the elderly: The "young-old" versus the "old-old"|url=https://archive.org/details/journal-of-the-american-geriatrics-society_1992-01_40_1/page/19|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=40|issue=1|pages=19–22|last2=Berman|first2=A. D.|last3=McCabe|first3=C. H.|last4=Baim|first4=D. S.|last5=Wei|first5=J. Y.|doi=10.1111/j.1532-5415.1992.tb01823.x|s2cid=10617191|language=en}}</ref> Ang isa pang pag-uuri ng mga pangkat ay batang-matanda (65 hanggang 74), gitnang-matanda (75 hanggang 84), at pinakamatandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite journal |doi=10.1093/gerona/gln045|pmid=19213852|title=Total Water Intakes of Community-Living Middle-Old and Oldest-Old Adults|journal=The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences|volume=64A|issue=4|pages=481–486|year=2009|last1=Zizza|first1=C. A.|last2=Ellison|first2=K. J.|last3=Wernette|first3=C. M.|pmc= 2657166|language=en}}</ref> Ang ikatlong pag-uuri ay batang-matanda (65 hanggang 74), matanda (75 hanggang 84), at matandang-matanda (85 pataas).<ref>{{cite web |url=http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |title=Demographics of Aging |website=Transgenerational.org |access-date=Abril 4, 2016 |archive-date=Marso 28, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328070334/http://transgenerational.org/aging/demographics.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Ang paglalarawan sa mga pangkat sa populasyong may edad 65 pataas ay nagbibigay-daan sa mas tumpak na paglalarawan ng mahahalagang pagbabago sa buhay.<ref name="cicirelli">{{cite book |last1=Cicirelli |first1=Victor G. |title=Older Adults' Views on Death |url=https://archive.org/details/olderadultsviews0000cici |date=2002 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-7012-5|language=en}}</ref>{{rp|4}} Nagdagdag ang dalawang iskolar na Briton na sina Paul Higgs at Chris Gilleard ng pangkat na "ikaapat na edad". Sa Ingles Briton, ang "ikatlong edad" ay "ang yugto ng buhay ng aktibong pagreretiro na kasunod ng katamtamang edad".<ref>''Oxford English Dictionary'', s.v. "third age". (sa Ingles)</ref> Inilalarawan nina Higgs at Gilleard ang ikaapat na edad bilang "isang larangan ng hindi aktibo, hindi malusog, hindi produktibo, at sa huli ay hindi matagumpay na pagtanda".<ref>Paul Higgs at Chris Gilleard, ''Rethinking Old Age: Theorizing the Fourth Age'' (Palgrave Macmillan, 2015), vii, 119–120. (sa Ingles)</ref> ===Mga dimensiyon=== Inililista ng ''Key Concepts in Social [[Gerontology]]'' ang apat na dimensiyon: kronolohikal, [[Biyolohiya|biyolohikal]], [[Sikolohiya|sikolohikal]], at [[Lipunan|panlipunan]].<ref name="phillips">{{cite book |last1=Phillips |first1=Judith E. |title=Key Concepts in Social Gerontology |url=https://archive.org/details/keyconceptsinsoc0000phil |last2=Ajrouch |first2=Kristine J. |last3=Hillcoat-Nalletamby |first3=Sarah |date=2010 |publisher=SAGE |isbn=978-1-4129-2271-5|language=en}}</ref>{{rp|12–3}} Nagdagdag sina Wattis at Curran ng ikalimang dimensiyon: pangkaunlaran.<ref>John Wattis, Stephen Curran, ''Practical Psychiatry of Old Age'' (Radcliffe Publishing, 2006). 2. (sa Ingles)</ref> Maaaring malaki ang pagkakaiba ng kronolohikal na edad sa edad na batay sa kakayahang gumana ng isang tao. Karaniwang lumilitaw ang mga palatandaan ng katandaan sa lahat ng limang dimensiyon sa magkakaibang panahon at sa magkakaibang bilis para sa bawat tao.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |title=When Does Someone Attain Old Age? SS-101-96 |website=ohioline.osu.edu |access-date=Enero 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010319220229/http://ohioline.osu.edu/ss-fact/0101.html |archive-date=Marso 19, 2001 |language=en}}</ref> Bukod sa kronolohikal na edad, maaaring ituring na matanda ang mga tao dahil sa iba pang dimensiyon ng katandaan. Halimbawa, maaaring ituring na matanda ang mga tao kapag naging mga lolo o lola sila o kapag nagsimula silang gumawa ng mas kaunti o ibang uri ng trabaho matapos magretiro.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=WHO &#124; Definition of an older or elderly person|url=https://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|access-date=Abril 4, 2016|publisher=World Health Organization|archive-date=Abril 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401175950/http://www.who.int/healthinfo/survey/ageingdefnolder/en/|url-status=live|language=en}}</ref> ===''Senior citizen''=== Ang ''senior citizen'' ay isang karaniwang eupemismo para sa isang matandang tao na ginagamit sa [[Wikang Ingles|Ingles Amerikano]], at kung minsan sa Ingles Britaniko. Ipinahihiwatig nito na ang tinutukoy na tao ay nagretiro na.<ref>{{cite web |url=http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |title=Oxford Learner's Dictionaries &#124; Find the meanings, definitions, pictures, pronunciation of words at OxfordLearnersDictionaries.com |website=Oup.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130211752/http://www.oup.com/oald-bin/web_getald7index1a.pl |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|title=Bartleby.com: Great Books Online – Quotes, Poems, Novels, Classics and hundreds more|access-date=12 Hunyo 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420174106/http://www.bartleby.com/61/36/S0263600.html|archive-date=20 Abril 2008|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|title=Chambersharrap.co.uk|website=Chambersharrap.co.uk|access-date=8 Marso 2022|archive-date=13 Mayo 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513021212/http://www.chambersharrap.co.uk/chambers/features/chref/chref.py/main?query=senior+citizen&title=21st|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |title=senior citizen Meaning in the Cambridge English Dictionary |website=Dictionary.cambridge.org |date=2016-03-30 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2009-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225100322/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=71747&dict=CALD |language=en}}</ref> Karaniwan ding ipinahihiwatig nito na ang tao ay lampas na sa edad ng pagreretiro, na nagkakaiba ayon sa bansa. Kabilang sa mga sinonimo nito ang '''''old age pensioner''''' o '''''pensioner''''' sa Ingles Britaniko, at '''''retiree''''' at '''''senior''''' sa Ingles Amerikano. Inilalarawan ng ilang [[diksyunaryo]] ang malawakang paggamit ng "''senior citizen''" para sa mga taong mahigit 65 taong gulang.<ref>{{cite web |url=http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |title=senior citizen – Definition from Longman English Dictionary Online |website=Ldoceonline.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406171039/http://web.archive.org/web/20160406171039/http://www.ldoceonline.com/dictionary/senior-citizen |url-status=live |language=en}}</ref> Sa [[Pilipinas]], ginagamit din ang katawagang ''senior citizen'' na maaaring literal na isalin bilang '''mamamayang senyor''', '''matatandang mamamayan''' o '''mamamayang nakakatanda''', bagaman, sinasabing wala itong direktang salin sa [[Wikang Filipino|Filipino]] o [[Wikang Tagalog|Tagalog]].<ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Ramon M. |title=Ano ang senior citizen sa Filipino? |url=https://www.philstar.com/pang-masa/punto-mo/2016/12/11/1652327/ano-ang-senior-citizen-sa-filipino |access-date=2026-10-12 |website=Philstar.com|language=en}}</ref> Para sa karagdagang pang katawagan sa Tagalog para sa mga nakakatanda, tingnan ang [[#Pilipinas|sub-seksyon sa ibaba na Pilipinas]]. Kapag binigyang-kahulugan sa kontekstong legal, ang ''senior citizen'' ay kadalasang ginagamit para sa mga layuning legal o may kaugnayan sa patakaran upang matukoy kung sino ang karapat-dapat sa ilang benepisyong makukuha ng pangkat na ito ayon sa edad. Sa pangkalahatang paggamit, ginagamit ito sa halip na mga tradisyonal na katawagan tulad ng "matanda", "matandang may pensyon", o "nakakatanda" bilang pagpapakita ng paggalang at upang ipahiwatig na nananatiling mahalaga at karapat-dapat sa paggalang ang pangkat ng populasyong ito bilang mga "[[mamamayan]]" ng lipunan na may mataas na "ranggo".<ref>{{cite book|last1=Waughfield|first1=Claire G.|last2=Burckhalter|first2=Teresa S.|title=Mental health concepts|date=2002|publisher=Delmar/Thomson Learning|location=Clifton Park, NY|isbn=978-0-7668-3830-7|page=[https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug/page/64 64]|edition=5|url=https://archive.org/details/mentalhealthconc0000waug|url-access=registration|access-date=4 Abril 2016|language=en}}</ref> Lumilitaw na nilikha ang termino noong 1938 sa panahon ng isang kampanyang pampolitika.<ref>{{cite web|url=http://www.theseniortimes.com/richler.htm|title=The Senior Times Online|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=6 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306161123/http://www.theseniortimes.com/richler.htm|language=en}}</ref> Ilang ulit na sinabi ng tanyag na karikaturistang si Al Hirschfeld na ang kaniyang ama na si Isaac Hirschfeld ang lumikha ng terminong "''senior citizen''".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIgT8dfbX1wC&q=al+hirschfeld+father+coined+senior+citizen&pg=PA10 | title=Hirschfeld: On Line | publisher=Applause Theatre & Cinema Books | page=10 | date=Pebrero 1, 2000| access-date=Disyembre 19, 2015| isbn=978-1-55783-356-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite AV media| people = Al Hirschfeld| title = The Line King: The Al Hirschfeld Story | medium = VHS| publisher = Cabin Fever Entertainment| date = 1996 |language=en}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html | title=That Old Feeling: The Fun in Al Hirschfeld | magazine=Time | first=Richard | last=Corliss | date=Enero 29, 2003 | access-date=Disyembre 19, 2015 | archive-date=Disyembre 22, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163942/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,417721,00.html |language=en}}</ref> Malawak na itong ginagamit sa mga nakalipas na dekada sa batas, komersiyo, at pang-araw-araw na pananalita. Lalo na sa mga hindi pormal na konteksto, madalas itong dinadaglat bilang "''senior''", na ginagamit din bilang isang [[pang-uri]]. ====Mga kwalipikasyon ayon sa edad==== Matagal nang itinuturing ang edad na 65 bilang pamantayan para sa pagiging ''senior citizen'' sa maraming [[Bansa (pampulitika)|bansa]]. Nagmula ang kaugaliang ito sa pagpapakilala ni Kansiler [[Otto von Bismarck]] ng sistema ng pensiyon sa [[Alemanya]] noong huling bahagi ng ika-19 na dantaon. Itinakda ng batas ni Bismarck ang edad ng pagreretiro sa 70, habang 65 ang edad kung kailan maaaring magsimulang tumanggap ng pensiyon ang mga tao. Unti-unting tinanggap ang pamantayang ito sa ibang mga bansa at mula noon ay malalim nang nakaugat sa kamalayan ng publiko.<ref>{{Cite web |title=What Age is Considered Senior Citizen - MGFS |url=https://www.myguideforseniors.com/what-age-is-considered-senior-citizen/ |access-date=2023-06-21 |website=My Guide For Seniors |language=en-US}}</ref> Malaki ang pagkakaiba ng edad na kinakailangan upang maituring na ''senior citizen''. Sa mga konteksto ng pamahalaan, karaniwan itong iniuugnay sa edad kung kailan nagiging makukuha ang pensiyon o mga benepisyong medikal para sa mga nakatatanda. Sa mga kontekstong pangkomersiyo, kung saan maaari itong gamitin bilang isang [[marketing|pagmemerkadong]] paraan upang makahikayat ng mga [[mamimili]], kadalasang mas mababa nang malaki ang itinakdang edad.<ref>{{cite web |first=Ahn |last=Shin-Hyun |url=http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |title=Economic Report |publisher=SERIWorld |date=2011-04-04 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416094031/http://www.seriworld.org/01/wldContVod.html?mn=A&mncd=0301&sort=A&gubun=00&p_page=65&natcd=KR&key=20110404000005 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa komersiyo, nag-aalok ang ilang negosyo ng "''senior discount''" o diskuwento para sa mga matatanda sa mga mamimiling nasa itinakdang edad. Nagkakaiba ang edad kung kailan maaaring makuha ang mga diskuwentong ito, mula 55, 60, 62, o 65 pataas, at maaari ring may iba pang pamantayang kailangang matugunan. Kung minsan, kailangang magpakita ng espesyal na "''senior discount card''" (kard para makadiskuwento ang mga senyor) o iba pang katibayan ng edad upang mapatunayan ang pagiging karapat-dapat. Sa [[Estados Unidos]], ang karaniwang edad ng pagreretiro ay kasalukuyang 66 (unti-unting itinataas sa 67).<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |title=Retirement Age Calculator |website=Ssa.gov |date=2014-09-03 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417181217/https://web.archive.org/web/20160417181217/https://www.ssa.gov/planners/retire/ageincrease.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pinapayagan ng AARP ang mga mag-asawang may isang asawang umabot na sa edad na 50 na sumali, anuman ang edad ng isa pang asawa. Sa [[Canada]], makukuha ang pensiyong ''Old Age Security'' (OAS) sa edad na 65 (binalak ng konserbatibong pamahalaan ni [[Stephen Harper]] na unti-unting itaas ang edad ng pagiging karapat-dapat sa 67, simula sa mga taong 2023–2029; sa halip, itinaas ng liberal na pamahalaan ni [[Justin Trudeau]] ang mga bayad para sa mga lampas 75 kumpara sa mga nasa edad 65–74),<ref>{{cite web |url=http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401232413/http://www.servicecanada.gc.ca/eng/isp/oas/changes/index.shtml |access-date=Nobyembre 25, 2014 |archive-date=2012-04-01 |title=Changes to Old Age Security |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Aziz |first1=Saba |title=Increased old age security pensions set to roll out. How much? |url=https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |website=Global News |access-date=27 Enero 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241028201041/https://globalnews.ca/news/10834467/old-age-security-payments-oct-2024/ |archive-date=28 Oktubre 2024|language=en}}</ref> at ang ''Canada Pension Plan'' (CPP) ay maaaring makuha simula sa edad na 60. Tinuturing ''senior citizen'' ang isang [[Mga Pilipino|Pilipino]] kapag siya ay nasa gulang na 60 pataas.<ref>{{Cite web |title=[ REPUBLIC ACT NO. 9994, February 15, 2010 ] |url=https://elibrary.judiciary.gov.ph/thebookshelf/showdocs/2/17035 |website=Supreme Court of the Philippines |language=en}}</ref> Nagtatakda ng karagdagang pribilehiyo at benipisyo para sa mga ''senior citizen'' ang [[Mga Batas Republika ng Pilipinas|Batas Republika]] Blg. 9994 na inamendiya ang Batas Republika Blg. 7432. Kabilang sa mga benipisyo na ito ang diskuwento sa mga pampublikong [[transportasyon]], [[otel]], [[Restoran|restawran]], [[sinehan]] at eksempsyon sa sa [[buwis]] na VAT.<ref>{{Cite web |last=portalncsc |date=2023-06-22 |title=What are the rights and privileges of Senior Citizens? |url=https://www.ncsc.gov.ph/post/what-are-the-rights-and-privileges-of-senior-citizens |access-date=2026-10-13 |website=NCSC |language=en}}</ref> == Pananaw == Ang karanasan at pagtingin sa pagtanda ng tao ay naiimpluwensiyahan ng kultura, [[tradisyon]], at kalagayang pang-ekonomiya ng isang lipunan.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Löckenhoff |first=Corinna E. |last2=De Fruyt |first2=Filip |last3=Terracciano |first3=Antonio |last4=McCrae |first4=Robert R. |last5=De Bolle |first5=Marleen |last6=Costa |first6=Paul T. |last7=Aguilar-Vafaie |first7=Maria E. |last8=Ahn |first8=Chang-kyu |last9=Ahn |first9=Hyun-nie |last10=Alcalay |first10=Lidia |last11=Allik |first11=Juri |date=Disyembre 2009 |title=Perceptions of aging across 26 cultures and their culture-level associates |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2933107/ |journal=Psychology and Aging |volume=24 |issue=4 |pages=941–954 |doi=10.1037/a0016901 |issn=1939-1498 |pmc=2933107 |pmid=20025408}}</ref> Bagaman may mga pagkakatulad sa pisikal at kognitibong senesensiya sa iba't ibang bansa, nagkakaiba ang mga panlipunang tugon sa mga nakatatanda ayon sa kultura at rehiyon.<ref name=":2" /> Ipinakikita ng mga pag-aaral tungkol sa pagtanda sa iba't ibang kultura na nakaaapekto ang mga pagkakaibang ito sa mga kaayusan sa pamumuhay, pananagutan sa pagitan ng mga [[henerasyon]], at pag-uugali at pag-iisip ng mga nakatatanda.<ref name=":3" /> === Kanluran === Sa mga [[Indibiduwalismo|indibiduwalistikong]] lipunang [[Mundong Kanluranin|Kanluranin]], karaniwang iniuugnay ang katayuang panlipunan sa pagiging produktibo sa ekonomiya, kalayaan sa pananalapi, at indibiduwal na awtonomiya.<ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=Individualist Culture |url=https://www.simplypsychology.org/what-are-individualistic-cultures.html |access-date=2026-10-27 |language=en-US}}</ref> Dahil dito, ang pagreretiro at pisikal na paghina sa pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagbaba ng itinuturing na pagiging kapaki-pakinabang sa lipunan at sa mga anyo ng ''ageism'' o [[diskriminasyon]] batay sa gulang, kabilang ang diskriminasyon sa lugar ng trabaho.<ref>National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Division of Behavioral and Social Sciences and Education; Committee on National Statistics;Committee on Population; Committee on Understanding the Aging Workforce and Employment at Older Ages; Becker T, Fiske ST, editors. Understanding the Aging Workforce: Defining a Research Agenda. Washington (DC): National Academies Press (US); 2022 Mayo 5. 6, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588538/ Age Discrimination, One Source of Inequality]. (sa Ingles)</ref> Karaniwang nakasentro ang mga pamilya sa nukleyar na pamilya, kaya mas bihira ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan.<ref>{{Cite web |last=Wittwer |first=J. |date=2019-04-05 |title=multi-generational households |url=https://successacrosscultures.com/tag/multi-generational-households/ |access-date=2026-10-27 |website=Success Across Cultures |language=en-US}}</ref> Mas pinipili ng maraming nakatatanda na magkaroon ng hiwalay na tahanan upang mapanatili ang kanilang kalayaan. Kapag nangangailangan sila ng tulong dahil sa pisikal o kognitibong paghina, maaaring lumipat ang pangangalaga sa mga propesyonal na serbisyo, komunidad para sa mga retirado, at mga pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga.<ref>{{Cite web |last=Wyland |first=Jessica |date=2024-09-23 |title=Cultural Perspectives on Aging: How the Experience of Aging Differs Around the World |url=https://distance.physiology.med.ufl.edu/about/articles/cultural-perspectives-on-aging-how-the-experience-of-aging-differs-around-the-world/ |access-date=2026-10-26 |website=UF Medical Sciences {{!}} |language=en}}</ref> Bagaman maaaring mapanatili nito ang kalayaan ng ibang miyembro ng pamilya, iniugnay rin ang ganitong kaayusan sa mas mataas na antas ng panlipunang paghihiwalay at kalungkutan sa mga nakatatanda. Sa mga klinikal na kapaligiran, naiulat din ang mga saloobing kumikilala sa mga nakatatanda bilang mapagmahal subalit hindi gaanong may kakayahan, na maaaring humantong sa paternalistikong pagtrato at pagbawas ng kanilang kalayaan. === Silangan === Sa maraming lipunang [[Mundong Silanganin|Silanganin]], ang pagtanda ay naiimpluwensiyahan ng mga [[Kolektibismo|kolektibistikong]] pagpapahalaga at mga tradisyong gaya ng paggalang sa mga magulang na nauugnay sa [[Confucianismo]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Potamianou |first=Eirini |date=2024 |title=Inter-cultural perspectives on aging |url=https://wjarr.com/node/5891 |journal=World Journal of Advanced Research and Reviews |language=en |publisher=World Journal of Advanced Research and Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=281–286 |doi=10.30574/wjarr.2024.23.2.2348 |issn=2581-9615}}</ref> Sa ganitong mga lipunan, maaaring magkaroon ang mga nakatatanda ng mahahalagang papel bilang tagapag-ingat ng karunungan at tradisyon, tagapangalaga ng angkan, at kalahok sa mga pagpapasya ng pamilya at komunidad. Karaniwan sa ilang lipunan ang paninirahan ng maraming henerasyon sa iisang tahanan. Itinuturing din sa ilang kultura na mahalagang pananagutan ng mga anak na nasa hustong gulang ang pangangalaga sa kanilang tumatandang mga magulang. Iminumungkahi ng ilang pag-aaral sa nyurosiyensiyang kognitibo na maaaring maiugnay ang mga ganitong kultural na gawi sa mga pagkakaiba sa paraan ng pagproseso ng [[impormasyon]], kabilang ang higit na pagbibigay-halaga sa konteksto at mga ugnayan. Gayunman, nahaharap ang mga tradisyunal na kaayusang ito sa mga pagbabago sa [[demograpiya]], pagbaba ng bilang ng mga ipinapanganak, at [[urbanisasyon]]. Sa mga [[industriyalisado]] at mataong lungsod sa [[Asya]], maaaring maging pasanin sa mga pamilya ang pangangalaga sa matatandang magulang dahil sa mga gastos at limitadong espasyo sa tirahan. Ipinakikita ng ilang pag-aaral na nagkakaroon ng tensyon sa pagitan ng tradisyunal na mga pagpapahalaga tungkol sa mga nakatatanda at ng mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya. === Amerikang Latino === Sa [[Amerikang Latino]], ang mga pananaw sa pagtanda ay malapit na nauugnay sa ''familismo'', isang pagpapahalaga sa katapatan, pagiging malapit, at pagtutulungan sa loob ng malawak na pamilya. Sa ganitong mga komunidad, karaniwang itinuturing ang pagtanda bilang isang karanasang pinagdaraanan ng pamilya. Maaaring gampanan ng mga nakatatanda ang mahahalagang tungkulin sa pangangalaga sa mga bata, pagpapanatili ng kasaysayang pasalita, at pagpapatuloy ng mga gawaing [[panrelihiyon]]. Ipinakikita ng ilang panrehiyong sarbey na positibo ang pananaw ng maraming nasa hustong gulang sa Amerikang Latino tungkol sa pagtanda. Sa isang sarbey, 70% ng mga rumosponde ang nagsabing nagiging higit na makahulugan ang buhay pagsapit ng edad na 50. Karaniwang isinasagawa sa loob ng tahanan ang pangangalaga sa mga nakatatanda, at mas kaunti ang paggamit ng mga pormal na pasilidad para sa pangmatagalang pangangalaga. Ayon sa ilang pagtataya, nagbibigay ang mga pamilya ng hanggang 90% ng pangangalaga sa mga nakatatanda sa rehiyon. Ang ganitong gawain ay karaniwang napupunta sa mga babaeng kamag-anak, na nagdadala ng malaking bahagi ng pisikal at emosyonal na pasanin ng walang bayad na pangangalaga. Nahaharap ang sistemang ito sa mga pagbabago sa demograpiya at ekonomiya. Lumiliit ang laki ng mga [[pamilya]] at tumataas ang pakikilahok ng kababaihan sa lakas-paggawa, na maaaring magpababa sa bilang ng mga miyembro ng pamilya na maaaring magbigay ng pangangalaga sa tahanan. Nakadaragdag din sa mga hamon ang mga kakulangan sa pampublikong serbisyong pangkalusugan, mga espesyalista sa [[Heriyatriko|heriatriya]], at saklaw ng mga pormal na pensyon. === Pilipinas === Sa [[Pilipinas]], ang mga pagpapahalagang kolektibistiko ay may malaking papel sa pagtingin sa mga nakatatanda. Karaniwang itinuturing ang mga nakatatanda bilang mahahalagang miyembro ng pamilya at iginagalang sa pamamagitan ng mga gawi tulad ng [[pagmamano]] at paggamit ng "po" at "opo". Ginagamit din ang mga katawagang pampamilya gaya ng "'''Lolo'''" at "'''Lola'''" bilang anyo ng paggalang sa mga nakatatanda. Mayroon din gumagamit "'''Nanay'''" at "'''Tatay'''" subalit may mga matatanda na ayaw sa ganitong katawagan lalo na kung ang tatawag ay hindi naman papasa bilang anak dahil hindi gaano kalaki ang agwat ng edad.<ref name=":1">{{Cite web |last=Gusto |first=Esther Fe B. |date=2011-03-21 |title=Why I used to cringe at being called ‘Nanay’ |url=https://opinion.inquirer.net/4081/why-i-used-to-cringe-at-being-called-%e2%80%98nanay%e2%80%99 |access-date=2026-10-26 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> Mas angkop pa na tawagin na "'''Ale'''" o "'''Mama'''", at nakakasakit naman ang mga katawagang "'''matanda'''", "'''hukluban'''" at "'''ulyanin'''".<ref name=":1" /> Ang [[utang na loob]] ay iniuugnay sa pananagutang moral ng mga anak na pangalagaan ang kanilang mga magulang. Dahil dito, karaniwan ang paninirahan ng mga nakatatanda kasama ang kanilang mga anak o iba pang [[kamag-anak]]. Maaari rin silang tumulong sa mga gawaing pantahanan at pangangalaga sa mga apo. Para sa mga pamilyang may mga miyembrong nagtatrabaho sa ibang bansa, maaaring gamitin ang mga padalang salapi ng mga [[Migranteng Manggagawang Pilipino]] o OFW upang suportahan ang mga tumatandang [[magulang]]. Gayunman, may mga suliraning pang-ekonomiya at pangkalusugan na kinakaharap ang mga nakatatanda sa Pilipinas. Ayon sa ''Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines'' (LSAHP, o Pahabang-panahong Pag-aaral sa Pagtanda at Kalusugan sa Pilipinas), kabilang sa mga karaniwang kondisyong pangkalusugan ng mga nakatatanda ang altapresyon, katarata, at rayuma.<ref>{{Cite web |last=DRDF |date=2018-01-19 |title=The Longitudinal Study of Ageing and Health in the Philippines |url=https://www.drdf.org.ph/longitudinal-study-of-ageing-and-health-in-the-philippines/ |access-date=2026-10-26 |website=Demographic Research and Development Foundation, Inc. |language=en-US}}</ref> Sa datos ng pag-aaral, 48% ng mga nakatatanda ang may altapresyon, 19% ang may katarata, at 18% ang may rayuma. Marami rin ang walang sapat na pensyon mula sa pormal na sektor. Ayon sa parehong pag-aaral, 58% ng mga nakatatanda ang umaasa sa tulong na pinansiyal mula sa kanilang mga anak, habang humigit-kumulang 26% ang patuloy na [[Hanapbuhay|nagtatrabaho]] lampas sa karaniwang edad ng pagreretiro. Ang pisikal at kognitibong paghina ay maaari ring magdulot ng karagdagang pasanin sa pamilya. Ayon sa LSAHP, 59% ng mga nakatatandang Pilipino ang nakaranas ng [[kahirapan]] sa pagtugon sa mga gastusin sa sambahayan at pangangalagang pangkalusugan. Sa parehong datos, 7% ang nag-ulat na nakaranas ng gutom. Sa kabila nito, ipinakikita ng ilang pag-aaral na mahalagang bahagi ng pagharap ng mga nakatatandang Pilipino sa mga hamon ng pagtanda ang relihiyon at [[Espiritwalidad|espirituwalidad]]. Sa kontekstong [[Mga Pilipino|Pilipino]], ang matagumpay na pagtanda ay maaaring maiugnay sa pagpapanatili ng pisikal at mental na kalayaan habang nananatiling bahagi ng pamilya at nakatatanggap ng suporta mula sa mga anak at iba pang kamag-anak. ==Mga palatandaan== {{See also|Pagtanda}} Ang mga natatanging katangian ng katandaan ay kapwa [[pisikal]] at [[Pag-iisip|mental]].<ref>{{cite journal |pmid=1891555|year=1991|last1=Salokangas|first1=R. K.|title=Physical and mental health changes in retirement age|journal=Psychotherapy and Psychosomatics|volume=55|issue=2–4|pages=100–107|last2=Joukamaa|first2=M|doi=10.1159/000288415|language=en}}</ref> Ang mga palatandaan ng katandaan ay lubhang naiiba sa mga palatandaan ng katamtamang edad kaya iminungkahi ng iskolar ng batas na si Richard Posner na kapag lumilipat ang isang indibidwal sa katandaan, maaaring ituring ang taong iyon bilang magkakaibang tao na "nagbabahaginan ng oras" sa iisang pagkakakilanlan.<ref name="posner">{{cite book |last1=Posner |first1=Richard A. |title=Aging and Old Age |url=https://archive.org/details/agingoldage00posn |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-67566-4|language=en}}</ref>{{rp|86–7}} Ang mga palatandaang ito ay hindi lumilitaw sa iisang kronolohikal na edad para sa lahat. Nagkakaroon din ang mga ito sa magkakaibang bilis at pagkakasunod-sunod sa iba't ibang tao.<ref name="autogenerated2"/> Madaling magkaiba ang mga palatandaan ng katandaan sa mga taong magkakapareho ang kronolohikal na [[edad]].<ref>{{cite web |url=http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |title=Ageing: Myth and Reality |access-date=15 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216170927/http://www.communities.qld.gov.au/resources/communityservices/seniors/publications/ageing-myth-reality.pdf |archive-date=16 Disyembre 2013|language=en}}</ref> Ang isang pangunahing palatandaan ng katandaan na nakaaapekto kapwa sa katawan at isip ay ang "pagbagal ng kilos".<ref>{{cite journal |doi=10.1146/annurev.ps.46.020195.001553|pmid=7872732|title=Aging and Speed of Behavior: Possible Consequences for Psychological Functioning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1995_46/page/329|journal=Annual Review of Psychology|volume=46|pages=329–353|year=1995|last1=Birren|first1=J E|last2=Fisher|first2=L M|language=en}}</ref> Inilalarawan ng termino ang ugnayan sa pagitan ng pagsulong ng edad at pagbagal ng reaksyon at pagganap sa mga pisikal at mental na gawain.<ref>Donald H. Kausler and Barry C. Kausler, ''The Graying of America: An Encyclopedia of Aging, Health, Mind, and Behavior'' (University of Illinois, 2001), 376–377. (sa Ingles)</ref> Gayunman, ipinakita ng mga pag-aaral mula sa Pamantasang Buffalo at [[Pamantasang Northwestern (Estados Unidos)|Pamantasang Northwestern]] na mas masaya ang mga nakatatanda kaysa sa kanilang mga mas batang katapat.<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|title=Older people are happier than you. Why?|website=CNN|date=2015-04-24|access-date=4 Abril 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205215/http://edition.cnn.com/2015/04/24/health/old-people-happy/|url-status=live|language=en}}</ref> ===Pisikal=== Kabilang sa mga pisikal na palatandaan ng katandaan ang mga sumusunod: * Mga problema sa [[Buto (anatomiya)|buto]] at [[Kasu-kasuan|kasukasuan]]: Ang matatandang buto ay nagkakaroon ng "pagkanipis at pagliit". Maaari itong magresulta sa pagbaba ng taas (humigit-kumulang dalawang pulgada (5 sentimetro) pagsapit ng edad na 80), pagyuko ng tindig ng maraming tao, at mas malaking posibilidad na magkaroon ng mga sakit sa buto at kasukasuan tulad ng osteoartritis at [[osteoporosis]].<ref name="wahsa.org">{{cite web|url=http://wahsa.org/agingprocess.pdf |title=The Normal Aging Process |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030211939/http://wahsa.org/agingprocess.pdf |archive-date=30 Oktubre 2014 |language=en}}</ref><ref name="documbase1">{{cite web |url=http://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |title=The Normal Aging Process |website=Documbase.com |date=2012-01-01 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Agosto 2020 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805110828/https://www.documbase.com/The-Normal-Aging-Process.pdf |language=en}}</ref> * Mga malalang sakit: Ang ilang nakatatanda ay may kahit isang malalang kondisyon at marami ang may maraming kondisyon. Noong 2007–2009, ang pinakamadalas na kondisyon sa mga nakatatanda sa Estados Unidos ay hindi makontrol na [[hypertension|altapresyon]] (34%), [[rayuma]] (50%), at [[sakit sa puso]] (32%).<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|title=Administration on Aging<!-- Bot generated title -->|access-date=5 Enero 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010053036/http://www.aoa.gov/Aging_Statistics/Profile/2011/docs/2011profile.pdf|archive-date=10 Oktubre 2013|language=en}}</ref> * Ang sobrang produksyon ng malapot na [[uhog]] (CMH), na binibigyang-kahulugan bilang "pag-ubo at paglabas ng plema", ay isang karaniwang sintomas sa paghinga sa mga nakatatanda.<ref>{{Cite journal|title=Determinants of prognosis of COPD in the elderly: mucus hypersecretion, infections, cardiovascular comorbidity |journal=European Respiratory Journal |volume=21 |pages=10s–14s |date=2003-05-01 |doi=10.1183/09031936.03.00403403 |last1=Pistelli |first1=R. |last2=Lange |first2=P. |last3=Miller |first3=D.L. |pmid=12762568 |doi-access=free |language=en|publisher=European Respiratory Society}}</ref> * Mga problema sa [[ngipin]]: Maaaring magkaroon ng mas kaunting laway ang mga nakatatanda at mabawasan ang kakayahang mapanatili ang [[oral hygiene|kalinisang pambibig]], kaya tumataas ang posibilidad ng [[Dental caries|pagkabulok at impeksiyon ng ngipin]].<ref>{{cite web |url=http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |title=Helping Your Elder with Grooming and Hygiene – For Dummies |website=Dummies.com |date=2008-11-07 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416121657/http://www.dummies.com/how-to/content/helping-your-elder-with-grooming-and-hygiene.html |url-status=live |language=en}}</ref> * Mga problema sa [[Sistemang panunaw|sistema ng pagtunaw]]: Humigit-kumulang 40% ng mga pagkakataon, ang katandaan ay minamarkahan ng mga karamdaman sa pagtunaw tulad ng hirap sa paglunok, kawalan ng kakayahang kumain nang sapat at sumipsip ng nutrisyon, pagtitibi, at pagdurugo. * ''Essential tremor'' (ET) o mahalagang panginginig: Isang hindi makontrol na panginginig sa isang bahagi ng itaas na katawan. Mas karaniwan ito sa mga nakatatanda at lumalala ang mga sintomas kasabay ng edad.<ref>{{cite web |url=http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |title=Essential Tremor: Causes, Symptoms, Diagnosis, and Treatment |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=4 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404113927/http://www.webmd.com/brain/essential-tremor-basics |url-status=live |language=en}}</ref> * Paglala ng [[paningin]]: Maaaring magkaroon ng Presbyopia pagsapit ng edad na 50 at nahihirapan ang tao sa [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]], lalo na ng maliliit na titik sa mahinang liwanag. Maaari ring bumagal ang bilis ng pagbabasa at humina ang kakayahang makahanap ng mga bagay.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|title=Older Adults' Health and Age-Related Changes|access-date=12 Disyembre 2013|archive-date=20 Disyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220072713/http://www.apa.org/pi/aging/resources/guides/older.aspx|url-status=live|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 80, mahigit kalahati ng lahat ng Amerikano ay may [[katarata]] o sumailalim na sa [[Pag-oopera|pagtistis]] ng katarata.<ref name="NIH2009">{{cite web|title=Facts About Cataract|url=https://www.nei.nih.gov/learn-about-eye-health/eye-conditions-and-diseases/cataracts|access-date=14 Agosto 2016|date=Setyembre 2015|archive-date=24 Mayo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150524095805/https://www.nei.nih.gov/health/cataract/cataract_facts|url-status=live|language=en}}</ref><ref>cf. Table 6 in: Harold A. Kahn, Howard M. Leibowitz, James P. Ganley, Mohandas M. Kini, Theodore Colton, Rita S. Nickerson, Thomas R. Dawber (1977). "The Framingham Eye Study I. Outline And Major Prevalence Findings". ''American Journal of Epidemiology'' Vol 106, No 1, pp. 17–32 (sa Ingles)</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FmlaIs9R2t8C&q=Presbyopia%20never%20occur&pg=PA156|title=Better Eyesight Without Glasses|last1=Bates|first2=W. H. Bates|last2=M.D|date=2008|publisher=Orient Paperbacks|via=Google Books|isbn=978-81-222-0449-0|language=en}}</ref> * Pagkahulog ng mga nakatatanda: Pinatataas ng katandaan ang panganib ng pinsala dahil sa pagkahulog.<ref>{{Cite web |date=2016-09-28 |title=Who Is At Risk for Falls? - American Bone Health |url=https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |access-date=27 Hunyo 2022 |website=americanbonehealth.org |language=en-US |archive-date=25 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325061717/https://americanbonehealth.org/fall-prevention/who-is-at-risk-for-falls/ |url-status=live }}</ref> Bawat taon, humigit-kumulang isang-katlo ng mga 65 taong gulang at mahigit kalahati ng mga 80 taong gulang ang nahuhulog.<ref>{{cite web |url=http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |title=Falls and Injury Statistics for Seniors and Elderly |website=Learnnottofall.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402113140/http://www.learnnottofall.com/content/fall-facts/how-often.jsp |language=en}}</ref> Ang pagkahulog ang pangunahing sanhi ng pinsala at kamatayan sa mga matatanda.<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/homeandrecreationalsafety/Falls/adultfalls.html |title=Important Facts about Falls |website=Cdc.gov |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=26 Agosto 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826220722/https://www.cdc.gov/HomeandRecreationalSafety/Falls/adultfalls.html |url-status=live |language=en|publisher=Home and Recreational Safety - CDC Injury Center}}</ref> * Pagbabago sa paglakad: Karaniwang nagbabago ang ilang aspeto ng paglakad sa katandaan. Bumabagal ang bilis matapos ang edad na 70. Tumataas ang oras na parehong nakalapat sa lupa ang dalawang paa. Kung minsan, kumikilos ang mga matatanda na parang maingat silang naglalakad sa yelo.<ref>{{cite web |last=Judge |first=James O. |url=http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |title=Gait Disorders in the Elderly – Geriatrics – Merck Manuals Professional Edition |website=Merckmanuals.com |date=25 Marso 2016 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=25 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325190146/http://www.merckmanuals.com/professional/geriatrics/gait-disorders-in-the-elderly/gait-disorders-in-the-elderly |url-status=live |language=en}}</ref> * Karaniwang pumupusyaw ang buhok at maaaring numipis.<ref name="webmd.com">{{cite web |url=http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |title=Healthy, Normal Aging: Physical Changes in Seniors |website=Webmd.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402024903/http://www.webmd.com/healthy-aging/tc/healthy-aging-normal-aging |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Selected Disorders of Skin Appendages—Acne, Alopecia, Hyperhidrosis|first=Jay C.|last=Vary|date=1 Nobyembre 2015|journal=Med. Clin. North Am.|volume=99|issue=6|pages=1195–1211|doi=10.1016/j.mcna.2015.07.003|pmid=26476248|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 50, humigit-kumulang 50% ng mga Europeo ay may 50% nang uban sa buhok.<ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|title=Why does hair turn gray?|first=Laurence|last=Meyer|work=scientificamerican.com|access-date=20 Setyembre 2016|archive-date=14 Nobyembre 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114132915/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-does-hair-turn-gray|url-status=live|language=en}}</ref> Maraming lalaki ang nakararanas ng [[pagkakalbo]]. * Pagkawala ng [[Pandinig na sistema|pandinig]]: Pagsapit ng edad na 75, 48% ng mga lalaki at 37% ng mga babae ang nawalan ng kahit kaunting makabuluhang pandinig. Sa 26.7 milyong taong mahigit 50 taong gulang na may kapansanan sa pandinig, isa sa pito ang gumagamit ng pantulong sa pandinig.<ref name="autogenerated1" /> Sa pangkat na may edad 70–79, tumataas sa 65% ang bahagyang [[hearing loss|pagkawala ng pandinig]] na nakaaapekto sa [[komunikasyon]], karamihan ay sa mga lalaking mababa ang kita.<ref name="Feder2015">{{cite journal |title=Prevalence of hearing loss among Canadians aged 20 to 79: Audiometric results from the 2012/2013 Canadian Health Measures Survey |year=2015 |last1=Feder |first1=K. |last2=Michaud |first2=D. |last3=Ramage-Morin |first3=P. |last4=McNamee |first4=J. |last5=Beauregard |first5=Y. |journal=Health Reports |volume=26 |issue=7 |pages=18–25 |pmid=26177043 |language=en}}</ref> * Tumataas ang masa ng kaliwang bentrikulo ng puso kasabay ng edad.<ref>{{Cite journal |last1=Stokar |first1=Joshua |last2=Leibowitz |first2=David |last3=Durst |first3=Ronen |last4=Shaham |first4=Dorith |last5=Zwas |first5=Donna R. |date=24 Oktubre 2019 |title=Echocardiography overestimates LV mass in the elderly as compared to cardiac CT |journal=PLOS ONE |language=en |volume=14 |issue=10 |article-number=e0224104 |doi=10.1371/journal.pone.0224104 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=6812823 |pmid=31648248 |bibcode=2019PLoSO..1424104S }}</ref> Maaaring maging hindi gaanong episyente ang [[Puso (anatomiya)|puso]] sa katandaan, na nagpapababa ng tibay. Maaaring sumikip ang daloy ng [[dugo]] dahil sa ateroesklerosis.<ref name="webmd.com" /><ref>{{cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|title=Heart Health|first=National Institute on|last=Aging|work=National Institute on Aging |date=12 Hulyo 2011|access-date=17 Setyembre 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918090523/https://www.nia.nih.gov/health/publication/heart-health#changes|archive-date=18 Setyembre 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref> * Pagbaba ng paggana ng [[sistemang inmune]] (inmunosenesensiya).<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |title=The Immune System in the Elderly |website=Medscape.com |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=19 Hunyo 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619221724/http://www.medscape.com/viewarticle/780507_2 |url-status=live |language=en}}</ref> * Maaaring hindi gaanong mahusay na lumawak ang mga [[Baga (anatomiya)|baga]], kaya mas kaunting [[oksiheno]] ang naibibigay.<ref name="wahsa.org" /><ref>{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|title=Aging changes in the lungs: MedlinePlus Medical Encyclopedia|website=Medlineplus.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307200030/https://medlineplus.gov/ency/article/004011.htm|url-status=live|language=en}}</ref> * [[Kapansanan]] o pagkawala ng pagkilos: "Ang kapansanan sa pagkilos ay nakaaapekto sa 14% ng mga nasa edad 65 hanggang 74, [at] kalahati ng mga lampas 85."<ref>{{cite web|url=https://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|title=Department of Neurology – Department of Neurology|access-date=12 Hunyo 2016|archive-date=4 Marso 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185758/http://med.brown.edu/neurology/articles/jf13408.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng pagkilos sa mga matatanda at nagdudulot ito ng malulubhang "panlipunan, sikolohikal, at pisikal na epekto".<ref>{{cite web |first=Heidi |last=Godman |url=http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |title=Two questions can reveal mobility problems in seniors – Harvard Health Blog – Harvard Health Publications |website=Health.harvard.edu |date=18 Setyembre 2013 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=2 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402190552/http://www.health.harvard.edu/blog/two-questions-can-reveal-mobility-problems-in-seniors-201309186682 |url-status=live |language=en}}</ref> * [[Sakit]]: 25% ng mga ''senior citizen'' ang may malalang sakit, na tumataas kasabay ng edad, hanggang 80% sa mga nasa ''nursing home'' o tahanang ng pag-aaruga.<ref>{{cite journal |last=King |first=Steven A. |url=http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |title=The Challenge of Geriatric Pain |journal=Psychiatric Times |series=Psychiatric Times Vol 26 No 7 |date=6 Hulyo 2009 |volume=26 |issue=7 |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=16 Abril 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074808/http://www.psychiatrictimes.com/articles/challenge-geriatric-pain |url-status=live |language=en}}</ref> Karamihan sa mga sakit ay [[Rheumatism|reumatolohikal]], may kaugnayan sa mga kalamnan at buto,<ref>{{Cite journal |pmid=38804322 |date=2024 |last1=Singh |first1=A. |last2=Akkala |first2=S. |last3=Nayak |first3=M. |last4=Kotlo |first4=A. |last5=Poondla |first5=N. |last6=Raza |first6=S. |last7=Stankovich |first7=J. |last8=Antony |first8=B. |title=Impact of Pain on Activities of Daily Living in Older Adults: A Cross-Sectional Analysis of Korean Longitudinal Study of Aging (KLoSA) |journal=Geriatrics |volume=9 |issue=3 |page=65 |doi=10.3390/geriatrics9030065 |doi-access=free |pmc=11130898 |language=en}}</ref> o ''malignant'' o lubhang mapagpahamak.<ref>Gary McCleane and Howard Smith, editors, ''Clinical Management of the Elderly Patient in Pain'' (CRC Press, 2006). 150. (sa Ingles)</ref> * Pagbaba ng seksuwal na pagnanasa sa kapwa mga lalaki at babae.<ref>{{cite web |author=Todd B. Nippoldt, M.D. |date=17 Marso 2015 |title=Loss of sex drive in men: Natural with aging? |url=http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |access-date=4 Abril 2016 |publisher=Mayo Clinic |archive-date=27 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227203135/http://www.mayoclinic.com/health/loss-of-sex-drive/AN01431 |url-status=live |language=en}}</ref> Hinahamon ng dumaraming [[pananaliksik]] tungkol sa seksuwal na pag-uugali at pagnanasa sa huling bahagi ng buhay ang imaheng "walang [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]]" ng mga nakatatanda. Nakadarama ng sensuwalidad at seksuwal na kasiyahan ang mga taong may edad 75–102.<ref>{{cite journal |last1=Bretschneider |first1=Judy G. |year=1988 |title=Sexual interest and behavior in healthy 80- to 102-year-olds – Springer |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1988-04_17_2/page/109 |journal=Archives of Sexual Behavior |volume=17 |issue=2 |pages=109–129 |doi=10.1007/BF01542662 |pmid=3395224 |s2cid=24417179|language=en}}</ref> Nabubuo ang mga seksuwal na saloobin at pagkakakilanlan sa maagang pagtanda at bahagya lamang nagbabago.<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Suzman |year=2009 |title=The National Social Life, Health, and Aging Project: An Introduction |journal=The Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences |volume=64B |issue=Suppl 1 |pages=i5–i11 |doi=10.1093/geronb/gbp078 |pmc=2763520 |pmid=19837963|language=en}}</ref> Nanatiling mahalaga ang seksuwalidad sa buong buhay, at ang seksuwal na pagpapahayag ng "karaniwan, malulusog na nakatatandang tao ay isang paksang medyo napapabayaan sa pananaliksik".<ref name="Sexual Expression">{{cite journal|title=Sexual Expression in Later Life: A Review and Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_march-june-2012_49_2-3/page/125|first=John|last=DeLamater|date=1 Marso 2012|volume=49|issue=2–3|pages=125–141|doi=10.1080/00224499.2011.603168|pmid=22380585|journal=J Sex Res|s2cid=13919053|language=en}}</ref> Kabilang sa iba pang kilalang seksuwal na pag-uugali sa mga nakatatandang pangkat ng edad ang mga seksuwal na kaisipan, pantasya, at [[panaginip]];<ref>{{cite web|url=http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|title=Sex, romance, and relationships. AARP Survey of Midlife and Older adults|website=Assets.aarp.org|access-date=8 Marso 2022|archive-date=19 Marso 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319064838/http://assets.aarp.org/rgcenter/general/srr_09.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> [[Pagsasalsal|masturbasyon]]; [[Oral sex|oral na pakikipagtalik]]; at pang-ari at [[Pagtatalik na pambutas ng puwit|pampuwit na pakikipagtalik]].<ref name="Sexual Expression" /> * Nawawala ang elastisidad ng balat at nagiging mas tuyo, mas maraming guhit, at mas [[kulubot]].<ref name="webmd.com" /> * Mas matagal gumaling ang mga sugat at mas malamang na mag-iwan ng permanenteng peklat. * Ang hirap sa pagtulog at pagkaantok sa araw ay nakaaapekto sa mahigit kalahati ng mga ''senior citizen''.<ref>Jana R. Cooke, MD, "Sleep Disorders in the Elderly", ''Psychiatric Times'' 25.4 (2008). (sa Ingles)</ref> Sa isang pag-aaral ng 9,000 katao na may karaniwang edad na 74, 12% lamang ang nag-ulat na wala silang problema sa pagtulog.<ref>{{cite journal |pmid=15486596|pmc=427621|year=2004|last1=McCall|first1=W. V.|title=Sleep in the Elderly: Burden, Diagnosis, and Treatment|journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry|volume=6|issue=1|pages=9–20|doi=10.4088/pcc.v06n0104|language=en}}</ref> Pagsapit ng edad na 65, bumababa ang malalim na pagtulog sa humigit-kumulang 5% ng oras ng pagtulog.<ref>{{cite web|url=http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId%3D281474977424338 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125230408/http://www.gather.com/viewArticle.action?articleId=281474977424338 |archive-date=25 Nobyembre 2013 |title=Aging and energy: Why energy levels go down as... |access-date=16 Disyembre 2013 |publisher=Gather|language=en}}</ref> * Ang mga [[Lasa|panlasa]] ay nababawasan nang hanggang kalahati pagsapit ng edad na 80. Hindi na gaanong nakaaakit ang pagkain at maaaring maapektuhan ang nutrisyon.<ref name="wahsa.org" /><ref name="documbase1" /> * Sa edad na lampas 85, bumababa ang pakiramdam ng uhaw, kaya 41% ng mga nakatatanda ay hindi sapat ang [[pag-inom]].<ref name="Volkert2005">{{cite journal|vauthors=Volkert D, Kreuel K, Stehle P | title=Fluid intake of community-living, independent elderly in Germany-a nationwide, representative study | journal=J Nutr Health Aging | year= 2005 | volume=9 | issue=5 | pages=305–309 | pmid=16222395 |language=en}}</ref> * Madalas na nangyayari ang kawalan ng kontrol sa [[Ihi|pag-ihi]] sa katandaan.<ref>{{cite journal |pmid=7039134|pmc=1273322|year=1981|last1=Ouslander|first1=J. G.|title=Urinary incontinence in the elderly|url=https://archive.org/details/sim_california-and-western-medicine_1981-12_135_6/page/482|journal=The Western Journal of Medicine|volume=135|issue=6|pages=482–491|language=en}}</ref> * Humihina ang mga ''vocal cord'' o bagtingan ng tinig at bumabagal ang pagyanig ng mga ito. Nagreresulta ito sa mahina at mahanging boses, "boses ng matanda".<ref>{{cite web |author=The Body Odd |url=https://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |title=The wavery, shaky 'old person's voice,' explained |date=25 Enero 2013 |publisher=NBC News |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=24 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081029/http://www.nbcnews.com/health/wavery-shaky-old-persons-voice-explained-1C8119298 |url-status=live |language=en}}</ref> ===Mental=== Kabilang sa mga katangiang pangkaisipan at emosyonal na iniuugnay sa katandaan ang sumusunod: * Pagiging palatanggap: Sa kabila ng mga suliraning kaakibat ng katandaan, karaniwang ginagamit ang mga salitang "sumasang-ayon" at "palatanggap" upang ilarawan ang mga nakatatanda. Gayunman, sa ilang tao, ang pagdepende sa iba na kaakibat ng katandaan ay nagdudulot ng pakiramdam ng kawalan ng kakayahan at kawalang-halaga dahil kailangan nilang umasa sa iba sa iba't ibang pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay.<ref name="Berk"/>{{rp|608–9}} * Ang pagiging maingat ay madalas na kaakibat ng katandaan. Ang pag-ayaw na "sumubok ng [[panganib]]" ay kadalasang nagmumula sa paniniwalang mas kaunti ang maaaring makamit at mas marami ang maaaring mawala sa mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="posner"/>{{rp|112,116}} * Malungkot na kalagayan ng damdamin.<ref>Kennedy G.J. The epidemiology of late-life depression. In: Kennedy G. J, editor. ''Suicide and depression in late life: Critical issues in treatment, research and public policy''. New York: John Wiley and Sons; 1996. pp. 23–37. (sa Ingles)</ref> Ayon kina Cox, Abramson, Devine, at Hollon (2012), ang katandaan ay isang salik ng panganib para sa [[Depresyon|depresyong]] dulot ng pagtatangi. Kapag nagtatangi ang mga nakababata laban sa matatanda at sila mismo ay tumanda, naibabaling nila sa kanilang sarili ang pagtatanging ito, na nagdudulot ng depresyon. "Malamang na mas mataas ang antas ng depresyon sa pagtanda ng mga taong may mas negatibong mga estereotipo tungkol sa edad."<ref name="Cox et al. (2012)">{{cite journal |doi=10.1177/1745691612455204|title=Stereotypes, Prejudice, and Depression: The Integrated Perspective|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=7|issue=5|pages=427–449|year=2012|last1=Cox|first1=W. T. L.|last2=Abramson|first2=L. Y.|last3=Devine|first3=P. G.|last4=Hollon|first4=S. D.|pmid=26168502|s2cid=1512121|language=en}}</ref> Dahil sa depresyon sa katandaan, ang mga taong may edad na 65 pataas ang may pinakamataas na antas ng [[pagpapakamatay]].<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Takot sa [[krimen]] sa katandaan, lalo na sa mga mahihina ang pangangatawan, na kung minsan ay mas matindi kaysa sa pag-aalala tungkol sa pananalapi o kalusugan at naglilimita sa kanilang mga gawain. Nananatili ang takot na ito sa kabila ng katotohanang mas bihirang maging biktima ng krimen ang mga nakatatanda kaysa sa mga nakababata.<ref name="Berk"/>{{rp|617}} * Tumitinding takot sa mga suliranin sa kalusugan. * Ayon sa mga pagtataya ng [[World Health Organization|Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], nakaaapekto ang mga [[sakit sa pag-iisip]] sa humigit-kumulang 15% ng mga taong may edad na 60 pataas.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |title=WHO &#124; Mental health and older adults |website=Who.int |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406110838/http://web.archive.org/web/20160406110838/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs381/en/ |url-status=live |language=en}}</ref> Iniulat naman sa isa pang sarbey na isinagawa sa 15 bansa na higit na nakahahadlang sa pang-araw-araw na gawain ng mga nasa hustong gulang ang mga sakit sa pag-iisip kaysa sa mga suliraning pisikal.<ref name="Berk"/>{{rp|610}} * Pagbaba ng kakayahang pangkaisipan at pang-unawa:<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.neurobiolaging.2008.09.023|pmid=19231028|pmc=2683339|title=When does age-related cognitive decline begin?|url=https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2009-04_30_4/page/507|journal=Neurobiology of Aging|volume=30|issue=4|pages=507–514|year=2009|last1=Salthouse|first1=Timothy A.|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xE69BAAAQBAJ|title=Behavior Genetics of Cognition Across the Lifespan|first1=Deborah|last1=Finkel|first2=Chandra A.|last2=Reynolds|year=2013|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books|isbn=978-1-4614-7447-0|language=en}}</ref> Karaniwan ang pagkawala ng alaala sa katandaan dahil humihina ang kakayahan ng utak na mag-encode, mag-imbak, at kumuha muli ng impormasyon. Mas matagal ding matutuhan ang kaparehong dami ng bagong impormasyon.<ref>{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |title=Memory loss: When to seek help |publisher=Mayo Clinic |date=2014-06-05 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108172958/http://web.archive.org/web/20131108172958/http://www.mayoclinic.com/health/memory-loss/HQ00094 |url-status=live |language=en}}</ref> Tumataas ang paglaganap ng [[demensiya]] sa katandaan, mula sa humigit-kumulang 10% sa edad na 65 hanggang sa humigit-kumulang 50% sa mga lampas 85 taong gulang.<ref name="jacoby">{{cite book |last1=Jacoby |first1=Susan |title=Never Say Die: The Myth and Marketing of the New Old Age |url=https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3 |date=2011 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0-307-37794-4 |page=[https://archive.org/details/neversaydiemythm0000jaco_u0c3/page/12 12] |edition=1|language=en}}</ref> Ang [[sakit na Alzheimer]] ang sanhi ng 50 hanggang 80 porsiyento ng mga kaso ng demensiya. Kabilang sa mga pag-uugaling maaaring makita sa mga taong may demensiya ang pagala-gala, pisikal na pananalakay, pasigaw na pananalita, depresyon, at [[sikosis]].<ref>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |title=Alzheimer's disease – Symptoms and causes |access-date=12 Disyembre 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213071824/http://web.archive.org/web/20131213071824/http://www.mayoclinic.com/health/alzheimers-disease/DS00161 |archive-date=13 Disyembre 2013 |language=en}}</ref> * Katigasan ng ulo: Natuklasan sa isang pag-aaral sa mahigit 400 nakatatanda ang "pagkiling sa [[iskedyul|nakagawiang mga gawain]]".<ref>George P. Moschis, ''Marketing to Older Consumers'' (Praeger, 1992), 102. (sa Ingles)</ref><ref>Martin S. Lindauer, ''Aging, Creativity, and Art'' (Springer, 2003), 55–56. (sa Ingles)</ref> Kabilang sa mga paliwanag ang epekto ng katandaan sa "[[Intelihensiya|intelihensiyang]] pluido" at ang mga nakasanayang paraan ng pag-iisip at pagkilos ng mga nakatatanda na "mas malalim nang nakaugat".<ref name="posner"/>{{rp|116}} ===May kaugnayan sa kasanayan=== Natuklasan sa isang pag-aaral sa mga propesyonal at master na manlalaro ng tenpin bowling na bumaba nang wala pang 10% ang karaniwang puntos mula edad 20 hanggang edad 70.<ref name=AgeAgeing_20071016/> Ang pagbabang ito sa isang [[palakasan]] na nakatuon sa [[kasanayan]] at pamamaraan ay higit na maliit kaysa sa pagbaba sa mga larangang higit na nakasalalay sa lakas ng kalamnan, tibay ng [[Sistemang sirkulatoryo|sistemang kardyobaskular]], o [[liksi]], na kilalang bumababa nang humigit-kumulang 10% ''bawat dekada''.<ref name="AgeAgeing_20071016">{{cite journal |last1=DeVan |first1=Allison Elizabeth |last2=Tanaka |first2=Hirofuni |title=Declines in ten-pin bowling performance with advancing age Get access Arrow |journal=Age and Ageing |date=Oktubre 16, 2007 |volume=36 |issue=6 |pages=693–694 |doi=10.1093/ageing/afm129|pmid=17942434 |language=en}}</ref> ==Kahinaan ng pangangatawan== [[File:Blake London.jpg|thumb| Isang larawan ng isang matandang lalaki na ginagabayan ng isang batang paslit ang kasama sa tula ni William Blake na ''London'', mula sa kanyang ''Songs of Innocence and Experience''<ref>{{cite web| url =http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/object.xq?objectid=songsie.aa.illbk.46&java=yes | title = Songs of Innocence and of Experience, object 46 (Bentley 46, Erdman 46, Keynes 46) "LONDON" |editor-first1= Morris |editor-last1= Eaves |editor-first2=Robert N. |editor-last2=Essick |editor-first3=Joseph|editor-last3=Viscomi| publisher = William Blake Archive|access-date = 10 Hunyo 2014|language=en}}</ref>]] Karamihan sa mga taong nasa edad 65–79 (mga taon ng pagreretiro at unang yugto ng katandaan) ay nagtatamasa ng maraming posibilidad para sa isang ganap na buhay, subalit ang kalagayan ng kahinaan ng pangangatawan, na nailalarawan ng "pagkabigo ng katawan" at higit na pagdepende sa iba, ay lalong nagiging karaniwan mula sa edad na humigit-kumulang 80.<ref name="Tor Inge Romoren 2003">Tor Inge Romoren, ''Last Years of Long Lives: The Larvik Study'' (Routledge, 2003), 170. (sa Ingles)</ref> Sa Estados Unidos, ipinakita ng datos tungkol sa paglabas ng mga pasyente sa ospital mula 2003 hanggang 2011 na ang pinsala ang pinakakaraniwang dahilan ng pagpapaospital sa mga pasyenteng may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal | vauthors = Weiss AJ, Barrett ML, Andrews RM | title = Trends and Projections of U.S. Hospital Costs by Payer, 2003–2013 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=176 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Hulyo 2014 | url = http://hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | access-date = 2014-08-15 | archive-date = 2022-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220311211617/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb176-Hospital-Cost-Projections-by-Age-2013.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Napapansin ng mga [[Gerontology|gerontologo]] ang kakulangan ng pananaliksik tungkol sa kahinaan ng pangangatawan at ang hirap sa pagbibigay rito ng depinisyon. Gayunman, sinasabi rin nila na nakikilala ng mga doktor ang kahinaan ng pangangatawan kapag nakikita nila ito.<ref name="burbank">{{cite book |editor1-last=Burbank |editor1-first=Patricia M. |title=Vulnerable Older Adults: Health Care Needs and Interventions |date=2006 |publisher=Springer Pub |isbn=978-0-8261-0360-4|language=en}}</ref>{{rp|xxi, 4, 6}} Iminungkahi ng isang pangkat ng mga [[Geriatrics|heriyatrisyo]] ang pangkalahatang depinisyon ng kahinaan ng pangangatawan bilang "isang pisikal na kalagayan ng mas mataas na pagiging madaling maapektuhan ng mga salik ng stress<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |title=Stressors &#124; definition of stressors by Medical dictionary |website=Medical-dictionary.thefreedictionary.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416155855/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/stressors |url-status=live |language=en}}</ref> na nagmumula sa pagbawas ng mga reserba at disregulasyon<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |title=Dysregulation Medical Definition &#124; Merriam-Webster Medical Dictionary |website=Merriam-webster.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323020746/http://web.archive.org/web/20160323020746/http://www.merriam-webster.com/medical/dysregulation |url-status=live |language=en}}</ref> sa maraming sistemang pisyolohikal".<ref name="burbank"/>{{rp|20}} Karaniwan ang kahinaan ng pangangatawan sa mga huling yugto ng katandaan, subalit dahil magkakaiba ang mga depinisyon nito, magkakaiba rin ang mga pagtataya sa paglaganap nito. Itinakda ng isang pag-aaral sa 10.7% ang insidente ng kahinaan ng pangangatawan sa mga taong may edad na 65 pataas.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1532-5415.2012.04054.x|pmid=22881367|title=Prevalence of Frailty in Community-Dwelling Older Persons: A Systematic Review|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=60|issue=8|pages=1487–92|year=2012|last1=Collard|first1=Rose M.|last2=Boter|first2=Han|last3=Schoevers|first3=Robert A.|last4=Oude Voshaar|first4=Richard C.|s2cid=2689519|language=en}}</ref> Sa isa pang pag-aaral, tinatayang 22% ng mga babae at 15% ng mga lalaki na may edad na 65 pataas ang may kahinaan ng pangangatawan.<ref name="gillick">{{cite book |last1=Gillick |first1=Muriel R. |title=Choosing Medical Care in Old Age: What Kind, How Much, When to Stop |date=1996 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-12813-2 |edition=1|language=en}}</ref>{{rp|106}} Ipinakita ng isang pag-aaral sa [[Canada]] kung paano tumataas ang kahinaan ng pangangatawan kasabay ng edad at tinaya ang paglaganap nito sa 22.4% sa mga taong may edad na 65 pataas at 43.7% sa mga may edad na 85 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |title=Prevalence of Frailty Increases Throughout Adulthood |website=Medscape.com |access-date=2016-04-04 |archive-date=2017-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529131959/http://web.archive.org/web/20170529131959/http://www.medscape.com/viewarticle/741960 |url-status=live |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pandaigdigang pag-aaral tungkol sa "mga huwaran ng kahinaan ng pangangatawan", batay sa datos mula sa 20 [[Bansa (pampulitika)|bansa]], ang (a) pare-parehong ugnayan sa pagitan ng kahinaan ng pangangatawan at edad, (b) mas mataas na dalas nito sa mga babae, at (c) mas mataas na antas ng kahinaan ng [[pangangatawan]] sa mas mayayamang bansa kung saan ang higit na suporta at pangangalagang medikal ay nagpapahaba ng buhay.<ref>{{cite journal |doi=10.1371/journal.pone.0075847|pmid=24204581|title=Patterns of Frailty in Older Adults: Comparing Results from Higher and Lower Income Countries Using the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) and the Study on Global AGEing and Adult Health (SAGE)|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=10|article-number=e75847|year=2013|last1=Harttgen|first1=Kenneth|last2=Kowal|first2=Paul|last3=Strulik|first3=Holger|last4=Chatterji|first4=Somnath|last5=Vollmer|first5=Sebastian|bibcode=2013PLoSO...875847H|pmc=3812225|doi-access=free|language=en}}</ref> Sa [[Noruwega]], natuklasan sa isang 20-taong longitudinal na pag-aaral sa 400 katao na naging karaniwan ang pagkabigo ng katawan at higit na pagdepende sa iba sa mga taong may edad na 80 pataas. Tinatawag ng pag-aaral ang mga taong ito na nasa "ikaapat na edad" o "katandaan sa tunay na kahulugan ng termino". Gayundin, sinuri ng "''Berlin Aging Study''" o Pag-aaral ng Pagtanda sa Berlin ang pangkalahatang kakayahang gumana sa apat na antas: mabuti, katamtaman, mahina, at napakahina. Karamihan sa mga taong nasa edad 70 ay inuri bilang may mabuting kakayahang gumana. Sa edad na 80–90, halos pantay ang pagkakahati ng apat na antas ng kakayahang gumana. Sa edad na 90–100, 60% ang maituturing na mahina dahil sa napakahinang kakayahang gumana at 5% lamang ang mayroon pa ring mabuting kakayahang gumana.<ref name="Tor Inge Romoren 2003"/> ===Mga palatandaan=== Tatlong natatanging palatandaan ng kahinaan ang iminungkahi: (a) pagkawala ng anumang paniniwala na hindi maaaring mapahamak, (b) pagkawala ng kakayahang gawin ang mga bagay na mahalaga sa sariling pangangalaga, at (c) pagkawala ng posibilidad na marating ang kasunod na yugto ng buhay.<ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |title=Nortin M. Hadler: Books, Biography, Blog, Audiobooks, Kindle |website=Amazon |access-date=4 Abril 2016 |archive-date=5 Marso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305035336/http://www.amazon.com/Nortin-M.-Hadler/e/B001ITYO36 |url-status=live |language=en}}</ref> Ang mga umaabot hanggang sa katandaan ay karaniwang nakararanas ng paghina ng [[liksi]] mula sa mga unang taon ng kanilang pagreretiro (65–79) hanggang sa isang yugto ng kahinaan bago mamatay. Ang paghina na ito ay unti-unti para sa ilan at mabilis para sa iba. Ang pagiging mahina ay minamarkahan ng iba't ibang malalang suliraning pisikal at mental na nangangahulugang hindi maaaring ituring ang pagiging mahina bilang isang partikular na sakit. Ang mga suliraning ito, kasama ng pagtaas ng pagdepende sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa pansariling pangangalaga, ay nagdaragdag ng mga suliraning emosyonal: depresyon at [[pagkabalisa]].<ref>Muriel R. Gillick, ''Lifelines: Living Longer, Growing Frail, Taking Heart'' (Norton, 2001), x, xv–xvi, 5–6. (sa Ingles)</ref> Sa ilan, inilarawan ang pagiging mahina bilang isang pangkat ng "masasalimuot na [[suliranin]]", na magkakaiba subalit "magkakaugnay sa sanhi", na kadalasang kinabibilangan ng "mga kasabay na sakit",<ref>"mga sakit bukod sa pangunahing sakit"</ref> progresibong panghihina, istres, pagkapagod, at depresyon.<ref name="burbank"/>{{rp|25–6}} Ang malulusog na tao pagkatapos ng edad na 50 ay nakaiipon ng mga endoheniko na pagbali ng isa at dobleng hibla ng [[DNA]] sa [[Selula|selulang]] DNA sa isang lineyar na paraan.<ref name="Vlachogiannis2023">{{cite journal |vauthors=Vlachogiannis NI, Ntouros PA, Pappa M, Kravvariti E, Kostaki EG, Fragoulis GE, Papanikolaou C, Mavroeidi D, Bournia VK, Panopoulos S, Laskari K, Arida A, Gorgoulis VG, Tektonidou MG, Paraskevis D, Sfikakis PP, Souliotis VL |title=Chronological Age and DNA Damage Accumulation in Blood Mononuclear Cells: A Linear Association in Healthy Humans after 50 Years of Age |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=8 |date=Abril 2023 |page=7148 |pmid=37108309 |pmc=10138488 |doi=10.3390/ijms24087148 |doi-access=free |url=|language=en}}</ref> Tumataas din ang iba pang anyo ng pinsala sa DNA habang tumatanda.<ref name = Vlachogiannis2023/> Pagkatapos ng edad na 50, bumababa rin ang kakayahan sa pag-aayos ng DNA.<ref name = Vlachogiannis2023/> Ang mga natuklasang ito ay naaayon sa teorya na ang pinsala sa DNA ay isang pangunahing aspekto ng pagtanda sa matatandang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Gensler HL, Bernstein H |title=DNA damage as the primary cause of aging |journal=Q Rev Biol |volume=56 |issue=3 |pages=279–303 |date=Setyembre 1981 |pmid=7031747 |doi=10.1086/412317 |url=https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1981-09_56_3/page/279|language=en}}</ref> ===Pangangalaga at mga gastos=== [[File:Altenpflege 02.jpg|thumb|upright|Kamay ng isang matanda]] [[File:On Lok Senior Health Services day care program, 1970's.jpg|thumb|right|Mga babae sa programa ng pangangalaga sa araw ng ''On Lok Senior Health Services'' sa [[San Francisco]], [[Estados Unidos]] noong huling bahagi ng [[dekada 1970]]]] Nangangailangan ng mataas na antas ng pangangalaga ang mga taong mahina na ang pangangatawan. Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na pahabain nang ilang taon ang buhay ng mga tao sa katandaan o "ipagpaliban ang [[kamatayan]]". Gayunman, ang karagdagang panahong ito ay nagdudulot sa maraming taong mahina na ang [[pangangatawan]] ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, [[kirot]], at [[pagdurusa]]".<ref name="burbank"/>{{rp|9}} Ayon sa isang pag-aaral ng ''Agency for Healthcare Research and Quality'' (AHRQ, Ahensiya para sa Pananaliksik at Kalidad ng [[Pangangalagang pangkalusugan|Pangangalaga ng Kalusugan]]), palaging pinakamataas ang dalas ng pagpunta sa kagawaran ng emerhensiya sa mga pasyenteng edad 85 pataas sa Estados Unidos noong 2006–2011.<ref>{{cite journal | vauthors = Skiner HG, Blanchard J, Elixhauser A | title = Trends in Emergency Department Visits, 2006–2011 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=179 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Setyembre 2014 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | access-date = 2014-10-20 | archive-date = 2014-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141224224220/http://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb179-Emergency-Department-Trends.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Bukod dito, ang mga pasyenteng edad 65 pataas ang may pinakamataas na porsiyento ng mga pagpapaospital ng mga nasa hustong gulang na may maraming malalang sakit, ngunit pangalawa naman sa pinakamataas na porsiyento ng kabuuang gastos sa pagpapaospital noong 2003–2014.<ref>{{cite journal | vauthors = Steiner CA, Barett ML, Weiss AJ, Andrews RM | title = Trends and Projections in Hospital Stays for Adults With Multiple Chronic Conditions, 2003–2014 | journal =HCUP Statistical Brief |issue=183 | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality | location = Rockville, MD | date = Nobyembre 2014 | pmid = 25558764 | url = https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | access-date = 2015-04-06 | archive-date = 2015-04-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150411221039/https://www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb183-Hospitalizations-Multiple-Chronic-Conditions-Projections-2014.jsp | url-status = live |language=en}}</ref> Malaki rin ang gastos sa mga huling taon ng buhay sa aspektong pang-[[ekonomiya]].<ref name="logue">{{cite book |last1=Logue |first1=Barbara |title=Last Rights: Death Control and the Elderly in America |date=1993 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-669-27370-0|language=en}}</ref>{{rp|17–8, 92}} Isa sa bawat apat na [[Dolyar ng Estados Unidos|dolyar]] mula sa Medicare ang ginagastos sa mga taong mahina na ang pangangatawan sa huling taon ng kanilang buhay sa pagtatangkang ipagpaliban ang kamatayan.<ref name="wang">{{cite web |first=Penelope |last=Wang |url=https://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |title=Cutting the High Cost of End-of-Life Care |website=Money.cnn.com |date=2012-12-12 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203150425/http://money.cnn.com/2012/12/11/pf/end-of-life-care-duplicate-2.moneymag/ |language=en}}</ref> Hindi lamang magastos sa ekonomiya ang mga paggamot sa medisina sa mga huling araw ng buhay, kundi kadalasan ay hindi rin kinakailangan o nakapipinsala pa ang mga ito.<ref name=wang/> Nagbabala si Nortin Hadler, M.D., laban sa tendensiyang ituring na mga kondisyong medikal ang lahat ng suliranin ng mga taong mahina na ang pangangatawan at bigyan sila ng labis na paggamot.<ref>Nortin M. Hadler, ''Rethinking Aging: Growing Old and Living Well in an Overtreated Society'' (University of North Carolina, 2011) 1, 3. (sa Ingles)</ref> Sa [[aklat]] niyang ''Choosing Medical Care in Old Age'', ipinangatwiran ni Michael R. Gillick, M.D., na hindi magkapareho ang angkop na paggamot sa medisina para sa mga taong mahina na ang pangangatawan at para sa mga taong malakas pa ang pangangatawan. Madaling lumala ang kalagayan ng mga taong mahina na ang pangangatawan kapag nalantad ang kanilang katawan sa anumang pisikal na istres, gaya ng dulot ng mga interbensiyong medikal.<ref name="gillick"/>{{rp|116, 189}} Bukod sa pang-araw-araw na pangangalaga, partikular na bulnerable sa mga likas na [[sakuna]] ang mga matatandang mahina na ang pangangatawan at ang iba pang taong may [[kapansanan]].<ref name=":0">{{Cite news|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=2018-09-14|title=When You're Elderly and Ill and a Storm Is Coming (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=2020-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924015113/https://www.nytimes.com/2018/09/14/well/live/elderly-disabled-hurricane-safety-advice.html|url-status=live}}</ref> Maaaring hindi nila kayang lumikas o ayaw nilang lumikas upang makaiwas sa [[bagyo]] o [[sunog sa kagubatan]].<ref name=":0" /> ===Kamatayan=== Magkaugnay ang katandaan, kamatayan, at pagiging mahina. Humigit-kumulang kalahati ng mga pagkamatay sa katandaan ay nauunahan ng ilang [[Buwan (panahon)|buwan]] o taon ng pagiging marupok.<ref name="burbank"/>{{rp|3, 19}} Ang pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' (Pananaw ng mga Matatanda sa Kamatayan) ay batay sa mga panayam sa 109 kataong nasa edad 70 hanggang 90, na may karaniwang nasa gulang na 80.7 taon. Halos 20% ng mga kalahok ang nagnanais na gumamit ng anumang [[paggamot]] na maaaring makapagpaliban sa kamatayan. Halos gayon din karami ang nagsabing pipiliin nila ang tinulungang pagpapakamatay kung magkaroon sila ng nakamamatay na sakit. Humigit-kumulang kalahati ang pumili na huwag nang gumawa ng anuman kundi mamuhay sa bawat araw hanggang sa natural na dumating ang kamatayan, nang walang interbensiyong medikal o iba pang hakbang na naglalayong pahabain ang buhay. Kaakibat ng pagpiling ito ang pagnanais na makatanggap ng pampaginhawang pangangalaga kung kinakailangan.<ref name="cicirelli"/>{{rp|6–7, 9, 12, 32}} Humigit-kumulang kalahati ng mga nakatatanda ang may maramihang karamdaman, na nangangahulugang mayroon silang tatlo o higit pang [[malalang sakit]].<ref>{{cite web |last1= Day |first1= Jo Ann |url= http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |title= Multimorbidity &#124; Johns Hopkins Geriatric Medicine and Gerontology |website= Hopkinsmedicine.org |date= 2011-06-24 |access-date= 2016-04-04 |archive-date= 2016-04-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160417030929/http://www.hopkinsmedicine.org/geriatric_medicine_gerontology/aging_research/health_services_research/multimorbidity.html |url-status= live |language=en}}</ref> Dahil sa mga pagsulong sa medisina, naging posible na "ipagpaliban ang kamatayan", subalit sa maraming pagkakataon, ang pagpapalibang ito ay nagdaragdag ng "matagal na pagkakasakit, pagdepende sa iba, kirot, at pagdurusa", na nagdudulot ng malaking gastos sa aspektong panlipunan, [[Sikolohiya|sikolohikal]], at pang-ekonomiya.<ref name="logue"/>{{rp|18, 72}} Sa mga panayam na isinagawa sa loob ng mahabang panahon sa 150 kataong edad 85 pataas, na binuod sa ''Life Beyond 85 Years'' (Buhay Lagpas ng 85 Taon), natuklasan ang "progresibong paghina bago ang kamatayan" sa taon bago mamatay: palagiang pagkapagod, mahabang oras ng pagtulog, paglayo sa mga tao, bagay, at gawain, at pagpapasimple ng pamumuhay. Karamihan sa mga kinapanayam ay hindi natatakot sa kamatayan; may ilan pa ngang malugod na tatanggap dito. Sinabi ng isang tao, "Purong paghihirap ang mabuhay nang ganito katagal." Gayunman, halos lahat ay natatakot sa matagal na proseso ng pagkamatay. May ilang nagnanais na mamatay habang [[natutulog]], samantalang ang iba ay nagnanais na mamatay nang "nakatayo sa sariling mga paa".<ref name="cjohnson">{{cite book |last1=Johnson |first1=Colleen L. |title=Life Beyond 85 Years |last2=Barer |first2=Barbara M. |date=2003 |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1-59102-088-2|language=en}}</ref>{{rp|202–7}} Natuklasan sa pag-aaral na ''Older Adults' Views on Death'' na habang higit na mahina ang pangangatawan ng mga tao at habang higit silang dumaranas ng "kirot, pagdurusa, at paghihirap", mas malamang na "tanggapin at malugod nilang salubungin" ang kamatayan bilang paglaya mula sa kanilang pagdurusa. Ang kinatatakutan nila sa proseso ng pagkamatay ay ang posibilidad na lalo lamang nitong patagalin ang kanilang paghihirap. Bukod sa pagtingin sa kamatayan bilang paglaya mula sa pagdurusa, itinuring ito ng ilan bilang pagkakataong muling makapiling ang mga namatay na mahal sa buhay. Para naman sa iba, paraan ito upang mapalaya ang kanilang mga tagapag-alaga mula sa pasanin ng pag-aalaga sa kanila.<ref name="cicirelli"/>{{rp|55, 270, 276}} ==Pagiging relihiyoso== Sa pangkalahatan, ang mga matatanda ay palaging mas relihiyoso kaysa sa mga [[kabataan]].<ref>{{cite journal|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|journal=Ageing and Society|volume=18|date=1998|pages=101–110|publisher=[[Cambridge University Press]]|title=Progress Report: Religion and old age|first1=GRACE|last1=DAVIE|first2=JOHN|last2=VINCENT|doi=10.1017/S0144686X97006776|hdl=10036/57193|s2cid=53422264|access-date=8 Marso 2022|archive-date=24 Enero 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124221539/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/57193/Davie%20Progress%20Report.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Gayunman, umiiral ang malalaking pagkakaiba sa [[kultura]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa Estados Unidos, 90% ng mga Hispaniko na matatanda ay itinuturing ang kanilang sarili na lubos, medyo, o kahit paano ay relihiyoso.<ref name="Melvin A. Kimble 1995">{{cite book |editor1-last=Kimble |editor1-first=Melvin A. |editor2-last=McFadden |editor2-first=Susan H. |editor3-last=Ellor |editor3-first=James W. |title=Aging, Spirituality, and Religion. Volume 1: A Handbook |date=1995 |publisher=Fortress Press |isbn=978-0-8006-3418-6|language=en}}</ref>{{rp|125}} Natuklasan sa pag-aaral ng ''Pew Research Center'' sa mga matatandang lahing itim at lahing puti na 62% ng mga nasa gulang na 65–74 at 70% ng mga nasa gulang na 75 pataas ang nagsabing ang [[relihiyon]] ay "napakahalaga" sa kanila. Sa lahat ng taong 65 pataas, mas maraming babae (76%) kaysa lalaki (53%) at mas maraming itim (87%) kaysa puti (63%) ang nagsasabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon. Maihahambing ito sa 54% ng mga nasa gulang na 30–49.<ref name="pewsocialtrends1">{{cite web |url=http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |title=Growing Old in America: Expectations vs. Reality |access-date=2013-12-29 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235543/http://www.pewsocialtrends.org/files/2010/10/Getting-Old-in-America.pdf |date=Hunyo 29, 2009}}</ref> Sa isang 20-taong [[longhitudinal]] na pag-aaral sa [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]], wala pang kalahati ng mga matatandang sinuri ang nagsabing "napakahalaga" sa kanila ng relihiyon, at isang-kapat ang nagsabing naging hindi na sila gaanong relihiyoso habang tumatanda.<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Mas malakas ang pagtaas ng pagiging relihiyoso sa huling yugto ng buhay sa [[Hapon]] kaysa sa Estados Unidos, subalit napakaliit ito sa [[Olandes]].<ref name="Berk"/>{{rp|608}} Sa pagsasagawa ng relihiyon, natuklasan sa isang pag-aaral sa mga taong 60 pataas na 25% ang nagbabasa ng [[Bibliya]] araw-araw at mahigit 40% ang nanonood ng relihiyosong [[telebisyon]].<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|12}} Natuklasan ng ''Pew Research'' na sa pangkat na 65 pataas, 75% ng mga puti at 87% ng mga itim ang araw-araw na [[nananalangin]].<ref name="pewsocialtrends1"/> Sa paghahambing ng pagiging relihiyoso, maaaring maging mas tumpak na panukat ang indibidwal na pagsasagawa ng relihiyon kaysa sa pakikilahok sa organisadong relihiyon. Sa organisadong relihiyon, maaaring madalas na mahadlangan ang pakikilahok dahil sa mga problema sa [[transportasyon]] o kalusugan.<ref name="Melvin A. Kimble 1995"/>{{rp|125}} ==Mga pagbabagong demograpiko== Sa mga [[industriyalisadong bansa]], patuloy na tumaas ang inaasahang haba ng buhay at, dahil dito, ang [[populasyon]] ng matatanda sa nakalipas na mga dekada.<ref name="cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|title=Talahanayan 26: Inaasahang haba ng buhay sa kapanganakan, sa edad na 65, at sa edad na 75 ayon sa lahi at kasarian: Estados Unidos, mga piling taon, 1900–2005|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=26 Agosto 2010|archive-date=19 Marso 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190319102823/https://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus08.pdf#026|url-status=live|language=en}}</ref> Sa Estados Unidos, tumaas ang proporsiyon ng mga taong edad 65 pataas mula 4% noong 1900 tungo sa humigit-kumulang 12% noong 2000.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|title=Census 2000 Brief, C2KBR/01-12, U.S.|publisher=Census Bureau|location=Washington, DC|access-date=2009-03-17|last=Meyer|first=Julie|year=2001|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325013453/http://www.census.gov/prod/2001pubs/c2kbr01-12.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong 1900, humigit-kumulang {{Nowrap|3 milyon}} lamang sa mga [[mamamayan]] ng bansa ang edad 65 pataas, mula sa kabuuang 76 milyong mamamayan ng Amerika. Pagsapit ng 2000, tumaas ang bilang ng mga nakatatanda sa humigit-kumulang 35 milyon, mula sa 280 milyong mamamayan ng Estados Unidos. Noong 2012, tinataya ng mga dalubhasa sa populasyon na mahigit {{Nowrap|50 milyon}} Amerikano, o humigit-kumulang 17 porsiyento ng populasyon, ang magiging edad 65 pataas pagsapit ng 2020.<ref>{{cite web |url=http://www.agingstats.gov/Main_Site/Data/2012_Documents/Population.aspx |title=Older Americans 2012: Key Indicators of Well-Being |website=Agingstats.gov |access-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313055028/http://agingstats.gov/main_site/data/2012_documents/population.aspx |archive-date=2016-03-13 |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, inaasahang hindi bababa sa 400,000 Amerikano ang magiging edad 100 pataas.<ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |title=Living to 120 and Beyond: Americans' Views on Aging, Medical Advances and Radical Life Extension &#124; Pew Research Center |website=Pewforum.org |date=2013-08-06 |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918232422/http://www.pewforum.org/2013/08/06/living-to-120-and-beyond-americans-views-on-aging-medical-advances-and-radical-life-extension/ |url-status=live |language=en}}</ref> Lumalaki ang bilang ng matatanda sa buong mundo pangunahin dahil sa pagdami ng mga ipinanganak pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] at sa paglawak at pagbuti ng pagkakaloob at mga pamantayan ng pangangalagang pangkalusugan.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |title=World Population Ageing |website=Un.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023194531/http://www.un.org/esa/population/publications/worldageing19502050/ |url-status=live |language=en}}</ref> Pagsapit ng 2050, 33% ng populasyon ng maunlad na daigdig at halos 20% ng populasyon ng hindi gaanong maunlad na daigdig ay magiging mahigit 60 taong gulang.<ref>John Bond and others, editors, ''Ageing in Society'' (Sage, 2007 3rd ed), 1. (sa Ingles)</ref> Ang lumalaking bilang ng mga taong umaabot sa kanilang edad 80 at 90 sa maunlad na daigdig ay nagdulot ng malaking pasanin sa mga pampublikong sistema ng kapakanang panlipunan at nagresulta rin sa pagdami ng mga sakit tulad ng [[kanser]] at demensiya na bihirang makita bago ang [[makabagong panahon]]. Nang likhain ang programa ng Seguridad Panlipunan o ''Social Security'' ng Estados Unidos, humigit-kumulang 5% lamang ng populasyon ang higit sa 65 taong gulang at ang karaniwang inaasahang haba ng buhay ng isang 65-taong-gulang noong 1936 ay humigit-kumulang 5 taon, samantalang noong 2011, madalas itong umaabot mula 10 hanggang 20 taon. Kabilang sa iba pang mga suliraning maaaring lumitaw dahil sa lumalaking populasyon ang pagtaas ng pangangailangan para sa pangangalagang pangkalusugan at pagtaas ng pangangailangan para sa iba't ibang uri ng serbisyo.<ref>{{cite web |url=http://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |title=Social Security: A Program and Policy History |website=Ssa.gov |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414233144/https://www.ssa.gov/policy/docs/ssb/v66n1/v66n1p1.html |url-status=live |language=en}}</ref> Sa humigit-kumulang 150,000 katao na namamatay araw-araw sa buong mundo, halos dalawang-katlo, o 100,000 bawat araw, ang namamatay dahil sa mga sanhi na nauugnay sa pagtanda.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011">{{cite journal |doi=10.2202/1941-6008.1011|title=Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations|journal=Studies in Ethics, Law, and Technology|volume=1|year=2007|last1=De Grey|first1=Aubrey D.N.J|s2cid=201101995 |language=en}}</ref> Sa mga industriyalisadong bansa, higit na mataas ang [[proporsiyon]], na umaabot sa 90%.<ref name="doi10.2202/1941-6008.1011"/> ==Inaasahang haba ng buhay== Ang inaasahang haba ng buhay ayon sa bansa sa [[kapanganakan]] noong 2011 ay mula 48 taon hanggang 82 taon. Ang mabababang halaga ay dulot ng mataas na dami ng namamatay sa mga [[sanggol]] at [[bata]].<ref>{{cite web |url=http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |title=World Development Indicators &#124; The World Bank |website=Wdi.worldbank.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404142610/http://wdi.worldbank.org/table/2.21 |url-status=live |language=en}}</ref> Sa halos lahat ng bansa, sa karaniwan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kaysa sa mga lalaki. Nagkakaiba ang agwat mula 12 taon sa [[Rusya]] hanggang sa walang pagkakaiba o mas mataas na inaasahang haba ng buhay para sa mga lalaki sa mga bansang tulad ng [[Zimbabwe]] at [[Uganda]].<ref>de Blij, Harm. The power of place. Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape. [[Oxford University Press]]. London:2009. p161ff (sa Ingles)</ref> Nagsimulang mabilis na dumami ang bilang ng matatanda sa buong mundo noong ikalawang kalahati ng [[ika-20 dantaon]]. Sa mga maunlad na bansa bago nito, lima o mas kaunti sa bawat 100 katao ang mahigit 65 taong gulang. Kaunti lamang ang nabubuhay nang lampas sa edad na 70, at ang mga umaabot sa matandang edad, tulad ng kanilang mga edad 80, ay sapat na pambihira upang ituring na mga pambihirang tao at igalang bilang matatalinong pantas. Noong 1960, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang sa buong mundo ay sangkatlo ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang. Pagsapit ng 2013, ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang ay naging kapantay ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang at inaasahang magiging doble ng populasyon ng mga wala pang 5 taong gulang pagsapit ng 2050.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|title=Global health and aging|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=16 Enero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116063301/https://www.who.int/ageing/publications/global_health.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Bago mabilis na dumami ang populasyon ng mga mahigit 65 taong gulang, maraming tao ang namamatay dahil sa mga [[aksidente]] at sakit bago pa sila umabot sa katandaan, at ang mga suliraning pangkalusugan sa mga taong mahigit 65 taong gulang ay kadalasang humahantong sa mabilis na pagkamatay. Kung ang isang tao ay umaabot sa matandang edad, karaniwan itong dahil sa mga salik na [[Henetika|henetiko]] o sa isang medyo magaan na pamumuhay, sapagkat hindi pa magagamot ang mga sakit na dulot ng katandaan bago ang ika-20 dantaon.<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|title=The World Health Report 2004: Annex Table 2 Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, a estimates for 2002|website=Who.int|access-date=8 Marso 2022|archive-date=7 Marso 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307013416/https://www.who.int/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Noong Oktubre 2016, isang pangkat ng mga [[siyentista]] ang tumukoy sa pinakamataas na [[Ageing|haba ng buhay ng tao]] sa karaniwang edad na 115 taon, na may ganap na pinakamataas na hangganan na 125 taon.<ref name="NAT-20151005">{{cite journal|last1=Dong|first1=Xiao|last2=Milholland|first2=Brandon|last3=Vijg|first3=Jan|date=Oktubre 5, 2016|title=Evidence for a limit to human lifespan|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/257|journal=Nature|volume=538|issue=7624|pages=257–259|bibcode=2016Natur.538..257D|doi=10.1038/nature19793|pmid=27706136|s2cid=3623127|pmc=11673931|language=en}}</ref> Gayunpaman, malawak pa ring pinagtatalunan sa pamayanang siyentipiko ang konsepto ng pinakamataas na haba ng buhay ng tao.<ref name="NYT-20161005">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=What's the Longest Humans Can Live? 115 Years, New Study Says |url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |date=Oktubre 5, 2016 |work=[[New York Times]] |access-date=Oktubre 6, 2016 |archive-date=Abril 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420092847/https://web.archive.org/web/20190420092847/https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/maximum-life-span-study.html |url-status=live |language=en}}</ref> ==Tulong== [[File:An Old Man by Rezowan.jpg|thumb|Isang matandang [[Bangladeshi|taga-Bangladesh]] na lalaki na may tungkod]] [[File:Altenpflege 04.jpg|thumb|Isang ''walker'' o pantulong sa paglalakad sa apartmento ng isang matandang babae]] Sa Estados Unidos noong 2008, 11 milyong taong edad 65 pataas ang namuhay nang mag-isa: 5 milyon o 22% ng mga edad 65–74, 4 milyon o 34% ng mga edad 75–84, at 2 milyon o 41% ng mga edad 85 pataas. Ang pagkakahati ayon sa kasarian noong 2007 para sa lahat ng taong edad 65 pataas ay 19% lalaki at 39% babae.<ref>{{Cite web |url=http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |title=NEW REALITIES of an OLDER AMERICA: Challenges, Changes and Questions |access-date=2013-12-30 |archive-date=2013-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233714/http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2013/01/New-Realities-of-an-Older-America.pdf |date=2010}}</ref> Maraming bagong kagamitang pantulong na partikular na ginawa para sa [[tahanan]] ang nagbigay-daan sa mas maraming matatanda na pangalagaan ang kanilang sariling mga gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kabilang sa ilang halimbawa ng mga kagamitan ang sistemang medikal na alerto at pangkaligtasan, upuan sa ''shower'' o [[Paliligo|paligo]] (upang hindi mapagod ang tao habang naliligo at mahulog), hawakan sa [[kama]] (nagbibigay ng suporta sa mga taong hindi matatag kapag bumabangon at humihiga sa kama), at ADL ''cuff'' o pambigkis (ginagamit kasama ng mga kagamitan sa pagkain para sa mga taong may [[pagkalumpo]] o panghihina ng [[kamay]]).<ref>{{cite web|url=http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |title=Elderly Health Service |access-date=Disyembre 30, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831094556/http://www.info.gov.hk/elderly/english/healthinfo/elderly/assistivedevices-e.htm |archive-date=Agosto 31, 2013 |language=en}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral sa [[Suwesya]] na sa edad na 76, 46% ng mga kalahok ang gumagamit ng mga kagamitang pantulong. Nang umabot sila sa edad na 86, 69% na ang gumagamit ng mga ito. Magkakaiba ang pananaw ng mga kalahok hinggil sa paggamit ng mga kagamitang pantulong: bilang mga "tagapagpadali" o mga "tagapagpahirap".<ref>{{cite journal|title=Use of assistive devices – a reality full of contradictions in elderly persons' everyday life|first1=Greta|last1=Häggblom-Kronlöf|first2=Ulla|last2=Sonn|date=1 Enero 2007|volume=2|issue=6|pages=335–345|doi=10.1080/17483100701701672|journal=Disability and Rehabilitation: Assistive Technology|pmid=19263564|s2cid=35215512|language=en}}</ref> Tinatanggap at ginagamit ng mga taong nakikitang nagbibigay ng higit na kasarinlan ang mga kagamitang pantulong ang mga ito, samantalang tinatanggihan ng mga taong nakikitang simbolo ng kapansanan ang mga kagamitang ito.<ref>{{cite web |url=http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |title=Home Modifications |website=Homemods.org |access-date=2016-04-04 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426143627/http://www.homemods.org/resources/pages/accept.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Gayunpaman, layunin ng mga [[organization|organisasyon]] tulad ng ''Love for the Elderly'' (Pagmamahal para sa mga Matatanda) na labanan ang gayong [[pagtatangi]] batay sa edad sa pamamagitan ng pagtuturo sa publiko tungkol sa kahalagahan ng pagpapahalaga sa pagtanda, habang nagbibigay rin ng mga serbisyong nagpapakita ng kabaitan sa mga matatanda sa mga tahanan para sa nakatatanda.<ref>{{cite web|url=http://lovefortheelderly.org/|title=Love for the Elderly|website=Lovefortheelderly.org|access-date=2017-02-16|archive-date=2017-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055012/http://www.lovefortheelderly.org/|url-status=live|language=en}}</ref> Kahit may mga kagamitang pantulong, noong 2006 ay 8.5 milyong Amerikano ang nangangailangan ng personal na tulong dahil sa kapansanan sa mga pangunahing gawain sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa personal na pangangalaga o kapansanan sa mga gawaing instrumental sa pang-araw-araw na pamumuhay na kinakailangan para sa malayang pamumuhay. Tinatayang aabot ang bilang na ito sa 21 milyon pagsapit ng 2030, kung kailan mangangailangan ng tulong ang 40% ng mga Amerikanong mahigit 70 taong gulang.<ref name="burbank"/>{{rp|17}} Maraming pagpipilian para sa gayong pangmatagalang pangangalaga para sa mga nangangailangan nito.<ref>{{Cite journal |last=Scanlon |first=W. J. |date=Disyembre 1988 |title=A perspective on long-term care for the elderly |journal=Health Care Financing Review |volume=Spec No |issue=Suppl |pages=7–15 |issn=0195-8631 |pmc=4195126 |pmid=10312975|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sunkersing |first1=David |last2=Martin |first2=Finbarr C. |last3=Sullivan |first3=Paul |last4=Bell |first4=Derek |date=2022-12-09 |title=Care and support networks of community-dwelling frail individuals in North West London: a comparison of patient and healthcare workers' perceptions |journal=BMC Geriatrics |language=en |volume=22 |issue=1 |page=953 |doi=10.1186/s12877-022-03561-y |issn=1471-2318 |pmc=9737751 |pmid=36494627 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Long-Term Care? |url=https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care |access-date=2022-12-16 |website=National Institute on Aging |language=en |archive-date=2022-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216003008/https://www.nia.nih.gov/health/what-long-term-care }}</ref> Mayroong pangangalaga sa tahanan kung saan ang isang kapamilya, boluntaryo, o sinanay na propesyonal ay tutulong sa taong nangangailangan at tutulong sa mga pang-araw-araw na gawain. Ang isa pang opsiyon ay mga serbisyong pangkomunidad na maaaring magbigay sa tao ng transportasyon, mga plano sa [[pagkain]], o mga gawain sa mga sentro para sa nakatatanda. Ang ikatlong opsiyon ay tinutulungang pamumuhay, kung saan ibinibigay ang buong-panahong pagbabantay sa loob ng 24 na oras, kasama ang tulong sa pagkain, pagligo, pagbibihis, at iba pa. Ang huling opsiyon ay isang tahanan ng pangangalaga, na nagbibigay ng propesyonal na pangangalagang [[Narsing|nars]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|title=CBO: Rising Demand for Long-Term Services and Supports for Elderly People|website=Cbo.gov|access-date=8 Marso 2022|archive-date=17 Marso 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317163117/https://www.cbo.gov/sites/default/files/cbofiles/attachments/44363-LTC.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Matandang dalaga]] * [[Pagtanda]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Katandaan| ]] jsp8087iirk5yojfsbaymniliha3817 0 229102 2237527 2227793 2026-10-27T06:52:35Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237527 wikitext text/x-wiki {{Infobox aircraft occurrence | name = Lipad 370 ng Malaysia Airlines | occurrence_type = nawawalang sasakyang panghimpapawid | image = Boeing 777-200ER Malaysia AL (MAS) 9M-MRO - MSN 28420 404 (9272090094).jpg | caption = Ang eroplano (9M-MRO) habang paalis ito ng [[Paliparang Charles de Gaulle]] noong 2011 | date = {{Start date|2014|03|08|df=y}} | summary = [[:en:List of aerial disappearances|Nawawala]] | site = | coordinates = <!-- Please do not add coordinates unless the accident site is confirmed, as it is all speculation at this point --> | aircraft_type = [[:en:777-200ER|Boeing 777-200ER]] | operator = [[:en:Malaysia Airlines|Malaysia Airlines]] | tail_number = 9M-MRO | passengers = 227 | crew = 12 | fatalities = 239 | injuries = | survivors = 0 | origin = [[:en:Kuala Lumpur International Airport|Paliparang Pandaigdig ng Kuala Lumpur]] | destination = [[:en:Beijing Capital International Airport|Paliparang Pandaigdig ng Beijing-Kabisera]] }} Ang '''Lipad 370&nbsp;ng Malaysia Airlines '''([[Wikang Ingles|Ingles]]: '''''Malaysian Airlines Flight 370''''') (MH370/MAS370) ay isang pandaigdigang pampasaherong lipad mula sa [[Kuala Lumpur]], Malaysia, patungong [[Beijing]], [[Republikang Popular ng Tsina|Tsina]], na naglaho noong 8 Marso 2014 na may sakay na 227 pasahero at 12 tripulante. Ang lipad, na pinapatakbo ng isang sasakyang panghimpapawid na Boeing 777-200ER, ay itinalaga rin bilang '''Lipad 748&nbsp;ng China Southern Airlines''' (CZ748) sa ilalim ng isang kasunduang ''codeshare''. Ang dahilan ng pagkawala ay hindi na matukoy at kasalukuyang sinisiyasat.<ref name="BBC">{{cite news|title=Malaysia Airlines 'loses contact with plane'|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-26492748|accessdate=8 Marso 2014|publisher=BBC|date=8 Marso 2014}}</ref><ref name="usatoday">{{cite web|url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2014/03/07/malaysia-airlines-beijing-flight-missing/6187779/|title=Beijing-bound flight from Malaysia missing|publisher=USA TODAY|accessdate=7 March 2014}}</ref><ref name="ct">{{cite web|url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-malaysia-plane-missing-20140308,0,412921.story|title=Malaysia Airlines says 'fearing the worst' for missing jet|work=Chicago Tribune|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2013|archiveurl=https://archive.today/20140308220100/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-malaysia-plane-missing-20140308,0,412921.story|archivedate=2014-03-08|url-status=live}}</ref> Umalis ang Lipad 370 mula sa Kuala Lumpur International Airport sa oras na 00:41 MST (UTC+8) noong 8 Marso 2014 at nakatakdang lumipad ng 6 na oras at darating sa Beijing Capital International Airport sa oras na 06:30&nbsp;ng araw ding iyon. Nawalan ng contact ang Subang Air Traffic Control Centre sa eroplano sa oras na 01:22 habang ito ay nasa [[Golpo ng Thailand]], at iniulat itong na nawawala sa oras na 02:40.<ref name="Aviation Herald">{{cite web|title=Crash: Malaysia B772 over Gulf of Thailand on Mar 8th 2014, aircraft missing|url=http://avherald.com/h?article=4710c69b&opt=0|work=The Aviation Herald|accessdate=8 Marso 2014}}</ref><ref name="MH370 Flight Incident" /> Isang magkasanib na kilos sa paghanap at pagsagip, na tumututok sa Golpo ng Thailand, [[Kipot ng Malaka]] at [[Dagat Luzon|Dagat Timog Tsina]], ay isinasagawa iba't ibang ahensya ng maraming pambansang pamahalaan.<ref name="Reuters">{{cite web|last=Grudgings|first=Stuart|title=Malaysia Airlines plane crashes in South China Sea with 239 people aboard: report|url=http://www.reuters.com/article/2014/03/08/us-malaysiaairlines-flight-idUSBREA2701720140308|accessdate=8 Marso 2014|archive-date=2014-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308015839/http://www.reuters.com/article/2014/03/08/us-malaysiaairlines-flight-idUSBREA2701720140308|url-status=dead}}</ref><ref name="id">{{cite web|url=http://www.nst.com.my/latest/font-color-red-missing-mh370-font-indonesia-helps-in-search-for-airliner-1.504168|title=MISSING MH370: Indonesia helps in search for airliner|work=[[New Straits Times]]|date=9 Marso 2013|accessdate=9 Marso 2014|author=Tasnim Lokman}}</ref><ref name="tuoitrenews18157" /> May dalawang pasahero ang gumagamit ng huwad pagkakakilanlan.<ref>{{cite web |url=http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/220383845/scat/48cba686fe041718/ht/Passengers-with-stolen-passports-on-board-Malaysia-Airlines-flight |title=Passengers with stolen passports on board Malaysia Airlines flight |work=Malaysia Sun |accessdate=8 Marso 2014 |archive-date=2014-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309012834/http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/220383845/scat/48cba686fe041718/ht/Passengers-with-stolen-passports-on-board-Malaysia-Airlines-flight |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|author=DiBlasio, Natalie |author2= Kevin Johnson|title=U.S. reviews possible terror links in missing Malaysian jet |url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2014/03/08/missing-jet-terror-concern/6203027/|work=[[USA Today]]|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite web|title= Reports: FBI prepared to join investigation of missing Malaysia Airlines plane|url=http://cir.ca/news/malaysia-airlines-flight-370-investigation|publisher=circa|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Sinabi ng pinuno ng Pangasiwaan ng Abyasyon Sibil ng Malaysia ng hindi pa itinapon ng mga opisyal ang hijacking bilang sanhi ng paglaho ng eroplano, at hindi rin kinumpirma ang mga karagdagang ulat na may nakitang pira-piraso ng eroplano sa laot sa timog ng [[Biyetnam]].<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-26510027 |title=Missing Malaysia Airlines plane 'a mystery' |work=BBC News |accessdate=10 Marso 2014}}</ref> ==Insidente== [[File:Malaysia Airlines MH370 path labelled.svg|thumb|250px|Pinagmulan at patutunguhang paliparan para sa MH370 at huling natukoy na posisyon sa ibabaw ng Golpo ng Thailand]] Umalis ang lipad mula sa Paliparang Pandaigdig ng Kuala Lumpur noong 8 Marso 2014 01:41 oras ng Malaysia (7 Marso, 16:41 UTC) at nakatakdang lumapag sa Paliparang Pandaigdig ng Beijing-Kabisera sa oras na 06:30 (7 Marso, 22:30 UTC). Natigil lahat ng komunikasyon mula sa eroplano at nawala ang senyales ng transponder nito<ref>{{cite web |url=http://english.astroawani.com/videos/show/buletin-awani/how-accurate-is-flight-radar-24-27103 |title=Interview with Mikael Robertson of Fight Radar 24, Astro Awani, 8 March 2014 |publisher=English.astroawani.com |accessdate=8 Marso 2014 |archive-date=8 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140308133050/http://english.astroawani.com/videos/show/buletin-awani/how-accurate-is-flight-radar-24-27103 |url-status=dead }}</ref> bago dumaan sa Ho Chi Minh Area Control Center.<ref name="Aviation Herald" /><ref name="MH370 Flight Incident">{{cite news|title=MH370 Flight Incident|url=http://www.malaysiaairlines.com/my/en/site/dark-site.html|publisher=Malaysian Airlines|accessdate=8 Marso 2014|archive-date=8 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308134226/http://www.malaysiaairlines.com/my/en/site/dark-site.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Live Flight Tracker ✈ Malaysian Airlines System (MH) #370 ✈ 08-Mar-2014 ✈ WMKK / KUL - ZBAA / PEK">{{cite web|url=http://uk.flightaware.com/live/flight/MAS370/history/20140307/1635Z/WMKK/ZBAA|publisher=flightaware|title=Malaysian Airlines System (MH) No. 370 ✈ 08-Mar-2014 ✈ WMKK / KUL – ZBAA / PEK ✈|accessdate=8 Marso 2014|archive-date=30 Oktubre 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030163349/https://uk.flightaware.com/live/flight/MAS370/history/20140307/1635Z/WMKK/ZBAA|url-status=dead}}</ref> Ang huling nakitang posisyon ng eroplano bago ito mawala sa radar ng ATC ay {{Coord|6|55|15|N|103|34|43|E|type:event_dim:500km}}.<ref>{{cite web |url=http://www.malaysiaairlines.com/my/en/site/dark-site.html |title=Malaysia Airlines MH370 Flight Incident – 4th Media Statement |publisher=Malaysia Airlines |date=8 Marso 2014 |accessdate=8 Marso 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140308091144/http://www.malaysiaairlines.com/my/en/site/dark-site.html |archivedate=2014-03-08 |url-status=live }}</ref> Nagbigay ang Malaysia Airlines ng isang pahayag sa midya sa oras na 07:24 na nagkukumpirma na nawala ang contact sa oras na 02:40<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/my.malaysiaairlines/posts/514299315349933 |title=MEDIA STATEMENT released at 7.24am/8 Mar 2014 MH370 Incident |publisher=Facebook.com |accessdate=10 Marso 2014}}</ref> at nagsimula na ang operasyon sa paghanap at pagsagip.<ref name="MH370 Flight Incident" /> Ang eroplano ay hindi nagpahatid ng senyal ng pagkabalisa (distress signal), babala ng masamang panahon, o problemang teknikal bago ito naglaho sa radar.<ref>{{cite news|title=UMissing MAS flight: Last point of contact was east of Kota Baru|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/03/08/Missing-flight-MH370-Last-point-of-contact-was-east-of-Kota-Baru/|accessdate=8 Marso 2014|newspaper=The Star|date=8 Marso 2014}}</ref> Nang nawala ang radar contact sa eroplano, ito ay nagdadala ng sapat na gasolina para sa karagdagang 7.5 oras na paglipad.<ref name="cnn">{{cite news|title=Search intensifies for Malaysian airliner and 239 people, rescue ships head to sea|url=http://edition.cnn.com/2014/03/07/world/asia/malaysia-airlines-plane-missing/|accessdate=9 Marso 2014|publisher=CNN|date=8 Marso 2014|author=Tom Watkins|author2=Chelsea J. Carter}}</ref> Ipinaalam ng mga nauugnay na autoridad sa Tsina at Thailand sa kanilang katapat sa Malaysia na hindi tumawid ang eroplano sa kanilang espasyong himpapawid (airspace).<ref>{{cite web|date=8 Marso 2014|url=http://au.news.yahoo.com/world/a/21880178/seven-australians-aboard-malaysia-airlines-flight/ |title=Malaysia Airlines loses contact with plane carrying 239 people – Yahoo!!!7 |publisher=Yahoo! News |accessdate=8 Marso 2014}}</ref> Iniulat ng websayt na Aviation Herald na nawala sa Subang Air Control Traffic ang contact radar at radyo sa eroplano sa oras na 01:22 at opisyal na pinapayuhan ang Malaysia Airlines sa oras na 02:40 na ang eroplano ay nawawala.<ref name="Aviation Herald" /> Gayunpaman, isang tagapagsalita ng Malaysia Airlines ang nagsabi na ang huling pag-uusap ng flight crew at air traffic control sa Malaysia ay bandang 01:30, at nagpahayag na hindi naglaho ang eroplano sa air traffic control systems sa Subang hanggang 02:40, na nagpapahiwatig na mahaba na para makalipad ang eroplano sa Biyetnam.<ref name="The Malaysian Insider">{{cite news|title=Conspiracy theories spiral around MH370's disappearance|url=http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/conspiracy-theories-spiral-around-mh370s-disappearance|accessdate=8 Marso 2014|newspaper=The Malaysian Insider|date=8 Marso 2014}}</ref> Humiling ang ATC ang isa pang lipad ng Malaysia Airlines, ito naman ay papuntang Hapon na nauna ng kalahating oras kaysa sa MH370, upang subukang makipag-ugnay sa hindi tumtugon na 777. Nakapagtatag ng contact ang kapitan sa crew ng MH370 pagkalipas lamang ng 01:30, ngunit "pagbulong-bulong" lamang ang narinig nito.<ref>{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nation/general/font-color-red-missing-mh370-font-pilot-i-established-contact-with-plane-1.503464|title=MISSING MH370: Pilot: I established contact with plane|newspaper=New Straits Times}}</ref> ==Paghahanap== ===Lokasyon=== Ayon kay Admiral Ngo Van Phat ng Popular na Hukbong Dagat ng Biyetnam, nawala sa military radar ang eroplano mga 153 milyang pandagat ({{convert|153|nmi|disp=output only}}) sa timog ng Thổ Chu sa Golpo ng Thailand.<ref name="tuoitrenews18157">{{cite news|title=Vietnam Navy says Malaysia Airlines plane crashes off Tho Chu Island|url=http://tuoitrenews.vn/society/18157/missing-malaysia-airlines-plane-has-not-entered-vn-airspace-caav|publisher=Tuoi Tre News|date=8 Marso 2014|accessdate=8 Marso 2014|archive-date=8 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308091008/http://tuoitrenews.vn/society/18157/missing-malaysia-airlines-plane-has-not-entered-vn-airspace-caav|url-status=dead}}</ref><ref name="YN">{{cite news|title=Malaysian plane crashed off Vietnam coast: state media|url=http://my.news.yahoo.com/malaysian-plane-crashed-off-vietnam-coast-state-media-060229352--finance.html|accessdate=8 Marso 2014|newspaper=Yahoo News|date=8 Marso 2014}}</ref> Unang iniulat ng pamahalaan ng Biyetnam na ang eroplano ay bumagsak sa dagat sa Golpo ng Thailand, bagaman tinanggihan ng airline ang pahayag na ito.<ref name="Malaysia Deny">{{cite web|url=http://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-malaysiaairlines-flight-20140307,0,6253650.story|work=Chicago Tribune|title=Search planes scour sea for missing Malaysian jetliner|date=9 Marso 2014|accessdate=8 Marso 2014|archiveurl=https://archive.today/20140308080704/http://www.chicagotribune.com/news/sns-rt-us-malaysiaairlines-flight-20140307,0,6253650.story|archivedate=2014-03-08|url-status=live}}</ref> Ang pahayag tungkol sa pagtukoy ng Hukbong Dagat ng Biyetnam sa lokasyon ng eroplano ay tinanggihan ng Ministro ng Transportasyon ng Malaysia na si Hishammuddin Hussein.<ref name="bbcnews">{{cite news|title=Malaysia's transport minister said there was no information on wreckage and he urged against speculation.|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-26492748|publisher=BBC News|date=8 Marso 2014|accessdate=8 Marso 2014}}</ref><ref name="de">{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=88638|title=Too early to come to any conclusion, says Najib|work=[[Daily Express (Sabah)|Daily Express]]|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Sumunod na nilinaw ng Hukbong Dagat ng Biyetnam na ang tinutukoy ng admiral ay ang lokasyon ng huling contact sa eroplano at hindi ang kinabagsakan nito.<ref name="Aviation Herald" /> Habang naghahanap sa nawawalang jetliner, may natagpuang tagas ng langis sa Golpo ng Thailand noong 8 Marso, mga {{Convert|50|nmi|km}} sa timog ng Pulo ng Thổ Chu.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2014/03/08/world/asia/malaysia-airlines-plane-missing/index.html|title=No sign of Malaysia Airline wreckage; questions over stolen passports|publisher=CNN|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|author=Chelsea J. Carter and Jim Clancy}}</ref> Sa paghahanap, iniulat na nakakita ang Hukong Dagat ng Vietnam ng isang oil stick, 10 hanggang 20{{nbsp}} kilometro ({{convert|10|-|20|km||0|disp=output only}}) ang haba, at pinaniniwalaang ito ang nawawalang eroplano.<ref>{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2014/03/09/world/asia/malaysia-airlines-flight.html | title=Oil Slick Sighting Is First Sign Malaysia Airlines Plane May Have Crashed | work=[[The New York Times]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=8 Marso 2014 | last=Bradsher | first=Keith | issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1443411/five-young-children-among-missing-malaysia-airlines-passengers-air-search | title=Five young children among missing Malaysia Airlines passengers as air search called off | work=[[South China Morning Post]] | accessdate=8 Marso 2014}}</ref> Naiulat naman na nakakita ang sasakyang panghimpapawid ng Civil Aviation Department ng Vietnam ng dalawang malaking oil slick na pinaghihinalaan ng mga autoridad na mula sa MAS jetliner. Ang slicks, 10 hanggang 15{{nbsp}} kilometro ({{convert|10|-|15|km|0|disp=output only}}) ang haba ng bawat isa, at {{convert|500|m|yd}} sa isa't isa, ay nakita {{convert|140|nmi}} timog ng Thổ Chu Island sa katimugang Vietnam, at kahalintulad sa uri na maaaring sanhi ng gasolina mula sa isang bumagsak na jetliner.<ref name="TheStarOnline">{{cite web | url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/03/08/missing-mas-flight-oil-slicks-found-off-vietnam/ | title=Missing MAS flight: Two giant oil slicks spotted off Vietnam coast | work=[[The Star (Malaysia)|The Star]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=8 Marso 2014}}</ref> Nagkaroon ng isang ulat na ang isang tagas ng langis mga {{convert|80|km}} ang haba ay malinaw na nakikita mula sa isang search and rescue AN-26 aircraft ng Vietnam sa oras na 08:35 noong Marso 9, humigit-kumulang na {{convert|150|km}} ang layo mula sa Cape Ca Mau.<ref>{{cite web | url=http://tuoitre.vn/Chinh-tri-Xa-hoi/597212/ghi-nhan-vet-dau-loang-da-lan-dai-80-km.html | title=Tiếp cận hiện trường khu vực máy bay Malaysia mất tích | publisher=[[Tuổi Trẻ]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | language=Biyetnames}}</ref> Siniyasat ng mga opisyal ang posibilidad ng mid-air disintegration.<ref>{{cite web | url=http://www.reuters.com/article/2014/03/09/us-exclusive-probe-plane-idUSBREA280FF20140309 | title=Exclusive: Probe into missing Malaysia plane looks at possible mid-air disintegration | agency=[[Reuters]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | archive-date=2014-03-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311132752/http://www.reuters.com/article/2014/03/09/us-exclusive-probe-plane-idUSBREA280FF20140309 | url-status=dead }}</ref> Noong 10 Marso 2014, nakumpirma na pagkatapos ng pagsubok na ang sample ng langis mula sa slicks ay hindi mula sa eroplano.<ref>http://news.sky.com/story/1223246/missing-malaysia-airlines-plane-remains-mystery</ref> May labi ang naiulat na nakita noong 9 Marso mga 50 milya timog ng Thổ Chu Island. Ang mga labi, na maaaring may kasamang pinto, ay natagpuan sa isang lugar sa kahabaan ng flight path ng MH370.<ref>{{cite web|url=http://matei.org/ithink/2014/03/09/possible-disappearance-location-of-flight-mh370-50-miles-south-of-tho-chu-island-is-right-on-the-flight-plan/|title=Possible Disappearance Location of Flight MH370 50 miles south of Tho Chu Island is Right on the Flight Plan|publisher=Matei.org/Ithink|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|author=Sorin Adam Matei}}</ref><ref>{{cite web|title= Vietnam says it may have found missing jet's door|url= http://start.toshiba.com/news/read/article/ap-air_force_chief_malaysia_jet_may_have_tu-ap|access-date= 2014-03-11|archive-date= 2014-03-11|archive-url= https://web.archive.org/web/20140311221244/http://start.toshiba.com/news/read/article/ap-air_force_chief_malaysia_jet_may_have_tu-ap|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2576641/Terror-fears-missing-777-grow-Identities-ANOTHER-two-passengers-probed-suspicion-falls-four-booked-Chinese-airline.html |title=Did Missing Malaysia flight DISINTEGRATE at 35,000 feet? Search team find what they believe is part of plane door and tail as Interpol probes if four people boarded using stolen passports |work=Daily Mail |accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Inipat ng Hukbong Dagat ng Thailand ang tuon nito sa paghahanap palayo sa Golpo ng Thailand at Timog Dagat Tsina dahil sa kahilingan katapat nito sa Malaysia, na nagsisiyasat sa posibilidad na bumuwelta ang eroplano at maaring bumagsak sa Dagat Andaman, malapit sa hangganan ng Thailand.<ref>{{cite web | url=http://edition.cnn.com/2014/03/09/world/asia/malaysia-airlines-plane/ | title=New leads explored in hunt for missing Malaysia Airlines flight | publisher=[[CNN News]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=10 Marso 2014 | author=Jim Clancy and Mark Morgenstein}}</ref> Inihayag ng hepe ng Royal Malaysian Air Force, Rodzali Daud, na hindi ibinubukod ng mga record ng militar ng mga senyal ng radar militar ang posibilidad ng bumalik ang eroplano sa flight path nito.<ref name="nbcnews1">{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/storyline/missing-jet/missing-malaysia-airlines-jet-may-have-turned-back-officials-n47861|title=Missing Malaysia Airlines Jet May Have Turned Back: Officials|publisher=[[NBC News]]|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|author=Pete Williams, Robert Windrem and Richard Esposito}}</ref><ref>{{cite web|title= Reports: Missing Malaysia Airlines plane 'may have turned back'|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-26502843|publisher=BBC News|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref> ===Tugon=== ;Malaysia : Bilang tugon sa pangyayari, nagdespatsa ang Royal Malaysian Air Force ng isang CASA/IPTN CN-235 transport aircraft, isang Beechcraft Super King Air B200T aircraft, apat na eroplanong panlulang pangmilitar na Lockheed C-130 Hercules, dalawang eroplanong Bombardier Global Express, dalawang helikopter na Agusta A109, at apat na Eurocopter EC725 long-range tactical transport helicopter.<ref name="de" /> Anim na barko ng Royal Malaysian Navy ang dinespatsa, bukod pa sa tatlong barko ng Maritime Enforcement Agency ng Malaysia upang maghanap sa karagatan sa silangang baybayin nito sa Timog Dagat Tsina.<ref name="de" /><ref>{{cite web|url=http://www.skynews.com.au/topstories/article.aspx?id=956566|title=Vietnam, Malaysia mount search for plane|date=8 Marso 2014|publisher=Sky News Australia|access-date=8 Marso 2014|archive-date=8 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308090210/http://www.skynews.com.au/topstories/article.aspx?id=956566|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2014/03/09/malaysia-widens-area-of-search-for-missing-mas-aircraft/|title=Malaysia widens area of search for missing MAS aircraft|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|work=[[Bernama]]}}</ref> Nagpadala rin ang Malaysia Airlines ng isang koponan ng tagapag-alaga at boluntaryo na tinawag na ''GoTeam'' upang magbigay ng tulong sa mga miyembro ng pamilya ng mga pasahero.<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/03/09/Missing-MAS-flight-team-arrives-Beijing/|title=Missing MAS flight: MAS team arrives in Beijing|work=[[The Star (Malaysia)|The Star]]|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Naitaguyod ang Malaysia ng sentro ng koordinasyon sa National Disaster Control Center (NDCC) sa Pulau Meranti, Cyberjaya, upang subaybayan ang pag-usad ng sitwasyon.<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/03/09/Missing-MAS-flight-Malaysia-grateful-for-assistance/|title=Missing MAS flight: Malaysia grateful for assistance in search and rescue operations, says Anifah|work=The Star|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref> :Noong 9 Marso, sinabi ng ministro sa transportasyon ng Malaysia ministro sa isang media statement na pinalawak ng rescue team ang pook na kanilang pinaghahanapan.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-26502843|title=Missing Malaysia plane: Search area widened|date=9 Marso 2014|publisher=BBC News}}</ref> Sinabi rin niya na pinakilos na ang mga ahensya ng katalinuhan (intelligence agencies) ng Malaysia, pinagbigyang-alaman na rin ang counter terrorism units sa mga nauukol na bansa, bilang karagdagan sa pakikipagpulong sa mga opisyal mula sa FBI na dumating sa Malaysia. Nabanggit din niya na walang submarines ng Malaysian ay itinalaga dahil ang mga ito ay "walang kakayahan sa paghanap at pagligtas".<ref>{{cite web|title=Plane may have made 'air turn back', counter terrorism units activated|url=http://english.astroawani.com/news/show/plane-may-have-made-air-turn-back-counter-terrorism-units-activated-31527|publisher=[[Astro Awani]]|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|archive-date=9 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309172246/http://english.astroawani.com/news/show/plane-may-have-made-air-turn-back-counter-terrorism-units-activated-31527|url-status=dead}}</ref> Bukod diyan, ang bansa sa pamamagitan ng pamahalaan nito ay malugod na tumatanggap sa anumang tulong sa paghanap-at-pagligtas (search-and-rescue; SAR) mula sa iba pang mga bansa at organisasyong internasyonal upang hanapin ang nawawalang eroplano.<ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/latest/font-color-red-missing-mh370-font-malaysia-welcomes-sar-assistance-from-other-countries-1.504618|title=MISSING MH370: Malaysia welcomes SAR assistance from other countries|publisher=New Straits Times|date=9 Marso 2014|accessdate=10 Marso 2014}}</ref> ;Australia : Ibinigay ng pamahalaan ng Australia ang dalawang Royal Australian Air Force (RAAF) Lockheed AP-3C Orion maritime patrol aircraft upang sumama sa operasyon sa paghanap at pagligtas.<ref>{{cite web | url=http://www.news.com.au/travel/travel-updates/australia-sending-two-p3c-orions-from-darwin-to-malaysia-to-aid-with-the-search-for-missing-malaysian-flight-mh370/story-fnizu68q-1226849663966 | title=Australia sending two P3C Orions from Darwin to Malaysia to aid with the search for missing Malaysian flight MH370 | publisher=[[News Corp Australia]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140310040447/http://www.news.com.au/travel/travel-updates/australia-sending-two-p3c-orions-from-darwin-to-malaysia-to-aid-with-the-search-for-missing-malaysian-flight-mh370/story-fnizu68q-1226849663966 | archive-date=10 Marso 2014 | url-status=dead}}</ref> Ang unang RAAF P-3C long-range maritime surveillance aircraft ay aalis para sa paghahanap mula sa Darwin Linggo ng gabi.<ref>{{cite web|url=http://www.globaltimes.cn/content/847149.shtml#.Ux1hZXkmUpE|title=Australia to send military aircraft to join search of missing Malaysian Airlines flight|date=9 Marso 2014}}</ref> ;Tsina : Dalawang barkong pandigma (warship) ng Tsina, ''Jinggang Shan'' at ''Mianyang'' , ay dinespatsa upang makatulong sa paghahanap. Ang ''Jinggang Shan'' ay may dalawang helicopters, 30 tauhang medikal, sampung maninisid (diver), at 52 Marino, pati na rin ng life-saving and underwater detection equipment.<ref>{{cite web | url=http://news.xinhuanet.com/english/special/2014-03/09/c_133171410.htm | title=Chinese warships on way to rescue mission | agency=[[Xinhua News Agency]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | archive-date=11 Marso 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140311043059/http://news.xinhuanet.com/english/special/2014-03/09/c_133171410.htm | url-status=dead}}</ref> Hapon ng 9 Marso, dalawa pang barkong pandigma ng Tsina, ang ''Kunlunshan'' at ''Haikou'' , ay dinespatsa sa pinaghihinalaang lokasyon ng nawawalang eroplano.<ref>{{cite web | url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-03/09/c_126241777.htm | title=China dispatches more vessels for plane search | agency=[[Xinhua News Agency]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=10 Marso 2014 | archive-date=30 Marso 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140330220134/http://news.xinhuanet.com/english/china/2014-03/09/c_126241777.htm | url-status=dead}}</ref> ;Pransiya : Nag-alok ng tulong ang air accident board ng Pransiya, ang ''Bureau d'Enquêtes et d'Analyses pour la Sécurité de l'Aviation Civile'' (BEA), sa paghahanap at pagbawi (recovery) sa eroplano.<ref name="fr">{{cite web | url=http://my.news.yahoo.com/french-accident-board-offers-help-recovering-missing-flight-203706275.html | title=French accident board offers help recovering missing flight MH370 | publisher=[[The Malaysian Insider]] | date=10 Marso 2014 | accessdate=10 Marso 2014}}</ref> ;Indonesia : Ang Hukong Dagat ng Indonesia ay nakikipag-ugnasan sa katapat nito sa Malaysia at sa Embahada ng Indonesia sa Kuala Lumpur ay naghayag na ang bansa ay magpadala ng limang barko upang makatulong sa mga autoridad ng Malaysia sa paghanap at pagsagip.<ref name="id" /> Pinadala ng bansa ang unang dalawang PC-40 fast patrol vessels, ang ''Matocra'' at ''Krait'' , pati na rin ng maritime patrol aircraft.<ref>{{cite web | url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/03/09/ri-deploys-warships-airplane-scs-search-missing-aircraft.html | title=RI deploys warships, aircraft to SCS to search for missing aircraft | work=[[The Jakarta Post]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | author=Fadli}}</ref> ;Pilipinas : Pinadala ng AFP Western Command ng Pilipinas ang BRP ''Gregorio del Pilar'' , BRP ''Emilio Jacinto'' , BRP ''Apolinario Mabini'' at ng isang search-and-rescue aircraft sa Dagat Timog Tsina upang makatulong sa paghahanap.<ref name="YN" /><ref>{{cite web | url=http://www.rappler.com/nation/52493-ph-southeast-asia-search-malaysia-airlines-plane | title=PH joins SE Asia search for Malaysian plane | publisher=[[Rappler]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=8 Marso 2014}}</ref> [[File:Singapore Navy guided-missile frigate RSS Steadfast.jpg|thumb|Lumahok ang RSS Steadfast sa paghahanap.]] ;Singapore : Sa araw na nawala ang 777, tumulong ang Republic of Singapore Air Force sa pamamagitan ng Lockheed C-130 Hercules.<ref name="Yahoo">{{cite web | url=http://my.news.yahoo.com/malaysian-airlines-missing-flight-live-report-050312770.html | title=Malaysia Airlines missing flight: Live Report | publisher=[[Yahoo! News|Yahoo! News Malaysia]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=8 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite web | url=http://digitaljournal.com/news/world/malaysian-airlines-missing-flight-live-report/article/375134 | title=Malaysian Airlines missing flight MH370: Live Report | publisher=[[Digital Journal]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=8 Marso 2014}}</ref> Sumunod nito, dalawang iba pang C-130 Hercules ay dinespatsa, pinadala rin ng Republic of Singapore Navy nito {{sclass|Formidable|frigate}} {{ship|RSS|Steadfast}}, na sakay na Sikorsky S-70B Naval helicopter; at isang submarine rescue ship ({{MV|Swift Rescue}}) na may sakay na mga maninisid; pati na rin ng {{sclass|Victory|corvette}} {{ship|RSS|Vigour}}.<ref>{{cite web | url=http://www.mindef.gov.sg/imindef/press_room/official_releases/nr/2014/mar/09mar14_nr.html#.UxxQVtsYw04 | title=Additional SAF assets deployed in response to missing Malaysia Airlines Plane (09 Mar 14) | publisher=[[Ministry of Defence (Singapore)|Ministry of Defence of Singapore]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | archive-date=9 Marso 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140309142732/http://www.mindef.gov.sg/imindef/press_room/official_releases/nr/2014/mar/09mar14_nr.html#.UxxQVtsYw04 | url-status=dead }}</ref> ;Thailand : Inihahanda na rin ng Royal Thai Navy ang pagpapadala tatlong barko at isang sasakyang panghimpapawid upang sumama sa misyong paghanap at pagsagip.<ref>{{cite web | url=http://english.cntv.cn/20140308/104643.shtml | title=Thai navy ready to deploy rescue vessels, aircraft for missing Malaysian plane: spokesman | publisher=[[CCTV News]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | archive-date=2014-03-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140309171439/http://english.cntv.cn/20140308/104643.shtml | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.nst.com.my/nation/general/font-color-red-missing-mh370-font-rescue-efforts-under-way-1.503442 | title=MISSING MH370: Rescue efforts under way | work=[[New Straits Times]] | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014}}</ref> ;Estados Unidos : Inihayag ng Estados Unidos ang plano nitong magpadala ng P-3C Orion aircraft mula sa Kadena Air Base sa Okinawa, Japan. Inilihis ng Hukbong Dagat ng Estados Unidos {{USS|Pinckney|DDG-91|6}} (isang guided missile destroyer), na nagsasagawa ng isang misyong pagsasanay sa [[Dagat Luzon|Timog Dagat Tsina]], patungo sa katimogang baybayin ng Vietnam upang makatulong sa paghahanap. May dala itong dalawang Sikorsky MH-60R Seahawk helicopters na may kakayahan para sa paghanap at pagligtas.<ref name="USNavy">{{cite web | url=http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=79566 | title=US P-3 and USS ''Pinckney'' helicopter over Malaysian Airlines search site | publisher=U.S. Seventh Fleet Public Affairs | date=9 Marso 2014 | accessdate=9 Marso 2014 | archive-date=9 Marso 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140309231342/http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=79566 | url-status=dead}}</ref><ref name="NBC">{{cite web | url=http://www.nbcnews.com/storyline/missing-jet/u-s-sends-destroyer-aid-search-malaysia-airlines-jet-n47716 | title=U.S. Sends Destroyer to Aid Search for Malaysia Airlines Jet | publisher=[[NBC News]] | date=8 Marso 2014 | accessdate=8 Marso 2014}}</ref> Inanunsiyo rin ng Hukbong Dagat ng Estados Unidos na ang P-3C Orion at isang MH-60R helicopter inilunsad mula sa ''Pinckney'' ang naghahanap na sa huling natukoy na posisyon sa komunikasyon at radar ng MH370. Walang naiulat ng mga labi na nakita sa oras na iyon.Ang {{USNS|John Ericsson|T-AO-194}} ay patungo na sa pinangyarihan upang magbigay karagdagang gasolina at logistics.<ref name="USNavy" /> Dinespatsa rin ng Estados Unidos ang isang koponan ng NTSB nang mas maaga, upang maiwasan ang mga pagkaantala sakali mang bumagsak nga ang eroplano.<ref name="ntsb" /> ;Vietnam : Lumahok ang Vietname na may tatlong Antonov An-26, isang DHC-6 Twin Otter, dalawang Mil Mi-171 at pitong barko mula sa Hukong Dagat (HQ-954, HQ-627), Coast Guard (CSB ng 2001, CSB-2003), Fisheries Control (KN-774) at Maritime Search &amp; Rescue Coordination Centre (SAR 413). ==Sasakyang panghimpapawid== [[File:Boeing 777-2H6-ER, Malaysia Airlines AN0561319.jpg|thumb|Ang cockpit ng 9M-MRO, ang nawawalang sasakyang panghimpapawid, noong 2004]] Ang Boeing 777 ay karaniwang itinuturing ng mga eksperto sa abyasyon na may "halos malinis" na tala ng kaligtasan (safety record),<ref name="Guradian-safe">{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2014/mar/08/malaysia-airlines-experts-surprised-at-disappearance-of-very-safe-boeing-777|title=Malaysia Airlines: experts surprised at disappearance of 'very safe' Boeing 777 |work=The Guardian|date=8 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref> at isa sa mga pinakamahusay na tala ng kaligtasan ng anumang komersyal na sasakyang panghimpapawid.<ref name="reuters-safe">{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/2014/03/08/us-malaysia-airlines-profile-idUSBREA2707Y20140308|title=Malaysia Airlines has one of Asia's best safety records|agency=[[Reuters]]|date=8 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|archive-date=2014-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309213706/http://www.reuters.com/article/2014/03/08/us-malaysia-airlines-profile-idUSBREA2707Y20140308|url-status=dead}}</ref> Mula sa unang lipad pangkomersyo nito noong Hunyo 1995, nagkaroon lamang ito ng dalawang seryosong insidente. Noong 2008 Enero 47 pasahero ang nasaktan nang naging sanhi ang mga kristal ng yelo sa fuel system ng Lipad 38&nbsp;ng British Airways upang mawalan ng lakas at bumagsak malapit sa runway ng London Heathrow Airport. Noong Hulyo 2013, bumagsak sa paglapag ang Lipad 214&nbsp;ng Asiana Airlines sa huling approach (paglapit) nito sa San Francisco International Airport. Tatlong pasahero namatay at 181 ang nasugatan sa insidente.<ref>{{cite web|author=06.31 GMT |url=http://www.theguardian.com/world/2014/mar/08/malaysia-airlines-experts-surprised-at-disappearance-of-very-safe-boeing-777 |title=Malaysia Airlines: experts surprised at disappearance of 'very safe' Boeing 777 |work=The Guardian |accessdate=10 Marso 2014}}</ref> Ang parehong sasakyang panghimpapawid ay nasira nang tuluyan.<ref>{{cite web |url=http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/awx_07_06_2013_p0-594353.xml |title=NTSB Investigates Asiana 777 Accident in San Francisco |work=Aviation Week & Space Technology |date=6 July 2013 |accessdate=10 Marso 2014 |archive-date=8 Marso 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140308134319/http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/awx_07_06_2013_p0-594353.xml |url-status=dead }}</ref> Mga sasakyan ay isang Boeing 777-2H6ER,{{efn|name=H6note|The aircraft was a Boeing 777-200ER (for Extended Range) model; Boeing assigns a [[List of Boeing customer codes|unique alphanumeric customer code]] for each company that buys one of its aircraft, which is applied as a suffix to the model number at the time the aircraft is built. The code for Malaysia Airlines is "H6", hence "777-2H6ER".<ref>{{cite book |last= Pither|first= Tony|authorlink= |title= The Boeing 707 720 and C-135|year= 1998|publisher= [[Air-Britain|Air-Britain (Historians) Ltd]]|location=England |isbn=0 85130 236 X}}</ref>}} serial number 28420, rehistro 9M-MRO.Ang ika-404 Boeing 777 na ginawa, ito ay unang lumipad noong 14 Mayo, 2002, at naihatid nang bago sa Malaysia Airlines noong 31 Mayo, 2002. Pinapaandar ang ng dalawang makinang Rolls-Royce Trent 892.<ref name="Airfleets">{{cite web|url=http://www.airfleets.net/ficheapp/plane-b777-28420.htm|work=Airfleets|title=Malaysia Airlines 9M-MRO (Boeing 777 – MSN 28420)|accessdate=7 March 2014}}</ref> Ayon sa airline, ito ay nakaipon nang hindi bababa sa 20,243 na oras at 3,023 ikot sa serbisyo.<ref>{{cite web | title = Boeing 777 at centre of Malaysia Airlines disappearance had clocked up 'normal' 20,000 hours' flying time | work = South China Morning Post | accessdate = 8 March 2014 | url = http://www.scmp.com/news/asia/article/1443524/lost-malaysia-airlines-plane-had-clocked-normal-20000-hours-flying-time }}</ref><ref>{{cite web | title = Contact lost with Malaysian 777-200 | work = Australian Aviation | date = 8 March 2014 | url = http://australianaviation.com.au/2014/03/contact-lost-with-malaysian-777/ }}</ref> Ang 9M-MRO ay hindi pa nasangkot sa anumang malaking insidente.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/missing-mas-777-200-had-no-major-prior-incidents-396793/ |title=Missing MAS 777-200 had no major prior incidents – 3/8/2014 |publisher=Flightglobal |accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Gayunman, isang maliit insidente ang naganap habang nagta-taxi sa Shanghai Pudong International Airport noong Agosto 2012 na nagdulot ng malaking pinsala sa isa sa mga wingtip (dulo ng pakpak) nito, na naputol nang pumalo ito sa tail (buntot) ng isa pang eroplano.<ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/fortune/2012-08/10/c_123564158.htm |title=浦东机场滑行跑道内东航马航两飞机剐蹭 – 新华财经 – 新华网 |agency=Xinhua News Agency |date=26 June 2012 |accessdate=9 Marso 2014 |archive-date=24 Marso 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324165449/http://news.xinhuanet.com/fortune/2012-08/10/c_123564158.htm |url-status=dead}}</ref> Ginawa ang huling maintenance check nito noong Pebrero 2014.<ref name="Fligh396801">{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mas-777-underwent-maintenance-in-feb-396801/ |title=MAS 777 underwent maintenance in Feb |first=Mavis |last=Toh |publisher=Flightglobal |accessdate=9 Marso 2014}}</ref> {{-}} ==Ang mga pasahero at tripulante== <div class="floatright"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ '''Nasyonalidad ng mga nakasakay sa Lipad 370''' |- ! Nasyonalidad ! Pasahero ! Tripulante ! Kabuuan |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Australia}} | 6 | 0 | 6 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Canada}} | 2 | 0 | 2 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Estados Unidos}} | 3 | 0 | 3 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Hong Kong}} | 1 | 0 | 1 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|India}} | 5 | 0 | 5 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Indonesia}} | 7 | 0 | 7 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Iran}} {{efn-ua|Orihinal na tinukoy ang dalawang pasahero bilang mga mamamayan ng isang 'di-kilalang bansa matapos matukoy ng mga awtoridad na nakaw ang pasaporteng Austriano at Italyano na kanilang hawak.}} | 2 | 0 | 2 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Malaysia}} | 38 | 12 | 50 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Netherlands}} | 1 | 0 | 1 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|New Zealand}} | 2 | 0 | 2 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Pransiya}} | 4 | 0 | 4 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Rusya}} | 1 | 0 | 1 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Taiwan}} | 1 | 0 | 1 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Republikang Bayan ng Tsina}} | 152 | 0 | 152 |- | style="text-align:left"| {{Flagu|Ukraine}} | 2 | 0 | 2 |- class="sortbottom" | style="text-align:left"| '''Kabuuan:''' | 227 | 12 | 239 |} </div> ;Mga Tala {{notelist-ua}} Inilabas ng Malaysia Airlines ang mga pangalan at kabansaan ng 227 pasahero at 12 tripulante (crew), batay sa flight manifest.<ref name="MH370 Flight Incident" /><ref>{{cite web|url=http://www.malaysiaairlines.com/content/dam/mas/master/en/pdf/Malaysia%20Airlines%20Flight%20MH%20370%20Passenger%20Manifest.pdf|title=MH 370 PASSENGER MANIFEST|date=8 Marso 2014|publisher=Malaysia Airlines|accessdate=8 Marso 2014|archive-date=8 Marso 2014|archive-url=https://www.webcitation.org/6Nv7NSlhu?url=http://www.malaysiaairlines.com/content/dam/mas/master/en/pdf/Malaysia%20Airlines%20Flight%20MH%20370%20Passenger%20Manifest.pdf|url-status=dead}}</ref> ===Tripulante=== Ang lahat ng tripulanteng nakasakay ay mamamayan ng Malaysia. Ang kapitan ay si Zaharie Ahmad Shah, 53 taong gulang, mula sa Penang, na pumasok sa Malaysian Airlines noong 1981 at nagkaroon ng 18,365 oras na karanasan sa paglipad.<ref name="MH370 Flight Incident" /><ref>{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/the-big-story/missing-mas-plane/story/missing-mas-flight-captain-piloting-mh370-penang-boy-20140308|title=Missing MAS flight: Captain piloting MH370 a Penang boy|date=8 Marso 2014|work=[[The Straits Times]]|accessdate=9 Marso 2014|archive-date=3 Enero 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103222139/http://www.straitstimes.com/the-big-story/missing-mas-plane/story/missing-mas-flight-captain-piloting-mh370-penang-boy-20140308|url-status=dead}}</ref> Si Zaharie ay isang ring tagasuri na kuwalipikadong magsagawa ng simulator test para sa mga pilot.<ref>{{cite news|last=Koswanage|first=Niluksi|title=Pilot of missing Malaysian flight an aviation tech geek|url=http://in.reuters.com/article/2014/03/09/malaysia-crash-pilot-idINDEEA2804J20140309|accessdate=10 Marso 2014|newspaper=Reuters|date=9 Marso 2014|archive-date=10 Marso 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310110251/http://in.reuters.com/article/2014/03/09/malaysia-crash-pilot-idINDEEA2804J20140309|url-status=dead}}</ref> Ang unang opisyal ay si Fariq Abdul Hamid, 27 taon gulang, isang empleyado ng Malaysia Airlines mula noong 2007, ay may 2,763 na oras sa paglipad.<ref name="MH370 Flight Incident" /><ref name="cnn-firstoff">{{cite news|last=Watkins|first=Tom|title=First officer on missing jet was transitioning to 777-200s|url=http://edition.cnn.com/2014/03/08/world/asia/malaysia-airlines-first-officer/|accessdate=10 Marso 2014|newspaper=CNN|date=10 Marso 2014}}</ref> Kamakailan ay lumipat si Fariq sa pagpapalipad ng Boeing 777-200 sasakyang panghimpapawid matapos niyang makumpleto ang simulator training.<ref name="cnn-firstoff" /> ===Pasahero=== May dalawang pasahero ang gumagamit ng huwad pagkakakilanlan. Iniulat ng Austrian na nakalista sa manifest na ninakaw ang kanyang pasaporte noong 2012 at iniulat ng Italyano na nakalista sa manifest na ninakaw ang kanyang pasaporte noong Agosto 2013; ang parehong pasaporte ay ninakaw sa Thailand. Napag-alaman ito nang tinangkang hinanap ang kanilang mga kamag-anak; nakumpirmang ligtas ang dalawang lalaki.<ref name="Aviation Herald" /><ref name="cnn14">{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2014/03/08/world/asia/malaysia-airlines-plane-passengers/index.html|title=Plane bore painters, pilgrims, others from around the world|date=9 Marso 2014|publisher=CNN | author = Catherine E. Shoichet and Ray Sanchez|accessdate=8 Marso 2014}}</ref> Ang mga tiket binili ng may-hawak ng mga nakaw na pasaporte ang ibinenta ng China Southern Airlines.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2014/03/09/world/asia/malaysia-airlines-flight.html|title=Passport Theft Adds to Mystery of Missing Malaysia Airlines Jet|author1=Keith Bradsher|author2=Eric Schmitt|work=[[The New York Times]]|date=9 Marso 2014}}</ref> Ang dalawang tiket ay binili sa parehong oras at ibinigay ng isang ahente sa paglalakbay sa Pattaya, Thailand, dalawang araw bago ang lipad. Ang dalawang itinerary ay magsisimula sa Kuala Lumpur at magpatuloy sa Beijing patungong [[Amsterdam]]. Pagkatapos ang itinerary para sa mga may-hawak ng pasaporteng Italyano ay tutuloy na [[Copenhagen]] habang ang itinerary para sa pasaporteng Austriano ay tutuloy sa Frankfurt.<ref>{{cite news|url=http://www.4029tv.com/news/national/missing-plane-may-have-changed-course-in-flight/24885400|title=Ticket purchase adds to mystery over plane|author1=Jethro Mullen|author2=Jim Clancy|publisher=[[CNN]]|date=9 Marso 2014}}</ref> Nabigo ang mga opisyal ng pandarayuhan ng Malaysia na tanungin ang mga pasaherong naglalakbay sa ninakaw na pasaporte, kahit na sila mukhang Asyano. Kinumpirma ng Interpol na ilang bansa lamang palagiang gumagamit ng kanilang kalipunan ng datos sa mga nakaw na pasaporte.<ref>{{cite news|last=Murdoch|first=Lindsay|title=Fake passports on Malaysia Airlines flight reveal flaw in airline safety|url=http://www.smh.com.au/world/fake-passports-on-malaysia-airlines-flight-reveal-flaw-in-airline-safety-20140310-hvgv0.html|accessdate=10 Marso 2014|newspaper=smh.com.au|date=10 Marso 2014}}</ref> Dalawang pang pasahero ang iniimbestigahan ng mga autoridad ng Malaysia dahil sa kahina-hinalang pasaporte.<ref>[http://www.foxcarolina.com/story/24921312/4-passengers-ids-being-checked-on-missing-jet 4 passengers' IDs being checked on missing jet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140310022524/http://www.foxcarolina.com/story/24921312/4-passengers-ids-being-checked-on-missing-jet |date=2014-03-10 }} Associated Press. 9 Marso 2014. Retrieved 9 Marso 2014</ref> Natagpuan ng mga pulis sa [[Fuzhou]], Fujian, Tsina ang isang lalaki na ang bilang ng kaniyang pasaporteng Tsino ay nakita sa nailathalang listahan ng mga pasahero. Wala siya sa eroplano at ang pangalan sa tabi ng nakalistang numero ay ibang iba. Gayunpaman, hindi niya nawala ang kanyang pasaporte at hinihinala na ng pulisya na ang maling numerong nailathala.<ref>{{cite news|url=http://news.sina.com.cn/c/2014-03-09/132029662820.shtml|title=警方：马航福州乘客护照号对应姓名不符|trans-title=Police:Malaysian Airlines's Fuzhou Passenger Passport Number Corresponds to Different Name|author1=Wang Chunxiao|publisher=[[China Central Television]]|date=9 Marso 2014|language=Tsino}}</ref> Ang mga pasarehong mula Tsina ay kinabibilangan ng isang pangkat ng 24 alagad ng sinig at kanilang pamilya na babalik mula sa pagtatanghal ng kaligrapiya sa Kuala Lumpur.<ref>{{cite news|last=Areddy|first=James T|title=Chinese are Majority of Passengers on Missing Malaysia Airlines Flight|url=http://online.wsj.com/article/BT-CO-20140308-700948.html|accessdate=9 Marso 2014|publisher=wsj.co|date=8 Marso 2014}}</ref> {{clear}} ==Imbestigasyon== Inihayag ng Boeing na magtitipon ito ng isang koponan ng mga eksperto upang magbigay ng tulong teknikal sa mga imbestigador,<ref>{{cite web|title=Boeing team to offer technical help to investigators|url=http://www.deccanchronicle.com/140308/world-asia/article/boeing-team-offer-technical-help-investigators|work=Deccan Chronicle}}</ref> alinsunod sa mga protocol ng International Civil Aviation Organization. Bilang karagdagan, inihayag ng National Transportation Safety Board ng Estados Unidos sa isang press release noong 8 Marso na isang koponan ng imbestigador ang pinadala kasama ng tagapayong teknikalo mula sa Federal Aviation Administration upang mag-alok ng tulong sa imbestigasyon.<ref name="ntsb">{{cite web|url=http://www.ntsb.gov/news/2014/140308.html |title=Press Release March 8, 2014: NTSB positioning team to offer assistance in investigation of Malaysia Airlines 777 event |publisher=Ntsb.gov |accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Ang bansang mamumuno sa imbestigasyon ay hindi tutukuyin hanggang hindi pa matatagpuan ang nawawalang eroplano.<ref name="Flight396802">{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/ntsb-sends-team-to-assist-in-mh370-case-396802/ |title=NTSB sends team to assist in MH370 case |first=Mavis |last=Toh |publisher=Flightglobal |accessdate=9 Marso 2014}}</ref> Nagtalaga ang Federal Bureau of Investigation ng Estados Unidos mga ekspertong teknikal at agents upang imbestigahan ang pagkawala.<ref name="SerranoFBI">Serrano, Richard A. "[http://www.latimes.com/world/worldnow/la-fg-wn-fbi-disappearance-malaysian-airlines-jet-20140308,0,5571373.story#ixzz2vQ7k8QKQ FBI to investigate disappearance of a Malaysian Airlines jet]." ''Los Angeles Times'' . 8 March 2014. Retrieved 9 Marso 2014.</ref> Kasalukuyang iniimbestigahan ng mga opisyal ng Estados Unidos ang dalawang pasaherong naglalakbay sa maling pasaporte at sinabi na tinitingnan ang lahat ng posibleng dahilan.<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/world/four-flew-with-false-id-aboard-malaysia-airlines-plane-that-vanished-over-south-china-sea/2014/03/09/4b0d8a8c-a763-11e3-b61e-8051b8b52d06_story.html|title=Four flew with false ID aboard Malaysia Airlines plane that vanished over South China Sea|work=The Washington Post|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014|author=Simon Denyer, Robert Barnes and Chico Harlan}}</ref> Sinusuri ng mga autoridad ang mga posibleng mga pagkakakilanlan.<ref name="Aviation Herald" /><ref name="cnn14" /><ref>{{cite news|title=Two more Europeans with suspect identities onboard missing MH370|url=http://my.news.yahoo.com/two-more-europeans-passengers-suspect-identities-onboard-missing-005206266.html|accessdate=9 Marso 2014|newspaper=Malaysian Insider|date=9 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=<!-- Malaysia Probes Identity of Four Passengers on Missing Jet -->Missing Malaysia Airlines Jet May Have Turned Back: Officials|url=<!-- http://www.nbcnews.com/storyline/missing-jet/malaysia-probes-identity-four-passengers-missing-jet-n47861 -->http://www.nbcnews.com/storyline/missing-jet/missing-malaysia-airlines-jet-may-have-turned-back-officials-n47861 | accessdate=9 Marso 2014|newspaper=NBC|date=8 Marso 2014|author=Pete Williams|author2=Robert Windrem|author3=Richard Esposito}}</ref> Sinabi ng mga opisyal ng Estados Unidos na kanilang sinusuri ang passenger manifest at binabalikan ang kanilang intelligence.<ref>{{cite web|author=DiBlasio, Natalie |author2= Kevin Johnson|title=U.S. reviews possible terror links in missing Malaysian jet|url=http://www.usatoday.com/story/news/world/2014/03/08/missing-jet-terror-concern/6203027/|work=[[USA Today]]|date=9 Marso 2014|accessdate=9 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite web|title= South China Sea oil slicks may be Malaysia Airlines crash site at 21:01 UTC today the tail has found in the Gulf of Thailand More info comes later. – terrorism possible|url=http://www.nydailynews.com/news/world/oil-slicks-malaysia-airlines-plane-crash-site-terrorism-article-1.1715004|work=Daily News|location=New York}}</ref><ref>{{cite web|title= Malaysia Airlines Flight MH370 Missing: Terrorism Fears Emerge After Two Passengers Boarded With Stolen Passports|url=http://www.ibtimes.com/malaysia-airlines-flight-mh370-missing-terrorism-fears-emerge-after-two-passengers-boarded-stolen|work=International Business Times}}</ref> Ipinahayag ng Interpol na ang dalawang pasaporte ay nakalista sa kanilang database ng nawala at ninakaw na pasaporte, ngunit walang pagsiyasat database ang naganap.<ref name="Interpol">{{cite web |url=http://www.interpol.int/News-and-media/News/2014/N2014-038 |title=INTERPOL confirms at least two stolen passports used by passengers on missing Malaysian Airlines flight 370 were registered in its databases |publisher=Interpol |accessdate=9 Marso 2010 |archive-date=2014-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309152634/http://www.interpol.int/News-and-media/News/2014/N2014-038 |url-status=dead }}</ref> Sinabi ni David Learmount, operations and safety editor sa Flightglobal, na "pambihirang" hindi gumawa ng tawag ng pagkabalisa (distress call) ang mga piloto, at gumawa ng paghahambing sa pagkawala ng Lipad 447&nbsp;ng Air France sa Karaagtang Atlantiko noong 2009, na nagsasabi "Ito ay isang makasaysayang paghahambing at maaaring nagkataon lamang. Nangyari din sa madaling araw, pagkatapos ng hatinggabi, at nawawala nang walang tawag mula sa mga piloto."<ref>{{cite web|title=Lack of distress call from missing jet 'extraordinary'|url=http://www.irishtimes.com/news/world/asia-pacific/lack-of-distress-call-from-missing-jet-extraordinary-1.1717992|work=The Irish Times}}</ref> ==Mga Tala== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist|30em}} ==Mga panlabas na koneksyon== {{Commons category|9M-MRO (aircraft)}} * {{ASN accident|id=20140308-0}} <!-- {{Aviation accidents and incidents in 2014}} {{Malaysia Airlines}} {{Portal bar|Aviation|China|Disasters|Malaysia|Vietnam}} --> [[Kategorya:2014 sa Tsina]] [[Kategorya:2014 sa Malaysia]] [[Kategorya:2014 sa Vietnam]] [[Kategorya:Aksidente at insidente na kinasasangkutan ng Boeing 777]] [[Kategorya:Aksidente at insidente sa abyasyon noong 2014]] [[Kategorya:Aksidente at insidente sa abyasyon sa Vietnam]] [[Kategorya:Aksidente at insidente ng Malaysia Airlines]] [[Kategorya:Nawawalang sasakyang panghimpapawid]] dpuw1hk35d3fghbymbvcfr5qlkf9yuf 0 235245 2237533 2035717 2026-10-27T07:11:13Z Ryomaandres 8044 /* Mga lalawigan */ 2237533 wikitext text/x-wiki Ang '''Espanya''' at ang mga [[Mga nagsasariling pamayanan at lungsod ng Espanya|nagsasariling pamayanan]] ay nahahati sa limampung [[Talaan ng mga lalawigan ng Espanya|lalawigan]]. [[File:Provinces of Spain.svg|thumb|750px|center|Mapa ng mga lalawigan ng Espanya]] ==Mga lalawigan== {| class="wikitable sortable" |- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:2px solid gray;" ! '''Pangalan ng lalawigan''' ! '''Kabisera''' ! '''Pamayanang nagsasarili''' ! '''Talaan ng mga munisipalidad''' |- | '''[[Lalawigan ng A Coruña|A Coruña]]''' ''(Galisyano)''; '''La Coruña''' ''(Kastila)''; '''Corunna''' ''(Ingles, makaluma)'' | [[A Coruña]] ''(Galisyano)''; La Coruña ''(Espanyol)''; Corunna ''(Ingles, makaluma)'' | [[File:Flag of Galicia.svg|border|25px]] [[Galicia (Espanya)|Galicia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng A Coruña|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Álava.svg|border|25px]] '''[[Álava]]'''; '''Araba''' ''(Basko)'' | [[Vitoria-Gasteiz|Vitoria]]; Gasteiz ''(Basko)'' | [[File:Flag of the Basque Country.svg|25px]] [[Bayang Basko]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Álava|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Bandera provincia Albacete.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Albacete|Albacete]]''' | [[Albacete]] | [[File:Bandera Castilla-La Mancha.svg|border|25px]] [[Castilla-La Mancha]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Albacete|Mga munisipalidad]] |- | '''[[Lalawigan ng Alicante|Alicante]]'''; '''Alacant''' ''(Balensiyano)'' | [[Alicante]]; Alacant ''(Balensiyano)'' | [[File:Flag of the Land of Valencia (official).svg|25px]] [[Pamayanang Balensiyano]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Alicante|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag Almería Province.svg|border|25px]]''' [[Lalawigan ng Almería|Almería]]''' | [[Almería]] | [[File:Flag of Andalucía.svg|25px]] [[Andalusia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Almería|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of Asturias.svg|border|25px]] '''[[Asturias (Espanya)|Asturias]]''' | [[Oviedo]] | [[File:Flag of Asturias.svg|25px]] [[Asturias]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Asturias|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Bandera de la provincia de Ávila.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Ávila|Ávila]]''' | [[Ávila, Espanya|Ávila]] | [[File:Bandera de Castilla y León.svg|25px]] [[Castilla y León]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Ávila|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of Badajoz.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Badajoz|Badajoz]]''' | [[Badajoz]] | [[File:Flag of Extremadura with COA.svg|25px]] [[Extremadura]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Badajoz|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of the Balearic Islands.svg|border|25px]] '''[[Baleares]]'''; '''Illes Balears''' ''(Katalan)''; '''Islas Baleares''' ''(Espanyol)'' | [[Palma, Majorca|Palma de Mallorca]]; Palma ''(Katalan)'' | [[File:Flag of the Balearic Islands.svg|25px]] [[Balearic Islands]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Balearic Islands|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of Barcelona (province).svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Barcelona|Barcelona]]''' | [[Barcelona]] | [[File:Flag of Catalonia.svg|25px]] [[Catalonia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Barcelona|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Bizkaikobanderea.svg|border|25px]] '''[[Biscay]]'''; '''Bizkaia''' ''(Basko)''; '''Vizcaya''' ''(Espanyol) | [[Bilbao]]; Bilbo ''(Basko)'' | [[File:Flag of the Basque Country.svg|25px]] [[Bayang Basko]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Biscay|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Burgos (provincia).svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Burgos|Burgos]]''' | [[Burgos]] | [[File:Bandera de Castilla y León.svg|25px]] [[Castilla y León]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Burgos|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of the province of Cáceres.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Cáceres|Cáceres]]''' | [[Cáceres, Espanya|Cáceres]] | [[File:Flag of Extremadura with COA.svg|25px]] [[Extremadura]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Cáceres|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag Cádiz Province.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Cádiz|Cádiz]]''' | [[Cádiz]] | [[File:Flag of Andalucía.svg|25px]] [[Andalusia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Cádiz|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of Cantabria (Official).svg|25px]] '''[[Cantabria]]''' | [[Santander, Cantabria|Santander]] | [[File:Flag of Cantabria.svg|border|25px]] [[Cantabria]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Cantabria|Mga munisipalidad]] |- | '''[[Lalawigan ng Castellón|Castellón]]'''; '''Castelló''' ''(Balensiyano)'' | [[Castellón de la Plana]]; Castelló de la Plana ''(Balensiyano)'' | [[File:Flag of the Land of Valencia (official).svg|25px]] [[Pamayanang Balensiyano]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Castellón|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag Ciudad Real Province.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Ciudad Real|Ciudad Real]]''' | [[Ciudad Real]] | [[File:Bandera Castilla-La Mancha.svg|border|25px]] [[Castilla-La Mancha]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Ciudad Real|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Provincia de Córdoba - Bandera.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Córdoba (Espanya)|Córdoba]]''' | [[Córdoba, Espanya|Córdoba]]; Cordova ''(English, archaic)'' | [[File:Flag of Andalucía.svg|25px]] [[Andalusia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Córdoba|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag Cuenca Province.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Cuenca (Espanya)|Cuenca]]''' | [[Cuenca (Espanya)|Cuenca]] | [[File:Bandera Castilla-La Mancha.svg|border|25px]] [[Castilla-La Mancha]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Cuenca|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Guipúzcoa.svg|border|25px]] '''[[Gipuzkoa]]''' ''(Basko)''; '''Guipúzcoa''' ''(Espanyol)'' | [[San Sebastián]]; Donostia ''(Basko)'' | [[File:Flag of the Basque Country.svg|25px]] [[Bayang Basko]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Guipúzcoa|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of Girona province (unofficial).svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Girona|Girona]]''' ''(Katalan)''; '''Gerona''' ''(Espanyol)'' | [[Girona]] ''(Katalan)''; Gerona ''(Espanyol)'' | [[File:Flag of Catalonia.svg|25px]] [[Catalonia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Girona|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Bandera de la provincia de Granada (España).svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Granada|Granada]]''' | [[Granada]] | [[File:Flag of Andalucía.svg|25px]] [[Andalusia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Granada|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag Guadalajara Province.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Guadalajara|Guadalajara]]''' | [[Guadalajara, Espanya|Guadalajara]] | [[File:Bandera Castilla-La Mancha.svg|border|25px]] [[Castilla-La Mancha]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Guadalajara|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Bandera de la Provincia De Huelva.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Huelva|Huelva]]''' | [[Huelva]] | [[File:Flag of Andalucía.svg|25px]] [[Andalusia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Huelva|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of Huesca (province).svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Huesca|Huesca]]''' | [[Huesca]] | [[File:Flag of Aragon.svg|25px|Bandera de Aragón]] [[Aragon]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Huesca|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Bandera_de_la_provincia_de_Jaén.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Jaén (Espanya)|Jaén]]''' | [[Jaén, Espanya|Jaén]] | [[File:Flag of Andalucía.svg|25px]] [[Andalusia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Jaén|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of La Rioja (with coat of arms).svg|25px]] '''[[La Rioja (Espanya)|La Rioja]]''' | [[Logroño]] | [[File:Flag of La Rioja (with coat of arms).svg|25px]] [[La Rioja (Espanya)|La Rioja]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng La Rioja|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Provincia de Las Palmas - Bandera.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Las Palmas|Las Palmas]]''' | [[Las Palmas de Gran Canaria]] | [[File:Flag of the Canary Islands.svg|border|25px]] [[Canarias]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Las Palmas|Mga munisipalidad]] |- | | [[File:Bandera de León.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng León|León]]''' | [[León, Espanya|León]] | [[File:Bandera de Castilla y León.svg|25px]] [[Castilla y León]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng León|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Bandera de la provincia de Lérida.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Lleida|Lleida]]''' ''(Katalan)''; '''Lérida''' ''(Espanyol)'' | [[Lleida]] ''(Katalan)''; Lérida ''(Espanyol)'' | [[File:Flag of Catalonia.svg|25px]] [[Catalonia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Lleida|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of Lugo province.svg|25px]] '''[[Lugo (province)|Lugo]]''' | [[Lugo]] | [[File:Flag of Galicia.svg|border|25px]] [[Galicia (Espanya)|Galicia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Lugo|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of the Community of Madrid.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Madrid|Madrid]]''' | [[Madrid]] | [[File:Flag of the Community of Madrid.svg|25px|Bandera de la Comunidad de Madrid]] [[Pamayanan ng Madrid]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Madrid|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag Málaga Province.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Málaga|Málaga]]''' | [[Málaga]] | [[File:Flag of Andalucía.svg|25px]] [[Andalusia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Málaga|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of the Region of Murcia.svg|25px]] '''[[Rehiyon ng Murcia|Murcia]]''' | [[Murcia]] | [[File:Flag of the Region of Murcia.svg|25px]] [[Rehiyon ng Murcia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Murcia|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Bandera de Navarra.svg|25px]] '''[[Navarre]]'''; '''Nafarroa''' ''(Basko)''; '''Navarra''' ''(Espanyol)'' | [[Pamplona]]; Iruña ''(Basko)'' | [[File:Bandera de Navarra.svg|25px]] [[Navarre]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Navarre|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Provincia de Ourense - Bandera.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Ourense|Ourense]]''' ''(Galisyano)''; '''Orense''' ''(Espanyol)'' | [[Ourense]] ''(Galisyano)''; Orense ''(Espanyol)'' | [[File:Flag of Galicia.svg|border|25px]] [[Galicia (Espanya)|Galicia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Ourense|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Bandera de la provincia de Palencia.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Palencia|Palencia]]''' | [[Palencia]] | [[File:Bandera de Castilla y León.svg|25px]] [[Castilla y León]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Palencia|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of the Province of Pontevedra.PNG|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Pontevedra|Pontevedra]]''' | [[Pontevedra]] | [[File:Flag of Galicia.svg|border|25px]] [[Galicia (Espanya)|Galicia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Pontevedra|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Bandera de la provincia de Salamanca.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Salamanca|Salamanca]]''' | [[Salamanca]] | [[File:Bandera de Castilla y León.svg|25px]] [[Castilla y León]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Salamanca|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Provincia de Santa Cruz de Tenerife - Bandera.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Santa Cruz de Tenerife|Santa Cruz de Tenerife]]''' | [[Santa Cruz de Tenerife]] | [[File:Flag of the Canary Islands.svg|border|25px]] [[Canary Islands]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Santa Cruz de Tenerife|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag Segovia province.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Segovia|Segovia]]''' | [[Segovia]] | [[File:Bandera de Castilla y León.svg|25px]] [[Castilla y León]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Segovia|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of Diputacion de Sevilla Spain.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Seville|Seville]]'''; '''Sevilla''' ''(Espanyol)'' | [[Seville]]; Sevilla ''(Espanyol)'' | [[File:Flag of Andalucía.svg|25px]] [[Andalusia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Sevilla|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag Soria province.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Soria|Soria]]''' | [[Soria]] | [[File:Bandera de Castilla y León.svg|25px]] [[Castilla y León]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Soria|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Diputació copy.jpg|25px]] '''[[Lalawigan ng Tarragona|Tarragona]]''' | [[Tarragona]] | [[File:Flag of Catalonia.svg|25px]] [[Catalonia]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Tarragona|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Teruel (provincia).svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Teruel|Teruel]]''' | [[Teruel]] | [[File:Flag of Aragon.svg|25px|Bandera de Aragón]] [[Aragon]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Teruel|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Bandera antigua de la provincia de Toledo.svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Toledo|Toledo]]''' | [[Toledo, Espanya|Toledo]] | [[File:Bandera Castilla-La Mancha.svg|border|25px]] [[Castilla-La Mancha]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Toledo|Mga munisipalidad]] |- | '''[[Lalawigan ng Valencia|Valencia]]'''; '''València''' ''(Balensiyano)'' | [[Valencia, Espanya|Valencia]]; València ''(Balensiyano)'' | [[File:Flag of the Land of Valencia (official).svg|25px]] [[Pamayanang Balensiyano]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Valencia|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Banderaprovvalladolid.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Valladolid|Valladolid]]''' | [[Valladolid]] | [[File:Bandera de Castilla y León.svg|25px]] [[Castilla y León]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Valladolid|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Bandera de Zamora.svg|border|25px]] '''[[Lalawigan ng Zamora|Zamora]]''' | [[Zamora, Espanya|Zamora]] | [[File:Bandera de Castilla y León.svg|25px]] [[Castilla y León]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Zamora|Mga munisipalidad]] |- | [[File:Flag of Zaragoza province (with coat of arms).svg|25px]] '''[[Lalawigan ng Zaragoza|Zaragoza]]'''; '''Saragossa''' ''(Katalan)'' | [[Zaragoza]]; Saragossa ''(Katalan)'' | [[File:Flag of Aragon.svg|25px|Bandera de Aragón]] [[Aragon]] | [[Talaan ng mga munisipalidad ng Zaragoza|Mga munisipalidad]] |} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Espanya| ]] [[Kategorya:Heograpiya ng Espanya]] j4f5gruiww9ph54jha2rdzwtncnr785 0 275621 2237536 1838906 2026-10-27T07:39:48Z Boja02 90766 /* */ 2237536 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder|name=Ana Brnabić|image=Ana Brnabić in 2026 3x4 (cropped).jpg|party=[[Independent politician|Independent]]|deputy=[[Ivica Dačić]]|office=12th [[Prime Minister of Serbia]]|predecessor=[[Ivica Dačić]] {{small|(Acting)}}|president=[[Aleksandar Vučić]]|office1=[[Ministry of Public Administration and Local Self-Government (Serbia)|Minister of Public Administration and Local Self Government]]|predecessor1=[[Kori Udovički]]|primeminister1=[[Aleksandar Vučić]]<br>[[Ivica Dačić]] {{small|(Acting)}}|successor1=[[Branko Ružić (politician)|Branko Ružić]]|birth_date={{nowrap|{{birth date and age|1975|9|28|df=y}}}}|birth_place=[[Belgrade]], [[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|Yugoslavia]] {{small|(now [[Serbia]])}}|alma_mater=[[Northwood University]]<br>[[University of Hull]]}} Si '''Ana Brnabić''' (Siriliko Serbio Ана Брнабић, ibinibigkas [âna bř̩nabitɕ]; ipinanganak noong 28 Setyembre 1975) ay isang politika na Serbiano na naging ika-12 at kasalukuyang [[Punong Ministro ng Serbia]] mula pa noong 2017. Siya ang [[Talaan ng mga babaeng inihinalal at itinalagang pinuno ng estado at gobyerno|kauna-unahang babae]] at [[Talaan ng mga unang LGBT na may-hawak ng opisina|unang ladlad na LGBT]] na naluklok sa tanggapan.<ref name="Surk2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/06/28/world/europe/serbia-ana-brnabic-prime-minister.html|title=Serbia Gets Its First Female, and First Openly Gay, Premier|last=Surk|first=Barbara|date=28 June 2017|work=The New York Times|access-date=30 June 2017|issn=0362-4331}}</ref> Pumasok siya sa gobyerno bilang [[Ministro ng Pampublikong Pangangasiwa at Lokal na Pamahalaang Pansarili (Serbia)|Ministro ng Pampublikong Pangangasiwa at Lokal na Pamahalaang Pansarili]]<ref>{{cite web|url=http://www.srbija.gov.rs/vlada/ministri.php#338|title=Потпредседници и министри|website=www.srbija.gov.rs|access-date=30 June 2017}}</ref> mula 11 Agosto 2016 hanggang 29 Hunyo 2017, sa ilalim ng [[Punong Ministro ng Serbia|Punong Ministrong]] si [[Ikalawang gabinete ni Aleksandar Vučić|Aleksandar Vučić]] at Tumatayong Punong Ministro [[Ivica Dačić]]. Sa tungkuling ito, pinasimulan ni Brnabić ang mga reporma ng mga serbisyo ng sentral na pamahalaan sa Serbia. == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 1975]] [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] jawnkb4566gtqs999wnb3euf0lr2cdm 0 281033 2237521 1975217 2026-10-27T05:08:27Z ~2026-57279-02 168063 2237521 wikitext text/x-wiki {{refimprove|date=Setyembre 2022}} {{Infobox person | name = Randy See | image = | caption = | birth_name = Randy See | birth_date = {{birth date and age|1994|10|22}} | birth_place = [[Kalakhang Maynila]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Pilipinong Intsik]] | known_for = [[Beauty and the Bestie|Dr. Kenneth Sy]] | occupation = Aktor, modelo | years_active = 2014–kasalukuyan | height = {{height|m=1.85}} | website = {{Instagram|@seerandy}} }} Si '''Randy See''' ay isang artista mula sa [[Pilipinas]] siya ay nakita mula sa palabas [[Beauty and the Bestie]] (2015) at Feng Shui 2 (2014). ==Pilmograpiya== ===Pelikula=== * 2015 - ''[[Beauty and the Bestie]]'' bilang Doc See * 2014 - ''[[Feng Shui 2]]'' bilang Leonard ==Talababa== * {{IMDb name|7158624}} {{DEFAULTSORT:See, Randy}} [[Kategorya:Mga Pilipinong liping-Intsik]] [[Kategorya:Mga personalidad sa telebisyon]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Kalakhang Maynila]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga artista mula sa Tsina]] [[Kategorya:Mga lalaking modelo sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga taga-Kalakhang Maynila]] {{stub|Artista|Pilipinas|Tsina}} 7sjzxng0ffo4t4biek1tyoibvn7y0hi 0 284392 2237523 2214282 2026-10-27T06:16:11Z ~2026-53610-35 167166 Inayos ang temperature average 2237523 wikitext text/x-wiki {{isapanahon|type=artikulo}} {{Infobox settlement | name = {{PH wikidata|name}} | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Eagle eye view Cotabato City.jpg{{!}}Eagle eye view of Cotabato City | photo2a = Cotabato City Hall 2018.jpg{{!}}Cotabato City Hall | photo2b = Downtown Cotabato City 2.jpg{{!}}Magallanes Street | photo3a = South Seas Mall Cotabato.jpg{{!}}Southseas Mall | photo3b = Cotabato Empire Provincial Capitol.jpg{{!}}Old Cotabato Provincial Capitol | photo4a = Rio Grande De Mindanao Cotabato City.jpg{{!}}Rio Grande De Mindanao River in Cotabato City | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 | foot_montage = }} | image_caption = {{PH wikidata|image_caption}} | image_flag = Cotabato City Flag.jpg | image_seal = {{PH wikidata|image_seal}} | seal_size = 100x80px | image_map = {{PH wikidata|image_map}} | map_caption = {{PH wikidata|map_caption}} | image_map1 = {{Infobox mapframe|id={{#invoke:Wikibase|id}}|frame-width=250}} | pushpin_map = Philippines | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Lokasyon sa {{PH wikidata|country}} | coordinates = {{PH wikidata|coordinates}} | settlement_type = {{PH wikidata|settlement_type}} | subdivision_type = [[Talaan ng mga bansa|Bansa]] | subdivision_name = [[Pilipinas]] | subdivision_type1 = [[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | subdivision_name1 = {{flag|Bangsamoro}} (BARMM) | subdivision_type2 = [[Mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]] | subdivision_name2 = [[Maguindanao del Norte]] {{small|(Heograpiya lamang)}} | official_name = {{PH wikidata|official_name}} | etymology = <!--pinagmulan ng pangalan--> | named_for = <!--pinangalan mula kay (tao o lugar o pangyayari)--> | native_name = | other_name = Kutawatu | nickname = "''City of Cultural Charms''"<ref>https://wanderingfeetph.com/2018/08/28/cotabato-city-and-nearby-places-to-visit/</ref> | motto = ''Sigay ka Cotabato!'' (Shine Cotabato!) | anthem = | subdivision_type3 = [[Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas|Distrito]] | subdivision_name3 = | established_title = Pagkakatatag | established_date = 20 Hunyo 1959 | parts_type = Mga [[Barangay]] | parts_style = para | p1 = 37 (mga [[#Mga_Barangay|barangay]]) | leader_title = [[Punong-bayan]] | leader_name = Frances Cynthia J. Guiani-Sayadi | leader_title1 = Pangalawang Punong Bayan | leader_name1 = Graham Nazer G. Dumama | leader_title2 = Kinatawan | leader_name2 = Datu Roonie Q. Sinsuat Sr. | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = Bilang ng botante | leader_name4 = {{PH wikidata|electorate}} ({{PH wikidata|electorate_point_in_time}}) | government_type = | government_footnotes = {{thinsp}}<ref>{{DILG detail}}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = | elevation_min_m = | elevation_max_rank = | elevation_min_rank = | elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes= | elevation_min_footnotes= | area_rank = | area_footnotes = {{PSGC detail|area}} | area_total_km2 = {{PH wikidata|area}} | population_footnotes = {{PH census|current}} | population_total = {{PH wikidata|population_total}} | population_as_of = {{PH wikidata|population_as_of}} | population_density_km2 = auto | population_blank1_title= Bilang ng kabahayan | population_blank1 = {{PH wikidata|household}} | population_blank2_title= | population_blank2 = | population_demonym = Cotabateño (masculine) <br/>Cotabateña (feminine) | population_rank = | population_note = | timezone = PST | utc_offset = +8 | postal_code_type = ZIP code | postal_code = {{PH wikidata|postal_code}} | postal2_code_type = {{PSGCstyle}} | postal2_code = {{PSGC detail}} | area_code_type = [[Kodigong pantawag]] | area_code = {{PH wikidata|area_code}} | website = {{PH wikidata|website}} | blank_name_sec1 = {{PH wikidata|climate_title}} | blank_info_sec1 = {{PH wikidata|climate_type}} | blank1_name_sec1 = Mga Wika | blank1_info_sec1 = {{PH wikidata|language}} | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = | blank3_name_sec1 = | blank3_info_sec1 = | blank4_name_sec1 = | blank4_info_sec1 = | blank5_name_sec1 = | blank5_info_sec1 = | blank6_name_sec1 = | blank6_info_sec1 = | blank7_name_sec1 = | blank7_info_sec1 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = | blank2_info_sec2 = | blank3_name_sec2 = | blank3_info_sec2 = | blank4_name_sec2 = | blank4_info_sec2 = | blank5_name_sec2 = | blank5_info_sec2 = | blank6_name_sec2 = | blank6_info_sec2 = | blank7_name_sec2 = | blank7_info_sec2 = | short_description = | footnotes = }} '''Lungsod ng Kotabato''' ([[Wikang Maguindanao|Maguindanaon]]: ''Ingud nu Kutawatu''; [[Wikang Iranun|Iranun]]: ''Inged isang Kotawato''; [[Wikang Ingles]]: ''Cotabato City'') ay isang [[Mga lungsod ng Pilipinas|lungsod sa Pilipinas]]. Ayon sa 2015 census, ito ay may populasyon ng 299,438.{{PH census|current|12}} Kahit na ang Lungsod ng Cotabato ay ang pagrehiyon na sentro ng Awtonomong Rehiyon sa Muslim Mindanao (ARMM), ang lungsod ay administratively bahagi ng [[SOCCSKSARGEN|Soccsksargen]] region, na kung saan ay binubuo ng mga lalawigan ng [[Timog Cotabato|South Cotabato]], [[Cotabato (lalawigan)|North Cotabato]], [[Sultan Kudarat]]<nowiki/>at [[Sarangani]], pati na rin ang mataas na urbanisadong lungsod ng [[Heneral Santos|General Santos]]. Ang lungsod ng Cotabato ay isang malayang lungsod, hindi napapailalim sa mga regulasyon mula sa Pamahalaan ng Probinsiya ng Maguindanao kung saan ito ay heograpiya matatagpuan. Para sa mga heograpikal at mga pambatasan mga layunin, ito ay naka-grupo sa lalawigan ng Maguindanao ngunit pa rin ay hindi nabibilang sa ARMM.<ref name="info page">{{cite web|title=Cotabato City|url=http://pia.gov.ph/chartered-cities/cotabato-city|publisher=Philippine Information Agency, Government of the Republic of the Philippines|accessdate=7 May 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170618041552/http://pia.gov.ph/chartered-cities/cotabato-city|archivedate=18 June 2017}} {{PD-notice}}</ref> Noong 25 Enero 2019, rapikahan ang Bangasamoro Organic Law (BOL). Ang Lungsod ng Cotabato ay naging bahagi ng (BARMM) o [[Bangsamoro|Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao]] mula sa Rehiyon ng [[SOCCSKSARGEN]] dahil sa Plebesito. Karamihan ritong naninirahan ay mga muslim at mga kristyano na namumuhay sa lungsod. == Kasaysayan == [[Talaksan:Fuerte_Reina_Regente_en_1896.jpg|left|thumb|Ang mga espanyol ang [[kuta]] sa Cotabato, ''El Fuerte Reina Regente'', 1896]] Bago ang pagdating ng mga Hindus at Muslim, ang lungsod ay isang malawak na lumubog at magubat kung saan maraming mga ethno-linguistikong mga grupo ang nanirahan.  Kalaunan, ang mga Hindung mangangalakal ay dumating at ang mga tao ng lugar na niyakap ang pagsasanay ng Hinduismo. Ang hanay ng mga moral na pamantayan at kultura ng kasalukuyan-araw na mga tao ng Maguindanao ay impluwensya ng mga Hindu.<ref>{{cite web|last1=Williams|first1=Mark S.|title=Mandala and its significance in Magindanao Muslim society|url=https://epublications.bond.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1101&context=cm|website=epublications.bond.edu.au|accessdate=27 November 2018|archive-date=27 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127110637/https://epublications.bond.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1101&context=cm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Castro|first1=Alex B.|title=Mindanao Royalty: In the Realm of Muslim Majesties|url=https://www.townandcountry.ph/people/heritage/mindanao-royalty-history-a2087-20180827-lfrm3|website=www.townandcountry.ph|publisher=Town & Country|accessdate=27 November 2018|archive-date=27 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127110329/https://www.townandcountry.ph/people/heritage/mindanao-royalty-history-a2087-20180827-lfrm3|url-status=dead}}</ref> === Sultanato ng Maguindanao === Noong 1515, matapos ang isang matagumpay na Islamikong kolonisasyon sa Sulu, ang mga mangangalakal na Muslim ay nagpunta sa Maguindanao at naging hudyat sa pagyakap ng mga katutubo sa Islam. Sa parehong panahon, ang [[Sultanato ng Maguindanao]] ay pormal na itinatag, at ang Kota Wato ay ang naging kabisera nito hanggang sa ang kabuuang pagbagsak sa 1888. [[Talaksan:Datu_Piang_HD-SN-99-01980.JPEG|left|thumb|205x205px|Datu Piang, ika-apat mula sa kaliwa, na may mga Amerikanong opisyal circa 1899. Siya ang unang gobernador ng Imperyo Lalawigan ng Cotabato; Cotabato City ay isang beses ang kabisera ng lalawigan mula 1920 hanggang 1967.]] Matapos ang paglisan sa Jan. 1899,si  Datu Piang ang namuno sa mga Moro sa isang digmaan laban sa mgan natitirang mga Kristiyano na komunidad.<ref name="Foreman">Foreman, J., 1906, ''The Philippine Islands: A Political, Geographical, Ethnographical, Social and Commercial History of the Philippine Archipelago'', New York: Charles Scribner's Sons</ref>{{rp|529–530}} Ang mga Amerikano ay dumating sa Mindanao noong 1900 matapos ang [[Digmaang Espanyol–Amerikano|Spanish–American War]] noong 1898. Ang bayan ng Kotabato ay naging bahagi ng Moro Province at ng Kagawaran ng Mindanao at Sulu mula 1903 hanggang 1920. Ang bayan ng Kotabato ang naging kabisera at si Datu Piang ang naging unang gobernador. === Katayuan Ng Pagiging Lungsod === [[Talaksan:Sanguinang_Bayan_Cotabato_City.jpg|right|thumb|Cotabato City Pambatasan Gusali]] Ang lungsod ay orihinal na sakop at kabisera ng Lalawigan ng Cotabato mula 1920 hanggang 1967, isang taon matapos ang paghihiwalay ng [[Timog Cotabato|South Cotabat]]<nowiki/>o. Ang lungsod ay ang administratibong sentro ng ARMM mula noong pagkatatag ng [[Maguindanao]] noong 1973. Gayunpaman, ang lungsod ay administratibong hiniwalay mula sa Maguindanao at sumanib sa [[SOCCSKSARGEN|Soccsksargen]] sa 1990s. Ang lungsod ay heograpiyang sakop ng probinsya Maguindanao. == Heograpiya == Ang Kotabato ay humigit-kumulang 698.9 nauukol sa dagat milya (1,294.4 na kilometro) mula sa [[Maynila|Manila]], ang kabisera ng bansa, at napapaligiran ng  [[Mga bayan ng Pilipinas|munisipyo]] ng [[Sultan Kudarat, Maguindanao|Sultan Kudarat]] sa hilaga—sa Rio Grande de Mindanao na naghihiwalay sa dalawang—[[Kabuntalan, Maguindanao|Kabuntalan]] sa silangan, at [[Datu Odin Sinsuat, Maguindanao|Datu Odin Sinsuat]] sa timog. Ang lungsod ay nakaharap sa [[Look ng Illana|Illana Bay]], sa kanlurang bahagi ng [[Golpo ng Moro|Moro Gulf]]. Ang lungsod ng Kotabato ay may isang kabuuang area lupain ng 176.0 parisukat kilometro, na matatagpuan sa bibig ng Rio Grande de Mindanao at Pulangi River.<ref>Disaster Preparedness of Schools by Abdul Raffi A. Abas</ref> === Mga barangay === Ang Lungsod ng Cotabato ay nahahati sa 37 [[Barangay|na mga barangay]].<ref>{{cite web|title=Philippine Standard Geographic Code|url=https://psa.gov.ph/classification/psgc/?q=psgc/barangays/129804000&page=1|website=psa.gov.ph|publisher=Philippine Statistics Authority|accessdate=28 November 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=Philippine Standard Geographic Code|url=https://psa.gov.ph/classification/psgc/?q=psgc/barangays/129804000&page=2|website=psa.gov.ph|publisher=Philippine Statistics Authority|accessdate=28 November 2018}}</ref> {| class="wikitable" | * Bagua * Kalanganan * Población * Rosary Heights * Tamontaka * Bagua I * Bagua II * Bagua III * Kalanganan I * Kalanganan II * Población I * Población II * Población III | * Población IV * Población V * Población VI * Población VII * Población VIII * Población IX * Rosary Heights I * Rosary Heights II * Rosary Heights III * Rosary Heights IV * Rosary Heights V * Rosary Heights VI * Rosary Heights VII | * Rosary Heights VIII * Rosary Heights IX * Rosary Heights X * Rosary Heights XI * Rosary Heights XII * Rosary Heights XIII * Tamontaka I * Tamontaka II * Tamontaka III * Tamontaka IV * Tamontaka V |} === Klima === Sa ilalim ng [[pag-uuri ng klima ni Köppen]], Ang lungsod ng Cotabato ay isang tropikal na rainforest klima (''Af''), bumabagsak na maikli lamang ng isang tropikal na tag-ulan klima (''Am''). <center>{{Weather box | location = Cotabato City (1981–2010, ekstrima 1986–2012) | metric first = Yes | single line = Yes | width = auto | Jan record high C = 36.1 | Feb record high C = 36.5 | Mar record high C = 37.7 | Apr record high C = 37.0 | May record high C = 36.0 | Jun record high C = 35.5 | Jul record high C = 35.4 | Aug record high C = 35.3 | Sep record high C = 35.4 | Oct record high C = 34.8 | Nov record high C = 35.2 | Dec record high C = 35.5 |year record high C = 37.7 | Jan high C = 32.7 | Feb high C = 32.8 | Mar high C = 33.4 | Apr high C = 33.7 | May high C = 33.1 | Jun high C = 32.3 | Jul high C = 31.9 | Aug high C = 32.1 | Sep high C = 32.3 | Oct high C = 32.2 | Nov high C = 32.6 | Dec high C = 32.5 | year high C = 32.6 | Jan mean C = 27.8 | Feb mean C = 27.9 | Mar mean C = 28.3 | Apr mean C = 28.6 | May mean C = 28.1 | Jun mean C = 27.6 | Jul mean C = 27.3 | Aug mean C = 27.5 | Sep mean C = 27.6 | Oct mean C = 27.5 | Nov mean C = 27.8 | Dec mean C = 27.6 |year mean C = 27.8 | Jan low C = 19.9 | Feb low C = 19.1 | Mar low C = 19.3 | Apr low C = 24.5 | May low C = 24.2 | Jun low C = 24.8 | Jul low C = 21.7 | Aug low C = 21.9 | Sep low C = 21.9 | Oct low C = 21.9 | Nov low C = 20.9 | Dec low C = 20.8 | year low C = 20.0 | Jan record low C = 20.0 | Feb record low C = 21.0 | Mar record low C = 21.0 | Apr record low C = 21.0 | May record low C = 21.0 | Jun record low C = 20.5 | Jul record low C = 20.6 | Aug record low C = 20.5 | Sep record low C = 20.8 | Oct record low C = 20.8 | Nov record low C = 20.7 | Dec record low C = 20.0 |year record low C = 20.0 | rain colour = green | Jan rain mm = 88.4 | Feb rain mm = 83.9 | Mar rain mm = 119.9 | Apr rain mm = 146.7 | May rain mm = 268.5 | Jun rain mm = 312.3 | Jul rain mm = 325.4 | Aug rain mm = 244.8 | Sep rain mm = 256.6 | Oct rain mm = 285.5 | Nov rain mm = 216.3 | Dec rain mm = 139.6 |year rain mm = 2487.8 | unit rain days = 0.1 mm | Jan rain days = 9 | Feb rain days = 9 | Mar rain days = 11 | Apr rain days = 11 | May rain days = 17 | Jun rain days = 20 | Jul rain days = 19 | Aug rain days = 16 | Sep rain days = 16 | Oct rain days = 17 | Nov rain days = 14 | Dec rain days = 12 |year rain days = 171 | Jan humidity = 75 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 74 | Apr humidity = 73 | May humidity = 74 | Jun humidity = 76 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 75 | Dec humidity = 75 |year humidity = 75 | source 1 = [[Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration|PAGASA]]<ref name=PAGASAnormals> {{cite web | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181013040834/https://data.gov.ph/sites/default/files/pagasanormvalcotmaguin1981-2010.csv | archivedate = 13 October 2018 | url = https://data.gov.ph/?q=dataset/climatological-normal-values/resource/1e10f619-c0af-4366-97f5-be8285e13ef9 | title = Cotabato City, Maguindanao Climatological Normal Values | publisher = Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration | accessdate = 13 October 2018}}</ref><ref name=PAGASAextremes> {{cite web | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181013040915/https://data.gov.ph/sites/default/files/pagasaclimextrcotcitymaguin.csv | archivedate = 13 October 2018 | url = https://data.gov.ph/?q=dataset/climatological-extremes/resource/3e981c61-df9b-47a3-a1f3-89c343ea30b2 | title = Cotabato City, Maguindanao Climatological Extremes | publisher = Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration | accessdate = 13 October 2018}}</ref> }}</center> == Demograpiko == Ang karamihan ng ang mga naninirahan sa Lungsod ng Cotabato ay Maguindanaoan, na binubuo ng tungkol sa 50% ng populasyon ng lungsod. May malaki-laking etniko na populasyon ng mga nagsasalita ng cebuano (14%), Tagalog (9.7%), Iranun (7%), Hiligaynons (5.6%), Binisaya (2.7%) at Intsik (2%) . Ang natitirang bahagi ng populasyon ay kabilang sa iba pang mga ethnicities (hal. Tausug, Tiruray, Ilocano, Maranao at Indian).<ref>{{cite web|title=Cotabato City Census|url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/Cotabato%20city_0.pdf|author=Philippine Statistics Authority|accessdate=November 17, 2018|date=July 26, 2000}}</ref> {{Populasyon}} === Wika === Ang pangunahing wika ay [[Wikang Maguindanao|Maguindanao]] at [[Wikang Tagalog|Tagalog]]. Ang [[Wikang Sebwano|Cebuano]] at [[Chavacano]], na sinasalita ng parehong mga Kristiyano at mga Muslim, pati na rin ang mga [[Wikang Iranun|Iranun]], [[Wikang Mëranaw|Maranao]], [[Wikang Ingles|tagalog]], at mga [[Wikang Arabe|arabe]], ay narinig din sa lungsod. Ang salita ng [[Chavacano]] katutubong sa Lungsod ng Kotabato ay tinutukoy bilang Cotabateño.<ref>{{cite web|title=Cotabato City Census|url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/Cotabato%20city_0.pdf|author=Philippine Statistics Authority|accessdate=November 17, 2018|date=July 26, 2000}}</ref> === Relihiyon === <!-- [[Talaksan:ALLAN JAY QUESADA - GRAND MOSQUE 01 DSC 2341.jpg|thumb|right|Dakilang Moske ng Cotabato, sa opisyal nitong ngalan na Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mosque,]] --> Sa ulat ng Philippine Statistics Authority (PSA) noong 2015, 76.15% ng mga tao sa Lungsod ng Cotabato ay nananampalataya sa [[Islam]]. <ref>{{cite web|title=Muslim Population in Mindanao (based on POPCEN 2015|url=http://rssoarmm.psa.gov.ph/release/54739/factsheet/muslim-population-in-mindanao-%28based-on-popcen-2015%29|author=Philippine Statistics Authority|accessdate=Aug 31, 2018|date=July 26, 2017|archive-date=4 Mayo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504160119/http://rssoarmm.psa.gov.ph/release/54739/factsheet/muslim-population-in-mindanao-(based-on-popcen-2015)|url-status=dead}}</ref>  == Ekonomiya == [[Talaksan:Citymall_of_Cotabato_City.jpg|thumb|200x200px|CityMall Cotabato]] === Commerce === Ang Lungsod ng Kotabato ay isa sa may pinakamataas na deposito sa bangko sa Mindanao sa kabuuan ng Php18,736,523,000.00 noong hunyo 30, 2017 na may humigit kumulang 150,406 bank account.<ref>{{Cite web|url=http://www.pdic.gov.ph/files/BSDStats/DDD_PBS_ProvinceMunicipality.htm|title=PDIC Bank Deposits|website=www.pdic.gov.ph|language=en|access-date=2018-01-31|archive-date=2016-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111122638/https://www.pdic.gov.ph/files/BSDStats/DDD_PBS_ProvinceMunicipality.htm|url-status=dead}}</ref> Ang lungsod ay may 20 mga bangko (sa mga Pribado at Pamahalaan). Ang sangay ng [[Bangko Sentral ng Pilipinas]] sa gitnang Mindanao ay nasa lungsod. [[Talaksan:Alnor_Suites_Cotabato_City.jpg|thumb|200x200px|Alnor Suites Hotel]] Ang lungsod ay may mga lokal at pambansang-based na mga sentro ng pamimili. Lokal na-based na mga sentro ng shopping tulad ng Superama, Sugni, sa Mall of Alnor, at South Seas Mall sa kumpetisyon sa pambansang-based na mga sentro ng shopping tulad ng CityMall, [[Puregold]], [[Robinsons Malls|Robinsons Supermarket at Department Store]], Centro Department Store, at SM Savemore. Cotabato City ay isa ng ang pinakamabilis na lumalagong ekonomiya sa Soccsksargen region.<ref>{{cite news|last1=Fernandez|first1=Edwin|title=Cotabato is 2nd most competitive city|url=http://www.pna.gov.ph/articles/1006739|accessdate=27 November 2018|agency=Philippine News Agency|date=August 18, 2017}}</ref> KCC Mall ay nakumpirma na ang kanilang mga interes upang bumuo sa loob ng isang mall sa Downtown. Konstruksiyon ay magsisimula matapos ang clearing operations ay tapos na.<ref>{{cite news|title=KCC Mall sa Cotabato city umpisahan ng itayo sa buwan ng Marso|url=https://rmn.ph/kcc-mall-sa-cotabato-city-umpisahan-ng-itayo-sa-buwan-ng-marso/|accessdate=26 November 2018|agency=RMN Networks}}</ref> NCCC Mall, Davao-based mall corporation na rin ang nakumpirma na ang kanilang mga interes upang bumuo ng kanilang mga mall sa loob ng lungsod.<ref>{{cite news|last1=Fernandez|first1=Edwin|title=More malls coming to Cotabato, Kidapawan cities|url=http://www.ndbcnews.com.ph/news/more-malls-coming-to-cotabato-kidapawan-cities|accessdate=27 November 2018|agency=NDBC News|date=November 24, 2018|archive-date=27 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127064734/http://www.ndbcnews.com.ph/news/more-malls-coming-to-cotabato-kidapawan-cities|url-status=dead}}</ref> === Industriya === [[Talaksan:Downtown_Cotabato_City_2.jpg|thumb|150x150px|Bayan ng Cotabato City sa kahabaan ng Magallanes Street]] Cotabato City ay isang higit pa o mas mababa 1,700 ektarya ng palaisdaan na kung saan ay isang taunang produksyon ng 85,000&nbsp;kg ng [[Alimango|putik alimasag]], hipon at [[bangus]].<ref>{{cite news|last1=Fernandez|first1=Edwin|title=Cotabato’s mud crabs get limelight in feast|url=https://newsinfo.inquirer.net/110543/cotabato%E2%80%99s-mud-crabs-get-limelight-in-feast|accessdate=27 November 2018|agency=Inquirer Mindanao|publisher=The Daily Inquirer|date=December 18, 2011}}</ref><ref>{{cite news|title=Cotabato fish-crab farmer nominated in DA-12 search|url=http://balita.ph/2012/02/27/cotabato-fish-crab-farmer-nominated-in-da-12-search/|accessdate=27 November 2018|agency=Balita PH|date=February 27, 2012|archive-date=27 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181127110222/http://balita.ph/2012/02/27/cotabato-fish-crab-farmer-nominated-in-da-12-search/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Ortiz|first1=Maria Asuncion|title=Local economic development and youth employment: The case of Cotabato City|url=https://www.researchgate.net/publication/291447783_Local_economic_development_and_youth_employment_The_case_of_Cotabato_City|website=www.researchgate.net|publisher=International Labour Organization|accessdate=27 November 2018}}</ref> Pagpuntirya upang maging halal hub ng Pilipinas, ang Lungsod na Pamahalaan at Malaysian Negosyante na binuo ng isang Class AA halal pagpatay ng mga bahay sa Baranggay Kalangan II sa mga pangunahing lungsod sa paghahatid sa buong Central Mindanao.<ref>{{Cite news|url=https://rmn.ph/halal-industry-sa-cotabato|title=Halal industry sa Cotabato city, mas palalakasin! – RMN Networks|date=2017-11-08|work=RMN Networks|access-date=2017-11-26|language=en-US}}</ref> Ang lungsod din ay may iba 't ibang mga restaurant sa parehong mga lokal na (Lesorelle, Kai' s lounge, Maanghang Pizza, Asukal Pappi, Chefmel, Cheraf, Maguindanaon Restaurant, Reese Restaurant, Las Hermanas, Aling Precy, Elcomedor, Tati, Mang gorio, Pritong Manok, Manong, Moro Cafe at Rebecca Buffet Restaurant) at mga sikat na restaurant tulad ng [[McDonald's|McDonald ' s]], [[Jollibee]], [[Chowking]], [[Greenwich Pizza]], [[Mang Inasal]], [[Goldilocks Bakeshop|Goldilocks]], [[Red Ribbon Bakeshop|Red Ribbon]], Chicken Deli, Mandarin Tsaa Hardin, Queen Bee, Hukad, Calda Pizza, Bo ' s Coffee, Infinitea, Cafetribu at Turks Shawarma.<ref>{{Cite news|url=https://rmn.ph/negosyo-sa-cotabato-city-lumago/|title=Negosyo sa Cotabato City lumago – RMN Networks|date=2017-10-13|work=RMN Networks|access-date=2017-11-26|language=en-US}}</ref> Ang lungsod ay may iba ' t-ibang pabrika para sa pagluluto ng langis, kape, mais almirol, na naproseso pagkain at kasangkapan sa bahay operating sa loob ng lungsod na kung saan ay tumutulong sa pagpapalakas ng ekonomiya nito. Higanteng pabrika mula sa kalapit na mga bayan ay itinatag ang kanilang mga tanggapan sa lungsod tulad ng Lamsan Inc.<ref>{{Cite web|url=http://lamsan.com.ph/|title=Lamsan Inc.{{!}}Corn Wet Milling Company in the Philippines|last=Inc.|first=Lamsan|website=lamsan.com.ph|language=en|access-date=2018-11-22}}</ref> at Maria Makiling Niyog Resources Corp.<ref>{{Cite web|url=http://mariamakilingvirgin.tripod.com/|title=Maria Makiling Coconut Resources Corporation|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122131819/http://mariamakilingvirgin.tripod.com/|archive-date=2018-11-22|access-date=2018-11-22|url-status=dead}}</ref> == Transportasyon == ; Air [[Talaksan:Cotabato_City_Airport.jpg|thumb|Pagdating Sa Lugar Cotabato City Airport]] Cotabato City ay mapupuntahan sa pamamagitan ng [[Paliparan ng Awang|Cotabato Airport]] sa kalapit na mga [[Datu Odin Sinsuat, Maguindanao]]. [[Cebu Pacific]] at [[Philippine Airlines]] nagpapanatili ng pagkonekta ang mga lungsod sa [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino|Maynila]], [[Paliparang Pandaigdig ng Mactan–Cebu|Cebu]] at [[Paliparang Pandaigdig ng Zamboanga|Zamboanga]]. ; Lupa Ang lungsod ay mapupuntahan sa pamamagitan ng lupa mula sa maraming bahagi ng Mindanao. Mga bus, jeepney at mga minivan link lungsod sa [[Midsayap, Cotabato|Midsayap]], [[Koronadal|Bilaan]], [[Lebak, Sultan Kudarat|Lebak]], [[Pagadian]], [[Tacurong]], [[Kidapawan]], [[Marawi]], [[Iligan]], [[Heneral Santos|General Santos]], [[Lungsod ng Dabaw|Davao City]] at sa iba ' t-ibang mga puntos sa Maguindanao. Multicab at tricycle ay ang karaniwang paraan ng transportasyon sa palibot ng lungsod, ang minimum na pamasahe ay P7. Doon ay nag-Taxi na naka-roaming sa paligid ng lungsod at ang Habal habal. Dalawang taxi operator ay kasalukuyang operating sa lungsod, lalo na sa Alnor Taxi at Wow Taxi. <ref>{{Cite web|url=https://www.lakwatsero.com/destinations/travel-guide-cotabato-city/#sthash.eVI8ojJt.dpbs|title=Travel Guide: Cotabato City {{!}} Lakwatsero|website=www.lakwatsero.com|language=en-US|access-date=2017-10-28}}</ref> Bus operator: # Mindanao Star araw-araw na mga ruta sa [[Kidapawan]], [[Digos|Digos City]] at Davao City # [[Husky Tours|Namamaos Tours]] araw-araw na mga ruta sa [[Shariff Aguak, Maguindanao|Shariff Aguak]], [[Tacurong]], [[Koronadal]] at [[Heneral Santos|General Santos City]] == Mga ospital at mga medikal na pasilidad == [[Talaksan:United_Doctors_Hospital_Cotabato_City.jpg|thumb|150x150px| United Doctors Hospital sa Cotabato kasama ang Notre Dame Avenue ]] * Cotabato Regional and Medical Center – Sinsuat Avenue. * Notre Dame Hospital – Sinsuat Avenue * Cotabato Medical Specialist Hospital – Quezon Avenue * Nagkakaisa ang mga Doktor ng Ospital ng Lungsod ng Cotabato – Notre Dame Avenue * Dr. P. Ocampo Hospital – De Mazenod Avenue * Cotabato mga Doktor sa mga Klinika at mga Ospital – Sinsuat Avenue * Cotabato Puericulture Center at General Hospital Foundation, Inc. – Jose Lim Sr. St. == Edukasyon == [[Talaksan:Cariño_Building_2_NDU.jpg|right|thumb|Cariño Gusali, Notre Dame University.]] Doon ay (1) ang publiko at (15) mga pribadong institusyon ng edukasyon sa lungsod. Mga unibersidad at mga kolehiyo: * Notre Dame University * Cotabato State University dating Cotabato City State Polytechnic College * STI Cotabato * St. Benedict College of Cotabato * Notre Dame – RVM Kolehiyo ng Cotabato * [[Pamantasang Pangkompyuter ng AMA|AMA Computer College]] * Coland Mga Sistema Ng Teknolohiya * Headstart Kolehiyo ng Cotabato * A. R Pacheco Kolehiyo * Notre Dame Hospital at Paaralan ng karalubhasaan sa pagpapaanak * Doktor P. Ocampo Kolehiyo * Dela Vida Kolehiyo * Computer-Aided Disenyo at Teknolohiya ng Impormasyon Institute, Inc. (CAD.Ito) * Tunog Cotabato - Cotabato City University * Academia De Technologia sa Mindanao * Mindanao Capitols Kolehiyo == Media == === Sa mga istasyon ng radyo === '''FM Stations''' # DXYC "[[Brigada Mass Media Corporation|Brigada News FM]]" 89.3 Mhz # DXWD "Radyo Pilipinas" 90.9 Mhz # DXOL "Happy FM" 92.7 Mhz # DXFD "Star FM" 93.7 Mhz # DXPS "MOR Para sa Buhay!" 95.1 Mhz # DXTC "Radyo Natin" 95.9 Mhz # DXJC "Bandera News FM" 99.0 Mhz '''AM Istasyon''' # DXCH "DZRH" 567&nbsp;kHz # DXBM "Bombo Radyo Cotabato" 657&nbsp;kHz # DXMY "[[Radio Mindanao Network|RMN Cotabato]]" 729&nbsp;kHz # DXMS "Radyo Bida Cotabato" 882&nbsp;kHz # DXRO "Sonshine Radio Cotabato" 945&nbsp;kHz === Libreng mga istasyon ng TV at mga lokal na programa === # RMN DXMY TeleRadyo 2 # ABS-CBN Central Mindanao (Channel 5) # GMA Channel 12 Cotabato # ABS-CBN Sports and Action Channel 23 Cotabato # Sa GMA News TV Channel 27 Cotabato # PTV Channel 8 Cotabato === News Paper === Cotabato City ay may dalawang mga pahayagan, na kung saan ay Mindanao Cross na pag-aari sa pamamagitan ng Notre Dame Broadcasting Corporation<ref>{{cite web|title=The Mindanao Cross - NDBC|url=https://www.ndbcnews.com.ph/themindanaocross|website=NDBC News|accessdate=24 November 2018}}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> at Luwaran, ang [[Moro Islamic Liberation Front]] sa mga opisyal na balita magazine.<ref>{{cite web|title=MILF Central Committee on Information|url=http://www.luwaran.net/home/|website=www.luwaran.net|accessdate=24 November 2018}}</ref> ==Mga kilalang personalidad== * [[Orlando Quevedo]] – Kardinal ng Simbahang Romano Katoliko, Arsobispo ng Cotabato * [[Noel Felongco]] - Punong Tagapangasiwa ng [[National Anti-Poverty Commission]] * [[Imah Dumagay]] - Stand-up comedian na nakabase sa Dubai * [[Romero Duno]] - Propesyonal na Boksingero * [[Jay Jaboneta]] - Blogger, Pilantropo, Tagapagtaguyod ng Media, at Tagapag-organisa ng Online Community * [[Kublai Millan]] - Masaganang Artista * [[Ben Farrales]] - Fashion Designer, kilala sa kanyang mga disenyo ng terno na inspirasyon ng mga Muslim == Kambal na bayan – mga kapatid na lungsod == Cotabato City ay magkatambal na may: === Lokal na === * [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|link=Philippines|alt=Philippines|border|23x23px]] [[Lungsod ng Dabaw|Davao City]], Philippines * [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|link=Philippines|alt=Philippines|border|23x23px]] [[Panabo|Panabo City]], Pilipinas * [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|link=Philippines|alt=Philippines|border|23x23px]] [[Lungsod Quezon]], Pilipinas * [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|link=Philippines|alt=Philippines|border|23x23px]] [[Tagum|Tagum City]], Pilipinas * [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|link=Philippines|alt=Philippines|border|23x23px]] [[Naga, Camarines Sur|Naga City]], Philippines * [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|link=Philippines|alt=Philippines|border|23x23px]] [[Sultan Kudarat, Maguindanao]], Pilipinas<ref>{{cite web|url=http://www.cotabatocity.net.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=625:cotabato-city-in-sisterhood-with-sultan-kudarat-municipality&catid=42:newsflash&Itemid=106|title=Cotabato City in Sisterhood with Sultan Kudarat Municipality|website=Cotabatocity.net.ph|date=|accessdate=2016-12-09}}</ref> * [[File:Flag_of_the_Philippines.svg|link=Philippines|alt=Philippines|border|23x23px]] [[Parang, Maguindanao]], Pilipinas === International === * [[File:Flag_of_Malaysia.svg|link=Malaysia|alt=Malaysia|border|23x23px]] [[Johor Bahru]], Malaysia<ref>{{cite web|url=http://www.cotabatocity.net.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=576:malaysian-investors-in-cotabato-city&catid=42:newsflash&Itemid=106|title=Malaysian investors in Cotabato City|website=Cotabatocity.net.ph|date=|accessdate=2016-12-09|archive-date=2017-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505132825/http://www.cotabatocity.net.ph/index.php?option=com_content&view=article&id=576%3Amalaysian-investors-in-cotabato-city&catid=42%3Anewsflash&Itemid=106|url-status=dead}}</ref> * [[File:Flag_of_Indonesia.svg|link=Indonesia|alt=Indonesia|border|23x23px]] [[Bandung|Sa Bandung]], Indonesia<ref>{{cite web|url=http://manilastandardtoday.com/news/-provinces/213311/mindanao-lgus-emulate-best-indonesian-city.html|title=Mindanao LGUs emulate best Indonesian city – The Standard|website=Manilastandardtoday.com|date=2016-08-15|accessdate=2016-12-09|archive-date=2016-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220072252/http://manilastandardtoday.com/news/-provinces/213311/mindanao-lgus-emulate-best-indonesian-city.html|url-status=dead}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na mga link == * [http://www.cotabatocity.ph/ Opisyal Na Ang Lungsod Ng Cotabato Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227112727/http://www.cotabatocity.ph/ |date=2018-12-27 }} * [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/municipality.asp?muncode=129804000&regcode=12&provcode=98 Ang nscb mga detalye para sa lungsod ng cotabato geographic code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101114023729/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/municipality.asp?muncode=129804000&regcode=12&provcode=98 |date=2010-11-14 }} * [https://web.archive.org/web/20081120024509/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html Philippine Census Impormasyon] * [http://itsmorefuninthephilippines.com/cotabato-city/ Kagawaran ng Turismo] * {{PH wikidata|website}} {{Maguindanao del Norte}} [[Category:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]] i95wu8pbda6jxih5klo9iy8h41965pn 0 290886 2237401 2184787 2026-10-26T14:16:07Z Myrabert015 156576 /* Mga sanggunian */ 2237401 wikitext text/x-wiki {{Infobox seamount | name = Guyot ng Recto | depth = {{convert|9|to|45|m}} | summit_area = {{convert|8866|km2|mi2}} | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | group = | coordinates = {{coord|11|20|N|116|50|E|display=it}} | country = [[Pilipinas]], inaangkin ng [[Tsina|Republikang Bayan ng Tsina]] | type = Guyot }} Ang '''Guyot ng Recto''' (tinatawag ding '''Guyot ng Reed''') ay isang malaking guyot o ''tablemount'' sa [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] hilagang-silangan ng ''Dangerous Ground'' o Mapanganib na Lupain at hilagang-silangan ng [[Kapuluang Kalayaan]]. Sumasaklaw ito sa lawak na 8,866 kilometro kuwadrado (3,423 milyang kuwadrado),<ref>{{citation |title=List of Atolls showing location, area, depth, and rainfall |date=2001 |url=ftp://rock.geosociety.org/pub/reposit/2001/2001075.pdf |publisher=geosociety.org}} (sa Ingles)</ref> subalit may mga lalim na sa pagitan ng siyam at 45 metro.<ref> [http://www.oceangrafix.com/chart/zoom?chart=91005 NGA Bathymetric Chart 91005] (sa Ingles) grapikong inilalarawan nang walang pag-aalinlangan kung paanong umaabot ang mga lalim ng Recto Bank mula mas mababa sa 100m hanggang mas higit sa 1,000m sa mga layong hindi hihigit sa 20km.</ref> Kinabibilangan ng Guyot ng Nares at Guyot ng Marie Louise Bank ang nakalubog na lugar subalit mayaman sa [[hidrokarburo]]. Bagaman nagpasya ang [[Permanent Court of Arbitration|Permanenteng Hukuman ng Arbitrasyon]] noong 2016 na nasa loob ng [[eksklusibong sonang ekonomiko ng Pilipinas]] ang Guyot ng Recto, patuloy na pinagtatalunan ang mga karapatang ekonomiko sa lugar &ndash; pangunahin ng [[Tsina|Republikang Bayan ng Tsina]] &ndash; at sinuspinde ang pagsasamantala sa mga reserba ng hidrokarburo ng Pilipinas noong 2015.<ref>{{Cite news |date=Marso 2, 2015 |title=RPT-Philippines suspends Reed Bank drilling in S.China Sea - Philex unit |language=en |agency=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/philippines-southchinasea-philex-petrole/rpt-philippines-suspends-reed-bank-drilling-in-s-china-sea-philex-unit-idUSL4N0W520F20150303}}</ref> Ang Guyot ng Recto ay nasa hilagang-silangang bahagi ng inaangking teritoryo ng [[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]], Pilipinas, na kinabibilangan din ng karamihan sa hilaga at silangang bahagi ng Kapuluang Spratly (na tinatawag ng Pilipinas na Kapuluang Kalayaan). Matatagpuan ang lugar sa labas ng kanlurang baybaying-dagat ng [[Palawan]], hilaga ng Bahurang Iroquois, Bahurang Pennsylvania, at mga Bahurang Katimugan at silangan ng hilagang bahagi ng Kapuluang Spratly. Ang pinakamalapit na mga bahagi ng Kapuluang Spratly na inookupa ay ang Pulo ng Patag (''Flat Island''), Pulo ng Lawak (''Nanshan Island'') at [[Kulumpol ng Ayungin|Kulumpol ng Ayungin (''Second Thomas Shoal'')]] na inookupa ng Pilipinas, at ang ''Mischief Reef'' o Bahurang Panganiban na inookupa ng Republikang Bayan ng Tsina.<ref>{{cite news |last=Pasaylo |first=June |date=23 Mayo 2011 |title=Palace: Reed Bank not subject to negotiation |language=en |newspaper=The Philippine Star |url=http://www.philstar.com/headlines/688709/palace-reed-bank-not-subject-negotiation |accessdate=15 Abril 2014}}</ref> ==Kasaysayan== Kasunod ng pag-ookupa ng Tsina sa Bahurang Mischief noong kalagitnaan ng [[dekada 1990]], sinadyang pinasadsad noong 1999 ang LST 57 - ''Sierra Madre'', isang lumang barkong pandagat ng Pilipinas ng panahon ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, upang mapanatili ang kutang pandagat ng Pilipinas sa lugar. Nang 15 taon na ang nakalilipas binabantayan pa rin ito ng higit sa isang dosenang mga [[Hukbong Kawal Pandagat ng Pilipinas|Marinong Pilipino]]. Noong Hunyo 2019, tinamaan at pinalubog ng isang bangkang pangisdang Tsino ang isang bangkang pangisdang Pilipino na naka-angkla sa Guyot ng Recto. Ayon sa [[Sandatahang Lakas ng Pilipinas]], pinaniniwalaan nilang isang sinadyang pag-atake ito batay sa kalikasan ng insidente: ang bangkang Pilipinong ''Gimver 1'' na may katawang kahoy ay naka-angkla nang matamaan, at ang sasakyang pandagat na Tsino na may katawang bakal na tumama dito ay hindi huminto o nag-alok ng tulong pagkatapos ng insidente.<ref>{{cite web |last1=Stashwick |first1=Steven |title=Chinese Vessel Rams, Sinks Philippine Fishing Boat in Reed Bank |url=https://thediplomat.com/2019/06/chinese-vessel-rams-sinks-philippine-fishing-boat-in-reed-bank/ |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |language=en |accessdate=15 Hunyo 2019}}</ref> Kinailangang saklolohan ang 22 tripulante ng lumulubog na bangka ng isang kalapit na sasakyang pandagat na [[Biyetnames]] na tumugon sa kanilang mga tawag ng tulong.<ref>{{cite web |last1=DeAeth |first1=Duncan |title=Philippines says Chinese vessel attacked Filipino fishermen in South China Sea |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3724210 |website=taiwannews.com |publisher=Taiwan News |language=en |accessdate=14 Hunyo 2019}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|20em}} {{Kapuluan ng Kalayaan}} [[Kategorya:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina|Recto Bank]] pv42nr4ozwdjb3glofk9kvapuzrav4l 0 300958 2237409 2027022 2026-10-26T15:04:44Z Ryomaandres 8044 2237409 wikitext text/x-wiki {{Infobox church|building_name=Simbahan ng Espiritu Santo|width=|facade_direction=|groundbreaking=1173|year_completed=1178|construction_cost=|specifications=|capacity=|length=|width_nave=|architecture_type=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|spire_quantity=|spire_height=|architecture_style=[[Norman-Arab-Byzantine culture#Norman-Arab-Byzantine architecture|Arab-Norman]], [[Gothic architecture|Gothic]]|architect=|infobox_width=|religious_affiliation=[[Katoliko Romano]]|image=Santo Spirito, Palermo.jpg|image_size=100|caption=Labas ng Simbahan|location=[[Palermo]], Italy|map_type=|map_size=|map_caption=|rite=[[Romanong Rito]]|architecture=oo|province=[[Katoliko Romanong Arkidiyosesis ng Palermo|Arkidiyosesis ng Palermo]]|district=|consecration_year=|status=|functional_status=|heritage_designation=|leadership=|website=|materials=}} Ang '''simbahan ng Espiritu Santo''' (Italyano: ''Chiesa dello Spirito Santo'') ay isang [[Simbahan (gusali)|simbahang]] [[Arkitekturang Normando|Normando]] sa [[Lungsod ng Palermo|Palermo]], [[Sicilia]], timog Italya. Ang simbahan ay matatagpuan sa loob ng mga hangganan ng [[sementeryo]] ng Sant'Orsola. == Arkitektura == Ang simbahan ay matatagpuan sa kaliwang pampang ng [[Ilog Oreto]]. Ang arkitektura ay sumusunod sa mga modelong Anglo-Normando. Ang pagkakalatag ay may tatlong nabe na may anim na haligi, walong arko at isang pangunahing kapilya ni [[Antonello Gagini]].<ref name="ReferenceC">{{Cita|Gaspare Palermo Volume quinto|p. 65}}.</ref> Ang panlabas na bahagi ng simbahan ay nagtatampok ng mga kombinasyong polikromo na nilikha ng salit-salit na mga ashlar na [[Toba (bato)|toba]] at [[lava]], na lumilikha ng mga pinong heometrikong disenyo, isang timpla ng mga estilong [[Arkitekturang Arabe-Normando|Arabe-Normando]] at [[Arkitekturang Gotiko|Gotiko]]. Ang panlabas na bahagi ng mga apses ay nagtatampok ng mga bintana na may mga balangkas na rustiko, magkakaugnay na mga tadyang, matataas at matutulis na arko, at mga rehas na may temang arabesko. Ang mga gilid na bahagi ay nagtatampok ng mga dekorasyong naka-inlay na lava sa mga blind arches. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 9olbuyh8pbcyakzohx0vpl8a53u0nh1 0 301468 2237431 2039626 2026-10-26T20:41:06Z Kent Wang 166703 Idinagdag ang seksiyon ng galeriya, isinalin mula sa Portuges; Gamitin ang larawan mula sa Wikidata 2237431 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building|building_name=Mosteiro de São Vicente de Fora|caption=|location=Largo de São Vicente, 1170 Lisboa, Portugal|religious_affiliation=[[Katoliko Romano]]|rite=[[Latinong Rito]]|region=[[Rehiyon ng Lisboa]]|province=|district=[[Distrito ng Lisbon]]|municipality=[[Lisbon]]|architecture_style=[[Mannerismo|Mannerista]]|groundbreaking={{start date|1147}}|year_completed={{end date|1629}}}} Ang '''Simbahan''' o '''Monasteryo ng São Vicente de Fora''', nangangahulugang "Monasteryo ng St. Vincent sa Extramuros", ay isang ika-17 siglong [[simbahan]] at [[monasteryo]] sa lungsod ng [[Lisboa|Lisbon]], [[Portugal]]. Ito ay isa sa pinakamahalagang monasteryo at mga [[Mannerismo|manneristang]] gusali sa bansa. Naglalaman din ang monasteryo ng [[Maharlikang Panteon ng Dinastiyang Braganza|maharlikang panteon]] ng mga monarkong [[Dinastiya ng Braganza|Braganza]] ng [[ Kaharian ng Portugal |Portugal]]. == Galeriya == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Main facade of Mosteiro de São Vicente de Fora 230.jpg|Pangunahing harapan ng Simbahan ng São Vicente de Fora File:Roof terrace of Igreja de São Vicente de Fora towards the spires 823.jpg|Terasang nasa bubong na may tanaw sa mga tore ng simbahan File:Cloisters of Mosteiro de São Vicente de Fora 781.jpg|Patyo at mga arko ng klawstro File:Entrance hall of Mosteiro de São Vicente de Fora 819.jpg|Bulwagang pasukan na may pinintang kisame at mga asul at puting azulejo File:Nave of Igreja de São Vicente de Fora towards the chancel 815.jpg|Tanaw sa nabe patungo sa presbiteryo File:Chancel of Igreja de São Vicente de Fora 783.jpg|Pangunahing altar at baldakin sa presbiteryo File:Sacristy of Mosteiro de São Vicente de Fora 797.jpg|Sakristiyang may pinintang kisame at dekorasyong inukit at nilapatan ng marmol na may iba't ibang kulay File:Sacristy of Mosteiro de São Vicente de Fora 801.jpg|Dekorasyong marmol na may iba't ibang kulay sa mga dingding ng sakristiya File:Mosteiro de São Vicente de Fora 006.jpg|Maharlikang panteon ng Angkan ng Braganza File:Azulejos in Mosteiro de São Vicente de Fora 812.jpg|Panel ng mga azulejo na naglalarawan sa isa sa mga pabula ni La Fontaine </gallery> == Mga sanggunian == * Portuguese Institute for Architectural Heritage [https://web.archive.org/web/20060614104456/http://www.ippar.pt/] * Pangkalahatang Bureau for National Buildings and Monuments (Portugal) [http://www.monumentos.pt] [[Kategorya:Mga monasteryo]] [[Kategorya:Mga simbahang Katoliko]] shcbuoktedl6kgxe0xpsha64z4fha71 0 304570 2237561 2162607 2026-10-27T11:22:31Z Ryomaandres 8044 2237561 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->|name=Kalakhang Lungsod ng Bolonia|timezone1=[[Central European Time|CET]]|leader_name=[[Virginio Merola]]|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=3702|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_footnotes=|population_total=1011291<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|accessdate=4 November 2017|archive-date=16 Hulyo 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref>|population_as_of=30 Hunyo 2017|population_density_km2=auto|utc_offset1=+1|leader_party=|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+2|postal_code_type=Postal code|postal_code=40121/40141 (Bologna), 40010-40069 (other comuni)|area_code_type=Telephone prefix|area_code=051, 0534, 0542|iso_code=|registration_plate=[[Italian car number plates|BO]]|blank_name_sec1=[[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]|blank_info_sec1=237<ref>{{cite web|title=Codici delle città metropolitane al 1° gennaio 2017|url=https://www.istat.it/it/archivio/145343|website=www.istat.it|language=it|date=23 December 2016|access-date=13 Nobiyembre 2020|archive-date=21 Pebrero 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221112846/https://www.istat.it/it/archivio/145343|url-status=dead}}</ref>|website={{official website|http://www.cittametropolitana.bo.it/portale/}}|leader_title=Kalakhang Alkalde|government_footnotes=|native_name=|map_caption=Map highlighting the location of the province of Bologna in Italy|native_name_lang=it<!-- ISO 639-2 code e.g. "it" for Italian -->|settlement_type=[[Mga kalakhang lungsod ng Italya|Kalakhang Lungsod]]|image_skyline=Palazzo Malvezzi de' Medici, via Zamboni 22, Bologna, Italy.jpg|image_alt=|image_caption=Palazzo Malvezzi sa Bolonia, luklukan ng kalakhang lungsod.|image_flag=|flag_alt=|image_shield=Città metropolitana di Bologna - Stemma.svg|shield_alt=|image_map=Bologna in Italy.svg|map_alt=|coordinates=|p1=55|coordinates_footnotes=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Italy}}|subdivision_type1=Region|subdivision_name1=[[Emilia-Romagna]]|established_title=|established_date=|seat_type=Capital(s)|seat=[[Bolonia]]|parts_type=[[Comune|Comuni]]|parts_style=para|footnotes=}} Ang '''Kalakhang Lungsod ng Bolonia''' ({{Lang-it|Città Metropolitana di Bologna}}) ay isang [[Mga kalakhang lungsod ng Italya|kalakhang lungsod]] sa rehiyon ng [[Emilia-Romagna|Emilia Romagna]], [[Italya]]. Ang kabesera nito ay ang lungsod ng [[Bolonia]]. Pinalitan ang [[Bologna|Lalawigan ng Bolonia]], ito ay unang nilikha ng [[Mga kalakhang lungsod ng Italya|reporma ng mga lokal na awtoridad (Batas 142/1990)]] at pagkatapos ay itinatag ng Batas 56/2014. Umiiral ito mula 1 Enero 2015. Ang Kalakhang Lungsod ay pinamumunuan ng Kalakhang Alkalde (''Sindaco metropolitano'') at ng Kalakhang Konseho (''Consiglio metropolitano''). == Tingnan din == * [[Talaan ng mga munisipalidad ng Kalakhang Lungsod ng Bolonia]] == Mga sanggunian == <references /> == Mga panlabas na link == * [http://www.cittametropolitana.bo.it/portale/ Opisyal na website] {{In lang|it}} {{Kalakhang Lungsod ng Bolonia}} hjhu8v9d1cqbxxa4c6uh7szyfx9s4xo 0 304768 2237404 2231457 2026-10-26T14:57:31Z Ryomaandres 8044 2237404 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Lazio_through_the_ages_2.jpg|thumb| Ang pag-usad ng Lazio sa estruktura ng liga ng futbol ng Italya mula pa noong unang season ng isang pinag-isang Serie A (1929/30).]] Ang '''Società Sportiva Lazio''' (''Sport Club ng Lazio''), karaniwang tinutukoy bilang '''Lazio''' (Bigkas sa Italyano: [ˈlattsjo]), ay isang [[Futbol sa Italya|Italyanong]] propesyonal na [[sports club]] na nakabase sa [[Roma]], na kilala sa [[koponang futbol]] nito.<ref>{{cite web|language=Italian|work=S.S. Lazio|accessdate=9 January 2011|title=Storia|url=http://www.sslazio.it/societa/storia.html|archive-date=30 Agosto 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100830153627/http://www.sslazio.it/societa/storia.html|url-status=dead}}</ref> Ang samahan, na itinatag noong 1900, ay naglalaro sa [[Serie A]] at ginugol ang karamihan ng kanilang kasaysayan sa nangungunang nibel ng futbol ng Italya. Ang Lazio ay naging [[Listahan ng mga kampeon ng Italyanong futbol|kampeon ng Italya]] nang dalawang beses (1974, 2000), at nanalo ng [[Coppa Italia]] nang pitong beses, sa [[Supercoppa Italiana]] nang tatlong beses, at kapuwa ang [[UEFA Cup Winners 'Cup]] at [[UEFA Super Cup]] sa isang pagkakataon.<ref>{{cite web|url=http://www.sslazio.it/societa/palmares.html|work=S.S. Lazio|title=Palmares|accessdate=9 January 2011|language=Italian|archive-date=2 Disyembre 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101202082002/http://www.sslazio.it/societa/palmares.html|url-status=dead}}</ref> == Kasaysayan == Ang Società Podistica Lazio ay itinatag noong Enero 9, 1900 sa distrito ng [[Prati]] sa Roma.<ref>{{cite web |title=Club info |url=http://www.sslazio.it/societa/storia.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830153627/http://www.sslazio.it/societa/storia.html |archive-date=30 August 2010 |access-date=9 January 2011 |work=S.S. Lazio}}</ref> Hanggang 1910, ang club ay naglaro sa antas ng amateur hanggang sa opisyal itong sumali sa kompetisyon ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|liga]] noong 1912 nang simulan ng [[Pederasyong Futbol ng Italya]] ang pag-oorganisa ng mga kampeonato sa gitna at timog ng Italya, at umabot sa finals ng playoff ng pambansang kampeonato nang tatlong beses, ngunit hindi kailanman nanalo, natalo noong 1913 sa [[FC Pro Vercelli 1892|Pro Vercelli]], noong 1914 sa [[Casale FBC|Casale]] at noong 1923 sa [[Genoa CFC|Genoa]] noong 1893. Noong 1927, ang Lazio ang tanging pangunahing club sa Roma na lumaban sa mga pagtatangka ng [[Pasistang Italya|rehimeng Pasista]] na pagsamahin ang lahat ng mga koponan ng lungsod sa kung ano ang magiging [[AS Roma|Roma]] sa parehong taon. Ang club ay naglaro sa unang organisadong Serie A noong 1929 at, sa pangunguna ng maalamat na Italyanong striker na si [[Silvio Piola]],<ref>{{cite web |title=Silvio Piola |url=http://cronologia.leonardo.it/sport/crono34.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110702214359/http://cronologia.leonardo.it/sport/crono34.htm |archive-date=2 July 2011 |access-date=7 June 2008 |work=cronologia.leonardo.it}}</ref> nakamit ang pangalawang puwesto noong 1937 – ang pinakamataas na resulta nito bago ang digmaan. == Mga sanggunian == ebdjazaue161db3254v3yjhdddydnj1 0 305295 2237559 2083631 2026-10-27T11:20:58Z Ryomaandres 8044 2237559 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Guidonia Montecelio|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Roma]] (RM)|website={{official website|http://www.guidonia.org}}|area_code=0774|postal_code=00010, 00011, 00012, 00014|day=Disyembre 10|saint=Maria Beata Vergine di Loreto|elevation_m=105|elevation_footnotes=|population_demonym=Guidoniani|population_footnotes=<ref>{{cite web|title=Demography in Figures|publisher=Istituto nazionale di statistica (ISTAT)|url=http://demo.istat.it/index_e.html|access-date=2020-11-24|archive-date=2017-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622080908/http://www.demo.istat.it/index_e.html|url-status=dead}} for August 2009</ref>|area_total_km2=79.06|area_footnotes=|mayor=Michel Barbet|mayor_party=Movimento 5 Stelle|frazioni=Albuccione, Bivio di Guidonia, Colle Fiorito, Colleverde, La Botte, Marco Simone, [[Montecelio]], Pichini, Setteville, Setteville Nord, Villalba, Villanova|region=[[Lazio]]|official_name=Comune di Guidonia Montecelio|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|00|N|12|43|E|display=inline}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=Guidonia sa loob ng Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|map_alt=|image_map=Map of comune of Guidonia Montecelio (province of Rome, region Lazio, Italy).svg|shield_alt=|image_shield=LogoGuidonia.png|image_caption=Panorama of Guidonia|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Panorama Guidonia Montecelio.jpg|native_name=|footnotes=}}Ang '''Guidonia Montecelio''' (bigkas sa Italyano:&nbsp;[ɡwiˈdɔːnja ˌmonteˈtʃeːljo]), na karaniwang kilala bilang '''Guidonia''', ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital]], [[Lazio]], gitnang Italya. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Ang teritoryo ng Guidonia Montecelio na may sakop na 79.06 km² ay tumataas sa hilagang-silangan ng Roma ilang kilometro mula sa [[Grande Raccordo Anulare]] sa Romanong Sabina, na perpektong nasa pagitan ng [[Via Nomentana]] at sa [[Via Tiburtina]]. === Idrograpiya === Sa hilaga lamang ng dalawang lawa na puno ng asupre, mayroong isang sinkhole ng tubig-tabang na [[karst]] na tinatawag na Lago di San Giovanni, na nakasiksik sa pagitan ng mga kalsada at mga gusali. == Ekonomiya == [[Talaksan:Cave_di_travertino_-_Guidonia.jpg|left|thumb|300x300px| Mga yungib ng [[Travertina]] sa Guidonia.]] Ang ayan ngayon ay bahagi ng [[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital]], na may malawak pag-iral ng industriya (pangunahin ang mga kuwebang [[travertina]] at industriya ng [[semento]]) at ang [[Tersiyaryong sektor ng ekonomiya|sektor ng serbisyo]]. Ang bilang ng mga residente na [[Pamamasahe|namamasahe]] sa [[Roma]] ay mataas, na may transportasyon sa isang kritikal na sitwasyon. Ang Guidonia ay tahanan din ng [[Marco Simone Golf at Country Club]], na magtatanghal sa [[Ryder Cup]] sa 2022. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na link == {{commons category-inline|Guidonia Montecelio}} * [https://web.archive.org/web/20070928134844/http://www.viviguidonia.it/Storia/tabid/59/Default.aspx Lokal na portal] * [https://web.archive.org/web/20081031125823/http://www.guidonia.net/ Balita at Impormasyon mula kay Guidonia Montecelio] * [http://www.tibursuperbum.it/ita/escursioni/guidoniamontecelio/index.htm Guidonia Montecelio] {{Uncategorized|date=Disyembre 2020}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] {{Kalakhang Lungsod ng Roma Capital}} 5aomcr8n8cf7ui8kv93u0i6hdozo40e 0 305299 2237562 2001738 2026-10-27T11:23:14Z Ryomaandres 8044 /* Mga panlabas na link */ 2237562 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Imola|coordinates_footnotes=|website={{official website|http://www.comune.imola.bo.it/}}|area_code=0542|postal_code=40026|elevation_m=47|elevation_footnotes=|population_demonym=Imolesi|population_as_of=31 Agosto 2017|population_total=69953|population_footnotes=|area_total_km2=204.96|area_footnotes=|coordinates={{coord|44|21|11|N|11|42|53|E|display=inline,title}}|official_name=Comune di Imola|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=imola-Stemma.png|image_caption=Rocca Sforzesca of Imola|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Rocca Sforzesca di Imola---.jpg|native_name=|footnotes=}} [[Talaksan:Cattedrale_di_San_Cassiano_-_Imola.jpg|thumb|240x240px| Ang [[Katedral ng Imola]], ang luklukan ng [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Imola|Obispo ng Imola]].]] Ang '''Imola''' (Italyano: [ˈIːmola] ; Emiliano: ''Iommla'', Romagnol: ''Jômla'' o {{Lang|rgn|Jemula}}) ay isang lungsod at ''[[komuna]]'' sa [[Kalakhang Lungsod ng Bolonia]], na matatagpuan sa ilog [[Santerno]], sa rehiyon ng [[Emilia-Romaña|Emilia-Romagna]] sa [[hilagang Italya]]. Tradisyonal na itinuturing ang lungsod na ang kanlurang pasukan sa makasaysayang rehiyon ng [[Romaña]]. Ang lungsod ay pinakatanyag bilang kinaroroonan ng [[Autodromo Enzo e Dino Ferrari]] na dating tahanan [[Formula One]] [[San Marino Grand Prix]] (ang karera ay pinangalanan pagkatapos ng kalapit na malayang republika ng [[San Marino]], dahil ang [[Autodromo Nazionale Monza|Monza]] ang tahanan na ng [[Grand Prix ng Italyano|Italyanong Grand Prix]]), at sa pagkamatay ng mga driver ng Formula One na sina [[Ayrton Senna]] at [[Roland Ratzenberger]] sa sirko noong [[1994 San Marino Grand Prix]]. Ang [[Pagkamatay ni Ayrton Senna|pagkamatay ni Senna]] (tatlong beses na kampeon sa mundo) ay isang pangyayaring ikinagulat ng mundo ng palakasan at humantong sa pinataas na pamantayan sa kaligtasan ng Formula One. == Heograpiya == === Klima === Ang klima ng Imola ay katamtamang subkontinental, na inuri bilang Cfa ayon sa Köppen-Geiger, na may mainit na tag-araw at malamig ngunit hindi matinding taglamig. Ang presipitasyon ay ipinamamahagi sa buong taon, na may pinakamataas sa taglagas at relatibong pinakamababa sa taglamig. == Mga tala == {{Reflist}} == Mga pinagkuhanan == * {{Catholic Encyclopedia|wstitle=Diocese of Imola}} == Mga panlabas na link == * [http://www.accademiapianistica.org/ Accademia Pianistica Internazionale] * [http://www.worldstatesmen.org/Italy_states.htm WorldStatesmen- Maagang isinasaad ng Italyano na AN, na nakalista ang mga panginoon] {{Kalakhang Lungsod ng Bolonia}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 2l462v5aboco0s9ps544pawdamlzzg3 0 305486 2237543 1981314 2026-10-27T11:05:28Z Ryomaandres 8044 2237543 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Faenza|elevation_footnotes=|area_total_km2=215.72|population_footnotes=<ref>Population data from [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]]</ref>|population_total=58863|population_as_of=31 Hulyo 2017|pop_density_footnotes=|population_demonym=Faentini|elevation_m=34|mayor=Massimo Isola|twin1=|twin1_country=|saint=Madonna ng mga Grasya|day=Hunyo 17|postal_code=48018|area_code=0546|website={{Official website|http://www.comune.faenza.ra.it}}|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Città di Faenza|image_map=Map of comune of Faenza (province of Ravenna, region Emilia-Romagna, Italy).svg|native_name={{lang|rgn|Fènza}} / {{native name|rgn|Fẽza}}|image_skyline=S.Maria ad Nives Faenza.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Ang Simbahan ng Santa Maria ad Nives sa takipsilim|image_shield=Faenza-Stemma.png|shield_alt=|map_alt=|frazioni=Albereto, Borgo Tuliero, Castel Raniero, Celle, Cosina, Errano, Granarolo, Mezzeno, Oriolo dei Fichi, Pieve Cesato, Pieve Ponte, Prada, Reda, San Biagio, Sant'Andrea, Santa Lucia,|map_caption=Faenza sa loob ng Lalawigan ng Ravenna|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|44|17|08|N|11|53|00|E|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|region=[[Emilia-Romaña]]|province=[[Lalawigan ng Ravenna|Ravenna]] (RA)|footnotes=}} [[Talaksan:Faenza-brick-church.jpg|thumb|250x250px| [[Katedral ng Faenza]] .]] Ang '''Faenza''' (Italyano: [faˈɛntsa]; Romagnol o {{Lang|rgn|Fẽza}}; {{Lang-la|Faventia}}) ay isang [[Italya]]nong lungsod at ''[[komuna]]'' sa [[lalawigan ng Ravenna]], [[Emilia-Romaña]], na matatagpuan {{Convert|50|km|0}} timog-silangan ng [[Bolonia]]. Ang Faenza ay tahanan ng isang makasaysayang paggawa ng [[Maiolica|majolica]] na makintab na palayok, na kilala mula sa [[Wikang Pranses|Panses]] na pangalan ng bayan bilang ''[[Pagtatapat|faience]]''. == Heograpiya == Ang Faenza, sa paanan ng mga unang burol ng [[Kabundukang Apenino|Subapenino]], ay napapalibutan ng isang rehiyon ng agrikultura kabilang ang mga ubasan sa mga burol, at nilinang ang lupa na may mga bakas ng sinaunang Romanong sistema ng paghahati ng lupa, at mga mayabong na harding pampamilihan sa kapatagan. Sa may malapit na berdeng lambak ng ilog Samoggia at [[Lamone (ilog)|Lamone]] may mga ika-18 at ika-19 na siglong marangal tahanan, matatagpuan sa malalawak na bakuran o pinangungunahan ng mahabang daanan na nililinyahan ng mga tsipre. == Ekonomiya == Pinagsasama ng ekonomiya ng Faenza ang makasaysayang bokasyon para sa artistiko at industriyal na mga seramiko na may produktibong base na sumasaklaw sa mga mekanika ng katumpakan, agri-pagkain, at teknolohikal na inobasyon. Ang mga serbisyo at komersiyo ay gumaganap din ng mahalagang papel, na ginagawa itong isang sentro para sa buong rehiyon ng Romaña. == Mga sanggunian == {{Reflist}}{{Nuttall}} == Mga panlabas na link == * [http://www.micfaenza.org/ Museo Internazionale delle Ceramiche] * [https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/museo-internazionale-delle-ceramiche-in-faenza Museo Internazionale delle Ceramiche Faenza sa Google Cultural Institute] * [http://www.paliodifaenza.it/ Palio del Niballo] * [http://www.racine.ra.it/manfrediana/ Biblioteca Manfrediana] * [http://www.100kmdelpassatore.it/en Lahi ng ''Passatore''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929093244/http://www.100kmdelpassatore.it/en/ |date=2020-09-29 }} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] jn08zo38uod9f7rs5j68fjo8mms7id6 0 305493 2237449 2237373 2026-10-27T00:30:25Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237449 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Cuneo|area_footnotes=|website={{official website|http://www.comune.cuneo.it}}|area_code=0171|postal_code=12100|day=Setyembre 29|saint=[[San Miguel]]|elevation_min_m=431|elevation_max_m=615|elevation_m=534|population_demonym=Cuneesi <!-- Elevation ------------------------->|population_footnotes=|area_total_km2=119.67|mayor=[[Federico Borgna]]|native_name={{native name|pms|Coni}}|mayor_party=|frazioni=Bombonina, Borgo San Giuseppe, Cerialdo, Confreria, Madonna delle Grazie, Madonna dell'Olmo, Passatore, Roata Canale, Roata Rossi, Ronchi, San Benigno, San Pietro del Gallo, San Rocco Castagnaretta, Spinetta, Tetti Pesio|province=[[Lalawigan ng Cuneo|Cuneo]] (CN)|region=[[Piamonte]]|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|44|23|22|N|7|32|52|E|display=inline,title}}|image_shield=Cuneo-Stemma.png|image_caption=Piazza Galimberti|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Cuneo Piazza Galimberti.jpeg|official_name=Comune di Cuneo|footnotes=}}Ang '''Cuneo''' (Italyano: [ˈKuːneo]; {{Lang-pms|Coni}} [ˈKʊni]; {{Lang-oc|Coni/Couni}} [ˈKʊni]; {{Lang-fr|Coni}} {{IPA-fr|kɔni|}}) ay isang lungsod at ''[[komuna]]'' sa [[Piemonte|Piamonte]], [[Hilagang Italya]], ang kabesera ng [[lalawigan ng Cuneo]], ang pangatlong pinakamalaki sa mga lalawigan ng [[Italya]] ayon sa sakop na lugar. Matatagpuan ito sa 550 metro (1,804&nbsp;tal.) sa timog-kanluran ng [[Piemonte|Piramonte]], sa pagtatagpo ng mga ilog [[Stura di Demonte|Stura]] at [[Gesso (ilog)|Gesso]]. Ang Cuneo may mga hangganan sa mga munisipalidad ng [[Beinette]], [[Borgo San Dalmazzo]], [[Boves]], [[Busca]], [[Caraglio]], [[Castelletto Stura]], [[Centallo]], [[Cervasca]], [[Morozzo]], [[Peveragno]], [[Tarantasca]], at [[Vignolo]].<ref name="inhabitants Cuneo2">{{cite web|url=http://www.comuniverso.it/index.cfm?Comuni%20confinanti%20con%20Cuneo&map=004078|title=inhabitants Cuneo and bordering municipalities|accessdate=2013-06-24|publisher=Comuniverso.it}}</ref> == Heograpiya == Sa loob ng perimetro ng munisipyo, sa hilagang-kanlurang lugar, dumadaloy din ang [[Sapa ng Grana]].<ref>{{cita web|url=http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|titolo=I 3 corsi d'acqua di Cuneo|accesso=16 ottobre 2014|dataarchivio=23 ottobre 2014|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|urlmorto=sì}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html |date=2014-10-23 }}</ref> == Mga pagkakahati == Ang mga pinakamahalaga at pinakamatao ay: Centro storico, Cuneo Centro, Cuneo Nuova, San Paolo, Donatello, Gramsci, San Rocco, Cerialdo, Confreria, at Borgo San Giuseppe. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.cuneo.it/ Cuneo homepage], comune.cuneo.it {{In lang|it}} * [http://www.parcofluvialegessostura.it Parco Fluviale Gesso e Stura], www.parcofluvialegessostura.it {{In lang|it}} [[Kategorya:Mga lungsod at bayan sa Piedmont]] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] eg0a58zah21mhpmc78on6pjqvxt7ud0 0 305497 2237545 2083271 2026-10-27T11:08:28Z Ryomaandres 8044 2237545 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Fiumicino|elevation_footnotes=|area_footnotes=|area_total_km2=213|population_footnotes=<ref name="istat">{{in lang|it}} [http://demo.istat.it/bilmens2015gen/index.html Source]: [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]] 2015</ref>|population_total=80000|population_as_of=1 Enero 2019|pop_density_footnotes=|population_demonym=Fiumicinesi|elevation_m=1|mayor_party=|twin1=|twin1_country=|saint=[[Hipolito ng Roma]]|day=Oktubre 5|postal_code=00050, 00054, 00057|area_code=06|website={{official website|http://www.comune.fiumicino.rm.gov.it}}|mayor=[[Esterino Montino]]|frazioni=[[Paliparang Leonardo da Vinci–Fiumicino|Aeroporto "Leonardo da Vinci"]], Ara Nova, Casale del Castellaccio, Castel Campanile, Focene, [[Fregene]], [[Isola Sacra]], Le Vignole, Maccarese, Palidoro, Parco Leonardo, [[Passo Oscuro]], Porto, Testa di Lepre, Torrimpietra, Tragliata, Tragliatella|official_name=Comune di Fiumicino|image_map=Map of comune of Fiumicino (province of Rome, region Lazio, Italy).svg|native_name=|image_skyline=Fiumicino 00 (RaBoe).jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanaw ng Fiumicino mula sa himpapawid|image_shield=Fiumicino-Stemma.svg|shield_alt=|map_alt=|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Roma]] (RM)|map_caption=Fiumicino sa loob ng Kalakhang Lungsod ng Roma|pushpin_map=Lazio#Italy#European Union|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|46|N|12|14|E|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Lazio]]|footnotes=}} Ang '''Fiumicino''' (Italyano:&nbsp;[fjumiˈtʃiːno]) ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Kalakhang Lungsod ng Roma]], [[Lazio]], gitnang Italya, na may populasyon na 80,500 (2019). Sikat ito sa kinaroroonan ng [[Paliparang Leonardo da Vinci–Fiumicino]], ang pinakaabalang paliparan sa Italya at ang ika-anim na pinaka-abala sa Europa. == Heograpiya == Matatagpuan ito sa tabi ng [[Dagat Tireno|baybaying Tireno]]. Ang Fiumicino ay may mga hangganan ng mga munisipalidad ng [[Anguillara Sabazia]], [[Cerveteri]], [[Ladispoli]], at [[Roma]]. Matatagpuan ito sa hilagang bahagi ng bukana ng ilog ng [[Ilog Tiber|Tiber]], sa tabi ng [[Ostia (Roma)|Ostia]].<ref>{{OSM|r|41575|Fiumicino}}</ref> Kabilang dito ang mga nayon (''[[frazione|frazioni]]'') ng [[Paliparang Leonardo da Vinci–Fiumicino|Aeroporto "Leonardo da Vinci"]], Ara Nova (o Aranova), Casale del Castellaccio, Castel Campanile, Focene, [[Fregene]], [[Isola Sacra]], Le Vignole, Maccarese, Palidoro, Parco Leonardo, [[Passo Oscuro]] (o Passoscuro), Porto, Testa di Lepre, Torre sa Pietra, Tragliata, at Tragliatella. Ang lugar ng Fiumicino ay halos patag, na may mababang elebasyon. Ang mga heolohikong pinagmulan nito ay nauugnay sa mga depositong alubyal ng Tiber at mga latak sa dagat. Ang hydrographic network ay medyo siksik, na may maraming mas maliliit na daluyan ng tubig na dumadaloy patungo sa Tiber o direkta sa dagat. ==Mga sanggunian== {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{In lang|it}} [http://www.comune.fiumicino.rm.gov.it Comune of Fiumicino]{{Dead link|date=Oktubre 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{In lang|it}} [http://www.comuni-italiani.it/058/120/ Fiumicino on comuni-italiani.it] {{Kalakhang Lungsod ng Roma Capital}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] dnwnjdw1ymefasrkp1urjnxj846kjoq 0 305635 2237564 2233905 2026-10-27T11:25:12Z Ryomaandres 8044 2237564 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Jesi|population_footnotes=<ref>[http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index02.html ISTAT] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184737/http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index02.html |date=2016-03-03 }}</ref>|coordinates_footnotes=|pushpin_map_alt=|map_caption=|map_alt=|shield_alt=|image_alt=|imagesize=|footnotes=|website={{URL|http://www.comune.jesi.an.it/opencms/export/jesiit/index.html|wesbite}}|day=Setyembre 22|saint=[[Septimio ng Iesi|San Septimio]]|postalcode=60035|telephone=0731|population_demonym=Jesini|area_total_km2=107|native_name=|pushpin_label_position=|official_name=Città di Jesi<br /><small>''Lugsod ng Jesi''</small>|image_skyline=Jesi centro storico.JPG|image_caption=|image_shield=Jesi-Stemma.png|image_map=|coordinates={{coord|43|31|25|N|13|14|21|E|display=inline,title}}|region=[[Marche]]|area_footnotes=|province=[[Lalawigan ng Ancona|Ancona]] (AN)|frazioni=Mazzangrugno, Castelrosino, Tabano, Santa Lucia, Pantiere of Iesi|mayor=Massimo Bacci|mayor_party=|elevation_footnotes=|elevation_m=97|area_code=0731}} [[Talaksan:Jesi-teatropergolesi01.jpg|thumb|240x240px| Teatro Pergolesi.]] Ang '''Jesi''', binaybay ring '''Iesi''' (Italyano: [ˈJɛːzi]), ay isang bayan at ''[[komuna]]'' ng [[lalawigan ng Ancona]] sa [[Marche]], [[Italya]]. [[Talaksan:Jesi,_Palazzo_della_Signoria.JPG|thumb|240x240px| Palazzo della Signoria.]] [[Talaksan:Jesi,_Mura.JPG|thumb|240x240px| Tanaw sa mga ika-14 na siglong pader.]] [[Talaksan:Jesi,_Duomo.JPG|thumb|Katedral (Duomo).]] [[Talaksan:Jesi,_palazzo_balleani_02_balcone_con_telamoni.jpg|thumb|240x240px| Palazzo Balleani.]] Ito ay isang mahalagang sentrong pang-industriya at pansining sa lunas sa kaliwa (hilaga) na pampang ng ilog ng [[Esino]] na {{Convert|17|km}} bago ang bukana nito sa Dagat Adriatico. == Heograpiyang pisikal == === Klima === Sa kabila ng medyo kalapitan nito sa dagat, ang Jesi ay may klimang may impluwensiya ng kontinente. Ang mga taglamig ay katamtamang malamig at basa, paminsan-minsan ay may maniyebe. Kabilang sa pinakamatinding pag-ulan ng niyebe sa nakalipas na 20 taon ay ang mga noong Disyembre 1996, Enero 2005, at Pebrero 2012 (sa lahat ng pagkakataon, ang takip ng niyebe ay lumampas sa 50 cm, at umabot pa nga sa humigit-kumulang isang metro ang lalim sa huling pangyayari). Kasunod ng matinding lamig, ang pinakamababang temperatura ay maaaring bumagsak sa -10 o -15°C. Ang mga tag-araw ay napakainit at kadalasang maalinsangan, na nailalarawan sa mahinang bentilasyon. Ang mga bagyong may pagkulog at pagkidlat ay hindi bihira at kung minsan ay marahas, na may mapaminsalang mga bagyo ng graniso at paminsan-minsang mga buhawi (tulad ng isa na nagdulot ng malawakang pinsala sa kanlurang labas ng lungsod noong tag-araw ng 2014). Sa panahon ng mga alon ng init sa Africa, ang mga termometro ay madaling umabot sa 35-40°C, at noong 2003, naitala pa ang mga rekord na pinakamataas na temperatura na 43°C. Gayunpaman, ang pinakamataas na temperatura ay nararating kapag umiihip ang [[Garbino]], isang napakainit at tuyong hangin na nagmumula sa Apeninos. == Mga mamamayan == * [[Federico II, Banal na Emperador ng Roma]] * [[Giancarlo Alessandrini]] * [[Giuseppe Balducci]] * [[Alice Bellagamba]] * [[Dionisio Cimarelli]] * [[Elisa Di Francisca]] * [[Giancarlo Falappa]] * [[Virna Lisi]] * [[Antonio Magini-Coletti]] * [[Roberto Mancini]] * [[Valeria Moriconi]] * [[Giovanni Battista Pergolesi]] * [[Paolo Polidori]] * [[Rafael Sabatini]] * [[Giovanna Trillini]] * [[Valentina Vezzali]] == Mga tala at sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Marche/Ancona/Jesi/Jesi/home.html Thayer's Gazetteer] [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] 5xdb458xk6nbj7f93tyjz319vsylsys 2237566 2237564 2026-10-27T11:25:46Z Ryomaandres 8044 2237566 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Jesi|population_footnotes=<ref>[http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index02.html ISTAT] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184737/http://demo.istat.it/bilmens2011gen/index02.html |date=2016-03-03 }}</ref>|coordinates_footnotes=|pushpin_map_alt=|map_caption=|map_alt=|shield_alt=|image_alt=|imagesize=|footnotes=|website={{URL|http://www.comune.jesi.an.it/opencms/export/jesiit/index.html|wesbite}}|day=Setyembre 22|saint=[[Septimio ng Iesi|San Septimio]]|postalcode=60035|telephone=0731|population_demonym=Jesini|area_total_km2=107|native_name=|pushpin_label_position=|official_name=Città di Jesi<br /><small>''Lugsod ng Jesi''</small>|image_skyline=Jesi centro storico.JPG|image_caption=|image_shield=Jesi-Stemma.png|image_map=|coordinates={{coord|43|31|25|N|13|14|21|E|display=inline,title}}|region=[[Marche]]|area_footnotes=|province=[[Lalawigan ng Ancona|Ancona]] (AN)|frazioni=Mazzangrugno, Castelrosino, Tabano, Santa Lucia, Pantiere of Iesi|mayor=Massimo Bacci|mayor_party=|elevation_footnotes=|elevation_m=97|area_code=0731}} [[Talaksan:Jesi-teatropergolesi01.jpg|thumb|240x240px| Teatro Pergolesi.]] Ang '''Jesi''', binaybay ring '''Iesi''' (Italyano: [ˈJɛːzi]), ay isang bayan at ''[[komuna]]'' ng [[lalawigan ng Ancona]] sa [[Marche]], [[Italya]]. [[Talaksan:Jesi,_Palazzo_della_Signoria.JPG|thumb|240x240px| Palazzo della Signoria.]] [[Talaksan:Jesi,_Mura.JPG|thumb|240x240px| Tanaw sa mga ika-14 na siglong pader.]] [[Talaksan:Jesi,_Duomo.JPG|thumb|Katedral (Duomo).]] [[Talaksan:Jesi,_palazzo_balleani_02_balcone_con_telamoni.jpg|thumb|240x240px| Palazzo Balleani.]] Ito ay isang mahalagang sentrong pang-industriya at pansining sa lunas sa kaliwa (hilaga) na pampang ng ilog ng [[Esino]] na {{Convert|17|km}} bago ang bukana nito sa Dagat Adriatico. == Heograpiyang pisikal == === Klima === Sa kabila ng medyo kalapitan nito sa dagat, ang Jesi ay may klimang may impluwensiya ng kontinente. Ang mga taglamig ay katamtamang malamig at basa, paminsan-minsan ay may maniyebe. Kabilang sa pinakamatinding pag-ulan ng niyebe sa nakalipas na 20 taon ay ang mga noong Disyembre 1996, Enero 2005, at Pebrero 2012 (sa lahat ng pagkakataon, ang takip ng niyebe ay lumampas sa 50 cm, at umabot pa nga sa humigit-kumulang isang metro ang lalim sa huling pangyayari). Kasunod ng matinding lamig, ang pinakamababang temperatura ay maaaring bumagsak sa -10 o -15°C. Ang mga tag-araw ay napakainit at kadalasang maalinsangan, na nailalarawan sa mahinang bentilasyon. Ang mga bagyong may pagkulog at pagkidlat ay hindi bihira at kung minsan ay marahas, na may mapaminsalang mga bagyo ng graniso at paminsan-minsang mga buhawi (tulad ng isa na nagdulot ng malawakang pinsala sa kanlurang labas ng lungsod noong tag-araw ng 2014). Sa panahon ng mga alon ng init sa Africa, ang mga termometro ay madaling umabot sa 35-40°C, at noong 2003, naitala pa ang mga rekord na pinakamataas na temperatura na 43°C. Gayunpaman, ang pinakamataas na temperatura ay nararating kapag umiihip ang [[Garbino]], isang napakainit at tuyong hangin na nagmumula sa Apeninos. == Mga mamamayan == * [[Federico II, Banal na Emperador ng Roma]] * [[Giancarlo Alessandrini]] * [[Giuseppe Balducci]] * [[Alice Bellagamba]] * [[Dionisio Cimarelli]] * [[Elisa Di Francisca]] * [[Giancarlo Falappa]] * [[Virna Lisi]] * [[Antonio Magini-Coletti]] * [[Roberto Mancini]] * [[Valeria Moriconi]] * [[Giovanni Battista Pergolesi]] * [[Paolo Polidori]] * [[Rafael Sabatini]] * [[Giovanna Trillini]] * [[Valentina Vezzali]] == Mga tala at sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Marche/Ancona/Jesi/Jesi/home.html Thayer's Gazetteer] {{Lalawigan ng Ancona}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] dwms4274ovfnpv1y50gpn03ctg19hsa 0 306660 2237548 2037879 2026-10-27T11:11:13Z Ryomaandres 8044 2237548 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Fonte Nuova|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Roma]] (RM)|website={{official website|http://www.comune.fonte-nuova.rm.it/}}|area_code=06|postal_code=00013|day=Marso 19|saint=[[San Jose]]|elevation_m=150|elevation_footnotes=|population_demonym=Fontenuovesi|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|area_total_km2=19.94|area_footnotes=|mayor=Piero Presutti|mayor_party=|frazioni=Quarto Conca, Santa Lucia, Selva dei Cavalieri, Selvotta, Tor Lupara, XII Apostoli|region=[[Lazio]]|official_name=Comune di Fonte Nuova|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|42|00|06|N|12|37|19|E|type:city(24,659)_region:IT|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=Fonte Nuova-Stemma.png|image_caption=|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Tor_Lupara.JPG|native_name=|footnotes=}}Ang '''Fonte Nuova''' ay isang ''[[komuna]]'' (munisipalidad) sa [[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Kalakhang Lungsod ng Roma]] sa Italyanong rehiyon ng [[Lazio]], na matatagpuan mga {{Convert|15|km|mi|0}} hilagang-silangan ng [[Roma]]. Ang ''komuna ay'' nilikha noong 2001 mula sa mga ''[[frazione]]'' ng Tor Lupara di Mentana at Santa Lucia di Mentana, na dating pagmamay-ari ng [[Mentana]], at ng Tor Lupara ng [[Guidonia Montecelio]]. == Heograpiyang pisikal == === Teritoryo === Napapaligiran ng iba't ibang natural na lugar, ang lungsod ay matatagpuan sa hilagang-silangan ng Roma. Ang teritoryo ay higit sa lahat ay maburol at ang pinakamataas na altitud ay humigit-kumulang 150 metro sa ibabaw ng antas ng dagat. Ang nayon ng Tor Lupara ay matatagpuan sa mas mataas na altitud kaysa nayon ng Santa Lucia. Ang [[Pratolungo]], isang maliit na tributaryo ng [[Aniene]], ay dumadaloy sa munisipal na lugar. == Kasaysayan == Ang Fonte Nuova ay bumangon sa mga guho ng sinaunang Nomentum, dating lungsod ng [[Ligang Latina]], na kilala sa klima nito at pinangalanan ng mga klasikal na makata tulad ni [[Ovidio]], na gumawa ng alak dito. Gayundin sa teritoryong ito ang pagpupulong sa pagitan ni Carlos na hari ng mga Franco at ng Papa ay nangyari noong 799 upang magkasundo sa pagsilang ng Banal na Imperyong Romano sa sumunod na taon. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://web.archive.org/web/20080705114157/http://www.comune.fonte-nuova.rm.it/ Opisyal na website] {{Kalakhang Lungsod ng Roma Capital}} [[Kategorya:Pages with unreviewed translations]] c9camriy0sauuenf7tjh5rj3dk2tu2z 0 306690 2237552 2037749 2026-10-27T11:15:30Z Ryomaandres 8044 2237552 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Genzano di Roma|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Roma]] (RM)|website={{official website|http://www.comune.genzanodiroma.roma.it/}}|area_code=06|postal_code=00045|day=|saint=[[Tomas ng Villanueva|Santo Tomas ng Villanueva]]|elevation_m=435|elevation_footnotes=|population_demonym=Genzanesi|population_footnotes=|area_total_km2=18|area_footnotes=|mayor=Daniele Lorenzon|mayor_party=[[Five Star Movement|M5S]]|frazioni=Landi, Muti|region=[[Lazio]]|official_name=Comune di Genzano di Roma|coordinates_footnotes=|coordinates={{coord|41|42|N|12|41|E|display=inline,title}}|pushpin_map_alt=|pushpin_label_position=|map_caption=|map_alt=|image_map=|shield_alt=|image_shield=|image_caption=Panorama ng Genzano|image_alt=|imagesize=|image_skyline=Genzano Vecchio Panorama 070714.jpg|native_name=|footnotes=}}Ang '''Genzano di Roma''' ay isang bayan at ''[[komuna]]'' sa [[Kalakhang Lungsod ng Roma Capital|Kalakhang Lungsod ng Roma]], sa rehiyon ng [[Lazio]] sa gitnang [[Italya]]. Ito ay isa sa [[Castelli Romani]], may layo na {{Convert|29|km|mi}} mula sa [[Roma]], sa [[mga Burol Alban]]. == Kasaysayan == Sa mga nakaraang panahon, ang teritoryo ng Genzano ngayon ay nasa ilalim ng hurisdiksyon ng [[Lanuvium]] at [[Aricia]], ngunit malamang na hindi ito ang lugar ng anumang tinitirhang sentro, gaano man kaliit. Gayunpaman, maraming Latin at Romanong arkeolohikong artepakto ang natuklasan at natagpuan sa lugar ng Genzano.<ref>«Al Museo Vaticano sono custoditi un "Putto che stringe l'oca" e una "Giovenca", provenienti dall'altura genzanese che si riversa sul lago; mentre sulla via Appia furono ritrovati reperti vari, pezzi di colonne e parti di zoccoli in marmo; un cippo miliare, alto quasi un metro […]. E mosaici, bolli figulini, fistole; da scavi per la ristrutturazione del cimitero, e così reperti, andati persi, dell'acquedotto che da Nemi doveva giungere a Genzano passando dai giardini dell'attuale Convento Cappuccini. Così come i reperti di Monte Due Torri, attestano fino al [[389 a.C.]] allorché [[Furio Camillo|Camillo]] rase al suolo la comunità Maecia, l'antico [[Maecium]].» {{cita|Mariano Apa|p. 20}}.</ref> === Klima === Mula sa punto de bista ng init, ang mainit na panahon ay tumatagal ng humigit-kumulang 2.8 buwan, mula Hunyo 17 hanggang Setyembre 11, na may pangkaraniwang pang-araw-araw na pinakamataas na temperatura na higit sa 25 °C; Agosto ang pinakamainit na buwan, na may pangkaraniwang pinakamataas na temperatura na 28 °C at pangkaraniwang pinakamababa na 18 °C. Ang malamig na panahon ay tumatagal ng humigit-kumulang 4 na buwan, mula Nobyembre 22 hanggang Marso 22, na may pangkaraniwang pinakamataas na temperatura na mas mababa sa 14 °C; Enero ang pinakamalamig na buwan, na may pangkaraniwang buwanang pinakamataas na temperatura na humigit-kumulang 10 °C at minimum na 2 °C.<ref name=":1">{{Cita web|url=https://it.weatherspark.com/y/71808/Condizioni-meteorologiche-medie-a-Genzano-di-Roma-Italia-tutto-l'anno|titolo=Condizioni climatiche e meteo medie tutto l'anno a Genzano di Roma|accesso=20 giugno 2026}}</ref> == Mga pangunahing tanawin == * Palasyong Baron ng Sforza Cesarini * Ang harding Ingles ng Palazzo Sforza Cesarini * Simbahan ng Santa Maria ng mga Capuchino * Balong ng San Sebastian * Katedral ng Santa Maria sa Itaas ng Burol == Mga kambal na lungsod == * {{Flagicon|France}} [[Châtillon, Hauts-de-Seine|Châtillon]], [[Pransiya]] * {{Flagicon|Germany}} [[Merseburg]], [[Alemanya]] * {{Flagicon|Poland}} [[Mokotów]], [[Polonya]] == Mga panlabas na link == * [http://www.infiorata.it Opisyal na website ng Infiorata] <references /> {{Kalakhang Lungsod ng Roma Capital}} irlzo2ebulr9zantclilatefubtai38 0 306693 2237554 2226392 2026-10-27T11:17:29Z Ryomaandres 8044 2237554 wikitext text/x-wiki {{Infobox Italian comune|name=Giovinazzo|elevation_footnotes=|area_total_km2=44.3|population_footnotes=|population_total=20352|population_as_of=31 Marso 2018|pop_density_footnotes=|population_demonym=Giovinazzesi|elevation_m=18|mayor=Tommaso Depalma|twin1=|twin1_country=|saint=Santo Tomas|day=Hulyo 3 Madonna di Corsignano|postal_code=70054|area_code=080|website={{Official website|http://www.comune.giovinazzo.bari.it/}}|area_footnotes=|mayor_party=|official_name=Comune di Giovinazzo|image_map=|native_name=|image_skyline=Giovinazzo02.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Tanaw ng Giovinazzo mula sa dagat|image_shield=Giovinazzo-Stemma.png|shield_alt=|map_alt=|frazioni=|map_caption=|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|41|11|N|16|40|E|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Apulia]]|metropolitan_city=[[Kalakhang Lungsod ng Bari|Bari]] (BA)|footnotes=}} Ang '''Giovinazzo''' ([[Diyalektong Bari|Barese]]: {{Lang|nap|Scevenàzze}}) ay isang bayan, ''[[komuna]]'' (munisipalidad) at dating luklukan ng o obispo sa loob ng [[Kalakhang Lungsod ng Bari]], rehiyon ng [[Apulia]], timog-silangan ng Italya. == Pinagmulan ng pangalan == Ang pinaka-makatwirang ipotesis ay ang toponimo na Giovinazzo ay nagmula sa medyebal na personal na pangalang [[Wikang Latin|Latin]] na Johannacius, na siya namang nagmula sa isang [[Wikang Griyego|Griyegong]] maliit na anyo (katumbas ng unang pangalang Italyano na "Giovannino"). Ang isang posibleng hango mula sa Latin na juvenis ("bata") ay tila hindi gaanong malamang, higit sa lahat dahil sa mga kahirapang likas sa interpretasyon ng hulapi.<ref>{{cita testo|autore=Giovanni Alessio|titolo=Precisazioni in tema di toponomastica pugliese|p=47|url=https://emeroteca.provincia.brindisi.it/japigia/1945/Articoli/Precisazioni%20in%20Tema%20di%20Toponomastica%20Pugliese.pdf}}</ref> == Kasaysayan == Ito ay isang maliit na pinatibay na sentro ng mga [[Sinaunang Roma|Romano]], na tinawag nilang '''Natolium''', marahil ay itinayo sa mga guho ng [[Mga Peucetio|Peucetiong]] ''Netium'' na winasak noong mga [[mga Digmaang Puniko]].<ref>Collenuccio da Pesaro, ''Historia del Regno di Napoli'', Naples, 1557</ref> Matapos ang [[Silangang Imperyong Romano|panahong Bisantino]], ito ay naging kondehan (sa paglaon ay naging dukado). Ito ay kalaunang naging isang yumayamang sentro ng komersiyo, na may mga koneksiyon sa pakikipagkalakalan sa [[Republika ng Venecia|Venecia]]. == Kultura == Ang aklatan ay ipinangalan kay Don Filippo Roscini (1918-1992),<ref>{{Cita web|url=http://cittadelladellacultura.weebly.com/la-biblioteca.html|titolo=La Biblioteca|sito=CITTADELLA DELLA CULTURA GIOVINAZZO|accesso=15 novembre 2017}}</ref> isang historyador at manunulat mula sa Giovinazzo, na nag-donate ng isang koleksiyon ng 2500 tomo sa munisipalidad, na kinumpleto ng isa pang koleksiyon na binili ng munisipalidad. == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [http://www.comune.giovinazzo.ba.it/ Opisyal na website] {{In lang|it}} {{Kalakhang Lungsod ng Bari}} [[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Apulia]] ily3nkz6qbc9rjapdsqkty6dg3xkkt1 0 306694 2237560 1870859 2026-10-27T11:21:34Z Ryomaandres 8044 Changed redirect target from [[Italya]] to [[Jesolo]] 2237560 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Jesolo]] a4tc0w6aug6u5e8lncjz99ewkd4fgdu 10 320856 2237489 2236324 2026-10-27T02:55:51Z Ryomaandres 8044 2237489 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Orest_Kiprensky_-_Портрет_поэта_А.С.Пушкина_-_Google_Art_Project.jpg|right|100px]] *...na ipinatawag ng mga awtoridad sa [[Mosku]] ang makatang si '''[[Alexander Pushkin]]''' (''nakalarawan'') matapos matagpuan ang kopya ng kaniyang tulang ''[[Oda sa Kalayaan (tula)|Oda sa Kalayaan]]'' sa mga gamit ng mga rebelde ng '''[[Aklasang Desembrista]]'''? *...na ang kompanyang [[kayo]] na '''[[Grupong Marzotto]]''' ay nagmula sa [[comune|bayan]] ng '''[[Valdagno]]'''? *...na iminodelo ni '''[[Anthony Constantino]]''' ang mga [[barong Tagalog|barong]] na idinisenyo ni '''[[Francis Libiran]]''' na isinuot ng mga atleta ng '''[[Pilipinas sa Palarong Olimpiko|Koponan ng Pilipinas]]''' para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024]]? *...na ang [[Paghahating Kanluranin]] ay naging pagkakataong magtatag ng isang '''[[Pamantasan ng Heidelberg|pamantasan]]''' sa '''[[Heidelberg]]''' kahit na hindi ito isang malaking lungsod? *...na [[Dulas ng politiko|nadulas]] ang isang politikong [[Polonya|Polako]], binanggit na may bansang '''[[San Escobar]]'''? luinbin6micydi1fnlgyyg6yeokqvon 0 321367 2237419 2237296 2026-10-26T15:39:45Z Allyriana000 119761 2237419 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|photo=|winner='''[[Margie Moran|Margarita Moran]]'''|represented={{flagicon|Philippines|1936}} Pilipinas|date=21 Hulyo 1973|image=Miss Universe 1973.jpg|caption=Margarita Moran|presenters={{Hlist|Bob Barker|Helen O'Connell}}|venue=Odeon of Herodes Atticus, [[Atenas]], [[Gresya]]|broadcaster=<small>'''Internasyonal''':</small><br>{{Hlist|[[CBS]]}}<small>'''Opisyal''':</small><br>{{Hlist|ERT}}|entrants=61|placements=12|debuts={{Hlist|Tsipre}}|withdraws={{Hlist|Bahamas|Ekwador|Irak|Lupangyelo|Peru|Zaire}}|returns={{Hlist|Libano|Nikaragwa|Panama|Sri Lanka|Trinidad at Tobago}}|congeniality=Wendy Robertson <br> {{flagicon|Chile}} Tsile|best national costume=Rocío Martín <Br> {{flagicon|Spain|1945}} Espanya|photogenic=[[Margie Moran|Margarita Moran]] <br> {{flagicon|Philippines|1936}} Pilipinas|before=[[Miss Universe 1972|1972]]|next=[[Miss Universe 1974|1974]]|entertainment=Gilbert O'Sullivan}} Ang '''Miss Universe 1973''' ay ang ika-22 edisyon ng [[Miss Universe]] pageant, na ginanap sa Odeon of Herodes Atticus sa [[Atenas]], [[Gresya]] noong 21 Hulyo 1973. Ito ang unang edisyon na ginanap sa [[Europa]].<ref>{{Cite news |date=16 Hulyo 1973 |title=Miss Universe beauty pageant set Saturday |language=en |pages=19 |work=The Daily Herald |url=https://www.newspapers.com/clip/23788242/the-daily-herald/ |access-date=13 Enero 2023 |via=Newspapers.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113161003/https://www.newspapers.com/clip/23788242/the-daily-herald/|archive-date=13 Enero 2023}}</ref><ref>{{Cite news |date=15 Hulyo 1973 |title=Beauty pageant |language=en |pages=143 |work=Austin American-Statesman |url=https://www.newspapers.com/clip/47475982/austin-american-statesman/ |access-date=29 Marso 2023 |via=Newspapers.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329133923/https://www.newspapers.com/clip/47475982/austin-american-statesman/|archive-date=29 Marso 2023}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Kerry Anne Wells]] ng Australya si [[Margie Moran|Margarita Moran]] ng Pilipinas bilang Miss Universe 1973.<ref>{{Cite news |date=22 Hulyo 1973 |title=Miss Universe Title Won By Filipino Beauty Queen |language=en |pages=1 |work=Herald-Journal |url=https://news.google.com/newspapers?id=PJoeAAAAIBAJ&sjid=Qs0EAAAAIBAJ&pg=3701%2C4202315 |access-date=18 Nobyembre 2022|via=Google News Archive}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 Setyembre 2021 |title=LOOK BACK: Filipina queens at the Miss Universe pageant |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/look-back-filipina-beauty-queens-and-the-miss-universe-crown/ |access-date=14 Enero 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250427131916/https://www.rappler.com/entertainment/pageants/look-back-filipina-beauty-queens-and-the-miss-universe-crown/|archive-date=27 Abril 2025}}</ref> Ito ang pangalawang tagumpay ng Pilipinas sa kasaysayan ng kompetisyon. Nagtapos bilang first runner-up si Amanda Jones ng Estados Unidos, habang nagtapos bilang second runner-up si Aina Walle ng Noruwega.<ref>{{Cite news |date=22 Hulyo 1973 |title=Philippine beauty new Miss Universe |language=en |pages=1–2 |work=Ocala Star-Banner |url=https://news.google.com/newspapers?id=fI9PAAAAIBAJ&sjid=BgYEAAAAIBAJ&pg=4740%2C5204559 |access-date=13 Enero 2023|via=Google News Archive}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=22 Hulyo 1973 |title=Miss Universe from Philippines; US entrant takes second place |language=en |pages=1; 10A |work=Sarasota Herald-Tribune |url=https://news.google.com/newspapers?id=1k0vAAAAIBAJ&sjid=wmYEAAAAIBAJ&pg=3106%2C2018152 |access-date=17 Enero 2023|via=Google News Archive}}</ref> Mga kandidata mula sa animnapu't-isang bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan ni Bob Barker ang kompetisyon sa ikapitong pagkakataon, samantalang si Helen O'Connell ang nagbigay ng komentaryo sa buong kompetisyon.<ref>{{Cite news |date=15 Hunyo 1973 |title=Beauty pageant slated |language=en |pages=15 |work=The Calgary Herald |url=https://books.google.com.ph/books?id=lG1kAAAAIBAJ&pg=PA105&dq=%22Miss+Universe%22+%221973%22&article_id=3125,2715714&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq2LHF967_AhWW1zgGHe5-ALcQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%22Miss%20Universe%22%20%221973%22&f=false |access-date=6 Hunyo 2023 |via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite news |date=30 Hunyo 1973 |title=Miss Universe pageant will come via satellite |language=en |pages=34 |work=Schenectady Gazette |url=https://news.google.com/newspapers?id=AWItAAAAIBAJ&sjid=eogFAAAAIBAJ&pg=3565%2C3959183 |access-date=14 Disyembre 2023 |via=Google News Archive}}</ref> Nagtanghal ang mangaawit at pianistang si Gilbert O'Sullivan sa edisyong ito.<ref>{{Cite news |date=20 Hulyo 1973 |title=Miss Universe pageant |language=en |pages=3 |work=The Calgary Herald |url=https://news.google.com/newspapers?id=5m5kAAAAIBAJ&sjid=bH0NAAAAIBAJ&pg=2531%2C3694793 |access-date=10 Enero 2023|via=Google News Archive}}</ref> == Kaligiran == [[Talaksan:The Odeon of Herodes Atticus in Athens. In the distance Philopappos Hill.jpg|thumb|Odeon ni Herodes Atticus, ang lokasyon ng Miss Universe 1973|250x250px]] === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong Pebrero 1973, inanunsyo ng mga opisyal ng Pamahalaan ng Porto Riko na tatapusin na nito ang $1 milyong kontrata upang dalhin ang Miss Universe at Miss USA sa pulo hanggang 1976.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news |date=6 Agosto 1971 |title=PR gets Miss Universe contest for five years |language=en |pages=1, 15 |work=The Virgin Islands Daily News |url=https://news.google.com/newspapers?id=SyQwAAAAIBAJ&sjid=pkQDAAAAIBAJ&pg=2614%2C2960258 |access-date=26 Disyembre 2022|via=Google News Archive}}</ref> Ayon sa mga opisyal, ilegal diumano ang kasunduan na ayon sa Pangulo ng Miss Universe na si Harold Glasser ay ''technical-legal'' lamang ang kalikasan nito. Ayon kay Glasser, ang tunay na dahilan kung bakit tinapos ng ang kasunduan ay dahil "biktima ng labanang politikal ang mga ''pageant''" at nanatiling malinis ang mga tagataguyod ng pageant sa debate tungkol sa politikal na katayuan ng Porto Riko. Nilagdaan ng administrasyong ''pro-statehood'' ni Gov. Luis A. Ferre ang kontrata upang isponsor ang mga ''pageant'', subalit isang administrasyong ''anti-statehood'' na pinamumunuan ni Gov. Rafael Hernandez Colon ang umakyat sa puwesto noong Enero 2. Bagamat naghahanap pa ng pagdadausan ng Miss Universe, ang ''pageant'' ay gaganapin sa Hulyo 21 ayon kay Glasser.<ref name=":1">{{Cite news |date=17 Pebrero 1973 |title=Pageant may move to Latin America |language=en |pages=10 |work=The Virgin Islands Daily News |url=https://news.google.com/newspapers?id=ErxOAAAAIBAJ&sjid=260DAAAAIBAJ&pg=5963%2C4130653 |access-date=5 Enero 2023|via=Google News Archive}}</ref> Noong Pebrero 22, nagsampa ng isang ''damage suit'' ang Miss Universe Inc. na nagkakahalagang $20 milyon USD laban sa pamahalaan ng Porto Riko para sa pagkakansela nito ng kontrata upang isponsor ang kompetisyon sa loob ng limang taon.<ref>{{Cite news |date=23 Pebrero 1973 |title=Damage suit |language=en |pages=5 |work=The Canberra Times |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/110699534?searchTerm=%22Miss%20Universe%22 |access-date=6 Enero 2023 |via=Trove}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 Marso 1973 |title=„Miss Universe" kost Pto. Rico meer dan half miljoen dollar |language=nl |pages=3 |work=Amigoe di Curacao |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010460356:mpeg21:p003 |access-date=29 Marso 2023 |via=Delpher|trans-title="Miss Universe" costs Puerto Rico more than half a million dollars}}</ref> Noong Mayo 10, inanunsyo ng Miss Universe Inc. na ang ika-22 edisyon ay gaganapin sa Atenas mula Hulyo 11 hanggang Hulyo 21.<ref>{{Cite news |date=14 Hulyo 1973 |title=Miss Universe Pageant From Athens Via Satellite |language=en |pages=24 |work=St. Joseph News-Press |url=https://books.google.com.ph/books?id=vOdbAAAAIBAJ&pg=PA24&dq=%22Miss+Universe%22+%221973%22&article_id=2112,2695618&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiq2LHF967_AhWW1zgGHe5-ALcQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=%22Miss%20Universe%22%20%221973%22&f=false |access-date=6 Hunyo 2023 |via=Google Books}}</ref> Ayon kay Glasser at Chrysanthos Demetriadis, pangulo ng Greek National Tourist Organization, ang kompetisyon ay isasahimpapawid sa mahigit 30 bansa.<ref>{{Cite news |date=11 Mayo 1973 |title=Beauty quest |language=en |pages=14 |work=Papua New Guinea Post-Courier |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/250742214?searchTerm=%22Miss%20Universe%22 |access-date=6 Enero 2023 |via=Trove}}</ref><ref>{{Cite news |last=Wilson |first=Earl |date=7 Mayo 1973 |title=Doctor captivates Mamie |language=en |pages=42 |work=Beaver County Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=d7QiAAAAIBAJ&sjid=d7MFAAAAIBAJ&pg=808%2C1903315 |access-date=17 Enero 2023|via=Google News Archive}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === Ang mga kandidata mula sa animnapu't-isang mga bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon.<ref name=":5" /> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Unang sumali sa edisyong ito ang bansang Tsipre.<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 1973 |title=Lebanon papers hit picture of pageant beauties |language=en |pages=7 |work=Youngstown Vindicator |url=https://books.google.com.ph/books?id=2gxJAAAAIBAJ&lpg=PA7&dq=%22Miss%20Universe%22%20%22Cyprus%22&pg=PA7#v=onepage&q=%22Miss%20Universe%22%20%22Cyprus%22&f=false |access-date=26 Oktubre 2026 |via=Google Books}}</ref> Bumalik sa edisyong ito ang mga bansang Ceylon na huling sumali noong [[Miss Universe 1970|1970]]; at Libano, Nikaragwa, Panama, at Trinidad at Tobago na huling sumali noong [[Miss Universe 1971|1971]].<ref name=":02">{{Cite news |date=20 Hulyo 1972|title=Guards out as world beauties fly in|language=en|pages=7|work=New Nation|url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/newnation19720720-1.2.55|access-date=26 Oktubre 2026|via=National Library Board}}</ref> Hindi sumali si Cyprianna Munnings ng Bahamas upang makasali sa pagdiriwang ng paglaya ng kaniyang bansa mula sa Reyno Unido.<ref>{{Cite web |last=Darville |first=Felicity |date=6 Hunyo 2023 |title=FACE TO FACE: Patriotic, beautiful and proud to be Bahamian |url=http://www.tribune242.com/news/2023/jun/06/face-face-patriotic-beautiful-and-proud-be-bahamia/ |access-date=12 Oktubre 2025 |website=Tribune 242 |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260621144600/https://www.tribune242.com/news/2023/jun/06/face-face-patriotic-beautiful-and-proud-be-bahamia/|archive-date=21 Hunyo 2026}}</ref> Hindi sumali si Katrin Gisladóttir ng Lupangyelo dahil nagkasakit ito at kinakailangang bumitiw sa kompetisyon.<ref>{{Cite news |date=4 Agosto 1973 |title=Hví ekki Island ? |language=is |pages=2 |work=Vísir |url=https://timarit.is/page/3249963?iabr=on |access-date=14 Enero 2023 |via=Tímarit.is|trans-title=Why not Iceland?}}</ref> Hindi sumali si Mary Núñez ng Peru dahil hindi siya pinayagan ng pamahalaan ng Peru na sumali dahil ang Miss Universe ay produkto ng "kapitalismong Amerikano" at hindi raw maganda ang ugnayan ng bansa sa Estados Unidos.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 Nobyembre 2017 |title=Miss Perú: las peruanas más bellas de las últimas décadas |url=https://elcomercio.pe/tvmas/farandula/miss-peru-peruanas-bellas-ultimas-decadas-noticia-473145-noticia/ |access-date=11 Nobyembre 2022 |website=El Comercio Perú |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260826184310/https://elcomercio.pe/tvmas/farandula/miss-peru-peruanas-bellas-ultimas-decadas-noticia-473145-noticia/|archive-date=26 Agosto 2026|trans-title=Miss Peru: the most beautiful Peruvian women of recent decades}}</ref> Hindi sumali ang mga bansang Ekwador, Irak, at Zaire matapos na mabigo ang kanilang mga organisasyong pambansa na magdaos ng kompetisyong pambansa o magtalaga ng kandidata. == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Universe 1973''' | * '''{{Flagicon image|Flag of the Philippines (1936–1985, 1986–1998).svg}} [[Pilipinas]]''' – '''[[Margie Moran|Margarita Moran]]<ref name=":4">{{Cite news |date=22 Hulyo 1973 |title=Filipinas, Miss Universo; la colombiana, finalista |language=es |pages=7 |work=El Tiempo |url=https://news.google.com/newspapers?id=OVI0AAAAIBAJ&sjid=6WYEAAAAIBAJ&pg=1882%2C4202245 |access-date=14 Enero 2023|trans-title=Philippines, Miss Universe; the Colombian, a finalist|via=Google News Archive}}</ref>''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] – Amanda Jones<ref name=":4" /> |- |2nd runner-up | * {{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] – Aina Walle<ref name=":4" /> |- |3rd runner-up | * {{Flagicon image|Flag of Spain (1945–1977).svg}} [[Espanya]] – Rocío Martín<ref name=":4" /> |- |4th runner-up | * {{flagicon|ISR}} [[Israel]] – Limor Schreibman<ref name=":4" /> |- |Top 12 | * {{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] – Susana Romero<ref name=":4" /> * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Sandra Ferreira<ref name=":4" /> * {{flagicon|GRE|variant=1970}} [[Gresya]] – Vana Papadaki<ref name=":4" /> * {{flagicon|JPN}} [[Hapon]] – Miyoko Sometani<ref name=":4" /> * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Farzana Habib<ref name=":4" /> * {{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] – Ana Lucía Agudelo<ref name=":4" /> * {{flagicon|LIB}} [[Lebanon|Libano]] – Marcelle Herro<ref name=":4" /> |} === Mga espesyal na parangal === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Parangal !Nagwagi |- |Miss Photogenic | * {{Flagicon image|Flag of the Philippines (1936–1985, 1986–1998).svg}} [[Pilipinas]] – [[Margie Moran|Margarita Moran]]<ref>{{Cite news |date=16 Hulyo 1973 |title=Miss Philippines is Miss Photogenic |language=en |pages=8 |work=New Nation |url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Page/newnation19730716-1.1.8 |access-date=6 Enero 2023 |via=National Library Board}}</ref> |- |Miss Congeniality | * {{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] – Wendy Robertson |- |Best National Costume | * {{Flagicon image|Flag of Spain (1945–1977).svg}} [[Espanya]] – Rocío Martín<ref>{{Cite web |date=14 Mayo 2021 |title=Which Country Has Won the Most National Costume Titles at Miss Universe? |url=https://www.esquiremag.ph/culture/lifestyle/miss-universe-country-most-national-costume-titles-a00203-20210514 |access-date=14 Enero 2023 |website=Esquire |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251113081722/https://www.esquiremag.ph/culture/lifestyle/miss-universe-country-most-national-costume-titles-a00203-20210514|archive-date=13 Nobyembre 2025}}</ref> |} == Kompetisyon == === Pormat ng kompetisyon === Tulad noong [[Miss Universe 1971|1971]], 12 mga ''semi-finalist'' ang napili sa pamamagitan ng paunang kompetisyon at ang mga ''closed-door interview''. Lumahok sa ''swimsuit competition'' at ''evening gown competition'' ang 12 mga ''semi-finalist,'' at kalaunan ay napili ang limang pinalista na sumabak sa ''final interview.'' Dahil hindi pinayagan ng Greek Archaeological Society na magparada ang Top 12 sa kanilang damit panglangoy sa Odeon ni Herodes Atticus, ginanap ang ''swimsuit competition'' ng edisyong ito sa labas ng teatro.<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 1973 |title=Girls must cover up |language=en |pages=6 |work=The Canberra Times |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/110737432?searchTerm=%22Miss%20Universe%22 |access-date=6 Enero 2023 |via=Trove}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 Hulyo 1973 |title=Miss Philippines wins |language=en |pages=7A |work=The Bladen Journal |url=https://books.google.com.ph/books?id=br5DAAAAIBAJ&pg=PA8&dq=%22Miss+Universe%22+%221973%22&article_id=745,3886955&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwih6fq1-K7_AhXnw6ACHd6uCrQ4ChDoAXoECAMQAg#v=onepage&q=%22Miss%20Universe%22%20%221973%22&f=false |access-date=6 Hunyo 2023 |via=Google Books}}</ref> === Komite sa pagpili === * Edilson Cid Varela – mamamahayag na Brasilenyo<ref name=":0">{{Cite news |date=4 Agosto 1973 |title=Miss Bermuda finds Greece exotic |language=en |pages=3 |work=The Bermuda Recorder |url=https://bnl.contentdm.oclc.org/digital/collection/p15212coll1/id/375/rec/1 |access-date=18 Nobyembre 2022 |via=Bermuda National Library}}</ref> * Earl Wilson – kolumnistang Amerikano<ref>{{Cite news |last=Wilson |first=Earl |date=18 Hulyo 1973 |title=Earl goes to Athens to judge Miss Universe |language=en |pages=14 |work=Sarasota Herald-Tribune |url=https://news.google.com/newspapers?id=000vAAAAIBAJ&sjid=wmYEAAAAIBAJ&pg=7268%2C720778 |access-date=17 Enero 2023}}</ref> * Lynn Redgrave – aktres na Ingles<ref name=":0" /> * Jean-Pierre Aumont – aktor na Pranses<ref name=":0" /> * Ginger Rogers – Amerikanang aktres<ref name=":0" /> * Walt Frazier – basketbolistang Amerikano<ref name=":3">{{Cite news |last=Wilson |first=Earl |date=27 Hulyo 1973 |title=The good rumor man off in Greece |language=en |pages=21 |work=Sarasota Herald-Tribune |url=https://news.google.com/newspapers?id=200vAAAAIBAJ&sjid=wmYEAAAAIBAJ&pg=7227%2C4556300 |access-date=17 Enero 2023}}</ref> * Manuel Benítez Pérez, El Cordobés – ''bullfighter'' na Espanyol<ref name=":0" /> * Horst Buchholz – aktor na Aleman<ref name=":3" /> * Herakles Mathiopoulos – negosyanteng Griyego<ref name=":0" /> * Hanae Mori – taga-disenyong Hapones<ref name=":0" /> * Apasra Hongsakula – [[Miss Universe 1965]] mula sa [[Thailand|Taylandiya]]<ref name=":0" /> == Mga kandidata == Animnapu't-isang kandidata ang lumahok para sa titulo.<ref name=":5">{{Cite news |date=21 Hulyo 1973 |title=61 beauties in final acts of queen race |language=en |pages=3 |work=Gettysburg Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=DFYzAAAAIBAJ&sjid=rfIFAAAAIBAJ&pg=919%2C3360107 |access-date=14 Disyembre 2023 |via=Google News Archive}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A|name=A}} !Bayan |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |Susana Romero<ref>{{Cite web |last=Alegre |first=Alvaro |date=13 Pebrero 2022 |title=Que es de la vida de Susana Romero: fue una súper estrella en los años ‘80 y ahora se dedica a la protección animal pero lejos de los medios |url=https://www.gente.com.ar/actualidad/que-es-de-la-vida-de-susana-romero-fue-una-super-estrella-en-los-anos-80-y-ahora-se-dedica-a-la-proteccion-animal-pero-lejos-de-los-medios/ |access-date=9 Disyembre 2022 |website=Gente |language=es}}</ref> |20 |[[Lungsod ng Buenos Aires|Buenos Aires]] |- |{{Flagicon image|Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg}} [[Aruba]] |Etleen Oduber<ref>{{Cite news |date=15 Hunyo 1973 |title=Election of Miss Aruba 1973 held in Holiday Inn June 2 |language=en, pap |pages=1; 4–5 |work=Aruba Esso News |url=https://ufdc.ufl.edu/ca03400001/00241 |access-date=7 Enero 2023}}</ref> |18 |Oranjestad |- |{{Flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australia|Australya]] |Susan Mainwaring<ref>{{Cite news |date=23 Hulyo 1973 |title=Filipino girl wins contest |language=en |pages=5 |work=The Canberra Times |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/110739002?searchTerm=%22Susan%20Mainwaring%22 |access-date=7 Enero 2023 |via=Trove}}</ref> |22 |Brisbane |- |{{flagicon|AUT}} [[Austria|Austrya]] |Roswitha Kobald<ref>{{Cite web |last=Grabenhofer |first=Anneliese |date=4 Disyembre 2021 |title=Nachruf Herwig Heran: Ein großartiger Journalist, der fehlen wird |url=https://www.meinbezirk.at/weiz/c-lokales/nachruf-herwig-heran-ein-grossartiger-journalist-der-fehlen-wird_a5045932 |access-date=7 Enero 2023 |website=MeinBezirk.at |language=de }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |18 |Styria |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Christiane Devisch<ref>{{Cite web |date=11 Enero 2010 |title=Erelijst Miss België |url=https://www.demorgen.be/tv-cultuur/erelijst-miss-belgie~b5723d4d/ |access-date=1 Enero 2023 |website=De Morgen |language=nl-NL}}</ref> |20 |[[Amberes]] |- |{{flagicon|Venezuela|variant=1930}} [[Venezuela|Beneswela]] |Desirée Rolando<ref>{{Cite web |last=Garcés |first=Ever |date=16 Nobyembre 2022 |title=Miss Venezuela: Ni tan niñas, ni tan venezolanas… |url=https://diariodelosandes.com/miss-venezuela-ni-tan-ninas-ni-tan-venezolanas/ |access-date=19 Disyembre 2022 |website=Diario de Los Andes |language=es}}</ref> |18 |[[Caracas]] |- |{{flagicon|BMU}} [[Bermuda]] |Judy Richards<ref>{{Cite news |date=2 Hunyo 1973 |title=Miss Bermuda– Living in a whirl of excitement |language=en |pages=1–3 |work=The Bermuda Recorder |url=https://bnl.contentdm.oclc.org/digital/collection/p15212coll1/id/276/rec/48 |access-date=18 Nobyembre 2022 |via=Bermuda National Library}}</ref> |19 |Hamilton |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Sandra Mara Ferreira<ref>{{Cite web |last=Garcia |first=Manuel |date=16 Hulyo 2020 |title=#TBT: A história do concurso Miss Sorocaba |url=https://www.jornalcruzeiro.com.br/presenca/tbt-a-historia-do-concurso-miss-sorocaba/index.html |access-date=12 Disyembre 2022 |website=Cruzeiro do Sul |language=pt-br}}</ref> |21 |[[São Paulo]] |- |{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]] |Roxana Sittic Harb<ref>{{Cite web |date=6 Hunyo 2018 |title=Roxana, talento que trasciende |url=https://eldeber.com.bo/sociales/roxana-talento-que-trasciende_38614 |access-date=9 Disyembre 2022 |website=El Deber |language=es-ES |archive-date=9 Disyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209063505/https://eldeber.com.bo/sociales/roxana-talento-que-trasciende_38614 |url-status=dead }}</ref> |18 |[[La Paz]] |- |{{flagicon|SRI}} [[Sri Lanka|Ceylon]] |Shiranthi Wickremesinghe<ref>{{Cite web |last=Shauketaly |first=Faraz |date=6 Oktubre 2018 |title=Shiranthi Rajapaksa the next president of Sri Lanka in 2020? |url=https://www.independent.lk/shiranthi-rajapaksa-next-president-sri-lanka-2020/ |access-date=2 Oktubre 2025 |website=Ceylon Independent |language=en-GB}}</ref> |20 |[[Colombo]] |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica]] |María del Rosario Mora<ref>{{Cite news |date=29 Hunyo 1973 |title=Rossy Mora Badilla fue electa anoche miss Costa Rica |language=es |trans-title=Rossy Mora Badilla was elected Miss Costa Rica last night |pages=4 |work=La Nacion |url=https://news.google.com/newspapers?id=qQgqAAAAIBAJ&sjid=vs8EAAAAIBAJ&pg=5508%2C1264421 |access-date=14 Disyembre 2023 |via=Google News Archive}}</ref> |19 |Alajuela |- |{{Flagicon image|Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg}} [[Curaçao]] |Ingerborg Zielinski<ref>{{Cite web |date=10 Marso 2003 |title=Getting to know Curacao |url=https://www.deseret.com/2003/3/10/19708941/getting-to-know-curacao |access-date=9 Disyembre 2022 |website=Deseret News |language=en}}</ref> |18 |Willemstad |- |{{flagicon|DNK}} [[Dinamarka]] |Anette Grankvist<ref>{{Cite news |date=14 Hulyo 1973 |title=Shipmates |language=en |pages=8 |work=Pittsburgh Post-Gazette |url=https://books.google.com.ph/books?id=V39IAAAAIBAJ&pg=PA5&dq=%22Anette+Grankvist%22&article_id=6015,1854095&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi3wL-R9a7_AhWv9jgGHTNaD9AQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22Anette%20Grankvist%22&f=false |access-date=6 Hunyo 2023 |via=Google Books}}</ref> |20 |[[Copenhague]] |- |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |Gloria Ivette Romero<ref>{{Cite web |date=10 Pebrero 2021 |title=Ellas son las salvadoreñas que han destacado en los concursos de Miss Universo |url=https://historico.elsalvador.com/historico/803163/salvadorenas-descatacadas-miss-universo.html |access-date=11 Enero 2023 |website=El Diario de Hoy |language=es}}</ref> | – |[[San Salvador]] |- |{{flagicon|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |Caroline Meade<ref>{{Cite web |date=12 Abril 2012 |title=Maureen Lipman ditches her 'dirty, rotten rat' lover over his |url=https://www.standard.co.uk/showbiz/maureen-lipman-ditches-her-dirty-rotten-rat-lover-over-his-inappropriate-behavour-7296423.html |access-date=9 Disyembre 2022 |website=Evening Standard |language=en}}</ref> |18 |[[Glasgow]] |- |{{Flagicon image|Flag of Spain (1945–1977).svg}} [[Espanya]] |María del Rocío Martín Madrigal<ref>{{Cite web |last=Manzano |first=Aurelio |date=10 Setyembre 2014 |title=El tenso divorcio entre la ex Miss España Rocío Martín y el contertulio de laSexta |url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/noticias/2014-09-10/el-tenso-divorcio-entre-la-ex-miss-espana-rocio-martin-y-el-contertulio-de-lasexta-javier-aroca_189284/ |access-date=9 Disyembre 2022 |website=El Confidencial |language=es}}</ref> |19 |[[Sevilla, Espanya|Sevilla]] |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |Amanda Jones<ref>{{Cite news |date=20 Mayo 1973 |title=USA title goes to Miss Illinois |language=en |pages=1 |work=The Victoria Advocate |url=https://news.google.com/newspapers?id=lMccAAAAIBAJ&sjid=SVoEAAAAIBAJ&dq=miss-usa%20amanda-jones&pg=4111%2C2993634 |access-date=12 Disyembre 2022}}</ref> |22 |Evanston |- |{{flagicon|WAL}} [[Wales|Gales]] |Deirdre Greenland<ref>{{Cite news |date=15 Agosto 1973 |title=Beauties on title trail |language=en |pages=8 |work=Evening Times |url=https://books.google.com.ph/books?id=1fJAAAAAIBAJ&lpg=PA8&dq=%22Deirdre%20Greenland%22&pg=PA8#v=onepage&q=%22Deirdre%20Greenland%22&f=false |access-date=2 Oktubre 2025 |via=Google Books}}</ref> |23 |Newport |- |{{flagicon|GRE|variant=1970}} [[Gresya]] |Vana Papadaki<ref>{{Cite web |last=Lo |first=Ricky |date=22 Agosto 2009 |title=The second Pinay Miss U |url=https://www.philstar.com/entertainment/2009/08/22/497989/second-pinay-miss-u |access-date=29 Marso 2023 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> |19 |[[Atenas]] |- |{{flagicon|GUM}} [[Guam]] |Beatrice Benito | 18 |Agana |- |{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |Reta Faye Chambers<ref>{{Cite news |date=11 Abril 2016 |title=Photo Flashback |language=en |work=The Gleaner |url=https://www.pressreader.com/jamaica/jamaica-gleaner/20160411/282617441907326 |access-date=7 Enero 2023 |via=PressReader}}</ref> |20 |Saint James |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Miyoko Sometani |22 |Ibaraki |- |{{Flagicon image|Flag of Honduras (1949–2022).svg}} [[Honduras]] |Nelly Suyapa González<ref>{{Cite news |date=29 Hunyo 1973 |title=Elegida "Miss Honduras" |language=es |trans-title=Chosen "Miss Honduras" |pages=26 |work=La Nacion |url=https://news.google.com/newspapers?id=qQgqAAAAIBAJ&sjid=vs8EAAAAIBAJ&pg=2635%2C1378183 |access-date=14 Disyembre 2023 |via=Google News Archive}}</ref> | 17 |El Paraíso |- |{{Flagicon image|Flag of Hong Kong (1876–1955).svg}} [[Hong Kong]] |Elaine Sung<ref>{{Cite web |date=11 Hunyo 2000 |title=The interview |url=https://www.scmp.com/article/318713/interview |access-date=11 Disyembre 2022 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> |18 |[[Hong Kong]] |- |{{flagicon|IND}} [[Indiya]] |Farzana Habib<ref>{{Cite web |date=25 Marso 2013 |title=50 years of Miss India: Winners through the years |url=https://photogallery.indiatimes.com/beauty-pageants/miss-india/50-years-of-miss-india-winners-through-the-years/winners-through-the-years/articleshow/19188085.cms |access-date=16 Disyembre 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> |18 |[[New Delhi]] |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |Veronica Ann Cross<ref>{{Cite news |last=Foster |first=Paul |date=21 Nobyembre 1973 |title=60 gorgeous girls |language=en |pages=8 |work=Evening Times |url=https://news.google.com/newspapers?id=nR8-AAAAIBAJ&sjid=bUoMAAAAIBAJ&dq=veronica-ann-cross&pg=6457%2C4536750 |access-date=11 Enero 2023}}</ref> |23 |[[Londres]] |- |{{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]] |Pauline Fitzsimons |20 |[[Dublin]] |- |{{flagicon|ISR}} [[Israel]] |Limor Schreibman<ref>{{Cite news |date=26 Hulyo 1973 |title=Miss Israel is fourth |language=en |pages=1 |work=The Australian Jewish Times |url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/263119338?searchTerm=%22Miss%20Universe%22 |access-date=6 Enero 2023 |via=Trove}}</ref> |19 |[[Tel-Abib]] |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |Antonella Barci<ref>{{Cite news |date=4 Setyembre 1972 |title=Le due elette |language=it |pages=7 |work=Stampa Sera |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,7/articleid,0145_02_1972_0193_0007_4908321/ |access-date=29 Marso 2023 |via=La Stampa}}</ref> |18 |[[Milan]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Deborah Ducharme |20 |Port Colborne |- |{{flagicon|GER}} [[Kanlurang Alemanya]] |Dagmar Winkler<ref>{{Cite web |date=4 Setyembre 2017 |title=Dagmar Wöhrl: Ihr Weg von der Misswahl ins Parlament |url=https://www.nordbayern.de/region/nuernberg/dagmar-wohrl-ihr-weg-von-der-misswahl-ins-parlament-1.2907953 |access-date=12 Disyembre 2022 |website=Nürnberger Nachrichten |language=de}}</ref> |18 |Stein |- |{{flagicon|VIR}} [[US Virgin Islands|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] |Cindy Richards<ref>{{Cite news |date=3 Abril 1973 |title=Miss Virgin Islands of 1973 |language=en |pages=1 |work=The Virgin Islands Daily News |url=https://news.google.com/newspapers?id=6a8wAAAAIBAJ&sjid=x0QDAAAAIBAJ&pg=2794%2C3084941 |access-date=14 Disyembre 2023 |via=Google News Archive}}</ref> | 19 |Saint Croix |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |Ana Lucía Agudelo<ref>{{Cite web |date=20 Hunyo 1996 |title=Carolina, as de Cali en Buenaventura |url=https://www.eltiempo.com/archivo/documento/MAM-451267 |access-date=10 Enero 2023 |website=El Tiempo |language=es}}</ref> |20 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cali]] |- |{{flagicon|LIB}} [[Lebanon|Libano]] |Marcelle Herro<ref>{{Cite web |last=Ghaleb |first=Chloe |date=14 Hulyo 2020 |title=Miss Lebanon Throughout History In Pictures |url=https://www.the961.com/miss-lebanon-history-in-pictures/ |access-date=9 Disyembre 2022 |website=961 |language=en-US}}</ref> |21 |[[Beirut]] |- |{{flagicon|LUX}} [[Luxembourg|Luksemburgo]] |Lydia Maes | 18 |Esch-sur-Alzette |- |{{flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |Margaret Loo<ref>{{Cite news |date=26 Hulyo 1973 |title=Miss Malaysia returns–downcast |language=en |pages=10 |work=The Straits Times |url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19730726-1.2.27 |access-date=6 Enero 2023 |via=National Library Board}}</ref> |19 |Cheras |- |{{flagicon|MLT}} [[Malta]] |Marthese Vigar | 20 |Msida |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Rossana Villares<ref>{{Cite web |last=Rodríguez |first=Yazmín |date=27 Agosto 2015 |title=Detienen a Miss México 1973 por evasión fiscal |url=https://www.eluniversal.com.mx/articulo/estados/2015/08/27/detienen-miss-mexico-1973-por-evasion-fiscal/amp |access-date=12 Disyembre 2022 |website=El Universal |language=es |archive-date=12 Disyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212153312/https://www.eluniversal.com.mx/articulo/estados/2015/08/27/detienen-miss-mexico-1973-por-evasion-fiscal/amp |url-status=dead }}</ref> |18 |Yucatán |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |Ana Cecilia Saravia<ref>{{Cite news |date=10 Hulyo 1973 |title=Untitled |language=es |pages=13A |work=El Tiempo |url=https://books.google.com.ph/books?id=LVI0AAAAIBAJ&pg=PA7&dq=%22Miss+Nicaragua%22+%221973%22&article_id=6286,1898304&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjXvIDf9q7_AhX8yzgGHYUJD-YQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22Miss%20Nicaragua%22%20%221973%22&f=false |access-date=6 Hunyo 2023 |via=Google Books}}</ref> |18 |Leon |- |{{flagicon|NOR}} [[Noruwega]] |Aina Walle<ref>{{Cite web |date=17 Mayo 2021 |title=Miss Universe-deltaker fra Vennesla røk ut før semifinalen |url=https://www.fvn.no/kultur/i/M3KMoR/ingen-suksess-for-norsk-miss-universe-deltaker |access-date=11 Enero 2023 |website=Fædrelandsvennen |language=no-nb|archive-url=https://web.archive.org/web/20241119050634/https://www.fvn.no/kultur/i/M3KMoR/ingen-suksess-for-norsk-miss-universe-deltaker|archive-date=19 Nobyembre 2024|trans-title=Miss Universe contestant from Vennesla eliminated before the semi-finals}}</ref> |20 |[[Oslo]] |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |Pamela King<ref name=":2" /> |20 |Auckland |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |Monique Borgeld<ref>{{Cite news |date=7 Marso 1973 |title=Miss-parade op het scherm |language=nl |pages=11 |work=Algemeen Dagblad |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBPERS01:002894006:mpeg21:p00011 |access-date=29 Marso 2023 |via=Delpher}}</ref> |23 |Diemen |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |Jeanine Lizuaín<ref>{{Cite web |date=7 Enero 2015 |title=Estas son las panameñas que participaron de Miss Universo |url=https://www.telemetro.com/noticias/2015/01/07/panamenas-participaron-miss-universo/1656598.html |access-date=10 Disyembre 2022 |website=Telemetro |language=es-PA}}</ref> | 26 |[[Lungsod ng Panama]] |- |{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |Teresita María Cano<ref>{{Cite web |last=Coronel |first=Raul |date=15 Oktubre 2021 |title=Te presentamos a todas nuestras representantes en Miss Universe |url=http://www.epa.com.py/2021/10/15/te-presentamos-a-todas-nuestras-representantes-en-miss-universe/ |access-date=11 Nobyembre 2022 |website=Epa! |language=es |archive-date=3 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211203234725/http://www.epa.com.py/2021/10/15/te-presentamos-a-todas-nuestras-representantes-en-miss-universe/ |url-status=dead }}</ref> |20 |Concepción |- |'''{{Flagicon image|Flag of the Philippines (1936–1985, 1986–1998).svg}} [[Binibining Pilipinas|Pilipinas]]''' |'''[[Margie Moran|Margarita Moran]]'''<ref>{{Cite web |last=Tayag |first=Voltaire |date=11 Disyembre 2019 |title=LOOK BACK: The Binibining Pilipinas legacy through the decades |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/246952-legacy-through-decades/ |access-date=7 Enero 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref> |19 |[[Mandaluyong]] |- |{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]] |Raija Stark<ref>{{Cite web |date=31 Enero 2007 |title=Miss Suomi -historiikki |url=https://www.mtvuutiset.fi/artikkeli/miss-suomi-historiikki/2828358 |access-date=10 Enero 2023 |website=MTV3 |language=fi}}</ref> |20 |[[Helsinki]] |- |{{flagicon|POR}} [[Portugal]] |Carla Barros<ref>{{Cite web |date=10 Abril 2010 |title=As Misses não têm idade |url=https://www.publico.pt/2010/04/10/jornal/as-misses-nao-tem-idade-19147629 |access-date=10 Enero 2023 |website=Público |language=pt}}</ref> | 20 |[[Lisboa]] |- |{{Flagicon image|Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg}} [[Pransiya]] |Isabelle Krumacker<ref>{{Cite web |last=Marsac |first=Manuela |date=29 Nobyembre 2021 |title=Troisfontaines : les confidences d'Isabelle Krumacker, première Miss Lorraine élue Miss France en 1973, sur l'élection |url=https://www.republicain-lorrain.fr/societe/2021/11/29/troisfontaines-les-confidences-d-isabelle-krumacker-miss-france-1973-sur-l-election |access-date=12 Disyembre 2022 |website=Le Républicain Lorrain |language=FR-fr}}</ref> |18 |Troisfontaines |- |{{flagicon|Puerto Rico|variant=1952}} [[Puerto Rico]] |Gladys Colón<ref>{{Cite web |last=Vélez |first=Fernan |date=3 Hulyo 2024 |title=Habla Miss Universe PR 1973, Gladys Vanessa Colón, sobre el triunfo de su compueblana orocoveña Jennifer Colón |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2024/07/03/habla-miss-universe-pr-1973-gladys-vanessa-colon-sobre-el-triunfo-de-su-compueblana-orocovena-jennifer-colon/ |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Metro Puerto Rico |language=es}}</ref> |18 |Orocovis |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Liliana Fernández |18 |Salcedo |- |{{flagicon|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |Debra de Souza<ref>{{Cite news |date=10 Hunyo 1973 |title=Radiant Debra crowned Miss Singapore |language=en |pages=5 |work=The Straits Times |url=http://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/Digitised/Article/straitstimes19730610-1.2.21 |access-date=6 Enero 2023 |via=National Library Board}}</ref> |19 |Singapura |- |{{Flagicon image|Flag of Suriname (1959–1975).svg}} [[Suriname]] |Yvonne Ma Ajong<ref>{{Cite news |date=5 Hunyo 1973 |title=Miss Suriname |language=nl |pages=3 |work=Amigoe di Curacao |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010461288:mpeg21:p003 |access-date=29 Marso 2023 |via=Delpher}}</ref> | 18 |[[Paramaribo]] |- |{{flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |Monica Sundin<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 1973 |title=Athene |language=nl |pages=7 |work=Leeuwarder Courant |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010619384:mpeg21:p007 |access-date=29 Marso 2023 |via=Delpher}}</ref> |20 |[[Estokolmo]] |- |{{flagicon|SUI}} [[Suwisa]] |Barbara Schöttli<ref>{{Cite web |last=Denzel |first=Ralph |date=14 Marso 2018 |title=Warum Schaffhausen Stephen Hawking niemals gefallen hätte |url=https://www.shn.ch/region/kanton/2018-03-14/warum-schaffhausen-stephen-hawking-niemals-gefallen-haette |access-date=10 Enero 2023 |website=Schaffhauser Nachrichten |language=de}}</ref> |19 |[[Zürich]] |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Kanok-orn Bunma |20 |[[Bangkok]] |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |Kim Young-joo | 18 |[[Seoul]] |- |{{flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |Camella King<ref name=":5" /> | 25 |San Fernando |- |{{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Wendy Robertson<ref>{{Cite news |date=18 Hulyo 1973 |title=Atenas |language=es |pages=1 |work=El Tiempo |url=https://news.google.com/newspapers?id=NVI0AAAAIBAJ&sjid=6WYEAAAAIBAJ&pg=4563%2C3408577 |access-date=14 Enero 2023}}</ref> |18 |[[Santiago, Tsile|Santiago]] |- |{{flagicon|CYP}} [[Tsipre]] |Johanna Melaniodos<ref>{{Cite news |date=15 Hulyo 1973 |title=Beauties not bothered by politics |language=en |pages=1A |work=St. Joseph News-Press |url=https://books.google.com.ph/books?id=vedbAAAAIBAJ&pg=PA4&dq=%22Miss+Cyprus%22+%221973%22&article_id=742,2791140&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj1yqXy9a7_AhWKzTgGHSd6AjIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&q=%22Miss%20Cyprus%22%20%221973%22&f=false |access-date=6 Hunyo 2023 |via=Google Books}}</ref> | 18 |[[Nicosia]] |- |{{flagicon|TUR}} [[Turkiya]] |Yıldız Arhan<ref>{{Cite web |date=2 Nobyembre 2012 |title=Eski Türkiye güzeli Arhan Mavitan soyuldu |url=https://www.ensonhaber.com/magazin/eski-turkiye-guzeli-arhan-mavitan-soyuldu-2012-11-02 |access-date=14 Enero 2023 |website=Ensonhaber |language=tr}}</ref> | – |[[Istanbul]] |- |{{flagicon|URY}} [[Uruguay|Urugway]] |Yolanda Ferrari<ref>{{Cite news |date=29 Hunyo 1973 |title=Yolanda Ferrari, "Miss Uruguay" |language=es |pages=22 |work=La Nacion |url=https://news.google.com/newspapers?id=qQgqAAAAIBAJ&sjid=vs8EAAAAIBAJ&pg=4855%2C1354848 |access-date=14 Disyembre 2023 |via=Google News Archive}}</ref> | 21 |[[Montevideo]] |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.missuniverse.com}} {{Miss Universe}} [[Kategorya:1973]] [[Kategorya:Miss Universe]] [[Kategorya:Atenas]] [[Kategorya:Gresya]] 951cwjdcszvx5sn63ix3jfo038gpgyu 0 322485 2237396 2193181 2026-10-26T13:12:05Z ~2026-57091-86 168039 Mula sa "biodiversidad". 2237396 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Fungi_of_Saskatchewan.JPG|thumb|Ilang halimbawa ng [[kolatkolat]] ng inipon noong [[tag-init]] ng 2008 sa [[gubat]] ng Hilagang [[Saskatchewan]], malapit sa [[La Ronge]], na larawan ng saribuhay ng halamang-singaw. Sa larawang ito, mayroon ding mga [[lumot]].]] Ang '''saribuhay'''<ref name="saribuhay">{{cite web |title=saribuhay - Diksiyonaryo |trans-title= |url=https://diksiyonaryo.ph/search/saribuhay |access-date=8 Marso 2022 |work=Diksiyonaryo.ph |language=fil |archive-date=8 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308151647/https://diksiyonaryo.ph/search/saribuhay |url-status=dead }}</ref>, o '''biodibersidad''' (mula sa wikang Kastila ''biodiversidad'' (Ingles: biodiversity), ay ang pagkaiba-iba ng [[buhay]] sa daigdig. Sukatan ang saribuhay ng pagkaiba-iba sa mga antas ng [[henetika]], [[sarihay|espesye]], at [[ekosistema|palamuhayan]].<ref name="UN">{{cite web |title=What is biodiversity? |trans-title=Ano ang saribuhay? |url=http://www.unesco.pl/fileadmin/user_upload/pdf/BIODIVERSITY_FACTSHEET.pdf |publisher=[[United Nations Environment Programme]], World Conservation Monitoring Centre |language=en |access-date=2023-03-08 |archive-date=2021-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829162131/https://www.unesco.pl/fileadmin/user_upload/pdf/BIODIVERSITY_FACTSHEET.pdf |url-status=dead }}</ref> Hindi pantay-pantay ang saribuhay sa [[mundo]]; mas sari-sari ito sa mga [[tropiko]] dahil sa mainit na [[klima]] at mataas na [[primary productivity|pangunahing pagyari]] sa rehiyon na malapit sa [[ekwador]]. Wala pang 10% ng rabaw ng mundo ang mga palamuhayan na tropikal na kagubatan at nilalaman ang mga ito ng 90% ng mga espesye sa daigdig. Mas mataas ang [[Biyolohiyang pandagat|saribuhay ng dagat]] sa mga baybayin ng Kanlurang [[Karagatang Pasipiko|Paspiko]], kung saan pinakamataas ang init-lamig{{efn|temperature}} ng pinakaibabaw ng dagat, at sa bandang gitnang latitud sa lahat ng mga karagatan. Waring kumukumpol-kumpol ang saribuhay sa mga "kumpulan" (Ingles: hotspot), at tumataas ito sa paglipas ng panahon, ngunit malamang na babagal ito sa hinaharap bilang pangunahing hantong ng [[deporestasyon|pagkaubos ng mga gubat]]. Sinasaklaw nito ang mga takbo sa [[ebolusyon|pag-unlad]], [[ekolohiya]], at kagawian na tumutustos sa buhay.<ref>{{Cite journal |last=Tracy |first=Benjamin F. |date=2000 |title=Patterns of plant species richness in pasture lands of the northeast United States |trans-title=Mga huwaran ng kayamanan ng mga espesye ng halaman sa mga pastulan ng hilagang-silangang Estados Unidos |url=http://dx.doi.org/10.1023/a:1026536223478 |journal=Plant Ecology |language=en |volume=149 |issue=2 |pages=169–180 |doi=10.1023/a:1026536223478 |issn=1385-0237 |s2cid=26006709}}</ref> == Bilang ng mga espesye == Ayon sa mga pagtatantiya nina Mora et al. (2011), mayroong humigit-kumulang 8.7&nbsp;milyong espesye sa lupa at 2.2&nbsp;milyong espesye sa karagatan. Binanggit ng mga may-akda na ang mga pagtatantiyang ito ay pinakatumpak para sa mga eukaryotikong organismo at malamang na kumakatawan sa mas mababang hangganan ng prokaryotikong saribuhay.<ref name="mora2011">{{cite journal |last1=Mora |first1=Camilo |last2=Tittensor |first2=Derek P. |last3=Adl |first3=Sina |last4=Simpson |first4=Alastair G. B. |last5=Worm |first5=Boris |last6=Mace |first6=Georgina M. |date=23 Agosto 2011 |title=How Many Species Are There on Earth and in the Ocean? |journal=PLOS Biology |volume=9 |issue=8 |article-number=e1001127 |doi=10.1371/journal.pbio.1001127 |pmc=3160336 |pmid=21886479 |doi-access=free|language=en|trans-title=Ilang Uri ng Hayop ang Mayroon sa Lupa at sa Karagatan?}}</ref> Kabilang sa iba pang mga pagtatantiya ang: *220,000 halamang baskular, tinantiya gamit ang pamamaraang ugnayang espesye–lugar<ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=J. Bastow |last2=Peet |first2=Robert K. |last3=Dengler |first3=Jürgen |last4=Pärtel |first4=Meelis |date=1 Agosto 2012 |title=Plant species richness: the world records |bibcode-access=free |journal=Journal of Vegetation Science |volume=23 |issue=4 |pages=796–802 |doi=10.1111/j.1654-1103.2012.01400.x |bibcode=2012JVegS..23..796W |doi-access=free |language=en|trans-title=Kayamanan ng mga uri ng halaman: mga talaan ng mundo}}</ref> * 0.7–1&nbsp;milyong espesye sa dagat<ref>{{cite journal |last1=Appeltans |first1=W. |last2=Ahyong |first2=S. T. |last3=Anderson |first3=G. |last4=Angel |first4=M. V. |last5=Artois |first5=T. |display-authors=et al. |date=2012 |title=The Magnitude of Global Marine Species Diversity |journal=Current Biology |volume=22 |issue=23 |pages=2189–2202 |doi=10.1016/j.cub.2012.09.036 |pmid=23159596 |doi-access=free|bibcode=2012CBio...22.2189A |hdl=1942/14524 |hdl-access=free|language=en|trans-title=Ang Kalakhan ng Pandaigdigang Pagkakaiba-iba ng mga Espesye ng Dagat}}</ref> * 10–30&nbsp;milyong [[insekto]];<ref>{{cite web |title=Numbers of Insects (Species and Individuals) |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm |website=Smithsonian Institution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115042918/https://www.si.edu/spotlight/buginfo/bugnos |archive-date= Jan 15, 2024 }}</ref> (kung saan humigit-kumulang 0.9&nbsp;milyon ang kasalukuyang kilala)<ref name="Le Monde newspaper article">{{cite news |last=Galus |first=Christine |date=5 Marso 2007 |title=Protection de la biodiversité: un inventaire difficile |language=fr |work=Le Monde |url=http://www.lemonde.fr/planete/article/2006/06/27/protection-de-la-biodiversite-un-inventaire-difficile_788741_3244.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401134829/https://www.lemonde.fr/planete/article/2006/06/27/protection-de-la-biodiversite-un-inventaire-difficile_788741_3244.html |archive-date= Abr 1, 2023 }}</ref> * 5–10&nbsp;milyong [[bakterya]];<ref>{{Cite news |date=2006-07-31 |title=Thousands of microbes in one gulp |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5232928.stm |first1=Louisa |last1=Cheung |website=BBC NEWS |language=en-GB |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20221223220931/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5232928.stm |archive-date= Dec 23, 2022 |trans-title=Libu-libong mikrobyo sa isang lunok}}</ref> * 1.5-3&nbsp;milyong [[halamang-singaw]], mga pagtatantiyang batay sa datos mula sa mga tropiko, mga pangmatagalang pook na hindi tropikal, at mga pag-aaral na molekular na nagsiwalat ng tagong espesyasyon.<ref>{{cite journal |last=Hawksworth |first=D. L. |date=24 Hulyo 2012 |title=Global species numbers of fungi: are tropical studies and molecular approaches contributing to a more robust estimate? |journal=Biodiversity and Conservation |volume=21 |issue=9 |pages=2425–2433 |doi=10.1007/s10531-012-0335-x |bibcode=2012BiCon..21.2425H |language=en|trans-title=Bilang ng mga pandaigdigang espesye ng halamang-singaw: nakakatulong ba ang mga tropikal na pag-aaral at mga pamamaraang molekular sa isang mas matibay na pagtatantiya?}}</ref> May humigit-kumulang 0.075 milyong espesye ng halamang-singaw ang naitala pagsapit ng 2001;<ref name="Hawksworth">{{cite journal |last1=Hawksworth |first1=D |year=2001 |title=The magnitude of fungal diversity: The 1.5 million species estimate revisited |url=https://archive.org/details/sim_fungal-biology_mycological-research_2001-12_105_12/page/1422 |journal=[[Mycological Research]] |volume=105 |issue=12 |pages=1422–1432 |doi=10.1017/S0953756201004725 |language=en|trans-title=Ang kalakhan ng pagkakaiba-iba ng halamang-singaw: Muling binalikan ang pagtatantiya ng 1.5 milyong espesye}}</ref> * 1&nbsp;milyong [[Acarus scabiei|tungaw]]<ref>{{cite web |date=10 Nobyembre 2003 |title=Acari at University of Michigan Museum of Zoology Web Page |url=http://insects.ummz.lsa.umich.edu/ACARI/index.html |access-date=21 Hunyo 2009 |publisher=Insects.ummz.lsa.umich.edu}}</ref> * Hindi pa lubos na matiyak ang bilang ng mga espesye ng mikrobyo, subalit malaki ang itinaas ng mga pagtatantiya ng henetikong pagkakaiba-iba dahil sa Global Ocean Sampling Expedition, na nakatukoy ng napakaraming bagong heno mula sa mga sampol ng [[plankton]] na malapit sa ibabaw ng dagat sa iba’t ibang lokasyon, lalo na noong 2004–2006.<ref>{{cite web |title=Fact Sheet – Expedition Overview |url=http://www.jcvi.org/cms/fileadmin/site/research/projects/gos/Expedition_Overview.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629133109/http://www.jcvi.org/cms/fileadmin/site/research/projects/gos/Expedition_Overview.pdf |archive-date=29 Hunyo 2010 |access-date=29 Agosto 2010 |publisher=[[J. Craig Venter Institute]]|language=en|trans-title=Papel ng Katotohanan – Pangkalahatang-ideya ng Ekspedisyon}}</ref> Maaaring humantong ang mga natuklasang ito sa isang makabuluhang pagbabago sa paraan ng pagtukoy ng agham sa mga [[espesye]] at iba pang mga kategorya ng taksonomiya.<ref>{{cite news |last1=Mirsky |first1=Steve |title=Naturally Speaking: Finding Nature's Treasure Trove with the Global Ocean Sampling Expedition; and Natural Products Chemistry |url=https://www.scientificamerican.com/podcast/episode/74f46951-e7f2-99df-37873c5b678dc19d/ |work=Scientific American |date=21 Marso 2007 |language=en|trans-title=Natural na Pagsasalita: Paghahanap ng Kayamanan ng Kalikasan gamit ang Global Ocean Sampling Expedition; at Kimika ng mga Likas na Produkto}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gross |first1=Liza |title=Untapped Bounty: Sampling the Seas to Survey Microbial Biodiversity |journal=PLOS Biology |date=13 Marso 2007 |volume=5 |issue=3 |article-number=e85 |doi=10.1371/journal.pbio.0050085 |doi-access=free |pmid=20076663 |pmc=1821062 |language=en|trans-title=Hindi Pa Napapakinabangang Yamang-Dagat: Pagsusuri sa mga Karagatan upang Suriin ang Mikrobiyal na Saribuhay}}</ref> ==Mga pananda== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ekolohiya]] 2irdteil3t2skpoe9oywlnjm32xvo1r 0 324835 2237539 2185892 2026-10-27T08:12:36Z ~2026-56374-21 167860 /* Mga estasyon */ 2237539 wikitext text/x-wiki Ang '''Daambakal Pangkomyuter na Hilaga–Timog''' ({{lang-en|North–South Commuter Railway}}, '''NSCR'''), na kilala rin bilang Daambakal ng Clark–Calamba ({{lang-en|Clark–Calamba Railway}}), ay isang {{Convert|147|km|mi}} na sistema ng riles panlulan na urbano na ginagawa sa kapuluan ng [[Luzon]], [[Pilipinas]]. Tumatakbo mula sa [[New Clark City]] sa [[Capas]] hanggang [[Calamba, Laguna]] na may 36 na estasyon at apat na serbisyo, ang linya ng daambakal na ito ay idinisenyo upang mapabuti ang koneksyon sa loob ng [[Malawakang Maynila|Malawakang Maynila (Greater Manila Area)]] at isasama sa network ng tren sa rehiyon.<ref>{{Cite web |last=Camus |first=Miguel R. |date=February 16, 2019 |title=DOTr plans to integrate new railway lines |url=https://business.inquirer.net/265137/dotr-plans-to-integrate-new-railway-lines |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216023916/https://business.inquirer.net/265137/dotr-plans-to-integrate-new-railway-lines |archive-date=16 Pebrero 2019 |access-date=16 Pebrero 2019 |website=business.inquirer.net |language=en}}</ref><ref name=":102">{{Cite web |last=Pateña, Aerol John |date=30 Abril 2019 |title=DOTr awards contract to DMCI Consortium for PNR North Phase 1 Project |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1068507 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111143845/https://www.pna.gov.ph/articles/1068507 |archive-date=11 Nobyembre 2020 |access-date=27 Mayo 2021|website=Philippine News Agency|lang=en}}</ref> Orihinal na pinlano noong dekada-1990, ang proyekto ng daambakal na ito ay nagkaroon ng isang magulong kasaysayan, na paulit-ulit na itinigil at nagsimulang muli dahil sa iba't ibang dahilan.<ref name=":5"/> Ang unang panukala nito ay ang {{Convert|32|km|mi}} na "Mabilisang Daambakal ng Manila–Clark" ({{lang-en|Manila–Clark Rapid Railway}}) kasama ang [[Espanya]] noong dekada-1990 na itinigil pagkatapos ng hindi pagkakasundo sa pagpopondo,<ref name=":5">{{Cite web |date=15 Hulyo 2008 |title=Off track: Northrail timeline |url=https://news.abs-cbn.com/nation/07/15/08/track-northrail-timeline |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190217142246/https://news.abs-cbn.com/nation/07/15/08/track-northrail-timeline |archive-date=17 Pebrero 2019 |access-date=17 Pebrero 2019|website=ABS-CBN News|lang=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Inquirer |first=Philippine Daily |date=17 Enero 2019 |title=WHAT WENT BEFORE: The Northrail Project |url=https://newsinfo.inquirer.net/1074035/what-went-before-the-northrail-project |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214005346/https://newsinfo.inquirer.net/1074035/what-went-before-the-northrail-project |archive-date=14 Pebrero 2019 |access-date=16 Pebrero 2019|website=newsinfo.inquirer.net |language=en}}</ref> at noong dekada-2000, ang proyektong NorthRail kasama ang [[Tsina]] na kung saan ay hindi na ipinagpatuloy noong 2011 dahil sa mga paratang ng labis na pagtaas ng presyo.<ref name=":6">{{Cite web |date=29 Setyembre 2005 |title=U.P. study finds North Rail contract illegal, disadvantageous to government |url=http://pcij.org/blog/2005/09/29/up-study-finds-north-rail-contract-illegal-diadvantageous-to-government |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812191628/http://pcij.org/blog/2005/09/29/up-study-finds-north-rail-contract-illegal-diadvantageous-to-government |archive-date=12 Agosto 2014 |access-date=29 Hulyo 2014 |publisher=The PCIJ Blog|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nicolas |first=Jino |date=6 Nobyembre 2017 |title=Northrail dispute settled |url=https://www.bworldonline.com/northrail-dispute-settled/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210626061107/https://www.bworldonline.com/northrail-dispute-settled/ |archive-date=26 Hunyo 2021 |access-date=26 Hunyo 2021|website=BusinessWorld |language=en-US}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Philippines: China-funded Northrail project derailed |url=https://www.ft.com/content/7f7f314c-522b-3a68-b6ad-4188ff607f4d |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817144908/https://www.ft.com/content/7f7f314c-522b-3a68-b6ad-4188ff607f4d |archive-date=17 Agosto 2018 |access-date=17 Pebrero 2019|website=Financial Times |language=en-GB}}</ref> Ang kasalukuyang linya ng tren ay nagsimulang umunlad noong 2013. Ang paunang yugto ng proyekto ay naaprubahan noong 2015,<ref name="PhlEmb2">{{Cite web |date=19 Nobyembre 2015 |title=Japan Commits JPY241.991 Billion ODA For North-South Commuter Railway Project (Malolos - Tutuban) |url=https://www.ph.emb-japan.go.jp/pressandspeech/press/pressreleases/2015/61.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201224131234/https://www.ph.emb-japan.go.jp/pressandspeech/press/pressreleases/2015/61.html |archive-date=24 Disyembre 2020 |access-date=24 Disyembre 2020 |website=www.ph.emb-japan.go.jp (Embassy of Japan in the Philippines)|lang=en}}</ref> at nagsimula ang pagtatayo nito noong 2019.<ref name=":9">{{Cite web |last=Mercurio |first=Richmond |date=16 Pebrero 2019|title=Construction of North-South Commuter Railway kicks off |url=https://www.philstar.com/business/2019/02/16/1893982/construction-north-south-commuter-railway-kicks-off |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901080722/https://www.philstar.com/business/2019/02/16/1893982/construction-north-south-commuter-railway-kicks-off |archive-date=1 Setyembre 2021 |access-date=1 Setyembre 2021 |website=Philstar.com|lang=en}}</ref> Inaasahang nagkakahalaga ito ng {{Philippine Peso|873.62 bilyon}},<ref>{{Cite news |last=Dela Cruz |first=Raymond Carl |date=11 Agosto 2022 |title=DOTr assures North-South Commuter Railway on-time completion |work=[[Philippine News Agency]] |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1181156 |access-date=30 Nobyembre 2022|lang=en}}</ref> ang linyang ito ay ang pinakamahal na proyekto sa transportasyon ng riles sa bansa. Ang buong sistema ng linyang ito ay inaasahang matatapos sa taong 2029.<ref name="nscr-south-contracts-2">{{Cite news |date=6 Oktubre 2022 |title=4 North-South Railway contracts awarded |work=PortCalls Asia |url=https://www.portcalls.com/4-north-south-railway-contracts-awarded/ |access-date=6 Oktubre 2022}}</ref> Sa pagtatapos nito, papalitan ng linya ng daambakal na ito ang kasalukuyang [[Linyang Metro Commuter ng PNR]]. == Ruta == Ang Daambakal Pangkomyuter na Hilaga–Timog ay bubuo ng dalawang seksyon na tumutugma sa mga lumang pangunahing linya ng Pambansang Daambakal ng Pilipinas. Ang una ay ang {{Convert|91|km|mi}}<ref name=":152">{{Cite web |title=Civil works start for Metro Manila-Bulacan railway segment |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1070287 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603104928/https://www.pna.gov.ph/articles/1070287 |archive-date=3 Hunyo 2020|access-date=22 Enero 2020 |website=www.pna.gov.ph |language=en}}</ref> na ganap na nakataas na PNR Clark na itinatayo sa ibabaw ng halos hindi na gumaganang [[Pangunahing Linyang Pahilaga ng PNR|Pangunahing Linyang Pahilaga]] sa hilagang Kalakhang Maynila at [[Gitnang Luzon]].<ref name=":92">{{Cite web |title=Project_Details – BUILD |url=http://build.gov.ph/Home/Project_Details/34?Agency=DOTr |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814044704/http://build.gov.ph/Home/Project_Details/34?Agency=DOTr |archive-date=14 Agosto 2020|access-date=27 Abril 2019 |website=build.gov.ph|lang=en}}</ref> Ang konstruksyon ng PNR Clark ay nahahati da dalawa pang bahagi: ang linyang PNR Clark 1 mula Tutuban hanggang Malolos na mayroong habang {{Convert|38|km|mi|sp=us|adj=on|abbr=off}} at ang PNR Clark 2 mula Malolos hanggang New Clark City<ref name=":42">{{Cite news |title=PH, Japan sign P78-b loan for Luzon railway network |language=en |work=Manila Standard |url=http://manilastandard.net/business/economy-trade/281160/ph-japan-sign-p78-b-loan-for-luzon-railway-network.html |url-status=live |access-date=17 Pebrero 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181125065104/http://manilastandard.net/business/economy-trade/281160/ph-japan-sign-p78-b-loan-for-luzon-railway-network.html |archive-date=28 Nobyembre 2018}}</ref> na mayroong habang {{Convert|53|km|mi|sp=us|adj=on|abbr=off}}. Ang ikalawang komponente ay ang PNR Calamba na mayroong habang{{Convert|56|km|mi|sp=us|adj=on|abbr=off}}<ref name=":152" /> na siyang gagamitin upang palitan ang [[PNR Metro Commuter Line]] mula Tutuban hanggang Calamba, na makasaysayang ginamit sa [[PNR South Main Line|Linyang Pangunahin na Patimog]] at magkakaroon ng mga bahaging nakataas, nasa lupa, at sa ilalim ng lupa.<ref name="Rappler,sept17">{{cite news |last=Dela Paz |first=Chrissie |date=13 Setyembre 2017 |title=NEDA Board approves Manila subway, longest railway |agency=Rappler |url=https://www.rappler.com/business/181950-neda-board-approval-metro-manila-subway-pnr-railways |url-status=live |access-date=15 Setyembre 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914220209/https://www.rappler.com/business/181950-neda-board-approval-metro-manila-subway-pnr-railways |archive-date=14 Setyembre 2017|lang=en}}</ref> === Mga serbisyo === Mayroong apat na klase ng serbisyo para sa linyang ito. Ang mga sumusunod ay:<ref>{{Cite web |last=Department of Transportation The Republic of the Philippines |date=October 2018 |title=FEASIBILITY STUDY ON THE NORTH SOUTH RAILWAY PROJECT-SOUTH LINE (COMMUTER)(NORTH-SOUTH COMMUTER RAILWAY EXTENSION PROJECT) IN THE REPUBLIC OF THE PHILIPPINES |url=https://www.jica.go.jp/english/our_work/social_environmental/id/asia/southeast/philippines/c8h0vm0000bk9u4d-att/c8h0vm0000dhvs1p.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411032614/https://www.jica.go.jp/english/our_work/social_environmental/id/asia/southeast/philippines/c8h0vm0000bk9u4d-att/c8h0vm0000dhvs1p.pdf |archive-date=11 Abril 2021 |access-date=26 Abril 2019 |website=jica.go.jp|lang=en}}</ref> * Ang '''''Commuter''''' ay ang pangunahing serbisyo ng riles-pangkomyuter at may pinakamababang priyoridad. Tumitigil ito sa lahat ng estasyon sa loob ng ruta nito. May tatlong ruta na binalak para sa klase na ito; Tutuban–New Clark City, Tutuban–Calamba, at Paliparang Pandaigdigang ng Clark–Calamba. Ang pinakamataas na bilis para sa serbisyong ito ay magiging {{Convert|120|km/h}} para sa buong linya. * Ang '''''Commuter Express''''' ay ang limitadong paghinto ng serbisyo para sa linya, na humalili sa serbisyo ng ''Commex'' sa panahon ng ''Metrotren'' noong unang bahagi ng dekada-2000. Bagama't mas mabilis itong tatakbo kaysa sa mga karaniwan na tren pangkomyuter, gagamitin pa rin nito ang parehong mga ruta at bagon. * Ang '''''Airport Limited Express''''' ay ang pansamantalang pagtatalaga para sa nakaplanong link ng riles sa paliparan at serbisyong limitadong express sa pagitan ng mga estasyon ng Paliparang Pandaigdigang ng Clark at Alabang. Bilang pangunahing serbisyo ng NSCR, gagamit ito ng dedikadong bagon na kumpleto sa amenidad at bagahe para sa gradong pagitan ng mga lungsod para sa mga taong darating mula sa paliparan. Magkakaroon ito ng pinakamataas na bilis na {{Convert|160|km/h}} sa kahabaan ng NSCR North. {{Magmula noong|2022|Enero}}, hindi pa nalalaman ang huling pangalan nito sa ngayon. * Ang '''''subway through-service''''' ay ang iminungkahing ogmentasyon sa pagitan ng NSCR at ng Metro Manila Subway. Magsisilbi ito sa pinakatimog na mga pook ng Kalakhang Manila at karatig nitong lalawigan na Laguna, na sumasanga mula sa linya ng subway sa [[estasyon ng FTI]] habang ang natitira sa linya ay mapupunta sa direksyon ng [[Paliparang Pandaigdig ng Ninoy Aquino|Terminal 3 ng NAIA]] sa [[Pasay]]. Gagamitin nito ang mga bagon ng subway sa halip na sa NSCR, bagama't pareho ito mula sa pamilyang Sustina. === Mga estasyon === {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%;" |+Mga iminungkahing istasyon at serbisyo ng tren<ref>{{Cite web |last=Department of Transportation The Republic of the Philippines |date=Oktubre 2018 |title=FEASIBILITY STUDY ON THE NORTH SOUTH RAILWAY PROJECT-SOUTH LINE (COMMUTER)(NORTH-SOUTH COMMUTER RAILWAY EXTENSION PROJECT) IN THE REPUBLIC OF THE PHILIPPINES |url=https://www.jica.go.jp/english/our_work/social_environmental/id/asia/southeast/philippines/c8h0vm0000bk9u4d-att/c8h0vm0000dhvs1p.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411032614/https://www.jica.go.jp/english/our_work/social_environmental/id/asia/southeast/philippines/c8h0vm0000bk9u4d-att/c8h0vm0000dhvs1p.pdf |archive-date=11 Abril 2021 |access-date=26 Abril 2019 |website=jica.go.jp|lang=en}}</ref><ref name=":14">{{Cite web |title=Railways Sector |url=https://dotr.gov.ph/railways-sector.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526180705/https://dotr.gov.ph/railways-sector.html |archive-date=26 Mayo 2021 |access-date=10 Hunyo 2021 |website=www.dotr.gov.ph |publisher=[[Department of Transportation (Philippines)]]|lang=en}}</ref> ! rowspan="3" style="width:04%;" |Yugto ! rowspan="3" style="width:15%;" |Estasyon ! colspan="8" style="width:54%;" |Mga serbisyo ! rowspan="3" style="width:12%;" |Mga paglipat ! rowspan="3" |Lokasyon |- ! colspan="3" |Commuter ! colspan="3" |Commuter express ! rowspan="2" style="width:06%;" |Limited express ! rowspan="2" style="width:09%;" |Sa pamamagitan ng serbisyo sa/mula<br/>Metro Manila Subway{{fact}} |- ! style="width:06%;" |NCC–Tutuban ! style="width:06%;" |CIA–Calamba ! style="width:06%;" |Tutuban–Calamba ! style="width:06%;" |NCC–Tutuban ! style="width:06%;" |CIA–Calamba ! style="width:06%;" |Tutuban–Calamba |- | rowspan="8" |PNR Clark 2 |{{stn|New Clark City|}} |● | {{n/a}} | rowspan="22" {{N/a|—}} |● | {{N/a|—}} | rowspan="22" {{N/a|—}} | {{N/a|—}} | rowspan="31" {{N/a|—}} | {{N/A|wala}} |[[Capas]], [[Tarlac]] |- |{{stn|Clark International Airport|}} |｜ |● |｜ |● |● |{{Rint|air}} [[Clark International Airport]] | rowspan="2" |[[Mabalacat]], [[Pampanga]] |- |{{stn|Clark||Pampanga}} |● |● |● |● |｜ | rowspan="20" {{n/a|wala}} |- |{{stn|Angeles}} |● |● |｜ |｜ |｜ |[[Angeles, Philippines|Angeles, Pampanga]] |- |{{stn|San Fernando (Pampanga)||Pampanga}} |● |● |● |● |｜ |[[San Fernando, Pampanga]] |- |{{stn|Apalit}} |● |● |｜ |｜ |｜ |[[Apalit]], Pampanga |- |{{stn|Calumpit}} |● |● |｜ |｜ |｜ |[[Calumpit]], Bulacan |- | rowspan="2" |[[Estasyon ng Malolos|Malolos]] | rowspan="2" |● | rowspan="2" |● | rowspan="2" |● | rowspan="2" |● | rowspan="2" |｜ | rowspan="3" |[[Malolos]], Bulacan |- | rowspan="15" |PNR Clark 1 |- |''Timog Malolos'' |● |● |｜ |｜ |｜ |- |{{stn|Guiguinto}} |● |● |｜ |｜ |｜ | rowspan="2" |[[Guiguinto, Bulacan]] |- |''Tuktukan'' |● |● |｜ |｜ |｜ |- |{{stn|Balagtas}} |● |● |｜ |｜ |｜ |[[Balagtas, Bulacan]] |- |{{stn|Bocaue}} |● |● |● |● |｜ |[[Bocaue, Bulacan]] |- |''Tabing Ilog'' |● |● |｜ |｜ |｜ | rowspan="2" |[[Marilao, Bulacan]] |- |{{stn|Marilao}} |● |● | | | |- |{{stn|Meycauayan}} |● |● |｜ |｜ |｜ |[[Meycauayan, Bulacan]] |- |{{stn|Valenzuela}} |● |● |● |● |｜ | rowspan="2" |[[Valenzuela, Metro Manila|Valenzuela]] |- |''Valenzuela Polo'' |● |● |｜ |｜ |｜ |- |''{{stn|Malabon}}'' |● |● |｜ |｜ |｜ |[[Malabon]] |- |{{stn|Caloocan}} |● |● |● |● |｜ |[[Caloocan]] |- |{{stn|Solis}} |● |● |｜ |｜ |｜ | rowspan="6" |[[Manila|Maynila]] |- |{{stn|Tutuban}} |● |｜ |● |● |｜ |● |｜ |{{rint|manila|2}} ''{{Stn|Tutuban}}'' |- | rowspan="19" |PNR Calamba |{{stn|Blumentritt (PNR)||PNR}} | rowspan="19" {{N/a|—}} |● |● | rowspan="19" {{N/a|—}} |● |● |｜ |{{rint|manila|1}} {{stn|Blumentritt||LRT}} |- |[[España railway station|España]] |● |● |● |● |｜ |{{N/A|wala}} |- |{{stn|Santa Mesa}} |● |● |● |● |｜ |{{rint|manila|2}} {{stn|Pureza}} |- |[[Paco railway station|Paco]] |● |● |｜ |｜ |｜ | rowspan="2" {{N/a|wala}} |- |{{stn|Buendia||PNR}} |● |● |● |● |● | rowspan="2" |[[Makati]] |- |{{stn|EDSA (PNR)||PNR}} |● |● |● |● |｜ |{{rint|manila|3}} {{stn|Magallanes}} |- |[[Estasyon ng Nichols|Senate]]<ref>{{Cite web |date=May 2022 |title=Philippines: South Commuter Railway Project |url=https://www.adb.org/countries/philippines/south-commuter-railway-project |access-date=20 Oktubre 2022 |publisher=[[Asian Development Bank]]|lang=en}}</ref> |● |● |｜ |｜ |｜ | {{n/a|wala}} | rowspan="2" |[[Taguig]] |- |{{stn|FTI}} |● |● |● |● |● |{{rint|manila|9}}<br />{{rint|bus|1}} {{RouteBox|16||#224237|white}} [[Taguig Integrated Terminal Exchange|TITX]] |- |{{stn|Bicutan}} |● |● |｜ |｜ |｜ |● |{{rint|manila|9}}<br />{{rint|bus|1}} {{RouteBox|25||#5B7552|white}} Bicutan |[[Parañaque]] |- |{{stn|Sucat}} |● |● |● |● |● |● |PNR Bicol<br />{{Rail-interchange|bus|1}}{{RouteBox|25||#5B7552|white}}Sucat | rowspan="3" |[[Muntinlupa]] |- |{{stn|Alabang}} |● |● |● |● |● |● | rowspan="7" {{n/a|wala}} |- |{{stn|Muntinlupa}} |● |● |● |● | rowspan="8" {{N/a|—}} |● |- |{{stn|San Pedro}} |● |● |｜ |｜ |● | rowspan="2" |[[San Pedro, Laguna]] |- |[[Estasyon ng Pacita Main Gate|Pacita]] |● |● |｜ |｜ |● |- |{{stn|Biñan}} |● |● |｜ |｜ |● |[[Biñan]] |- |{{stn|Santa Rosa (PNR)|Santa Rosa}} |● |● |● |● |● |[[Santa Rosa, Laguna]] |- |{{stn|Cabuyao}} |● |● |● |● |● |[[Cabuyao, Laguna]] |- |{{stn|Banlic}} |● |● |｜ |｜ |● |PNR Bicol | rowspan="2" |[[Calamba, Laguna]] |- |{{stn|Calamba}} |● |● |● |● |● | {{n/a|wala}} |- ! colspan="14" |{{nobold|<small>Ang mga estasyon na ''nakapalihis'' ay magbubukas sa taong 2030.</small>}} |} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pambansang Daang-bakal ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga linya ng riles ng Pilipinas]] ori5mdk094lks2haz3kduyqox4a9049 0 327751 2237397 2209649 2026-10-26T13:49:32Z Arko Blangko 155328 2237397 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Marso 2024}} {{cleanup|date=Marso 2024|reason=Kailangan ayusin ang balarila at pakakasulat. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }}{{Infobox national military | name = Sandatahang Lakas ng Unyon ng mga Sobyetikong Sosyalistang Republika | native_name = {{nobold|{{native name|ru|Вооружённые Силы Союза Советских Социалистических Республик}}<br>{{small|{{transl|ru|Vooruzhonnyye Sily Soyuza Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik}}}}}} | image = [[File:Communist star with golden border and red rims.svg|150px]] | alt = | caption = | image2 = [[File:Flag of the Soviet Union.svg|200px]] | alt2 = | caption2 = The [[Flag of the Soviet Union|Soviet flag]] was also being used as<br>the Banner of the USSR Armed Forces | motto = | founded = {{start date and age|df=yes|1918|2|23}}<br>(as the [[Red Army]])<br>{{start date and age|df=yes|1946|2|25}}<br>(as the Soviet Armed Forces) | disbanded = {{end date and age|df=yes|1991|12|26}}<br>([[Dissolution of the USSR|Soviet Union dissolved]])<br>{{end date and age|df=yes|1993|12|24}}<ref>{{Cite web |url=http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=293 |title=Loading |access-date=2017-03-03 |archive-date=2015-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511073849/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=293 }}</ref> ([[United Armed Forces of the Commonwealth of Independent States|United Armed Forces]] disbanded) | branches = [[Hukbong Sobyetiko|Hukbong Katihan]]<br>[[Armadang Sobyetiko|Hukbong Dagat]]<br>[[Soviet Air Forces]]<br>[[Soviet Air Defence Forces]]<br>[[Strategic Rocket Forces]]<br>[[Soviet Navy]] | headquarters = [[Main Building of the Ministry of Defense (Russia)|Ministry of Defence]], [[Khamovniki District]], [[Moscow]], [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|RSFSR]] <!-- Leadership --> | commander-in-chief = {{nowrap|[[Joseph Stalin]] (1922–1953)<br> [[Mikhail Gorbachev]] (1985–1991)}} | commander-in-chief_title = [[General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union|General Secretary]] | chief minister = | chief minister_title = | minister = {{ubl|[[Nikolai Podvoisky]] (1917–1918)|[[Yevgeny Shaposhnikov]] (1991–1993)}} | minister_title = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of Defence]] | commander = {{ubl|[[Pavel Pavlovich Lebedev|Pavel Lebedev]] (1921–1924)|[[Viktor Samsonov]] (1991–1992)}} | commander_title = [[Chief of the General Staff (Russia)|Chief of the General Staff]] <!-- Manpower --> | age = 18–35 | conscription = 2 years (Army & Air Force)<br>3 years (Navy) | manpower_data = | manpower_age = 18–35 | available = 92,345,764 (1991) | available_f = | fit = | fit_f = | reaching = | reaching_f = | active = 4,900,000 (1985) | ranked = | reserve = 12,750,000 | deployed = <!-- Financial --> | amount = [[USD|US$]]128 billion (official, 1988)<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1989/05/31/world/soviet-military-budget-128-billion-bombshell.html|title=Soviet Military Budget: $128 Billion Bombshell|newspaper=The New York Times|date=31 May 1989|access-date=2017-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312024757/http://www.nytimes.com/1989/05/31/world/soviet-military-budget-128-billion-bombshell.html|archive-date=2017-03-12|url-status=live}}</ref><br>[[USD|US$]]200-300 billion (CIA, Pentagon estimate, 1988)<ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-7863803.html|title=Soviets to trim military production by 1990|work=Defense Daily|date=24 July 1989|access-date=9 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924163711/http://www.highbeam.com/doc/1G1-7863803.html|archive-date=24 September 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}; {{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-8923367.html|title=Soviet military spending put at 20–25% of GNP|work=Defense Daily|date=24 April 1990|access-date=9 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924164925/http://www.highbeam.com/doc/1G1-8923367.html|archive-date=24 September 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}; {{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-9022647.html|title=Soviets have not hardened position on SLCM – Akhromeyev|work=Defense Daily|date=9 May 1990|access-date=9 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924165020/http://www.highbeam.com/doc/1G1-9022647.html|archive-date=24 September 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | percent_GDP = 4.9% (official, 1988)<br>7.7–11.5% (CIA, Pentagon estimate, 1988) <!-- Related articles --> | history = [[Military history of the Soviet Union]] | ranks = [[Military ranks of the Soviet Union]] }} Ang '''Sandatahang Lakas ng Unyong Sobyetiko''' ({{lang-rus|Вооружённые Силы Советского Союза|Vooruzhyonnyye Sily Sovetskogo Soyuza}}) ang [[Red Army]] (1918–1946) at ang [[Soviet Army]] (1946–1991), ay ang armadong pwersa ng [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|Russian SFSR]] (1917–1922) at ang [[Soviet Union]] (1922–1991) mula sa kanilang pagsisimula sa [[Russian Civil War]] ng 1917–1923 hanggang sa [[dissolution of the Soviet Union|collapse of the USSR]] noong 1991. Noong Mayo 1992 , Ang Pangulo ng Russia [[Boris Yeltsin]] ay naglabas ng mga kautusan na bumubuo sa [[Hukbong Sandatahang Ruso]], na sumakop sa karamihan ng Sandatahang Lakas ng Sobyet. Maramihang mga seksyon ng dating Sobyet na Sandatahang Lakas sa kabilang banda, ang mas maliliit na republika ng Sobyet ay unti-unting nasa ilalim ng kontrol ng mga republikang iyon. Ayon sa all-union military service law noong Setyembre 1925, ang Sobyet Armed Forces ay binubuo ng [[Red Army|Ground Forces]], ang [[Soviet Air Forces|Air Forces]], ang [[Soviet Navy|Navy] ], ang [[State Political Directorate]] (OGPU), at ang [[Internal Troops|convoy guards]].{{sfn|Scott|Scott|1979|page=13}} Ang OGPU ay ginawang independyente at pinagsama sa ang [[NKVD]] noong 1934, at sa gayon ang [[Internal Troops]] nito ay nasa ilalim ng magkasanib na pamamahala ng Defense and Interior Commissariats. Noong 1989, ang Sobyet Armed Forces ay binubuo ng [[Strategic Rocket Forces]], ang Ground Forces, ang [[Soviet Air Defense Forces|Air Defense Forces]], ang Air Forces, at ang Navy, na nakalista sa kanilang opisyal na order ng kahalagahan.{{sfn|Zickel|Keefe|1991|page=697}} Sa USSR, inilapat ang pangkalahatang [[conscription]], na nangangahulugang lahat ng matiwasay na lalaki na may edad labingwalong taong gulang at mas matanda ay na-draft sa sandatahang lakas.<ref>{{cite web|url=https://www.prlib.ru /history/619624|title=Принят закон "О всеобщей воинской обязанности"|translator-last=Isang batas sa mandatoryong military draft|publisher=prlib.ru|date=12 Oktubre 1967}}</ref> International armed observers organisasyon bilang sama-samang isa sa pinakamalakas na pwersa sa [[Kasaysayan ng tao|kasaysayan ng mundo]].<ref name="Manual"/> Ang relatibong pagsulong at pag-unlad ng [[Pamahalaan ng Unyong Sobyet|ng gobyerno]] militar ay isang mahalagang bahagi ng [[Kasaysayan ng Unyong Sobyet|ang kasaysayan ng USSR]]. Sa konteksto ng [[Cold War]], isang akademikong pag-aaral ng [[Rivalry|rival]] [[United States Department of Defense|U.S. Nalaman ng Departamento ng Depensa]] noong 1984 na napanatili ng mga Sobyet ang isang kapansin-pansing naabot sa [[Earth|the world]] at lalo na sa loob ng [[Europa]]. Ang pagsusuri ay tahasang naghinuha na "ang mga hukbong Sobyet ay palaging napakalaking" habang "sila rin ay lubos na modernisado, mahusay na kagamitan, at may mahusay na lakas ng baril... [pati na rin] kadaliang kumilos", na nangangahulugang ang "pagsasama-sama ng lakas-tao at materyal ay gumagawa ng kasalukuyang hukbong lupa ng Sobyet na isang napakalakas na hukbong lupain." Bagama't ang Sobyet [[istratehiyang militar]] sa pangkalahatan ay karapat-dapat na komento, "ang ground forces ang bumubuo sa pinakamalaki sa limang serbisyong militar ng Sobyet" sa petsa ng pagtatapos ng pananaliksik.<ref name="Manual">[https://irp. fas.org/doddir/army/fm100-2-1.pdf "The Soviet Army: Operations and Tactics"]{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Departamento ng Depensa ng Estados Unidos]] - [[Kagawaran ng Hukbo (Estados Unidos)|Kagawaran ng Hukbo]]. ''Field Manual'' (No. 100-2-1). 16 Hulyo 1984. [[Washington, D.C.]]</ref> ==Pangalan== {{bulleted list|{{flagicon image|Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg}} {{lang-ru|Вооружённые Силы Союза Советских Социалистических Республик}}|{{flagicon image|Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1949–1991).svg}} {{lang-uk|Збройні Сили Союзу Радянських Соціалістичних Республік}}|{{flagicon image|Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1951–1991).svg}} {{lang-be|Узброеныя Сілы Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік}}|{{flagicon image|Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1952–1991).svg}} [[Wikang Usbeko|Usbeko]]: {{lang|uz|Совет Социалистик Республикалари Иттифоқининг қуролли кучлари}}|{{flagicon image|Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg}} [[Wikang Kasaho|Kasaho]]: {{lang|kk|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы Қарулы Күштері}}|{{flagicon image|Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1951–1990).svg}} {{lang-ka|საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირის შეიარაღებული ძალები}}|{{flagicon image|Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1952–1991).svg}} [[Wikang Aseri|Aseri]]: {{lang|az|Совет Сосиалист Республикалары Иттифагынын Силаһлы Гүввәләри}}|{{flagicon image|Flag of the Lithuanian Soviet Socialist Republic (1953–1988).svg}} {{lang-lt|Tarybų Socialistinių Respublikų Sąjungos Ginkluotosios Pajėgos}}|{{flagicon image|Flag of the Moldavian Soviet Socialist Republic (1952–1990).svg}} [[Wikang Rumano|Moldabo]]: {{lang|ro|Форцеле армате але Униуна Републичилори Сочиалисть Советичь}}|{{flagicon image|Flag of the Latvian Soviet Socialist Republic (1953–1990).svg}} [[Wikang Leton|Leton]]: {{lang|lv|Padomju Sociālistisko Republiku Savienības Bruņotie Spēki}}|{{flagicon image|Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1952–1991); Flag of Kyrgyzstan (1991–1992).svg}} {{lang-ky|Советтик Социалисттик Республикалар Союзу Куралдуу Күчтөрү}}|{{flagicon image|Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic (1953–1991), Flag of Tajikistan (1991–1992).svg}} [[Wikang Tayiko|Tayiko]]: {{lang|tg|Қувваҳои Мусаллаҳи Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сосиалистӣ}}|{{flagicon image|Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1952–1990).svg}} [[Wikang Armenyo|Armenyo]]: {{lang|hy|Սովետական սոցիալիստական հանրապետությունների միության զինված ուժեր}}|{{flagicon image|Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg}} [[Wikang Turkomano|Turkomano]]: {{lang|tk|Совет Сосиалистик Республикалары Союзы Яраглы Гүйчлери}}|{{flagicon image|Flag of the Estonian Soviet Socialist Republic (1953–1990).svg}} {{lang-et|Nõukogude Sotsialistlike Vabariikide Liidu Relvajõud}}}} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Pamahalaan ng Unyong Sobyetiko]] fu1ppd2klmbxl21s1k1z1vs0eqkanmc 0 329571 2237414 2211570 2026-10-26T15:16:55Z Myrabert015 156576 /* Pag-aangkin sa teritoryo */ 2237414 wikitext text/x-wiki {{for|espesye ng isda|Ayungin}} {{Infobox islands |disputed =yes |island_type =[[Bahura]] |name =Buhanginan ng Ayungin |image_name =Second Thomas Shoal - 2014-02-28 - Landsat 8 - 15m.png |image_caption =Buhanginan ng Ayungin |pushpin_map = Spratly Islands relief |location =[[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] |coordinates ={{coord|9|44|N|115|52|E|display=inline,title|name=Second Thomas Shoal}} |archipelago =[[Kapuluan ng Kalayaan]] |country ={{PHL}} |country_admin_divisions_title =[[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] |country_admin_divisions =[[MIMAROPA]] |country_admin_divisions_title_1=[[Mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]] |country_admin_divisions_1 =[[Palawan]] |country_admin_divisions_title_2=[[Mga bayan ng Pilipinas|Munisipalidad]] |country_admin_divisions_2 =[[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]] |country1 ={{PHL}} |country2 ={{TWN}} |country3 ={{CHN}} |country4 ={{VNM}} }} Ang '''Buhanginan ng Ayungin''' ({{Lang-en|Ayungin Shoal}}), '''Second Thomas Shoal''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]), '''Bãi Cỏ Mây''' ([[Wikang Biyetnamita|Biyetnames]]) at '''Rén'ài Jiāo''' ([[Wikang Tsino|Tsino]]),<ref>{{Cite book |url=http://www.ukho.gov.uk |title=Sailing Directions – South China Sea |publisher=UK Hydrographic Office |location=Taunton |language=en |trans-title=Direksyon ng Paglalayag – Dagat Timog Tsina}}</ref> ay isang nakalubog na [[bahura]] sa [[Kapuluang Spratly]] ng [[Karagatang Kanlurang Pilipinas]], 105 milyang pandagat (194 km; 121 mi) <!--{{Convert|105|nmi|km mi}} not yet translated--> sa kanluran ng [[Palawan]], [[Pilipinas]].<ref>{{Cite book |title=Sailing Directions Enroute : Publication 158 – Philippine Islands |publisher=US National Geospatial-Intelligence Agency (NGA) |year=2013 |location=Springfield, Virginia |language=en |trans-title=Mga Direksyon sa Paglalayag sa Paglalakbay: Publikasyon 158 – Mga Isla ng Pilipinas}}</ref> Isa itong pinag-aagawang teritoryo at inaangkin ng maraming bansa.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2023 |title=TOPIC: Sierra Madre, Second Thomas Shoal, and the U.S. Commitment to Defense of the Philippines |trans-title=PAKSA: Sierra Madre, Buhanginan ng Ayungin, at ang Pangako ng U.S. na ipagtatanggol ang Pilipinas |url=https://www.pacom.mil/Portals/55/Documents/pdf/J06-Sierra%20Madre%20and%20Second%20Thomas%20Shoal.pdf?ver=pLzHUXFTPSsSWX5ElSc8lA%3D%3D |website=pacom.mil |language=en}}</ref> Inookupahan ang buhanginan ng mga tauhan ng Hukbong Dagat ng Pilipinas na nakasakay sa isang barko, ang BRP Sierra Madre, na sinadyang ipinuwesto sa bahura noong 1999 at pana-panahong sinusuplayan mula noon. == Kasaysayan == Sa wikang Ingles, isa ang [[karang]] sa tatlo na nakapangalan kay Thomas Gilbert, kapitan ng ''Charlotte'': *Buhanginan ng Bulig ({{Lang|en|First Thomas Shoal}}) – {{coordinates|09|19|N|115|56|E}}, Timog ng Buhanginan ng Ayungin.<ref name=NGA93046>[http://www.nauticalchartsonline.com/chart/zoom?chart=93046 NGA Chart 93046] – SE Dangerous Ground</ref> * Buhanginan ng Ayungin ({{Lang|en|Second Thomas Shoal}}) – {{coordinates|09|44|N|115|52|E}}, Timog-silangan ng Bahura ng Panganiban.<ref name=NGA93046/> *Buhanginan ng Payao ({{Lang|en|Third Thomas Shoal}}) – {{coordinates|10|54|N|115|56|E}}, Hilagang-silangan ng Pulo ng Patag – pahilaga ng Buhanginan ng Ayungin.<ref name=NGA93045>[http://www.nauticalchartsonline.com/chart/zoom?chart=93045 NGA Chart 93045] – NE Dangerous Ground</ref> == Pag-aangkin sa teritoryo == Inaangkin ang Buhanginan ng Ayungin ng [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Tsina]] at [[Biyetnam]].<ref>{{cite book |author1=Robert C. Beckman |url=http://www.e-elgar.co.uk/bookentry_main.lasso?id=15237 |title=Beyond Territorial Disputes in the South China Sea: Legal Frameworks |author2=Ian Townsend-Gault |author3=Clive Schofield |author4=Tara Davenport |author5=Leonardo Bernard |date=Enero 2013 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-78195-594-9 |page=19 |language=en |trans-title=Lampas sa Pag-aangkin sa Teritoryo sa Dagat Timog Tsina: Mga Legal na Balangkas}}</ref> Nagpapanatili ang [[Hukbong Dagat ng Pilipinas]] ng presensiya ng mas mababa sa isang dosenang [[Hukbong Kawal Pandagat ng Pilipinas|marino]] sa ''Sierra Madre'', isang sasakyang panlunsad ng Hukbong Dagat na may habang {{convert|100|m|abbr=on}} at ginawa ng Amerika noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Ika-2 Digmaang Pandaigdig]]. Sadyang sinadsad ito sa karang noong 1999, bilang tugon sa reklamasyon ng Tsina ng [[Bahura ng Panganiban]].<ref>{{cite news |date=27 Oktubre 2013 |title=A game of shark and minnow |language=en |trans-title=Isang laro ng pating at minnow |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/newsgraphics/2013/10/27/south-china-sea/ |accessdate=21 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite web |last=Cohen |first=Michael |title=Manila monitoring Chinese shoal moves |trans-title=Maynila, binabantayan ang gawalan ng Tsino sa buhanginan |url=http://www.janes.com/article/12853/manila-monitoring-chinese-shoal-moves |publisher=IHS Jane's Defence Weekly |language=en |accessdate=21 Marso 2014}}</ref> Iginigiit ng Pilipinas na bahagi ang karang ng [[kalapagang kontinental]] nito.<ref>{{cite web |date=Marso 14, 2014 |title=DFA statement on China's allegation that the PH agreed to pull out of Ayungin Shoal |trans-title=Pahayag ng DFA ukol sa alegasyon ng Tsina na pumayag ang PH na umalis mula sa Buhanginan ng Ayungin |url=https://www.officialgazette.gov.ph/2014/03/14/dfa-statement-on-chinas-allegation-that-the-ph-agreed-to-pull-out-of-ayungin-shoal/ |work=[[Kagawaran ng Ugnayang Panlabas]] |publisher=[[Official Gazette (Philippines)]] |language=en |accessdate=Abril 9, 2014}}</ref> Inaangkin ang mga bahagi ng Kapuluang Spratly, kung saan nakatagpo ang Buhanginan ng Ayungin, ng [[Vietnam|Biyetnam]], [[Brunei|Brunay]], [[Malasya]], Pilipinas, at Tsina. Iniiwasan ng mga barkong pansuplay ng Pilipinas ang mga blokadang Tsina upang maghatid ng pagkain, tubig at iba pang gamit sa garison.<ref>{{cite web |last1=de Castro |first1=Erik |last2=Ng |first2=Roli |date=31 Marso 2014 |title=Philippine ship dodges China blockade to reach South China Sea outpost |trans-title=Barkong Pilipino, umiwas sa barikadang Tsina para makarating sa outpost sa Dagat Timog Tsina |url=https://www.reuters.com/article/us-philippines-china-reef-idUSBREA2U02720140331 |website=www.reuters.com |publisher=Thomson Reuters |language=en |accessdate=1 Abril 2014}}</ref> Hinarang ng mga tanod baybayin ng PRC ang dalawang pagtatangka ng mga barkong Pilipino na isuplay muli ang garison noong Marso 9, 2014. Hinulog-langit ang mga suplay sa garison pagkaraan ng tatlong araw. Matagumpay na nakarating sa karang ang isang barkong pansuplay na may kapalit na tropa noong Marso 29, 2014 sa paglalayag sa mababaw na tubig kung saan hindi makasunod ang mga mas malalaking sasakyang pandagat ng PRC.<ref>Gomez, Jim, [[Associated Press]], "Philippine supply ship evades Chinese blockade" [Barkong pansuplay ng Pilipinas, nakaiwas sa barikadang Tsino] (sa wikang Ingles), 29 Marso 2014</ref> Mula noong, nagpapadala ang militar ng Pilipinas ng tulong at mga probisyon sa pamamagitan ng mga barkong pansuplay.<ref name="ABC">{{cite news |last=Campbell |first=Eric |date=20 Mayo 2014 |title=Reef Madness |language=en |trans-title=Kabaliwan sa Bahura |newspaper=ABC News |url=http://www.abc.net.au/foreign/content/2014/s4008035.htm |accessdate=23 Mayo 2014}}</ref> Noong 1999, ipinangako ni pangulong [[Joseph Estrada]] na aalisin ang barko.<ref>{{Cite web |date=2024-04-26 |title=Letter {{!}} Philippine-China ‘gentleman’s agreement’ on South China Sea is best adhered to |trans-title=Liham {{!}} Pinakamabuting Sundin Ang ‘Maginoong Kasunduan’ ng Pilipinas-Tsina sa Dagat Timog Tsina |url=https://www.scmp.com/opinion/letters/article/3260294/china-philippines-gentlemans-agreement-south-china-sea-best-adhered |access-date=2024-05-04 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 Agosto 2023 |title=PH did promise to remove BRP Sierra Madre from Ayungin |trans-title=Ipinangako ng PH na aalisin ang BRP Sierra Madre |url=https://www.manilatimes.net/2023/08/14/opinion/columns/ph-did-promise-to-remove-brp-sierra-madre-from-ayungin/1905253 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=The Manila Times |language=en}}</ref> Noong 2014, hiniling ng gobyerno ng Tsina sa Pilipinas na alisin ang barkong nakasadsad.<ref>{{cite news |date=19 Marso 2014 |title=China 'posturing' to seize Ayungin – Golez |language=en |trans-title=Tsina, nagpostura para agawin ang Ayungin – Golez |newspaper=Rappler |url=http://www.rappler.com/nation/53374-china-posturing-ayungin-seizure |accessdate=21 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Esmaquel |first=Paterno |date=18 Marso 2014 |title=China digs up details vs PH on Ayungin |language=en |trans-title=Tsina, humuhukay ng mga detalye laban sa PH ukol sa Ayungin |newspaper=Rappler |url=http://www.rappler.com/nation/53242-china-philippines-stranded-ship-ayungin-consequences |accessdate=21 Marso 2014}}</ref> Sinabi ni Pilipinong Pangulong [[Bongbong Marcos]] noong 2023, "Hindi ko alam na may ganoong kasunduan. Kung mayroon man, binabawi ko ito sa sandaling ito.”<ref>{{Cite web |last=Corrales |first=Nestor |date=10 Agosto 2023 |title=Pact on Ayungin rescinded, if there’s any – Marcos |trans-title=Binawi ang kasunduan sa Ayungin, kung mayroon man – Marcos |url=https://globalnation.inquirer.net/217585/pact-on-ayungin-rescinded-if-theres-any-marcos |access-date=10 Mayo 2024 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref>https://pco.gov.ph/news_releases/no-existing-agreement-to-remove-brp-sierra-madre-from-ayungin-shoal-pbbm/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240604033644/https://pco.gov.ph/news_releases/no-existing-agreement-to-remove-brp-sierra-madre-from-ayungin-shoal-pbbm/ |date=2024-06-04 }} “And let me go further, if there does exist such an agreement, I rescind that agreement now,” President Marcos said. PND</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Lalawigan ng Pilipinas}} {{Kapuluan ng Kalayaan}} [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Republika ng Tsina]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Tsina]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]] [[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] cr3cardvc4n0vh3j4wbxejp8ja0kr1e 2237415 2237414 2026-10-26T15:18:32Z Myrabert015 156576 2237415 wikitext text/x-wiki {{for|espesye ng isda|Ayungin}} {{Infobox islands |disputed =yes |island_type =[[Bahura]] |name =Buhanginan ng Ayungin |image_name =Second Thomas Shoal - 2014-02-28 - Landsat 8 - 15m.png |image_caption =Buhanginan ng Ayungin |pushpin_map = Spratly Islands relief |location =[[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] |coordinates ={{coord|9|44|N|115|52|E|display=inline,title|name=Second Thomas Shoal}} |archipelago =[[Kapuluan ng Kalayaan]] |country ={{PHL}} |country_admin_divisions_title =[[Mga rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] |country_admin_divisions =[[MIMAROPA]] |country_admin_divisions_title_1=[[Mga lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]] |country_admin_divisions_1 =[[Palawan]] |country_admin_divisions_title_2=[[Mga bayan ng Pilipinas|Munisipalidad]] |country_admin_divisions_2 =[[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]] |country1 ={{PHL}} |country2 ={{TWN}} |country3 ={{CHN}} |country4 ={{VNM}} }} Ang '''Buhanginan ng Ayungin''' ({{Lang-en|Ayungin Shoal}}), '''Second Thomas Shoal''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]), '''Bãi Cỏ Mây''' ([[Wikang Biyetnamita|Biyetnames]]) at '''Rén'ài Jiāo''' ([[Wikang Tsino|Tsino]]),<ref>{{Cite book |url=http://www.ukho.gov.uk |title=Sailing Directions – South China Sea |publisher=UK Hydrographic Office |location=Taunton |language=en |trans-title=Direksyon ng Paglalayag – Dagat Timog Tsina}}</ref> ay isang nakalubog na [[bahura]] sa [[Kapuluan ng Kalayaan]] (Spartly Islands) ng [[Karagatang Kanlurang Pilipinas]], 105 milyang pandagat (194 km; 121 mi) <!--{{Convert|105|nmi|km mi}} not yet translated--> sa kanluran ng [[Palawan]], [[Pilipinas]].<ref>{{Cite book |title=Sailing Directions Enroute : Publication 158 – Philippine Islands |publisher=US National Geospatial-Intelligence Agency (NGA) |year=2013 |location=Springfield, Virginia |language=en |trans-title=Mga Direksyon sa Paglalayag sa Paglalakbay: Publikasyon 158 – Mga Isla ng Pilipinas}}</ref> Isa itong pinag-aagawang teritoryo at inaangkin ng maraming bansa.<ref>{{Cite web |date=Pebrero 23, 2023 |title=TOPIC: Sierra Madre, Second Thomas Shoal, and the U.S. Commitment to Defense of the Philippines |trans-title=PAKSA: Sierra Madre, Buhanginan ng Ayungin, at ang Pangako ng U.S. na ipagtatanggol ang Pilipinas |url=https://www.pacom.mil/Portals/55/Documents/pdf/J06-Sierra%20Madre%20and%20Second%20Thomas%20Shoal.pdf?ver=pLzHUXFTPSsSWX5ElSc8lA%3D%3D |website=pacom.mil |language=en}}</ref> Inookupahan ang buhanginan ng mga tauhan ng Hukbong Dagat ng Pilipinas na nakasakay sa isang barko, ang BRP Sierra Madre, na sinadyang ipinuwesto sa bahura noong 1999 at pana-panahong sinusuplayan mula noon. == Kasaysayan == Sa wikang Ingles, isa ang [[karang]] sa tatlo na nakapangalan kay Thomas Gilbert, kapitan ng ''Charlotte'': *Buhanginan ng Bulig ({{Lang|en|First Thomas Shoal}}) – {{coordinates|09|19|N|115|56|E}}, Timog ng Buhanginan ng Ayungin.<ref name=NGA93046>[http://www.nauticalchartsonline.com/chart/zoom?chart=93046 NGA Chart 93046] – SE Dangerous Ground</ref> * Buhanginan ng Ayungin ({{Lang|en|Second Thomas Shoal}}) – {{coordinates|09|44|N|115|52|E}}, Timog-silangan ng Bahura ng Panganiban.<ref name=NGA93046/> *Buhanginan ng Payao ({{Lang|en|Third Thomas Shoal}}) – {{coordinates|10|54|N|115|56|E}}, Hilagang-silangan ng Pulo ng Patag – pahilaga ng Buhanginan ng Ayungin.<ref name=NGA93045>[http://www.nauticalchartsonline.com/chart/zoom?chart=93045 NGA Chart 93045] – NE Dangerous Ground</ref> == Pag-aangkin sa teritoryo == Inaangkin ang Buhanginan ng Ayungin ng [[Pilipinas]], [[Taiwan]], [[Tsina]] at [[Biyetnam]].<ref>{{cite book |author1=Robert C. Beckman |url=http://www.e-elgar.co.uk/bookentry_main.lasso?id=15237 |title=Beyond Territorial Disputes in the South China Sea: Legal Frameworks |author2=Ian Townsend-Gault |author3=Clive Schofield |author4=Tara Davenport |author5=Leonardo Bernard |date=Enero 2013 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-78195-594-9 |page=19 |language=en |trans-title=Lampas sa Pag-aangkin sa Teritoryo sa Dagat Timog Tsina: Mga Legal na Balangkas}}</ref> Nagpapanatili ang [[Hukbong Dagat ng Pilipinas]] ng presensiya ng mas mababa sa isang dosenang [[Hukbong Kawal Pandagat ng Pilipinas|marino]] sa ''Sierra Madre'', isang sasakyang panlunsad ng Hukbong Dagat na may habang {{convert|100|m|abbr=on}} at ginawa ng Amerika noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|Ika-2 Digmaang Pandaigdig]]. Sadyang sinadsad ito sa karang noong 1999, bilang tugon sa reklamasyon ng Tsina ng [[Bahura ng Panganiban]].<ref>{{cite news |date=27 Oktubre 2013 |title=A game of shark and minnow |language=en |trans-title=Isang laro ng pating at minnow |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/newsgraphics/2013/10/27/south-china-sea/ |accessdate=21 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite web |last=Cohen |first=Michael |title=Manila monitoring Chinese shoal moves |trans-title=Maynila, binabantayan ang gawalan ng Tsino sa buhanginan |url=http://www.janes.com/article/12853/manila-monitoring-chinese-shoal-moves |publisher=IHS Jane's Defence Weekly |language=en |accessdate=21 Marso 2014}}</ref> Iginigiit ng Pilipinas na bahagi ang karang ng [[kalapagang kontinental]] nito.<ref>{{cite web |date=Marso 14, 2014 |title=DFA statement on China's allegation that the PH agreed to pull out of Ayungin Shoal |trans-title=Pahayag ng DFA ukol sa alegasyon ng Tsina na pumayag ang PH na umalis mula sa Buhanginan ng Ayungin |url=https://www.officialgazette.gov.ph/2014/03/14/dfa-statement-on-chinas-allegation-that-the-ph-agreed-to-pull-out-of-ayungin-shoal/ |work=[[Kagawaran ng Ugnayang Panlabas]] |publisher=[[Official Gazette (Philippines)]] |language=en |accessdate=Abril 9, 2014}}</ref> Inaangkin ang mga bahagi ng Kapuluang Spratly, kung saan nakatagpo ang Buhanginan ng Ayungin, ng [[Vietnam|Biyetnam]], [[Brunei|Brunay]], [[Malasya]], Pilipinas, at Tsina. Iniiwasan ng mga barkong pansuplay ng Pilipinas ang mga blokadang Tsina upang maghatid ng pagkain, tubig at iba pang gamit sa garison.<ref>{{cite web |last1=de Castro |first1=Erik |last2=Ng |first2=Roli |date=31 Marso 2014 |title=Philippine ship dodges China blockade to reach South China Sea outpost |trans-title=Barkong Pilipino, umiwas sa barikadang Tsina para makarating sa outpost sa Dagat Timog Tsina |url=https://www.reuters.com/article/us-philippines-china-reef-idUSBREA2U02720140331 |website=www.reuters.com |publisher=Thomson Reuters |language=en |accessdate=1 Abril 2014}}</ref> Hinarang ng mga tanod baybayin ng PRC ang dalawang pagtatangka ng mga barkong Pilipino na isuplay muli ang garison noong Marso 9, 2014. Hinulog-langit ang mga suplay sa garison pagkaraan ng tatlong araw. Matagumpay na nakarating sa karang ang isang barkong pansuplay na may kapalit na tropa noong Marso 29, 2014 sa paglalayag sa mababaw na tubig kung saan hindi makasunod ang mga mas malalaking sasakyang pandagat ng PRC.<ref>Gomez, Jim, [[Associated Press]], "Philippine supply ship evades Chinese blockade" [Barkong pansuplay ng Pilipinas, nakaiwas sa barikadang Tsino] (sa wikang Ingles), 29 Marso 2014</ref> Mula noong, nagpapadala ang militar ng Pilipinas ng tulong at mga probisyon sa pamamagitan ng mga barkong pansuplay.<ref name="ABC">{{cite news |last=Campbell |first=Eric |date=20 Mayo 2014 |title=Reef Madness |language=en |trans-title=Kabaliwan sa Bahura |newspaper=ABC News |url=http://www.abc.net.au/foreign/content/2014/s4008035.htm |accessdate=23 Mayo 2014}}</ref> Noong 1999, ipinangako ni pangulong [[Joseph Estrada]] na aalisin ang barko.<ref>{{Cite web |date=2024-04-26 |title=Letter {{!}} Philippine-China ‘gentleman’s agreement’ on South China Sea is best adhered to |trans-title=Liham {{!}} Pinakamabuting Sundin Ang ‘Maginoong Kasunduan’ ng Pilipinas-Tsina sa Dagat Timog Tsina |url=https://www.scmp.com/opinion/letters/article/3260294/china-philippines-gentlemans-agreement-south-china-sea-best-adhered |access-date=2024-05-04 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 Agosto 2023 |title=PH did promise to remove BRP Sierra Madre from Ayungin |trans-title=Ipinangako ng PH na aalisin ang BRP Sierra Madre |url=https://www.manilatimes.net/2023/08/14/opinion/columns/ph-did-promise-to-remove-brp-sierra-madre-from-ayungin/1905253 |access-date=30 Hunyo 2024 |website=The Manila Times |language=en}}</ref> Noong 2014, hiniling ng gobyerno ng Tsina sa Pilipinas na alisin ang barkong nakasadsad.<ref>{{cite news |date=19 Marso 2014 |title=China 'posturing' to seize Ayungin – Golez |language=en |trans-title=Tsina, nagpostura para agawin ang Ayungin – Golez |newspaper=Rappler |url=http://www.rappler.com/nation/53374-china-posturing-ayungin-seizure |accessdate=21 Marso 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Esmaquel |first=Paterno |date=18 Marso 2014 |title=China digs up details vs PH on Ayungin |language=en |trans-title=Tsina, humuhukay ng mga detalye laban sa PH ukol sa Ayungin |newspaper=Rappler |url=http://www.rappler.com/nation/53242-china-philippines-stranded-ship-ayungin-consequences |accessdate=21 Marso 2014}}</ref> Sinabi ni Pilipinong Pangulong [[Bongbong Marcos]] noong 2023, "Hindi ko alam na may ganoong kasunduan. Kung mayroon man, binabawi ko ito sa sandaling ito.”<ref>{{Cite web |last=Corrales |first=Nestor |date=10 Agosto 2023 |title=Pact on Ayungin rescinded, if there’s any – Marcos |trans-title=Binawi ang kasunduan sa Ayungin, kung mayroon man – Marcos |url=https://globalnation.inquirer.net/217585/pact-on-ayungin-rescinded-if-theres-any-marcos |access-date=10 Mayo 2024 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref><ref>https://pco.gov.ph/news_releases/no-existing-agreement-to-remove-brp-sierra-madre-from-ayungin-shoal-pbbm/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240604033644/https://pco.gov.ph/news_releases/no-existing-agreement-to-remove-brp-sierra-madre-from-ayungin-shoal-pbbm/ |date=2024-06-04 }} “And let me go further, if there does exist such an agreement, I rescind that agreement now,” President Marcos said. PND</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Lalawigan ng Pilipinas}} {{Kapuluan ng Kalayaan}} [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Republika ng Tsina]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Tsina]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Tsino]] [[Kategorya:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] 575smlclav1gwg7phdtjk5o1x5w9mgw 0 332954 2237450 2177353 2026-10-27T00:39:24Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237450 wikitext text/x-wiki {{Infobox radio station | name = El Oro Radyo | callsign = DWPA | logo = | city = [[Aroroy]] | area = [[Masbate]] at mga karatig na lugar | branding = El Oro Radyo 97.5 | airdate = December 11, 2012 | frequency = 97.5 MHz | format = [[Community radio]] | language = [[Wikang Masbatenyo|Masbateño]], [[Filipino language|Filipino]] | licensing_authority = [[National Telecommunications Commission (Philippines)|NTC]] | power = 1,000 watts | erp = | class = | callsign_meaning = | affiliations = [[Presidential Broadcast Service]] | owner = [[Aroroy|Pamahalaan ng Aroroy]] | website = }} Ang '''DWPA''' (97.5 [[:en:FM broadcasting|FM]]), sumasahimpapawid bilang '''El Oro Radyo 97.5''', ay isang istasyon ng radyo na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Pamahalaan ng [[Aroroy]]. Ang estudyo at transmiter nito ay matatagpuan sa kahabaan ng Don Pablo dela Rosa St., Brgy. Poblacion, [[Aroroy]].<ref>{{Cite web |title=2015 ANNUAL PERFORMANCE REPORT {{!}} NTC Region 8 |url=http://ntc5.ntc.gov.ph/wp-content/uploads/2016/04/2015-Annual-Performance-Report.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025131109/https://ntc5.ntc.gov.ph/wp-content/uploads/2016/04/2015-Annual-Performance-Report.pdf |archive-date=October 25, 2022 |access-date=July 29, 2019}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://aroroy.masbate.gov.ph/mdrrmcs-sophisticated-early-warning-device-system-fm-radio/ |title=EL ORO RADYO: Aroroy’s FM Radio |access-date=2025-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229014857/http://aroroy.masbate.gov.ph/mdrrmcs-sophisticated-early-warning-device-system-fm-radio/ |archive-date=2016-12-29 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=CDC faculty pre-test info materials in Masbate and N. Samar |url=http://www.devcom.edu.ph/site/cdc-faculty-pre-test-info-materials-in-masbate-and-n-samar.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729144638/http://www.devcom.edu.ph/site/cdc-faculty-pre-test-info-materials-in-masbate-and-n-samar.html |archive-date=July 29, 2019 |access-date=July 29, 2019}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Masbate Radio}} [[Kategorya:Mga himpilang panradyo sa Masbate]] 97wu3chr9b5arp44rhqfwuqwzy3q929 0 334071 2237432 2237237 2026-10-26T21:25:45Z ~2026-57250-09 168053 2237432 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography | name = Alexandra Eala | image = Ealas and Patrick Gregorio (cropped Alexandra Eala).jpg | image_upright = .8 | caption = Eala sa Palaro ng Timog-Silangang Asya | fullname = Alexandra Maniego Eala | country = {{PHI}} | birth_date = {{birth date and age|2005|5|23}} | birth_place = Lungsod Quezon, Pilipinas | height = {{height|m=1.75}} | turnedpro = Marso 2020 | plays = Kaliwete (dalawahang-kamay na ''backhand'') | coach = Joan Bosch, Alexandro Viaene, Lluc Bauza | careerprizemoney = US$3,390,880 | singlesrecord = {{tennis record|won=235|lost=141}} | singlestitles = 1 WTA, 2 WTA 125 | highestsinglesranking = Blg. 18 (23 Agosto 2026) | currentsinglesranking = Blg. 19 (26 Oktubre 2026) | doublesrecord = {{tennis record|won=49|lost=51}} | doublestitles = 0 | highestdoublesranking = Blg. 88 (4 Mayo 2026) | currentdoublesranking = Blg. 148 (26 Oktubre 2026) | updated = 26 Oktubre 2026 | AustralianOpenresult = 1R (2026) | FrenchOpenresult = 1R (2025, 2026) | Wimbledonresult = 4R (2026) | USOpenresult = 3R (2026) | AustralianOpenDoublesresult = 1R (2026) | FrenchOpenDoublesresult = 2R (2025) | WimbledonDoublesresult = 1R (2025, 2026) | medaltemplates-expand = no | medaltemplates = {{MedalCountry|{{PHI}}}} {{Medal|Sport|Palaro ng Timog-Silangang Asya}} {{MedalGold | 2025 Taylandiya | Isahan }} {{MedalBronze| 2025 Taylandiya | Koponan }} {{MedalBronze| 2025 Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze| 2021 Biyetnam | Isahan }} {{MedalBronze| 2021 Taylandiya | Magkahalong dalawahan }} {{MedalBronze| 2021 Taylandiya | Koponan }} {{Medal|Sport|Palarong Asyano}} {{MedalGold | 2026 Aichi–Nagoya | Isahan }} {{MedalBronze| 2022 Hangzhou | Isahan }} {{MedalBronze| 2022 Hangzhou | Magkahalong dalawahan }} }} Si '''Alexandra "Alex" Maniego Eala'''{{Efn|1=IPA: /ɛˈjalɐ/, binibigkas bilang ee-AH-lah}} (isinilang Mayo 23, 2005 sa Lungsod ng Quezon) ay isang Pilipinang propesyonal na manlalaro ng tenis. Naabot niya ang ika-18 na ranggo sa mundo ayon sa WTA noong Agosto 18, 2026, ang pinakamataas para sa isang Pilipina.<ref>{{Cite news |last=De Guzman |first=Alyana |date=August 24, 2026 |title=Alex Eala now world’s No. 18 and the highest-ranked Southeast Asian in WTA singles history. |work=ABS-CBN News. |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/celebrities/2026/8/24/alex-eala-now-world-s-no-18-and-the-highest-ranked-southeast-asian-in-wta-singles-history-1953 |access-date=August 24, 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Clarito |first=Ariel Ian |date=August 24, 2026 |title=Midlife Halftime: Alex Eala becomes highest-ranked Southeast Asian woman in WTA history |url=https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/midlife-halftime-alex-eala-becomes-highest-ranked-southeast-asian-woman-in-wta-history/382381 |archive-date= |access-date=August 24, 2026 |website=Tiebreaker Times |language=en-US}}</ref> Nagwagi siya sa junior Grand Slam (Australian Open 2020 doubles, French Open 2021 doubles, US Open 2022 singles) at ilang ITF titles.<ref name="WTA-profile">{{cite news |title=WTA: Alexandra Eala |language=en |website=Women's Tennis Association |url=https://www.wtatennis.com/players/330332/alexandra-eala |access-date=25 March 2026}}</ref> Sa professional career, nakamit niya ang unang WTA 500 title sa Washington DC Open 2026 at umabot sa ikaapat na yugto ng Wimbledon.<ref name="WTA-profile" /> == Karera == === Dyunyor === Mula 2013 hanggang 2022, sunod-sunod na nakamit ni Alex Eala ang mga prestihiyosong junior tennis titles: kampeon sa Little Mo International (8U) sa U.S.<ref>{{Cite news |date=January 12, 2014 |title=Eala siblings sizzle in Little Mo tennis |website=Inquirer.net |url=https://sports.inquirer.net/139387/eala-siblings-sizzle-in-little-mo-tennis}}</ref> at Dubrovnik Dub Bowl (11U) sa Croatia,<ref>{{Cite news |title=Dubrovnik Dub Bowl 2015 Recap |website=Dubrovnik Tennis Center |url=https://tenisdubrovnik.com/others/dubrovnik-dub-bowl-2015-recap/}}</ref> wild card champion sa Les Petits As sa Pransiya,<ref>{{cite news |date=January 28, 2018 |title=Lilov & Eala win at Les Petits As |url=https://www.tenniseurope.org/news/117748/Lilov-Eala-win-at-Les-Petits-As}}</ref> doubles winner sa Orange Bowl,<ref>{{Cite news |date=Disyembre 17, 2019 |title=Better chemistry sparked teen tennis star Alex Eala's win at Orange Bowl Doubles |website=Spin.ph |url=https://www.spin.ph/life/guide/alex-eala-caps-off-2019-with-orange-bowl-doubles-title-a2442-20191217}}</ref> junior doubles champion sa Australian Open,<ref>{{Cite news |date=January 31, 2020 |title=Alex Eala, Nugroho win Australian Open girls doubles title |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/250682-australian-open-junior-doubles-finals-game-results-alex-eala-priska-nugroho-january-31-2020}}</ref> doubles champion sa French Open at singles/doubles sa Trofeo Bonfiglio,<ref>{{Cite news |date=Hunyo 12, 2021 |title=Alex Eala, Selekhmeteva crowned 2021 French Open girls doubles champions |website=Rappler |url=https://www.rappler.com/sports/alex-eala-oksana-selekhmeteva-2021-french-open-juniors-girls-doubles-champions}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mina |first=Rosy |date=Hulyo 17, 2021 |title=Alex Eala clinches doubles crown, to play singles final in Milan juniors |work=ABS CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/07/17/21/alex-eala-tennis-milan}}</ref> at sa huli, naging unang Pilipinong nagwagi ng junior singles Grand Slam sa US Open noong 2022.<ref>{{cite news |date=Setyembre 10, 2022 |title=Alexandra Eala becomes first Filipina to win a junior Grand Slam singles title |website=US Open |url=https://www.usopen.org/en_US/news/articles/2022-09-10/alexandra_eala_becomes_first_filipina_to_win_a_junior_grand_slam_singles_title_at_the_2022_us_open.html}}</ref> === Propesyonal === Si Eala ay naging propesyonal noong 2020 at nagsimula sa ITF Women’s Circuit sa Spain at Tunisia.<ref name="WTA-profile" /> Noong 2021, nakuha niya ang unang singles title sa ITF W15 Manacor,<ref>{{cite news |date=January 5, 2021 |title=Eala, 15, earns praise from Nadal after winning first ITF pro title |website=ITF tennis |url=https://www.itftennis.com/en/news-and-media/articles/eala-15-earns-praise-from-nadal-after-winning-first-itf-pro-title/}}</ref> at noong 2022 ay nagdagdag ng isa pang korona sa ITF W25 Chiang Rai, bukod sa finals at semifinals sa W60 Madrid at Vitoria-Gasteiz.<ref name="ITFtitles" /> Noong 2023, nagwagi siya sa ITF W15 Yecla at ITF W25 Roehampton,<ref name="ITFtitles" /> at unang lumahok sa qualifying draw ng Australian Open.<ref name="WTA-profile" /> Noong 2024, nakamit niya ang pinakamalaking ITF singles crown sa W100 Vitoria-Gasteiz, kasama ang tatlong doubles titles, habang patuloy na lumalaban sa qualifiers ng Grand Slam.<ref name="ITFtitles" /><ref name="WTA-profile" /> ==== 2025 ==== Noong 2025, nagsimula si Eala sa Canberra International (WTA 125) kung saan umabot siya sa semifinals.<ref name="WTA-profile" /> Noong Marso, bilang world No. 140, nakatanggap siya ng wildcard sa Miami Open at gumawa ng kasaysayan nang makarating sa semifinals matapos talunin ang tatlong major champions, naging kauna-unahang Filipino na umabot sa WTA 1000 semifinal at pumasok sa top 100 sa ranggo na 75.<ref name="WTA-profile" /> Sa doubles, umabot siya sa quarterfinals kasama si Gauff.<ref name="WTA-profile" /> Sa mga torneong damuhan, nakarating siya sa quarterfinals ng Ilkley Open at sa final ng Eastbourne Open kung saan nabigo sa championship.<ref name="WTA-profile" /> Sa US Open, naging unang Filipino na nanalo ng match sa isang Grand Slam bago matalo sa second round.<ref name="WTA-profile" /> Tinanghal siyang kampeon sa Guadalajara 125 Open — ang kanyang unang titulong pangisahan sa WTA 125 — at umabot sa quarterfinals ng São Paulo Open, semifinals ng Jingshan Open, at quarterfinals ng Suzhou Open.<ref name="WTA-profile" /> Sa doubles, umabot siya sa semifinals ng Guangzhou Open kasama si Kichenok.<ref name="WTA-profile" /> Natapos niya ang taon sa career-high ranking na No. 50 sa singles at No. 160 sa doubles.<ref name="WTA-profile" /> ==== 2026 ==== Noong 2026, nakamit ni Eala ang pinakamalalaking tagumpay sa kanyang karera: umabot sa ika-apat na round ng Indian Wells at Miami,<ref name="WTA-profile" /> tinanghal na kampeon sa Birmingham 125 Open, nakarating sa semifinals ng Berlin Open, at gumawa ng kasaysayan sa Wimbledon nang talunin ang defending champion na si Świątek bago matalo sa ika-apat na round.<ref name="WTA-profile" /> Pinaka-mahalaga, nanalo siya ng kanyang unang WTA 500 title sa Washington Open matapos talunin sina Zheng, Fernandez, Svitolina, Osaka, at Pegula sa final — naging kauna-unahang Filipino na nagwagi ng titulo sa WTA tour.<ref name="WTA-profile" /> Pagkatapos nito, umabot siya sa ika-apat na round ng Canadian Open, third round ng Cincinnati Open, at ikatlong round ng US Open laban kay Jovic,<ref>[https://sports.inquirer.net/693771/alex-eala-loses-to-iva-jovic-in-us-open-third-round-thriller Giongco, Mark. (September 6, 2026). Alex Eala loses to Iva Jovic in US Open third-round thriller. INQUIRER.net.]</ref> na nagdala sa kanya sa career-high ranking na world No. 18.<ref name="WTA-profile" /> === Maagang yugto ng buhay === Si Eala ay ipinanganak noong Mayo 23, 2005 sa Lungsod Quezon kina Michael Eala at Rosemarie Maniego-Eala. Ang kanyang mga tiyuhin ay sina Noli Eala, dating pinuno ng Philippine Sports Commission, at Rhett Eala, isang tagadisenyo ng moda. Ang kanyang kapatid na si Michael Francis "Miko" Eala ay naglaro ng tenis para sa Penn State mula 2020 hanggang 2024. Nagsimula siya sa tenis sa edad na apat sa tulong ng kanyang lolo na si Roberto Maniego. Nag-aral siya sa Immaculate Conception Academy at Colegio San Agustin bago lumipat sa Rafa Nadal Academy sa Espanya, kung saan siya nagtapos noong 2023.<ref>* {{cite news |last1=Jara-Puyod |first1=Mariecar |title=‘Eala’s grit, humility and passion have captured every Filipino’s heart,' says Philippine Ambassador Alfonso Ver |language=en |website=Gulf Today |url=https://www.gulftoday.ae/sport/2026/02/20/ealas-grit-humility-and-passion-have-captured-every-filipinos-heart-says-philippine-ambassador-alfonso-ver |access-date=26 Marso 2026}} * {{cite news |last1=Acebuche |first1=Yoniel |date=Marso 28, 2025 |title=Alex Eala: What to know about the tennis phenom making history on the court |language=en |work=The Philippine Star |url=https://www.philstarlife.com/celebrity/828326-what-to-know-alex-eala |access-date=Agosto 28, 2025}} * {{cite news |last1=Tunac |first1=Hermes Joy |date=Abril 23, 2026 |title=Alex Eala reveals uncle Rhett Eala designed the elegant Filipiniana she wore at Laureus Awards 2026 |language=en |work=GMA News |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/shoppingandfashion/985027/alex-eala-reveals-uncle-rhett-eala-designed-the-elegant-filipiniana-she-wore-at-laureus-awar/story/}} * {{Cite news |author1=Castillejo, Dyan |date=Mayo 6, 2024 |title=Filipino athletes graduate as part of Penn State's class of 2024 |language=en |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/2024/5/6/filipino-athletes-graduate-as-part-of-penn-state-s-class-of-2024-1839}} * {{cite news |date=Nobyembre 30, 2022 |title=The rise of Alexandra Eala making headlines in the Philippines and beyond |language=en |website=Women's Tennis Association |url=https://www.wtatennis.com/news/2921343/alexandra-eala}} * {{cite news |last1=Mina |date=Oktubre 22, 2022 |title=How Alex Eala became a world-class tennis champion |language=en |work=ABS-CBN News |url=https://www.abs-cbn.com/sports/10/22/22/what-it-took-for-alex-eala-to-become-a-tennis-world-champ}}</ref> === Personal na buhay === Ipinahayag ni Eala na paborito niyang comfort food ang caldereta at mas gusto niya ang matcha kaysa kape. Marunong siyang magsalita ng Ingles, Espanyol, at Filipino, at partikular ang hilig niya sa Wimbledon sa mga Grand Slam. Binanggit niya sina Sharapova at Nadal bilang impluwensiya sa kanyang istilo ng paglalaro.<ref>*Mina, Inna (2026). "Are you a Kare-Kare person? Alex Eala's Filipino food rankings might surprise you". ''One Sports''. [https://onesports.ph/more-sports/article/40770/are-you-a-kare-kare-person-alex-eala-s-filipino-food-rankings-might-surprise-you] *Atencio, Peter (2025). "Sharapova's influence drives Alex Eala’s aggressive game". ''Manila Standard''. [https://manilastandard.net/sports/sports-plus/314618107/sharapovas-influence-drives-alex-ealas-aggressive-game.html] *Agcaoili, Lance (2025). "Alex Eala hits the court with Rafael Nadal". ''Inquirer''. [https://sports.inquirer.net/649046/alex-eala-trains-with-rafael-nadal-in-his-return-to-court]</ref> Noong 2025, naging breakthrough year niya at lalo siyang minahal ng mga tagahanga.<ref>*Futterman, Matthew (2026). "Alex Eala returns to the Miami Open, where a dream run launched a tennis phenomenon". ''The Athletic''. [https://www.nytimes.com/athletic/7124102/2026/03/19/tennis-alex-eala-philippines-miami-open/] *Dioquino, Delfin (2025). "'Living my dream': Alex Eala revels in historic Wimbledon stint". ''Rappler''. [https://www.rappler.com/sports/alex-eala-revels-historic-wimbledon-stint-2025/]</ref> Nakabuo rin siya ng pagkakaibigan sa WTA kasama sina Lys, Sonmez, at Jovic, na nagpapakita ng balanse sa pagitan ng kompetisyon at suporta.<ref>*Castillejo, Dyan (2026). "Alex Eala, fellow pros reveal off-court personalities on the Players Box Podcast". ''ABS-CBN Sports''. [https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/4/1/alex-eala-joins-fellow-players-on-the-players-box-podcast-0007] *Reyes, Kate (2026). "Alex Eala bares friends she has made in her young WTA career". ''Spin.ph''. [https://www.spin.ph/tennis/alex-eala-bares-friends-she-has-made-in-her-young-wta-career-a6035-20260309]</ref> === Mga parangal === [[Talaksan:Alexandra_Eala_and_Ambassador_Philippe_Lhuillier.jpg|thumb|Si Eala at si Philippe Lhuillier, Embahador ng Pilipinas sa Espanya, noong Abril 2025.]] Si Eala ay walong beses na pinarangalan (2019–2026) sa PSA Annual Awards para sa kanyang "natatanging mga tagumpay sa tennis," isinama ng Tatler Asia sa listahan ng mga pinaka-maimpluwensyang tao sa Asya noong 2021, tumanggap ng Premios Tanglaw mula sa Embahada ng Pilipinas sa Madrid noong 2025, at kinilala sa Time 100 Next at Forbes Asia's 30 Under 30 icons noong 2026; sa parehong taon, tumanggap siya ng Presidential Citation mula kay Pangulong Bongbong Marcos sa Malacañang bilang pagkilala sa kanyang mga tagumpay sa Wimbledon.<ref> * Dioquino, D. (February 25, 2019). *Top PH athletes share limelight in PSA Awards 2019*. Rappler. https://www.rappler.com/sports/224351-philippine-athletes-sportswriters-association-awards-2019/ * Gionco, M. (February 29, 2020). *PH tennis rising star Alex Eala to be feted at PSA Awards*. Inquirer.net. https://sports.inquirer.net/387640/ph-tennis-rising-star-alex-eala-to-be-feted-at-psa-awards * Manila Bulletin. (March 12, 2021). *PSA to honor tennis star Eala, boxing champs Casimero, Taduran*. https://mb.com.ph/2021/3/12/psa-to-honor-tennis-star-eala-boxing-champs-casimero-taduran * Manila Bulletin. (February 27, 2022). *Scribes fete world-class PH boxers*. https://mb.com.ph/2022/02/27/scribes-fete-world-class-ph-boxers/ * Tiebreaker Times. (February 12, 2023). *PSA Awards: Young Alex Eala to be recognized with President's Award*. https://tiebreakertimes.com.ph/tbt/psa-awards-young-alex-eala-to-be-recognized-with-presidents-award/261823 * Philippine Star. (February 10, 2023). *Eala recipient of PSA Prexy Awards*. https://www.philstar.com/sports/2023/02/10/2243942/eala-recipient-psa-prexy-awards * ABS-CBN News. (January 24, 2024). *Alex Eala, Tots Carlos to be recognized in PSA Awards*. https://www.abs-cbn.com/sports/01/15/24/alex-eala-tots-carlos-to-be-recognized-in-psa-awards * Malanum, J. (October 9, 2025). *Eala tops PSA achievers for September*. Philippine News Agency. https://www.pna.gov.ph/articles/1260619 * Sun Star. (October 9, 2025). *Eala leads PSA's September honorees*. https://www.sunstar.com.ph/davao/sports/eala-leads-psas-september-honorees * Dioquino, D. (February 17, 2026). *Alex Eala hails PSA Athlete of the Year award a proof of PH tennis' rise*. Rappler. https://www.rappler.com/people/athletes/alex-eala-hails-athlete-of-year-award-proof-tennis-rise-philippines * Tatler Asia. (2021). *Most Influential: Philippines*. https://www.tatlerasia.com/list/ami/ph?page=3&industry=all&region=ph&year=2021 * Castillejo, D. (April 28, 2025). *Tennis: Alex Eala honored by PH ambassador to Spain*. ABS-CBN News. https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/4/28/tennis-alex-eala-honored-by-ph-ambassador-to-spain-1257 * TIME. (September 30, 2026). *Alexandra Eala Is on the 2026 TIME 100 Next*. https://time.com/collection/time100-next/2026/alexandra-eala/ * Watson, R. W., & Sayson, I. (May 27, 2026). *30 Under 30 Asia’s Next Icons: The Gen Z athletes and music artists rewriting the playbook*. Forbes Asia. https://www.forbes.com/sites/ranawehbe/2026/05/27/30-under-30-asias-next-icons-the-gen-z-athletes-and-music-artists-rewriting-the-playbook/ * Manahan, J. (July 13, 2026). *Marcos confers presidential citation to Filipina tennis star Alex Eala*. ABS-CBN News. https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/7/13/marcos-confers-presidential-citation-to-filipina-tennis-star-alex-eala-1942 </ref> === Pambansang koponan === [[Talaksan:Alex_Eala_(cropped).jpg|thumb|Si Eala na may dalang bronze medals mula sa 2021 SEA Games]] Si Eala ay kumatawan sa Pilipinas sa maraming internasyonal na kompetisyon. Sa 2021 Southeast Asian Games, nakakuha siya ng bronze medals sa women’s singles, team event, at mixed doubles. Sumunod na taon, nagdagdag pa siya ng dalawang bronze sa women’s singles at mixed doubles sa 2022 Asian Games. Noong 2024, pinangunahan niya ang Team Philippines sa isang 5–0 sweep sa Billie Jean King Cup Asia/Oceania Group III, kung saan nanatiling undefeated at nakakuha ng promotion sa Group II. Hindi siya naging bahagi ng national squad noong 2025 at 2026. Ang roster ng 2024 ay binubuo nina Marian Capadocia, Khim Iglupas, at Shaira Rivera, habang ang sumunod na dalawang taon ay kasama sina Stefi Aludo, Tennielle Madis, Alexa Milliam, at Rivera. Sa 2025 SEA Games sa Thailand, nakakuha siya ng ginto sa women’s singles, na nagtapos sa matagal na tagtuyot ng Philippine tennis, at bronze medals sa mixed doubles at women’s team event. Noong 2026, muli siyang nakakuha ng bronze medal sa women’s singles sa Asian Games, na inuulit ang kanyang podium finish mula 2022.<ref>* [https://www.gmanetwork.com/news/sports/othersports/832339/tennis-ace-alex-eala-settles-for-bronze-in-women-s-singles/story Carandang, J. K. (May 20, 2022). ''Tennis ace Alex Eala settles for bronze in women's singles''. GMA News.] * [https://www.rappler.com/sports/tennis-semifinal-results-mixed-doubles-alex-eala-francis-casey-alcantara-asian-games-september-29-2023/ Payo, J. (September 29, 2023). ''Alex Eala bags 2nd Asian Games bronze with Alcantara in doubles''. Rappler.] * [https://onesports.ph/more-sports/article/26898/alex-eala-relishes-leading-team-philippines-to-bjk-cup-promotion-in-bahrain Morales, L. (December 2, 2024). ''Alex Eala relishes leading Team Philippines to BJK Cup promotion in Bahrain''. One Sports.] * [https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2025/6/10/team-philippines-eyes-promotion-in-billie-jean-king-cup-1631 ABS-CBN News. (June 10, 2025). ''Team Philippines eyes promotion in Billie Jean King Cup''. ABS-CBN News.] * [https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/6/22/philippine-bjk-cup-team-returns-home-after-historic-group-i-promotion-2041 Castillejo, D. (June 22, 2026). ''Philippine BJK Cup team returns home after historic Group I promotion''. ABS-CBN News.] * [https://sports.inquirer.net/655069/alex-eala-wins-sea-games-tennis-gold-ends-long-drought-for-ph Agcaoili, L. (December 18, 2025). ''Alex Eala wins SEA Games tennis gold, ends long drought for PH''. Philippine Inquirer.] * [https://www.abs-cbn.com/sports/othersports/2026/10/1/tennis-asian-games-alex-eala-wang-xiyu-result-1644 Naredo, Camille. (October 1, 2026). ''Asiad: No gold for Eala as Pinay top seed falls to China's Wang in semis''. ABS-CBN News.]</ref> === Mga Isponsorsip === Si Eala ay nakabuo ng malawak na hanay ng mga sponsorship mula sa iba’t ibang kilalang tatak at institusyon: nagsimula siya sa Nike noong 2019 at sinundan ng Bank of the Philippine Islands noong 2022, lumabas sa mga publikasyon gaya ng ''Vogue Philippines'' at ''Tatler Asia'', at mula 2022 ay pinamahalaan ng IMG Tennis ang kanyang marketing na nagbigay-daan sa mas maraming endorsements matapos ang kanyang tagumpay sa Miami Open noong 2025; sa parehong taon nakipag-partner siya sa Babolat, naging endorser ng Locally, at binigyan ng Nike ng sampaguita-inspired hair tie sa Wimbledon bago maglabas ng limitadong edisyon na shirt na inspired sa kanya; noong 2026, naging ambassador siya ng Milo, Panasonic, at Marriott Bonvoy, at noong Oktubre pumirma ng kasunduan sa Philippine Airlines bilang bahagi ng ika-85 anibersaryo ng kompanya; sa kabuuan, ang kanyang sponsorships ay nag-generate ng higit $1 milyon taun-taon mula sa lokal na mga partner at higit $5 milyon globally sa Nike, na kanyang ginagamit upang muling mag-invest sa professional team, maingat na pamahalaan ang kanyang imahe, at sundin ang istrukturadong routines para makayanan ang pressure ng malalaking torneo.<ref>* [https://thegame-onemega.com/lifestyle/look-nike-customizes-alex-eala-kicks-to-commemorate-us-open-victory Caniza, Annika. (March 6, 2023). ''Nike honors Alex Eala with custom shoes for US Open win''. The Game – OneMega Lifestyle.] * [https://bilyonaryo.com/2023/01/25/champs-choice-alex-eala-signs-up-as-bpis-newest-endorser/money/ ''Champ’s choice: Alex Eala signs up as BPI’s newest endorser''. (January 25, 2023). Bilyonaryo.] * [https://vogue.ph/november-2022/in-her-court-tennis-star-alex-eala-looks-to-the-future/ Sampayan, Jacs. (October 29, 2022). ''In her court: Tennis star Alex Eala looks to the future''. Vogue Philippines.] * [https://www.tatlerasia.com/lifestyle/sports/tennis-star-alex-eala-life-career-and-dreams Zapata, Jessica. (January 6, 2025). ''Alex Eala takes us to her life in and beyond the racquet sport''. Tatler Asia.] * [https://www.forbes.com/sites/mattcraig/2026/08/28/the-inside-story-of-tennis-phenom-alex-ealas-rise-and-rise/ Craig, Matt. (August 28, 2026). ''The inside story of tennis phenom Alex Eala's rise and rise''. Forbes.] * {{cite web |last=Caniza |first=Annika |date=January 24, 2025 |title=3 Essentials that Alex Eala Always Brings to the Court |url=https://thegame-onemega.com/fitness/equipment/3-essentials-that-alex-eala-always-brings-to-the-court/ |website=The Game |publisher=One Mega}} * [https://www.manilatimes.net/2025/07/25/tmt-newswire/alex-eala-and-locally-champions-for-the-filipino-youth/2155545 ''Alex Eala and Locally: Champions for the Filipino youth''. (July 25, 2025). The Manila Times.] * [https://www.onesports.ph/more-sports/article/33451/sports-brand-gives-nod-to-alex-eala-s-filipino-roots-with-hair-tie-ahead-of-wimbledon-debut Morales, L. (July 1, 2025). ''Alex Eala gifted nod to Filipino roots with sampaguita hair tie ahead of Wimbledon debut''. One Sports.] * [https://www.townandcountrymag.com/leisure/sporting/a65531205/alex-eala-interview-us-open-2025/ Burrack, E. (August 18, 2025). ''Introducing Alex Eala''. Town & Country.] * {{cite web |last=Manahan |first=Millie |date=February 23, 2026 |title=MILO Active Pilipinas launched with Eala as new ambassador |url=https://manilastandard.net/sports/314707229/milo-active-pilipinas-launched-with-eala-as-new-ambassador.html |website=Manila Standard}} * [https://qa.philstar.com/lifestyle/2026/08/28/2552405/alex-eala-panasonic-bringing-excellence-closer-home ''Alex Eala for Panasonic: Bringing excellence closer to home''. (August 28, 2026). Philstar.com.] * [https://worldtennismagazine.com/alex-eala-signs-up-with-marriott-bonvoy ''Alex Eala signs up with Marriott Bonvoy''. (August 2026). World Tennis Magazine.] * [https://bilyonaryo.com/shes-on-a-roll-alex-eala-lands-another-major-endorsement-with-pal/ “She’s on a roll! Alex Eala lands another major endorsement with PAL.” October 9, 2026. Bilyonaryo.com] * [https://businessmirror.com.ph/2026/10/09/philippine-airlines-welcomes-alex-eala-to-pal-family/ “Philippine Airlines welcomes Alex Eala to PAL family,” BusinessMirror, October 9, 2026.] * [https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/139904/alex-eala-appointed-ambassador-of-the-countrys-flag-carrier/story Cruz, Hazel Jane. “Alex Eala Appointed Ambassador of the Country’s Flag Carrier.” October 16, 2026.]</ref> ==Mga pananda== {{noteslist}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} ==Mga panlabas na link== * [https://www.instagram.com/alex.eala/ Pahinang opisyal ni Alex Eala sa Instagram] * [https://www.wtatennis.com/players/330332/- Pahinang opisyal sa WTA ni Alex Eala] * [https://www.itftennis.com/en/players/alexandra-eala/800511432/phi/wt/s/overview/ Pahinang opisyal sa ITF Women’s World Tennis ni Alex Eala] * [https://www.tennisabstract.com/cgi-bin/wplayer-classic.cgi?p=AlexandraEala&f=v1 Alex Eala sa Tennis Abstract] * [[:en:Alexandra_Eala_career_statistics|Mga Estadistika ng Karera ni Alex Eala (sa Wikipedia Ingles)]] * {{DEFAULTSORT:Eala, Alexandra}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2005]] [[Kategorya:Manlalaro ng tennis mula Pilipinas]] 1g26k1k23xashczb4cc497gu4awkzzk 0 334647 2237463 2231227 2026-10-27T01:46:30Z Allyriana000 119761 2237463 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | name = Miss Earth 2025 | image = Natalie Puskinova.jpg | caption = Si Natálie Puškinová na kinokoronahan ni Jessica Lane bilang Miss Earth 2025 | date = 5 Nobyembre 2025 | presenters = James Deakin | theme = The Silver Lining | venue = Okada Manila, [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas | broadcaster = '''Telebisyon''':<br>{{Hlist|[[A2Z (TV channel)|A2Z]]|[[Aliw Channel 23]]|[[Kapamilya Channel]]}}''' | entrants = 78 | placements = 25 | debuts = {{hlist|Usbekistan}} | withdrawals = {{hlist|Alherya|Belhika|Bulibya|Cabo Verde|Eslobenya|Hayti|Honduras|Kamerun|Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kosobo|Kosta Rika|Madagaskar|Mawrisyo|Montenegro|Pidyi|Porto Riko|Samoa|Tsina}} | returns = {{hlist|Alemanya|Armenya|Austrya|Ekwador|Eskosya|Estonya|Hamayka|Kapuluang Cayman|Libano|Makaw|Moldabya|Nikaragwa|Pinlandiya|Republikang Tseko|Rumanya|Suwesya|Tansaniya|Turkiya|Ukranya}} | winner = [[Natálie Puškinová]] | represented = {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko | congeniality = | before = [[Miss Earth 2024|2024]] | next = [[Miss Earth 2026|2026]] }} Ang '''Miss Earth 2025''' ay ang ika-25 edisyon ng [[Miss Earth]] pageant, na ginanap sa Okada Manila, sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas noong 5 Nobyembre 2025. Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Jessica Lane of Australya si Natálie Puškinová ng Republikang Tseko bilang Miss Earth 2025. Ito ang ikalawang pagkakataon na nanalo ang Republikang Tseko sa Miss Earth. Kinoronahan bilang Miss Earth-Air si Sóldís Vala Ívarsdóttir ng Lupangyelo, si Mỹ Anh Trịnh ng Biyetnam bilang Miss Earth-Water, at si Waree Ngamkham ng Taylandiya bilang Miss Earth-Fire. Kalaunan ay bumitiw si Trịnh sa kaniyang titulo upang lumahok sa Miss Universe Vietnam 2026 at pinalitan siya ni Nathalie Briones ng Tsile.<ref name=":4">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=3 Oktubre 2026 |title=Miss Earth names new Miss Earth Water 2025 |url=https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025 |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref><ref>{{Cite web |last=Luận |first=Công |date=3 Oktubre 2026 |title=The Chilean beauty queen takes over the Miss Earth Water 2025 title from Trinh My Anh. |url=https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Vietnam.vn |language=en}}</ref> Mga kandidata mula sa pitumpu't-walong bansa at teritoryo ang lumahok sa edisyong ito. Pinangunahan ni James Deakin ang kompetisyon. == Kasaysayan == === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Miss Earth-Water Japan 2025 Reimi Shimizu si Miss Earth Japan 2025 Emilia Shimanouchi bilang kinatawan ng Hapon dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite web |date=23 July 2025 |title=2025ミス・アース：日本代表に早稲田大2年の19歳、島内エミリアさん　世界大会でも「グランプリを狙っていきたい」 |trans-title=Miss Earth 2025: Japan's representative, 19-year-old Waseda University sophomore Emilia Shimauchi, who also aims to win the grand prize at the world competition. |url=https://mainichikirei.jp/article/20250723dog00m100027000c.html |access-date=23 July 2025 |website=Mainichi Kirei |language=ja}}</ref> Pinalitan ni Ndeshipewa Angula si Miss Earth Namibia 2025 Uatjiri Mbaisa dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":0">{{Cite news |last=Nakaziko |first=Pinehas |date=20 Hulyo 2025 |title=Johanna Swartbooi crowned Miss Namibia 2025 |language=en |website=The Namibian |url=https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724122536/https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |archive-date=24 Hulyo 2025}}</ref> Pinalitan ni Esther Mukoya si Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |date=15 Hulyo 2025 |title=Trans‑Nzoia Governor Natembeya Congratulates Ms. Mirel Atieno on Miss Earth Kenya 2025 Victory |url=http://www.vipasho.co.ke/2025/07/transnzoia-governor-natembeya.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Vipasho News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muthee |first=Raymond |date=17 Oktubre 2025 |title=Beauty queen Mirel Atieno Ngesa dethroned as Miss Earth 2025 |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/fashion-beauty/article/2001531342/beauty-queen-mirel-atieno-ngesa-dethroned-as-miss-earth-2025 |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=The Standard |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Ntoyai |first=Manuel |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno Ngesa dethroned, replaced amid pageant controversy |url=https://www.tnx.africa/entertainment/article/2001532029/miss-earth-kenya-2025-mirel-atieno-ngesa-dethroned-replaced-amid-pageant-controversy |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=TNX Africa |language=en }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pinalitan din ni Elizaveta Kuznetsova si Diana Spotarenko bilang kinatawan ng Moldabya dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=15 Marso 2025 |title=Angelina Chitaica va reprezenta Republica Moldova la Miss World 2025 |trans-title=Angelina Chitaica will represent the Republic of Moldova at Miss World 2025 |url=https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415022716/https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-date=15 Abril 2025 |access-date=23 Marso 2025 |website=Ziuadeazi |language=ro-ro}}</ref> Pinalitan ni India Holder ang orihinal na nagwagi na si Shae Parsons bilang kinatawan ng Nuweba Selandiya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{cite web |date=19 Hunyo 2025 |title=East Aucklander crowned Miss Earth NZ 2025 |url=https://www.times.co.nz/business/east-aucklander-crowned-miss-earth-nz-2025/ |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Eastern Times |language=en}}</ref> Pinalitan din ni Putri Juficha ang orihinal na nagwagi na si Jazmine Rowe bilang kinatawan ng Indonesya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2025 |title=Raih Gelar Miss Earth Indonesia 2025, Jaz Rowe Siap Jadi Suara Perubahan Global |trans-title=Winning the Miss Earth Indonesia 2025 title, Jaz Rowe is ready to be a voice for global change. |url=https://www.kapanlagi.com/foto/berita-foto/indonesia/raih-gelar-miss-earth-indonesia-2025-jaz-rowe-siap-jadi-suara-perubahan-global.html |access-date=15 Hulyo 2025 |website=KapanLagi |language=id}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=7 October 2025 |title=Jazmine Rowe Batal Wakili Indonesia di Ajang Miss Earth 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/men-jazmine-rowe-batal-wakili-indonesia-di-ajang-miss-earth-2025-c1c2-01-l8vsm-xhv2mb |access-date=21 October 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Pinalitan ni Valentina Collazos ang orihinal na nagwagi na si Laura Isabel González bilang kinatawan ng Kolombya dahil lumagpas na ito sa limitasyon ng edad.<ref>{{Cite web |last=Duong |first=Hai |date=4 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Colombia was deprived of the right to compete in the miss contest, the reason for the shock |url=https://vgt.vn/miss-earth-colombia-bi-tuoc-quyen-thi-hoa-hau-ly-do-soc-ihyes-20251004t7547267/?lang=en |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=VGT TV |language=en}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang bansang Usbekistan sa edisyong ito. Bumalik sa edisyong ito ang mga bansa at teritoryong Kapuluang Cayman na huling sumali noong [[Miss Earth 2010|2010]]; Nikaragwa na huling sumali noong [[Miss Earth 2012|2012]]; Tansaniya na huling sumali noong [[Miss Earth 2014|2014]]; Turkiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2015|2015]]; Makaw na huling sumali noong [[Miss Earth 2016|2016]]; Hamayka, Moldabya at Pinlandiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2020|2020]]; Libano at Suwesya na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Austrya, Eskosya, at Estonya na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; at Alemanya, Armenya, Ekwador, Republikang Tseko, Rumanya, at Ukranya na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]].<ref>{{Cite web |last=Wolfová |first=Gabriela |date=3 Mayo 2025 |title=Novou Miss Czech Republic je kráska bez jediné plastiky Linda Górecká! Má plné rty a bujné vnady |trans-title=The new Miss Czech Republic is the beauty without a single plastic surgery, Linda Górecká! She has full lips and lush charms |url=https://www.super.cz/clanek/celebrity-novou-miss-czech-republic-je-kraska-bez-jedine-plastiky-linda-gorecka-ma-plne-rty-a-bujne-vnady-1514428 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Super.cz |language=cs}}</ref> Pinalitan ni Miss Earth Puerto Rico 2026 Cecilia Acosta si Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Rifai |date=23 Abril 2025 |title=7 Potret Miss Earth Puerto Riko 2025 Valeria Meléndez |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez, Captivating! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-puerto-riko-2025-valeria-melendez-c1c2-01-9mwsv-cx3myc |access-date=15 Setyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |author=Martínez |first=José Rolón |date=5 Pebrero 2025 |title=VIDEO: Puerto Rico corona tres nuevas reinas |language=es |trans-title=VIDEO: Puerto Rico crowns three new queens |website=El Vocero |url=https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304082008/https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |archive-date=4 Marso 2025}}</ref> Gayunpaman, bumitiw rin si Acosta dahil sa personal na dahilan, dahilan upang bumitiw ang Puerto Rico sa edisyong ito. Bumitiw si Jera Redant ng Belhika dahil sa isang malubhang kalagayan sa kaniyang kalusugan.<ref>{{Cite web |last=Vanden Berghe |first=Filip |date=18 Mayo 2025 |title=KIJK. Jera Redant (18) verkozen tot Miss Exclusive 2025 |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Fgeraardsbergen%252Fkijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025%7Eaebcfd5a%252F%253Freferrer%253Dhttps%253A%252F%252Fwww.google.com%252F |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521202442/https://www.hln.be/geraardsbergen/kijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025~aebcfd5a/ |archive-date=21 Mayo 2025 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> Bumitiw sina Kristina Milovanović ng Bosnya at Hersegobina, María Victoria Medina ng Espanya,<ref>{{cite web |date=2 Agosto 2025 |title=La modelo de Jaén que representará a España en Filipinas |url=https://lacontradejaen.eldiario.es/maria-victoria-candidata-espana-miss-tierra-jaen/ |access-date=8 Agosto 2025 |website=El Diario |language=es}}</ref> Erline Édouard ng Hayti, Claudia Castañeda ng Honduras,<ref>{{cite web |date=10 Agosto 2025 |title=Claudia Castañeda es coronada Miss Earth Honduras 2025 |trans-title=Claudia Castañeda is crowned Miss Earth Honduras 2025 |url=https://oncenoticias.hn/tendencias/virales/claudia-castaneda-coronacion-miss-earth-honduras-2025-el-progreso-yoro/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Once Noticias |language=es}}</ref> at Jiarong Yang ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name="delegates">{{cite web |date=19 Mayo 2025 |title=ЈЕЛЕНА ЊЕГОВАН ПРВА ПРАТИЉА "МИС БАЛКАНА 2025." У БАЊА ЛУЦИ |url=https://www.radiodunav.com/jelena-njegovan-prva-pratilja-mis-balkana-2025-u-banja-luci/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Radiodunav |language=sr}}</ref> Dapat sanang lalahok si Abidemi Akannie ng Sierra Leone sa edisyong ito, ngunit hindi ito nagpatuloy dahil sa suliraning pinansiyal.<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2025 |title=Abidemi Akannie to Represent Sierra Leone at Miss Earth International 2025 in Philippines |url=https://sierraloaded.sl/entertainment/akannie-sierra-leone-miss-earth-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Sierraloaded |language=en-US}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Earth 2025''' | * {{flagicon|CZE}} '''Republikang Tseko''' – '''[[Natálie Puškinová]]'''<ref name=":02">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Natalie Puskinova of Czech Republic is Miss Earth 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/636990/natalie-puskinova-of-czech-republic-is-miss-earth-2025 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- |Miss Earth – Air 2025 | * {{flagicon|ISL}} Lupangyelo – Sóldís Vala Ívarsdóttir<ref name=":02" /> |- | rowspan="2" |Miss Earth – Water 2025 | * {{flagicon|VIE}} ''Biyetnam'' – ''Mỹ Anh Trịnh'' ''(bumitiw)''<ref name=":02" /> |- | * {{flagicon|CHI}} Tsile – Nathalie Briones ''(pumalit)<ref name=":4" />'' |- |Miss Earth – Fire 2025 | * {{Flagdeco|THA}} Taylandiya – Waree Ngamkham<ref name=":02" /> |- |Top 8 (Mga ''runner-up'') | * {{Flagicon|BRA}} Brasil – Laila Frizon<ref name=":3">{{Cite web |last=Layno |first=Karen Flores |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025; PH's Joy Barcoma finishes as runner-up |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/5/czech-republic-wins-miss-earth-2025-ph-s-joy-barcoma-finishes-as-runner-up-2152 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Joy Barcoma]]<ref name=":3" /> * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Mariia Zheliaskova<ref name=":3" /> |- |Top 12 | * {{flagdeco|ETH}} Etiyopiya – Delina Girma<ref name=":3" /> * {{flagicon|MEX}} Mehiko – Génesis Vera<ref name=":3" />★ * {{flagdeco|POL}} Polonya – Justyna Roguska<ref name=":3" /> * {{flagdeco|RUS}} Rusya – Elizaveta Guryanova<ref name=":3" /> |- |Top 25 | * {{flagicon|ARG}} Arhentina – Florencia Hernández<ref name=":3" /> * {{flagicon|UAE}} Emiratos Arabes Unidos – Ana Zafyra<ref name=":3" /> * {{flagicon|Northern Mariana Islands}} Hilagang Kapuluang Mariana – Aria Keilbach<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|IND}} Indiya – Komal Choudhary<ref name=":3" /> * {{flagicon|ITA}} Italya – Natalia Guglielmo<ref name=":3" /> * {{flagicon|CAN}} Kanada – Hailey Wilson<ref name=":3" /> * {{flagu|Makaw}} – Evangeline Chen<ref name=":3" /> * {{flagicon|MDA}} Moldabya – Elizaveta Kuznetsova<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|NAM}} Namibya – Ndeshipewa Angula<ref name=":3" /> * {{flagicon|Netherlands}} Olanda – Sanne-Esmee Walstra<ref name=":3" /> * {{flagu|Peru}} – Massiel Suárez<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|ZAF}} Timog Aprika – Jenique Botha<ref name=":3" /> * {{flagicon|KOR}} Timog Korea – Yoon-seo Choi<ref name=":3" /> |} == Mga ''pre-pageant event'' == === ''Media Moments'' === Naganap ang ''media presentation'' ng mga kandidata na pinangalanang "Media Moments" sa Department of Environment and Natural Resources Compound, [[Lungsod Quezon]] noong 22 Oktubre 2025.<ref name="PHILIS1" /> Nakipagtulungan ang Miss Earth Organization sa Designers Circle Philippines sa pagpapakita ng mga [[Terno (kasuotang pambabae)|terno]] at mga kasuotang hango sa Filipiniana upang simulan ang mga gawain bago ang panghuling kompetisyon.<ref name="PHILIS1" /> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="4" |Rehiyong Kontinental ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Kaamerikahan !Aprika !Asia at Oseaniya !Europa |- ! colspan="2" |Best in Terno | align="center" |Haley Poe {{flagu|Estados Unidos}} | align="center" |Marie-Laure Juppin [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" |[[:en:Joy_Barcoma|Joy Barcoma]] {{flagu|Pilipinas}} | align="center" |Sanne-Esmee Walstra {{flagu|Olanda}} |<ref>{{Cite web |last=Bracamonte|first=Earl D. C.|date=5 Nobyembre 2025|title=DENR lauds Miss Earth's sustainability platform, Philippines among Best in Terno winners|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485029/denr-lauds-miss-earths-sustainability-platform-philippines-among-best-terno-winners?fbclid=IwY2xjawN7qHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFReElRUnF2RWhjb0xMM05Xc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHg-09aR7LlAfTy_YODkejHgQyI9kOs7Q0R6PLGbpPN3eMEhgIVljoqJEGmbY_aem_ux9hs_i7IsKhAJBbsQn6ZA|access-date=3 Hunyo 2026|website=[[Philippine Star]]}}</ref> |} {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="3" |Kandidata ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !{{won|place=Gold}} !{{won|place=Silver}} !{{won|place=Bronze}} |- ! colspan="2" |Media Favorites | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{Flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Paris Cawich<br>{{flagicon|BLZ}} Belis | align="center" | Alexa Roder<br>{{flagicon|AUS}} Australya |<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=26 Oktubre 2025 |title=PH’s Joy Barcoma among Best in Terno winners at Miss Earth silver show |url=https://entertainment.inquirer.net/635204/phs-joy-barcoma-among-best-in-terno-winners-at-miss-earth-silver-show |access-date=3 Hunyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en}}</ref> |} === ''Talent Competition'' === Naganap ang ''talent competition'' sa apat na iba't-ibang lokasyon para sa apat na grupo: Escuela De Sto. Rosario para sa Grupong Air, St. Dominic College of Asia para sa Grupong Water at Grupong Eco,<ref>{{Cite web |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth: The Silver Lining 2025 at SDCA |url=https://stdominiccollege.edu.ph/Campus_Life/Article/miss-earth-the-silver-lining-2025-at-sdca |access-date=27 Oktubre 2026 |website=St. Dominic College of Asia |language=en}}</ref> at National Teachers College para sa Grupong Fire. Nagwagi sina Elizaveta Guryanova ng Rusya, Haley Poe ng Estados Unidos, Sony Ghale ng Nepal, at Natálie Puškinová ng Republikang Tseko para sa kaganapang ito.<ref name=":5">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" scope="row" |Event ! colspan="4" |Elemental Group ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Air !Eco !Fire !Water |- ! rowspan="3" |Talent Competition! {{won|place=Gold}} | align="center" |Elizaveta Guryanova {{flagdeco|RUS}} Rusya | align="center" |Haley Poe {{flagicon|USA}} Estados Unidos | align="center" |Sony Ghale {{flagu|Nepal}} | align="center" |[[Natálie Puškinová]] {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko | rowspan="3" |<ref name=":5" /> |-! {{won|place=Silver}} | align="center" |Grace McGregor {{Flagdeco|SCO}} Eskosya | align="center" |Cherise Asher Ayisi {{Flagdeco|GHA}} Gana | align="center" |Valentina Collazos {{Flagdeco|COL}} Kolombya | align="center" |Shiyuan Luo {{flagicon|HKG}} Hong Kong |-! {{won|place=Bronze}} | align="center" |Marie-Laure Juppin [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" |Sofia Mayers {{flagicon|ENG}} Inglatera | align="center" |Smimova Peñafiel {{Flagdeco|ECU}} Ekwador | align="center" |Anoushe Kalashyan {{Flagdeco|ARM}} Armenya |} == Mga kandidata == Pitumpu't-walong kandidata ang lumahok sa edisyong ito.<ref name="PHILIS1" /><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan !Rehiyong Kontinental !Grupo |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Kleja|Sulejmani|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Hunyo 2025 |title="Miss Albania", Valentina Gegprifti is declared the most beautiful for 2025 |url=https://pamfleti.net/kulture/miss-shqiperia-valentina-gegprifti-shpallet-me-e-bukura-per-vitin-2025-i285555 |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Pamfleti |language=en}}</ref> |20 |[[Tirana]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |{{sortname|Melissa|Koutsandreas|nolink=1}}<ref name=":12">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=6 Oktubre 2025 |title=Silver lining: 2025 Miss Earth bets lead the green generation |url=https://tribune.net.ph/2025/10/06/silver-lining-2025-miss-earth-bets-lead-the-green-generation |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref> |24 |[[Ratisbona]] |Europa |Water |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Florencia Sol|Hernández|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Enero 2025 |title=Florencia Hernández entre agua y estrellas |trans-title=Florencia Hernández between water and stars |url=https://zonavip.com.ar/florencia-hernandez-entre-agua-y-estrellas/ |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Zona VIP |language=es}}</ref> |21 |[[Mendoza, Arhentina|Mendoza]] |Kaamerikahan |Air |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Anoushe|Khalashyan|nolink=1}} |26 |[[Ereban]] |Europa |Water |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{sortname|Alexa|Roder|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Fil-Aussies dominate national pageant stage in Australia |language=en |website=ABS-CBN Lifestyle |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |url-status=live |access-date=11 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909104713/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |archive-date=9 Setyembre 2025}}</ref> |24 |[[Melbourne]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{Flagdeco|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Lotte|Diry|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2025 |title=Wienerin Lotte Diry ist Miss Earth Austria 2025 |trans-title=Viennese Lotte Diry is Miss Earth Austria 2025 |url=https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915114100/https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-date=15 Setyembre 2025 |access-date=15 Setyembre 2025 |website=OE24 |publisher=Österreich |language=de}}</ref> |20 |[[Viena]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |Somaya Harun<ref name="PHILIS1">{{cite news |last1=Bracamonte |first1=Earl D.C. |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth presents Silver Year delegates in Filipiniana finery |language=en |website=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/10/23/2481951/miss-earth-presents-silver-year-delegates-filipiniana-finery |access-date=5 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Dhaka]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Paris|Cawich|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Cowo |first=Janelle |date=9 Hulyo 2025 |title=Young Models Celebrate Culture and Fashion at Empow.Her’s Third Annual Show |url=https://www.sanpedrosun.com/fashion/2025/07/09/young-models-celebrate-culture-and-fashion-at-empow-hers-third-annual-show/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=The San Pedro Sun |language=en}}</ref> |20 |[[Belmopan]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|VEN}} [[Beneswela]] |{{sortname|Roziel|Borges|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejias |first=Yolimer |date=7 Oktubre 2025 |title=Roziel Borges representará a Venezuela en el Miss Earth 2025 |trans-title=Roziel Borges will represent Venezuela at Miss Earth 2025. |url=http://www.eluniversal.com/entretenimiento/217427/roziel-borges-representara-a-venezuela-en-el-miss-earth-2025 |access-date=7 Oktubre 2025 |website=El Universal |language=es}}</ref> |24 |Maracay |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Elizaveta|Moger|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 October 2025 |title=Asia Album: Highlights of Miss Earth 2025 in Philippines |website=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |url=https://english.news.cn/20251023/c608b758c52a46f28830fbd39fb5cd27/c.html |access-date=27 October 2025}}</ref> |21 |[[Kurgan, Rusya|Kurgan]] |Europa |Air |- |{{flagicon|VIE}} [[Biyetnam]] |{{sortname|Mỹ Anh|Trịnh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phuong |first=Hai |date=7 Hulyo 2025 |title=Á hậu 3 Trịnh Mỹ Anh được chọn đi thi Hoa hậu Trái đất 2025, gây bất ngờ |trans-title=3rd runner-up Trinh My Anh was chosen to compete in Miss Earth 2025, causing surprise |url=https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726235228/https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-date=26 Hulyo 2025 |access-date=7 Agosto 2025 |website=Báo Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |21 |[[Hanoi]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Laila|Frizon|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=30 Agosto 2025 |title=Laila Frizon, representante do Rio Grande do Sul, é eleita Miss Brasil Terra 2025 |url=https://noticias.r7.com/record-news/laila-frizon-representante-do-rio-grande-do-sul-e-eleita-miss-brasil-terra-30082025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Noticias R7 |language=pt}}</ref> |23 |Rio Grande |Kaamerikahan |Air |- |{{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Hrisiana|Hristova|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |Stara Zagora |Europa |Eco |- |{{Flagdeco|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Smirnova|Peñafiel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Balseca |first=Ingrid |date=3 Oktubre 2025 |title=Smirnova Peñafiel: “Reciclo, cultivo un huerto y le doy nueva vida a la ropa” |trans-title=Smirnova Peñafiel: “I recycle, I grow a garden and I give new life to clothes” |url=https://www.expreso.ec/ocio/smirnova-penafiel-reciclo-cultivo-un-huerto-y-le-doy-nueva-vida-la-ropa-259597.html |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Diario Expreso |language=es}}</ref> |20 |Naranjal |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|ESA}} [[El Salvador]] |{{sortname|Alejandra|Pérez|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=7 July 2025 |title=Alejandra Pérez se convierte en Miss Earth El Salvador 2025 |trans-title=Alejandra Pérez becomes Miss Earth El Salvador 2025 |url=https://xpot.sv/alejandra-perez-se-convierte-en-miss-earth-el-salvador-2025/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=XPOT |language=es}}</ref> |25 |San Vicente |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|UAE}} [[Emiratos Arabes Unidos]] |{{sortname|Ana|Zafyra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 October 2025 |title=7 Potret Ana Zafyra Miss Earth Uni Emirat Arab 2025, Bikin Terpukau! |language=id |trans-title=7 Portraits of Zafira's Children, Miss Earth UAE 2025, Will Amaze You! |website=[[IDN Times]] |editor=Wahyu Kurniawan |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ana-zafyra-miss-earth-uni-emirat-arab-2025-c1c2-01-cw2f3-zn05f1 |access-date=28 October 2025}}</ref> |24 |[[Dubai]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Grace|McGregor|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |25 |[[Edinburgh]] |Europa |Air |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Haley|Poe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Glicklin |first=Harry |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth champions unite on Good Morning Washington for environmental awareness |language=en |work=WJLA-TV |url=https://wjla.com/good-morning-washington/national-and-global-miss-earth-titleholders-advocate-for-sustainability-and-conservation |access-date=11 Hulyo 2025}}</ref> |22 |[[Erie, Pennsylvania|Erie]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{Flagicon|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Birgit|Dimitrijev|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Setyembre 2025 |title=Eesti kaunitar Birgit Dimitrijev esindab Eestit Miss Earth 2025 rahvusvahelisel iludusvõistlusel |language=Estonian |trans-title=Estonian beauty Birgit Dimitrijev will represent Estonia at the Miss Earth 2025 international beauty pageant |website=Buduaar - TV3 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-date=2025-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923103346/https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |url-status=dead }}</ref> |21 |Värska |Europa |Fire |- |{{flagdeco|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Delina|Girma|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |18 |[[Adis Abeba]] |Aprika |Fire |- |{{Flagicon|WAL}} [[Gales]] |{{sortname|Abigail|Wood|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Birt |first=Elizabeth |date=9 Hunyo 2025 |title=Pembrokeshire penguin keeper crowned Miss Earth Wales 2025 |language=en-GB |work=Western Telegraph |url=https://www.westerntelegraph.co.uk/news/25224932.pembrokeshire-penguin-keeper-crowned-miss-earth-wales-2025/ |access-date=11 Hunyo 2025 |issn=0307-1235}}</ref> |25 |Tavernspite |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Cherise Asher|Ayisi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Doğan Aziz Demirtaş |date=19 Agosto 2025 |title=Son Ağaç Öldüğünde, Son İnsan da Ölür |language=tr |trans-title=When the Last Tree Dies, the Last Man Dies Too |website=Dadmedya |url=https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901004325/https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Accra]] |Aprika |Eco |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Shanae|Brown|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |19 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Reimi|Shimizu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |[[Tokyo]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|Northern Mariana Islands}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{sortname|Aria|Keilbach|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=20 July 2025 |title=Aria Keilbach crowned Miss Earth NMI 2025 |url=https://www.mvariety.com/news/local/aria-keilbach-crowned-miss-earth-nmi-2025/article_9125b37a-4329-49af-ae3e-a5526eea2245.html#:~:text=ARIA%20Keilbach%20was%20crowned%20Miss,place%20in%20Manila%20this%20December. |access-date=20 July 2025 |website=Marianas Variety |language=en}}</ref> |23 |Saipan |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Shiyuan|Luo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Dàn người đẹp đổ bộ Philippines thi Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=Beauties flock to the Philippines to compete in Miss Earth |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/dan-nguoi-dep-do-bo-philippines-thi-hoa-hau-trai-dat-c78a1707602.html |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |20 |[[Suzhou]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Komal|Choudhary|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Miss Earth India 2025 Komal Choudhary and Miss Divine Beauty 2025 Ekta Singh Crowned at a Spectacular Finale |url=https://www.tribuneindia.com/news/business/miss-earth-india-2025-komal-choudhary-and-miss-divine-beauty-2025-ekta-singh-crowned-at-a-spectacular-finale/ |access-date=29 Setyembre 2025 |website=The Tribune |language=en-In}}</ref> |25 |[[Pune]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Putri|Juficha|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Murdianto |first=Muhammad Tarmizi |date=16 Oktubre 2025 |title=Putri Juficha Siap Menyalakan Cahaya Indonesia di Miss Earth 2025 |language=id |trans-title=Putri Juficha Ready to Shine Light on Indonesia at Miss Earth 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/putri-juficha-siap-menyalakan-cahaya-indonesia-di-miss-earth-2025-00-rqp85-l79ln2 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |25 |Manado |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Sofia|Mayers|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=31 Hulyo 2025 |title=7 Potret Sofia Mayers Miss Earth Inggris 2025, Inspiring! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sofia-mayers-miss-earth-inggris-2025-c1c2-01-cw2f3-gjyy70 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Canterbury |Europa |Eco |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Natalia|Guglielmo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Natalia Guglielmo è la nuova Miss Earth Italy 2025 |language=it |trans-title=Natalia Guglielmo is the new Miss Earth Italy 2025 |website=NotiCaMania Comunicati online |url=https://comunicationline.eu/natalia-guglielmo-e-la-nuova-miss-earth-italy-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Sicilia]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Saran|Kimlan|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=22 July 2025 |title=សារ៉ាន់ គីមឡាង ត្រូវបានតែងតាំងជា Miss Earth Cambodia 2025 |url=https://ams.com.kh/news/infotainment/life-style/saran-kimlan-become-miss-earth-cambodia-2025 |access-date=22 July 2025 |website=AMS |language=km}}</ref> |24 |[[Nom Pen]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Hailey|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Goodrunning |first=Deena |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth Canada 2025 is Hailey Hamelin-Wilson! |url=https://www.albertanativenews.com/miss-earth-canada-2025-is-hailey-hamelin-wilson/ |access-date=15 Hulyo 2025 |website=Alberta Native News |language=en-US}}</ref> |23 |[[Toronto]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Latecia|Bush|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Durston |first=Laura |date=9 Mayo 2025 |title=What's Hot on camera |language=en-GB |work=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2025/05/09/whats-hot-on-camera-7/ |access-date=11 Hunyo 2025}}</ref> |22 |George Town |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Esther|Mukoya|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025, Esther Princess Mukoya, Set for Send-Off Ahead of Miss Earth 2025 in the Philippines |language=en |website=Youth Village Kenya |url=https://youthvillage.co.ke/miss-earth-kenya-2025-esther-princess-mukoya-set-for-send-off-ahead-of-miss-earth-2025-in-the-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |Kakamega |Aprika |Air |- |{{Flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Valentina|Collazos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valentina Collazos Miss Earth Kolombia 2025, Gorgeous Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Valentina Collazos Miss Earth Colombia 2025, Absolutely Gorgeous! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valentina-collazos-miss-earth-kolombia-2025-gorgeous-abis-c1c2-01-cw2f3-0t6r6j |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cali]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Rachel|Chang|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Agosto 2025 |title=Historic: For the first time, two sisters will represent Cuba in global beauty contests |language=en |website=CiberCuba |url=https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901003350/https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Havana]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagdeco|LAO}} [[Laos]] |{{sortname|Parami|Viengmay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=30 Oktubre 2025 |title=Beauties for a cause: Miss Earth delegates defend pageant’s school events |url=https://entertainment.inquirer.net/635985/beauties-for-a-cause-miss-earth-delegates-defend-pageants-school-events |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Vientian]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{sortname|Aline|Ghanem|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Rochana |first=Nina |date=12 Setyembre 2024 |title=17 Kontestan Miss Earth 2024 dari Berbagai Negara, Stunning Abis! |language=id |trans-title=17 Miss Earth 2024 Contestants from Various Countries, Absolutely Stunning! |website=Jateng IDN Times |url=https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923104916/https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Beirut]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|LBR}} [[Liberia|Liberya]] |{{sortname|Monica|Swen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=4 Agosto 2025 |title=Monica Swen Crowned Miss Earth Liberia 2025 |url=https://www.liberianobserver.com/life/monica-swen-crowned-miss-earth-liberia-2025/article_5712217a-8219-4fd4-833b-16c1331c731d.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Daily Observer |language=en}}</ref> |23 |[[Monrovia]] |Aprika |Eco |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Sóldís Vala|Ívarsdóttir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Guðrún Ósk Guðjónsdóttir |date=20 Marso 2025 |title=Lærði að standa með sjálfri sér |language=is |trans-title=Learned to stand up for herself |website=DV |url=https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521054829/https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |archive-date=21 May 2025}}</ref> |19 |Árbær |Europa |Fire |- |{{flag|Makaw}} |{{sortname|Evangeline|Chen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=25 Hulyo 2025 |title=陈思蓓：荣获2025澳门地球小姐，冠军荣耀加冕 |trans-title=Sibei Chen: Won the Miss Earth Macau 2025 title, crowned champion |url=https://m.sohu.com/a/917293281_122153156/?pvid=000115_3w_a |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |23 |Makaw |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Vaisnevi|Retnam|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |22 |Selangor |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Génesis|Vera|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Setyembre 2025 |title=Génesis Vera Miss Earth México 2025 |trans-title=Génesis Vera Miss Earth Mexico 2025 |url=https://www.notiver.com/sociales/genesis-vera-miss-earth-mexico-2025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Notiver |language=es}}</ref> |24 |[[Veracruz]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |{{sortname|Elizaveta|Kuznetsova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=2 Nobyembre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 yang Bikin Terpikat |trans-title=7 Captivating Portraits of Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-kuznetsova-miss-earth-moldova-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-d01zsv |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Tiraspol |Europa |Water |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{sortname|Nomin-Erdene|Bayarkhuu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |28 |Darkhan |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|Khin Khin|Hlaing|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=13 Agosto 2025 |title=Miss Earth Myanmar 2025 ရဲ့ Winner Crown ကို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့တဲ့ စစ်တွေ အလှမယ် |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2025/08/miss-earth-myanmar-2025-winner-crown.html?m=1 |access-date=8 Setyembre 2025 |website=Myanmar Celebrity |language=my}}</ref> |19 |Mrauk U |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Ndeshipewa |Angula|nolink=1}}<ref name=":0" /> |20 |[[Windhoek]] |Aprika |Air |- |{{NPL}} |{{sortname|Sony|Ghale|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=30 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250830160002/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |archive-date=30 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Divine|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=26 Hulyo 2025 |title=Nelson emerges 24th Miss Earth Nigeria |url=https://thenationonlineng.net/nelson-emerges-24th-miss-earth-nigeria/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=The Nation |language=en}}</ref> |22 |Akwa Ibom |Aprika |Fire |- |{{Flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Solange|Velásquez|nolink=1}}<ref name="TPDN1">{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=27 Oktubre 2025 |title=Hậu trường chụp áo tắm của thí sinh Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=In the past, there will be a lot of people in the world |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/hau-truong-chup-ao-tam-cua-thi-sinh-hoa-hau-trai-dat-post1790893.tpo |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |23 |Chinandega |Kaamerikahan |Water |- |{{Flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Julie|Børresen|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |Bjørkelangen |Europa |Air |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|India|Holder|nolink=1}}<ref name="TPDN1" /> |26 |[[Auckland]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Sanne-Esmee|Walstra|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Horjus |first=Andre |date=9 Hulyo 2025 |title=Sanne-Esmee (21) uit Sint Jacobiparochie naar Miss Earth-verkiezing: ‘Een droom is uitgekomen’ |trans-title=Sanne-Esmee (21) from Sint Jacobiparochie to Miss Earth pageant: 'A dream has come true' |url=https://lc.nl/friesland/waadhoeke/Sanne-Esmee-21-voor-Nederland-naar-Miss-Earth-verkiezing-%E2%80%98Een-droom-is-uitgekomen%E2%80%99-46803141.html |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Leeuwarder Courant |language=nl}}</ref> |21 |Sint Jacobiparochie |Europa |Water |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Syeda |Dua-e-Khadija|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kotwal |first=Farhan Hashim |date=2 Hulyo 2025 |title=Dua-e-Khadija crowned Miss Pakistan Global 2025 |url=https://www.pakistanstatetime.com/news/duaekhadija-crowned-miss-pakistan-global-2025 |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Pakistan State Time |language=en-US}}</ref> |22 |Peshawar |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Massiel|Suárez|nolink=1}}<ref name=":12" /> |24 |Huancavelica |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{sortname|Joy|Barcoma}}<ref>{{Cite news |author=Armin P. Adina |date=10 Agosto 2025 |title=Joy Barcoma of Bacoor City is Miss Philippines Earth 2025 |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810203815/https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Bacoor]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Amanda|Niemi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ly |first=Pia |date=27 Agosto 2025 |title=Riihimäkeläislähtöinen Amanda, 24, on Miss Earth Finland – edustaa Suomea Filippiineillä |language=fi |trans-title=Amanda, 24, originally from Riihimäki, is Miss Earth Finland – representing Finland in the Philippines |website=Hämeen Sanomat |url=https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250827102349/https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |archive-date=27 Agosto 2025}}</ref> |24 |Riihimäki |Europa |Fire |- |{{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Justyna|Roguska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Justyna Roguska będzie reprezentować Polskę na Miss Earth 2025! |language=pl |trans-title=Justyna Roguska will represent Poland at Miss Earth 2025! |website=Ciekawe24.pl |url=https://ciekawe24.pl/justyna-roguska-bedzie-reprezentowac-polske-na-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Varsovia]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|Portugal}} [[Portugal]] |{{sortname|Raquel|Camelo|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Ferreira |first=Monica |date=16 Hunyo 2024 |title=Jovem da região conquista título de Miss Queen Portugal |trans-title=Young woman from the region wins the title of Miss Queen Portugal |url=https://www.imediato.pt/jovem-da-regiao-conquista-titulo-de-miss-queen-portugal/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Imediato |language=pt}}</ref> |23 |[[Oporto|Porto]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Sandra|Wallet|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |Nouvelle-Aquitaine |Europa |Water |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Valeria|Conde|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valeria Conde Miss Earth Republik Dominika 2025, Seorang Atlet! |trans-title=7 Portraits of Valeria Conde, Miss Earth Dominican Republic 2025, an Athlete! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valeria-conde-miss-earth-republik-dominika-2025-c1c2-01-cw2f3-byq57c |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]]'''[[Republikang Tseko]]''' |'''{{sortname|Natálie|Puškinová}}'''<ref>{{Cite web |date=3 Mayo 2025 |title=Miss Czech Republic 2025 se stala jedenadvacetiletá studentka Linda Górecká |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-czech-republic-finale-vitezka-makarenko-anketa-kubiskova.A250428_165107_missamodelky_sub |access-date=11 Hunyo 2025 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> |21 |[[Praga]] |Europa |Water |- |[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{sortname|Marie-Laure|Juppin de Fondaumère|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=18 Setyembre 2025 |title=Miss Earth 2025 : une candidate de Sainte-Rose représentera La Réunion aux Philippines |language=fr |trans-title=Miss Earth 2025: A candidate from Sainte-Rose will represent Reunion Island in the Philippines |website=Le Quotidien de La Réunion |url=https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923110905/https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |Sainte-Rose |Aprika |Water |- |{{flagdeco|ROU}} [[Rumanya]] |{{sortname|Sabina|Parmac|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Dinu |first=Beatrice Lianda |date=27 Oktubre 2025 |title=România, din nou pe harta internațională la Miss Earth |language=ro |trans-title=Romania, back on the international map at Miss Earth |website=Ziarul Pozitiv |url=https://ziarulpozitiv.ro/romania-din-nou-pe-harta-internationala-la-miss-earth/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Bukarest]] |Europa |Fire |- |{{flagdeco|RUS}} [[Rusya]] |{{sortname|Elizaveta|Guryanova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Guryanova Miss Earth Rusia 2025, Bikin Terpikat! |language=id |trans-title=7 Portraits of Elizaveta Guryanova Miss Earth Russia 2025, Make You Captivate! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-guryanova-miss-earth-rusia-2025-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-kjkwkt |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Mosku]] |Europa |Air |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Nina|Karapešev|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |[[Belgrado]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Tinewimbo|Dupute|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=22 Oktubre 2025 |title=Tinewimbo Dupute Arrives in Philippines to Represent Zimbabwe at Miss Earth 2025 |language=en |website=Youth Village Zimbabwe |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/tinewimbo-dupute-arrives-in-philippines-to-represent-zimbabwe-at-miss-earth-2025/#google_vignette |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |Bulawayo |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Ganga|Kannan|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=24 Oktubre 2025 |title=7 Potret Ganga Kannan Miss Earth Singapura 2025, Sweet Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Ganga Kannan, Miss Earth Singapore 2025, So Sweet! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ganga-kannan-miss-earth-singapura-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-f89d73 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Singapore|Singapura]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Adithya|Dewmini|nolink=1}} |21 |[[Colombo]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Tilde|Lööw|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |[[Estokolmo]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Amina|Jigge|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=19 Agosto 2025 |title=Miss Grand Tanzania competition has ended successfully, here are the 7 winners |url=https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Kenya Talk |language=en |archive-date=29 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829173204/https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |url-status=dead }}</ref> |26 |Mwanza |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{sortname|Waree|Ngamkham|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=1 Setyembre 2025 |title=มงลง "น้ำเหนือ วารี" มิสเอิร์ธไทยแลนด์2025 |language=th |trans-title=The crown goes to Namnuea Waree, Miss Earth Thailand 2025 |website=Line Today |url=https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901052206/https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Chiang Rai]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Jenique|Botha|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Phumi Ramalepe |date=18 Setyembre 2025 |title=Environmental advocate Jenique Botha crowned Miss Earth South Africa 2025 |language=en |website=[[News24 (website)|News24]] |url=https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |url-status=live |access-date=29 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918125915/https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |archive-date=18 Setyembre 2025}}</ref> |22 |Edenvale |Aprika |Eco |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yoon-seo|Choi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2025 |title=[S포토] 최윤서, '1등 미스어스~' (미스어스 2025 코리아) |trans-title=[S Photo] Choi Yoon-seo, "Miss Earth 2025 Korea" (Miss Earth 2025 Korea) |url=https://www.stardailynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=498394 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Star Daily News |language=ko}}</ref> |24 |[[Busan]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Nathalie|Briones|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Setyembre 2025 |title=Quién es Nathalie Briones, la joven que se coronó como Miss Earth Chile 2025 |trans-title=Who is Nathalie Briones, the young woman who was crowned Miss Earth Chile 2025? |url=https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |access-date=8 Setyembre 2025 |website=La Gaceta |language=es-CL |archive-date=2025-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907182508/https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |url-status=dead }}</ref> |19 |Puente Alto |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Mira|Atagül|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 Oktubre 2025 |title=7 Potret Mira Atagül Miss Earth Turki 2025, Menawan Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Mira Atagül, Miss Earth Türkiye 2025, Absolutely Stunning! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-mira-atagul-miss-earth-turki-2025-menawan-abis-c1c2-01-cw2f3-n4yywv |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |[[Istanbul]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Maria |Zheliaskova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraina 2025 yang Bikin Terpikat |language=id |trans-title=7 Captivating Portraits of Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraine 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-maria-zheliaskova-miss-earth-ukraina-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-rq4r9l |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Odessa|Odesa]] |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|UZB}} [[Usbekistan]] |{{sortname|Shakhrizoda|Madaminova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Umarova |first=Nigora |date=29 Setyembre 2025 |title=Shaxrizada Madaminova to Represent Uzbekistan at Miss Earth 2025 |language=en |website=Kursiv |url=https://uz.kursiv.media/en/2025-09-29/shaxrizada-madaminova-to-represent-uzbekistan-at-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Taskent]] |Asya at Oseaniya |Eco |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:Miss Earth]] 5de2udw7kiza5bxodgh1fuzljaruxxv 2237464 2237463 2026-10-27T01:46:51Z Allyriana000 119761 2237464 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | name = Miss Earth 2025 | image = Natalie Puskinova.jpg | caption = Si Natálie Puškinová na kinokoronahan ni Jessica Lane bilang Miss Earth 2025 | date = 5 Nobyembre 2025 | presenters = James Deakin | theme = The Silver Lining | venue = Okada Manila, [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas | broadcaster = '''Telebisyon''':<br>{{Hlist|[[A2Z (TV channel)|A2Z]]|[[Aliw Channel 23]]|[[Kapamilya Channel]]}}''' | entrants = 78 | placements = 25 | debuts = {{hlist|Usbekistan}} | withdrawals = {{hlist|Alherya|Belhika|Bulibya|Cabo Verde|Eslobenya|Hayti|Honduras|Kamerun|Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kosobo|Kosta Rika|Madagaskar|Mawrisyo|Montenegro|Pidyi|Porto Riko|Samoa|Tsina}} | returns = {{hlist|Alemanya|Armenya|Austrya|Ekwador|Eskosya|Estonya|Hamayka|Kapuluang Cayman|Libano|Makaw|Moldabya|Nikaragwa|Pinlandiya|Republikang Tseko|Rumanya|Suwesya|Tansaniya|Turkiya|Ukranya}} | winner = [[Natálie Puškinová]] | represented = {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko | congeniality = | before = [[Miss Earth 2024|2024]] | next = [[Miss Earth 2026|2026]] }} Ang '''Miss Earth 2025''' ay ang ika-25 edisyon ng [[Miss Earth]] pageant, na ginanap sa Okada Manila, sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas noong 5 Nobyembre 2025. Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Jessica Lane of Australya si Natálie Puškinová ng Republikang Tseko bilang Miss Earth 2025. Ito ang ikalawang pagkakataon na nanalo ang Republikang Tseko sa Miss Earth. Kinoronahan bilang Miss Earth-Air si Sóldís Vala Ívarsdóttir ng Lupangyelo, si Mỹ Anh Trịnh ng Biyetnam bilang Miss Earth-Water, at si Waree Ngamkham ng Taylandiya bilang Miss Earth-Fire. Kalaunan ay bumitiw si Trịnh sa kaniyang titulo upang lumahok sa Miss Universe Vietnam 2026 at pinalitan siya ni Nathalie Briones ng Tsile.<ref name=":4">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=3 Oktubre 2026 |title=Miss Earth names new Miss Earth Water 2025 |url=https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025 |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref><ref>{{Cite web |last=Luận |first=Công |date=3 Oktubre 2026 |title=The Chilean beauty queen takes over the Miss Earth Water 2025 title from Trinh My Anh. |url=https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Vietnam.vn |language=en}}</ref> Mga kandidata mula sa pitumpu't-walong bansa at teritoryo ang lumahok sa edisyong ito. Pinangunahan ni James Deakin ang kompetisyon. == Kasaysayan == === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Miss Earth-Water Japan 2025 Reimi Shimizu si Miss Earth Japan 2025 Emilia Shimanouchi bilang kinatawan ng Hapon dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite web |date=23 July 2025 |title=2025ミス・アース：日本代表に早稲田大2年の19歳、島内エミリアさん　世界大会でも「グランプリを狙っていきたい」 |trans-title=Miss Earth 2025: Japan's representative, 19-year-old Waseda University sophomore Emilia Shimauchi, who also aims to win the grand prize at the world competition. |url=https://mainichikirei.jp/article/20250723dog00m100027000c.html |access-date=23 July 2025 |website=Mainichi Kirei |language=ja}}</ref> Pinalitan ni Ndeshipewa Angula si Miss Earth Namibia 2025 Uatjiri Mbaisa dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":0">{{Cite news |last=Nakaziko |first=Pinehas |date=20 Hulyo 2025 |title=Johanna Swartbooi crowned Miss Namibia 2025 |language=en |website=The Namibian |url=https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724122536/https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |archive-date=24 Hulyo 2025}}</ref> Pinalitan ni Esther Mukoya si Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |date=15 Hulyo 2025 |title=Trans‑Nzoia Governor Natembeya Congratulates Ms. Mirel Atieno on Miss Earth Kenya 2025 Victory |url=http://www.vipasho.co.ke/2025/07/transnzoia-governor-natembeya.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Vipasho News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muthee |first=Raymond |date=17 Oktubre 2025 |title=Beauty queen Mirel Atieno Ngesa dethroned as Miss Earth 2025 |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/fashion-beauty/article/2001531342/beauty-queen-mirel-atieno-ngesa-dethroned-as-miss-earth-2025 |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=The Standard |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Ntoyai |first=Manuel |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno Ngesa dethroned, replaced amid pageant controversy |url=https://www.tnx.africa/entertainment/article/2001532029/miss-earth-kenya-2025-mirel-atieno-ngesa-dethroned-replaced-amid-pageant-controversy |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=TNX Africa |language=en }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pinalitan din ni Elizaveta Kuznetsova si Diana Spotarenko bilang kinatawan ng Moldabya dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=15 Marso 2025 |title=Angelina Chitaica va reprezenta Republica Moldova la Miss World 2025 |trans-title=Angelina Chitaica will represent the Republic of Moldova at Miss World 2025 |url=https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415022716/https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-date=15 Abril 2025 |access-date=23 Marso 2025 |website=Ziuadeazi |language=ro-ro}}</ref> Pinalitan ni India Holder ang orihinal na nagwagi na si Shae Parsons bilang kinatawan ng Nuweba Selandiya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{cite web |date=19 Hunyo 2025 |title=East Aucklander crowned Miss Earth NZ 2025 |url=https://www.times.co.nz/business/east-aucklander-crowned-miss-earth-nz-2025/ |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Eastern Times |language=en}}</ref> Pinalitan din ni Putri Juficha ang orihinal na nagwagi na si Jazmine Rowe bilang kinatawan ng Indonesya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2025 |title=Raih Gelar Miss Earth Indonesia 2025, Jaz Rowe Siap Jadi Suara Perubahan Global |trans-title=Winning the Miss Earth Indonesia 2025 title, Jaz Rowe is ready to be a voice for global change. |url=https://www.kapanlagi.com/foto/berita-foto/indonesia/raih-gelar-miss-earth-indonesia-2025-jaz-rowe-siap-jadi-suara-perubahan-global.html |access-date=15 Hulyo 2025 |website=KapanLagi |language=id}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=7 October 2025 |title=Jazmine Rowe Batal Wakili Indonesia di Ajang Miss Earth 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/men-jazmine-rowe-batal-wakili-indonesia-di-ajang-miss-earth-2025-c1c2-01-l8vsm-xhv2mb |access-date=21 October 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Pinalitan ni Valentina Collazos ang orihinal na nagwagi na si Laura Isabel González bilang kinatawan ng Kolombya dahil lumagpas na ito sa limitasyon ng edad.<ref>{{Cite web |last=Duong |first=Hai |date=4 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Colombia was deprived of the right to compete in the miss contest, the reason for the shock |url=https://vgt.vn/miss-earth-colombia-bi-tuoc-quyen-thi-hoa-hau-ly-do-soc-ihyes-20251004t7547267/?lang=en |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=VGT TV |language=en}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang bansang Usbekistan sa edisyong ito. Bumalik sa edisyong ito ang mga bansa at teritoryong Kapuluang Cayman na huling sumali noong [[Miss Earth 2010|2010]]; Nikaragwa na huling sumali noong [[Miss Earth 2012|2012]]; Tansaniya na huling sumali noong [[Miss Earth 2014|2014]]; Turkiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2015|2015]]; Makaw na huling sumali noong [[Miss Earth 2016|2016]]; Hamayka, Moldabya at Pinlandiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2020|2020]]; Libano at Suwesya na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Austrya, Eskosya, at Estonya na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; at Alemanya, Armenya, Ekwador, Republikang Tseko, Rumanya, at Ukranya na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]].<ref>{{Cite web |last=Wolfová |first=Gabriela |date=3 Mayo 2025 |title=Novou Miss Czech Republic je kráska bez jediné plastiky Linda Górecká! Má plné rty a bujné vnady |trans-title=The new Miss Czech Republic is the beauty without a single plastic surgery, Linda Górecká! She has full lips and lush charms |url=https://www.super.cz/clanek/celebrity-novou-miss-czech-republic-je-kraska-bez-jedine-plastiky-linda-gorecka-ma-plne-rty-a-bujne-vnady-1514428 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Super.cz |language=cs}}</ref> Pinalitan ni Miss Earth Puerto Rico 2026 Cecilia Acosta si Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Rifai |date=23 Abril 2025 |title=7 Potret Miss Earth Puerto Riko 2025 Valeria Meléndez |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez, Captivating! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-puerto-riko-2025-valeria-melendez-c1c2-01-9mwsv-cx3myc |access-date=15 Setyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |author=Martínez |first=José Rolón |date=5 Pebrero 2025 |title=VIDEO: Puerto Rico corona tres nuevas reinas |language=es |trans-title=VIDEO: Puerto Rico crowns three new queens |website=El Vocero |url=https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304082008/https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |archive-date=4 Marso 2025}}</ref> Gayunpaman, bumitiw rin si Acosta dahil sa personal na dahilan, dahilan upang bumitiw ang Puerto Rico sa edisyong ito. Bumitiw si Jera Redant ng Belhika dahil sa isang malubhang kalagayan sa kaniyang kalusugan.<ref>{{Cite web |last=Vanden Berghe |first=Filip |date=18 Mayo 2025 |title=KIJK. Jera Redant (18) verkozen tot Miss Exclusive 2025 |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Fgeraardsbergen%252Fkijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025%7Eaebcfd5a%252F%253Freferrer%253Dhttps%253A%252F%252Fwww.google.com%252F |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521202442/https://www.hln.be/geraardsbergen/kijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025~aebcfd5a/ |archive-date=21 Mayo 2025 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> Bumitiw sina Kristina Milovanović ng Bosnya at Hersegobina, María Victoria Medina ng Espanya,<ref>{{cite web |date=2 Agosto 2025 |title=La modelo de Jaén que representará a España en Filipinas |url=https://lacontradejaen.eldiario.es/maria-victoria-candidata-espana-miss-tierra-jaen/ |access-date=8 Agosto 2025 |website=El Diario |language=es}}</ref> Erline Édouard ng Hayti, Claudia Castañeda ng Honduras,<ref>{{cite web |date=10 Agosto 2025 |title=Claudia Castañeda es coronada Miss Earth Honduras 2025 |trans-title=Claudia Castañeda is crowned Miss Earth Honduras 2025 |url=https://oncenoticias.hn/tendencias/virales/claudia-castaneda-coronacion-miss-earth-honduras-2025-el-progreso-yoro/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Once Noticias |language=es}}</ref> at Jiarong Yang ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name="delegates">{{cite web |date=19 Mayo 2025 |title=ЈЕЛЕНА ЊЕГОВАН ПРВА ПРАТИЉА "МИС БАЛКАНА 2025." У БАЊА ЛУЦИ |url=https://www.radiodunav.com/jelena-njegovan-prva-pratilja-mis-balkana-2025-u-banja-luci/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Radiodunav |language=sr}}</ref> Dapat sanang lalahok si Abidemi Akannie ng Sierra Leone sa edisyong ito, ngunit hindi ito nagpatuloy dahil sa suliraning pinansiyal.<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2025 |title=Abidemi Akannie to Represent Sierra Leone at Miss Earth International 2025 in Philippines |url=https://sierraloaded.sl/entertainment/akannie-sierra-leone-miss-earth-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Sierraloaded |language=en-US}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Earth 2025''' | * {{flagicon|CZE}} '''Republikang Tseko''' – '''[[Natálie Puškinová]]'''<ref name=":02">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Natalie Puskinova of Czech Republic is Miss Earth 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/636990/natalie-puskinova-of-czech-republic-is-miss-earth-2025 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- |Miss Earth – Air 2025 | * {{flagicon|ISL}} Lupangyelo – Sóldís Vala Ívarsdóttir<ref name=":02" /> |- | rowspan="2" |Miss Earth – Water 2025 | * {{flagicon|VIE}} ''Biyetnam'' – ''Mỹ Anh Trịnh'' ''(bumitiw)''<ref name=":02" /> |- | * {{flagicon|CHI}} Tsile – Nathalie Briones ''(pumalit)<ref name=":4" />'' |- |Miss Earth – Fire 2025 | * {{Flagdeco|THA}} Taylandiya – Waree Ngamkham<ref name=":02" /> |- |Top 8 (Mga ''runner-up'') | * {{Flagicon|BRA}} Brasil – Laila Frizon<ref name=":3">{{Cite web |last=Layno |first=Karen Flores |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025; PH's Joy Barcoma finishes as runner-up |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/5/czech-republic-wins-miss-earth-2025-ph-s-joy-barcoma-finishes-as-runner-up-2152 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Joy Barcoma]]<ref name=":3" /> * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Mariia Zheliaskova<ref name=":3" /> |- |Top 12 | * {{flagdeco|ETH}} Etiyopiya – Delina Girma<ref name=":3" /> * {{flagicon|MEX}} Mehiko – Génesis Vera<ref name=":3" />★ * {{flagdeco|POL}} Polonya – Justyna Roguska<ref name=":3" /> * {{flagdeco|RUS}} Rusya – Elizaveta Guryanova<ref name=":3" /> |- |Top 25 | * {{flagicon|ARG}} Arhentina – Florencia Hernández<ref name=":3" /> * {{flagicon|UAE}} Emiratos Arabes Unidos – Ana Zafyra<ref name=":3" /> * {{flagicon|Northern Mariana Islands}} Hilagang Kapuluang Mariana – Aria Keilbach<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|IND}} Indiya – Komal Choudhary<ref name=":3" /> * {{flagicon|ITA}} Italya – Natalia Guglielmo<ref name=":3" /> * {{flagicon|CAN}} Kanada – Hailey Wilson<ref name=":3" /> * {{flagu|Makaw}} – Evangeline Chen<ref name=":3" /> * {{flagicon|MDA}} Moldabya – Elizaveta Kuznetsova<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|NAM}} Namibya – Ndeshipewa Angula<ref name=":3" /> * {{flagicon|Netherlands}} Olanda – Sanne-Esmee Walstra<ref name=":3" /> * {{flagu|Peru}} – Massiel Suárez<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|ZAF}} Timog Aprika – Jenique Botha<ref name=":3" /> * {{flagicon|KOR}} Timog Korea – Yoon-seo Choi<ref name=":3" /> |} == Mga ''pre-pageant event'' == === ''Media Moments'' === Naganap ang ''media presentation'' ng mga kandidata na pinangalanang "Media Moments" sa Department of Environment and Natural Resources Compound, [[Lungsod Quezon]] noong 22 Oktubre 2025.<ref name="PHILIS1" /> Nakipagtulungan ang Miss Earth Organization sa Designers Circle Philippines sa pagpapakita ng mga [[Terno (kasuotang pambabae)|terno]] at mga kasuotang hango sa Filipiniana upang simulan ang mga gawain bago ang panghuling kompetisyon.<ref name="PHILIS1" /> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="4" |Rehiyong Kontinental ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Kaamerikahan !Aprika !Asia at Oseaniya !Europa |- ! colspan="2" |Best in Terno | align="center" |Haley Poe {{flagu|Estados Unidos}} | align="center" |Marie-Laure Juppin [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" |[[:en:Joy_Barcoma|Joy Barcoma]] {{flagu|Pilipinas}} | align="center" |Sanne-Esmee Walstra {{flagu|Olanda}} |<ref>{{Cite web |last=Bracamonte|first=Earl D. C.|date=5 Nobyembre 2025|title=DENR lauds Miss Earth's sustainability platform, Philippines among Best in Terno winners|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485029/denr-lauds-miss-earths-sustainability-platform-philippines-among-best-terno-winners?fbclid=IwY2xjawN7qHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFReElRUnF2RWhjb0xMM05Xc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHg-09aR7LlAfTy_YODkejHgQyI9kOs7Q0R6PLGbpPN3eMEhgIVljoqJEGmbY_aem_ux9hs_i7IsKhAJBbsQn6ZA|access-date=3 Hunyo 2026|website=[[Philippine Star]]}}</ref> |} {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="3" |Kandidata ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !{{won|place=Gold}} !{{won|place=Silver}} !{{won|place=Bronze}} |- ! colspan="2" |Media Favorites | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{Flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Paris Cawich<br>{{flagicon|BLZ}} Belis | align="center" | Alexa Roder<br>{{flagicon|AUS}} Australya |<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=26 Oktubre 2025 |title=PH’s Joy Barcoma among Best in Terno winners at Miss Earth silver show |url=https://entertainment.inquirer.net/635204/phs-joy-barcoma-among-best-in-terno-winners-at-miss-earth-silver-show |access-date=3 Hunyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en}}</ref> |} === ''Talent Competition'' === Naganap ang ''talent competition'' sa apat na iba't-ibang lokasyon para sa apat na grupo: Escuela De Sto. Rosario para sa Grupong Air, St. Dominic College of Asia para sa Grupong Water at Grupong Eco,<ref>{{Cite web |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth: The Silver Lining 2025 at SDCA |url=https://stdominiccollege.edu.ph/Campus_Life/Article/miss-earth-the-silver-lining-2025-at-sdca |access-date=27 Oktubre 2026 |website=St. Dominic College of Asia |language=en}}</ref> at National Teachers College para sa Grupong Fire. Nagwagi sina Elizaveta Guryanova ng Rusya, Haley Poe ng Estados Unidos, Sony Ghale ng Nepal, at Natálie Puškinová ng Republikang Tseko para sa kaganapang ito.<ref name=":5">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" scope="row" |Event ! colspan="4" |Elemental Group ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Air !Eco !Fire !Water |- ! rowspan="3" |Talent Competition! {{won|place=Gold}} | align="center" |Elizaveta Guryanova {{flagdeco|RUS}} Rusya | align="center" |Haley Poe {{flagicon|USA}} Estados Unidos | align="center" |Sony Ghale {{flagu|Nepal}} | align="center" |[[Natálie Puškinová]] {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko | rowspan="3" |<ref name=":5" /> |-! {{won|place=Silver}} | align="center" |Grace McGregor {{Flagdeco|SCO}} Eskosya | align="center" |Cherise Asher Ayisi {{Flagdeco|GHA}} Gana | align="center" |Valentina Collazos {{Flagdeco|COL}} Kolombya | align="center" |Shiyuan Luo {{flagicon|HKG}} Hong Kong |-! {{won|place=Bronze}} | align="center" |Marie-Laure Juppin [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" |Sofia Mayers {{flagicon|ENG}} Inglatera | align="center" |Smimova Peñafiel {{Flagdeco|ECU}} Ekwador | align="center" |Anoushe Kalashyan {{Flagdeco|ARM}} Armenya |} == Mga kandidata == Pitumpu't-walong kandidata ang lumahok sa edisyong ito.<ref name="PHILIS1" /><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan !Rehiyong Kontinental !Grupo |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Kleja|Sulejmani|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Hunyo 2025 |title="Miss Albania", Valentina Gegprifti is declared the most beautiful for 2025 |url=https://pamfleti.net/kulture/miss-shqiperia-valentina-gegprifti-shpallet-me-e-bukura-per-vitin-2025-i285555 |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Pamfleti |language=en}}</ref> |20 |[[Tirana]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |{{sortname|Melissa|Koutsandreas|nolink=1}}<ref name=":12">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=6 Oktubre 2025 |title=Silver lining: 2025 Miss Earth bets lead the green generation |url=https://tribune.net.ph/2025/10/06/silver-lining-2025-miss-earth-bets-lead-the-green-generation |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref> |24 |[[Ratisbona]] |Europa |Water |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Florencia Sol|Hernández|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Enero 2025 |title=Florencia Hernández entre agua y estrellas |trans-title=Florencia Hernández between water and stars |url=https://zonavip.com.ar/florencia-hernandez-entre-agua-y-estrellas/ |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Zona VIP |language=es}}</ref> |21 |[[Mendoza, Arhentina|Mendoza]] |Kaamerikahan |Air |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Anoushe|Khalashyan|nolink=1}} |26 |[[Ereban]] |Europa |Water |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{sortname|Alexa|Roder|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Fil-Aussies dominate national pageant stage in Australia |language=en |website=ABS-CBN Lifestyle |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |url-status=live |access-date=11 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909104713/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |archive-date=9 Setyembre 2025}}</ref> |24 |[[Melbourne]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{Flagdeco|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Lotte|Diry|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2025 |title=Wienerin Lotte Diry ist Miss Earth Austria 2025 |trans-title=Viennese Lotte Diry is Miss Earth Austria 2025 |url=https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915114100/https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-date=15 Setyembre 2025 |access-date=15 Setyembre 2025 |website=OE24 |publisher=Österreich |language=de}}</ref> |20 |[[Viena]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |Somaya Harun<ref name="PHILIS1">{{cite news |last1=Bracamonte |first1=Earl D.C. |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth presents Silver Year delegates in Filipiniana finery |language=en |website=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/10/23/2481951/miss-earth-presents-silver-year-delegates-filipiniana-finery |access-date=5 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Dhaka]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Paris|Cawich|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Cowo |first=Janelle |date=9 Hulyo 2025 |title=Young Models Celebrate Culture and Fashion at Empow.Her’s Third Annual Show |url=https://www.sanpedrosun.com/fashion/2025/07/09/young-models-celebrate-culture-and-fashion-at-empow-hers-third-annual-show/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=The San Pedro Sun |language=en}}</ref> |20 |[[Belmopan]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|VEN}} [[Beneswela]] |{{sortname|Roziel|Borges|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejias |first=Yolimer |date=7 Oktubre 2025 |title=Roziel Borges representará a Venezuela en el Miss Earth 2025 |trans-title=Roziel Borges will represent Venezuela at Miss Earth 2025. |url=http://www.eluniversal.com/entretenimiento/217427/roziel-borges-representara-a-venezuela-en-el-miss-earth-2025 |access-date=7 Oktubre 2025 |website=El Universal |language=es}}</ref> |24 |Maracay |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Elizaveta|Moger|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 October 2025 |title=Asia Album: Highlights of Miss Earth 2025 in Philippines |website=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |url=https://english.news.cn/20251023/c608b758c52a46f28830fbd39fb5cd27/c.html |access-date=27 October 2025}}</ref> |21 |[[Kurgan, Rusya|Kurgan]] |Europa |Air |- |{{flagicon|VIE}} [[Biyetnam]] |{{sortname|Mỹ Anh|Trịnh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phuong |first=Hai |date=7 Hulyo 2025 |title=Á hậu 3 Trịnh Mỹ Anh được chọn đi thi Hoa hậu Trái đất 2025, gây bất ngờ |trans-title=3rd runner-up Trinh My Anh was chosen to compete in Miss Earth 2025, causing surprise |url=https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726235228/https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-date=26 Hulyo 2025 |access-date=7 Agosto 2025 |website=Báo Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |21 |[[Hanoi]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Laila|Frizon|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=30 Agosto 2025 |title=Laila Frizon, representante do Rio Grande do Sul, é eleita Miss Brasil Terra 2025 |url=https://noticias.r7.com/record-news/laila-frizon-representante-do-rio-grande-do-sul-e-eleita-miss-brasil-terra-30082025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Noticias R7 |language=pt}}</ref> |23 |Rio Grande |Kaamerikahan |Air |- |{{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Hrisiana|Hristova|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |Stara Zagora |Europa |Eco |- |{{Flagdeco|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Smirnova|Peñafiel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Balseca |first=Ingrid |date=3 Oktubre 2025 |title=Smirnova Peñafiel: “Reciclo, cultivo un huerto y le doy nueva vida a la ropa” |trans-title=Smirnova Peñafiel: “I recycle, I grow a garden and I give new life to clothes” |url=https://www.expreso.ec/ocio/smirnova-penafiel-reciclo-cultivo-un-huerto-y-le-doy-nueva-vida-la-ropa-259597.html |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Diario Expreso |language=es}}</ref> |20 |Naranjal |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|ESA}} [[El Salvador]] |{{sortname|Alejandra|Pérez|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=7 July 2025 |title=Alejandra Pérez se convierte en Miss Earth El Salvador 2025 |trans-title=Alejandra Pérez becomes Miss Earth El Salvador 2025 |url=https://xpot.sv/alejandra-perez-se-convierte-en-miss-earth-el-salvador-2025/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=XPOT |language=es}}</ref> |25 |San Vicente |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|UAE}} [[Emiratos Arabes Unidos]] |{{sortname|Ana|Zafyra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 October 2025 |title=7 Potret Ana Zafyra Miss Earth Uni Emirat Arab 2025, Bikin Terpukau! |language=id |trans-title=7 Portraits of Zafira's Children, Miss Earth UAE 2025, Will Amaze You! |website=[[IDN Times]] |editor=Wahyu Kurniawan |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ana-zafyra-miss-earth-uni-emirat-arab-2025-c1c2-01-cw2f3-zn05f1 |access-date=28 October 2025}}</ref> |24 |[[Dubai]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Grace|McGregor|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |25 |[[Edinburgh]] |Europa |Air |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Haley|Poe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Glicklin |first=Harry |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth champions unite on Good Morning Washington for environmental awareness |language=en |work=WJLA-TV |url=https://wjla.com/good-morning-washington/national-and-global-miss-earth-titleholders-advocate-for-sustainability-and-conservation |access-date=11 Hulyo 2025}}</ref> |22 |[[Erie, Pennsylvania|Erie]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{Flagicon|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Birgit|Dimitrijev|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Setyembre 2025 |title=Eesti kaunitar Birgit Dimitrijev esindab Eestit Miss Earth 2025 rahvusvahelisel iludusvõistlusel |language=Estonian |trans-title=Estonian beauty Birgit Dimitrijev will represent Estonia at the Miss Earth 2025 international beauty pageant |website=Buduaar - TV3 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-date=2025-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923103346/https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |url-status=dead }}</ref> |21 |Värska |Europa |Fire |- |{{flagdeco|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Delina|Girma|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |18 |[[Adis Abeba]] |Aprika |Fire |- |{{Flagicon|WAL}} [[Gales]] |{{sortname|Abigail|Wood|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Birt |first=Elizabeth |date=9 Hunyo 2025 |title=Pembrokeshire penguin keeper crowned Miss Earth Wales 2025 |language=en-GB |work=Western Telegraph |url=https://www.westerntelegraph.co.uk/news/25224932.pembrokeshire-penguin-keeper-crowned-miss-earth-wales-2025/ |access-date=11 Hunyo 2025 |issn=0307-1235}}</ref> |25 |Tavernspite |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Cherise Asher|Ayisi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Doğan Aziz Demirtaş |date=19 Agosto 2025 |title=Son Ağaç Öldüğünde, Son İnsan da Ölür |language=tr |trans-title=When the Last Tree Dies, the Last Man Dies Too |website=Dadmedya |url=https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901004325/https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Accra]] |Aprika |Eco |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Shanae|Brown|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |19 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Reimi|Shimizu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |[[Tokyo]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|Northern Mariana Islands}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{sortname|Aria|Keilbach|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=20 July 2025 |title=Aria Keilbach crowned Miss Earth NMI 2025 |url=https://www.mvariety.com/news/local/aria-keilbach-crowned-miss-earth-nmi-2025/article_9125b37a-4329-49af-ae3e-a5526eea2245.html#:~:text=ARIA%20Keilbach%20was%20crowned%20Miss,place%20in%20Manila%20this%20December. |access-date=20 July 2025 |website=Marianas Variety |language=en}}</ref> |23 |Saipan |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Shiyuan|Luo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Dàn người đẹp đổ bộ Philippines thi Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=Beauties flock to the Philippines to compete in Miss Earth |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/dan-nguoi-dep-do-bo-philippines-thi-hoa-hau-trai-dat-c78a1707602.html |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |20 |[[Suzhou]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Komal|Choudhary|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Miss Earth India 2025 Komal Choudhary and Miss Divine Beauty 2025 Ekta Singh Crowned at a Spectacular Finale |url=https://www.tribuneindia.com/news/business/miss-earth-india-2025-komal-choudhary-and-miss-divine-beauty-2025-ekta-singh-crowned-at-a-spectacular-finale/ |access-date=29 Setyembre 2025 |website=The Tribune |language=en-In}}</ref> |25 |[[Pune]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Putri|Juficha|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Murdianto |first=Muhammad Tarmizi |date=16 Oktubre 2025 |title=Putri Juficha Siap Menyalakan Cahaya Indonesia di Miss Earth 2025 |language=id |trans-title=Putri Juficha Ready to Shine Light on Indonesia at Miss Earth 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/putri-juficha-siap-menyalakan-cahaya-indonesia-di-miss-earth-2025-00-rqp85-l79ln2 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |25 |Manado |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Sofia|Mayers|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=31 Hulyo 2025 |title=7 Potret Sofia Mayers Miss Earth Inggris 2025, Inspiring! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sofia-mayers-miss-earth-inggris-2025-c1c2-01-cw2f3-gjyy70 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Canterbury |Europa |Eco |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Natalia|Guglielmo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Natalia Guglielmo è la nuova Miss Earth Italy 2025 |language=it |trans-title=Natalia Guglielmo is the new Miss Earth Italy 2025 |website=NotiCaMania Comunicati online |url=https://comunicationline.eu/natalia-guglielmo-e-la-nuova-miss-earth-italy-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Sicilia]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Saran|Kimlan|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=22 July 2025 |title=សារ៉ាន់ គីមឡាង ត្រូវបានតែងតាំងជា Miss Earth Cambodia 2025 |url=https://ams.com.kh/news/infotainment/life-style/saran-kimlan-become-miss-earth-cambodia-2025 |access-date=22 July 2025 |website=AMS |language=km}}</ref> |24 |[[Nom Pen]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Hailey|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Goodrunning |first=Deena |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth Canada 2025 is Hailey Hamelin-Wilson! |url=https://www.albertanativenews.com/miss-earth-canada-2025-is-hailey-hamelin-wilson/ |access-date=15 Hulyo 2025 |website=Alberta Native News |language=en-US}}</ref> |23 |[[Toronto]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Latecia|Bush|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Durston |first=Laura |date=9 Mayo 2025 |title=What's Hot on camera |language=en-GB |work=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2025/05/09/whats-hot-on-camera-7/ |access-date=11 Hunyo 2025}}</ref> |22 |George Town |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Esther|Mukoya|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025, Esther Princess Mukoya, Set for Send-Off Ahead of Miss Earth 2025 in the Philippines |language=en |website=Youth Village Kenya |url=https://youthvillage.co.ke/miss-earth-kenya-2025-esther-princess-mukoya-set-for-send-off-ahead-of-miss-earth-2025-in-the-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |Kakamega |Aprika |Air |- |{{Flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Valentina|Collazos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valentina Collazos Miss Earth Kolombia 2025, Gorgeous Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Valentina Collazos Miss Earth Colombia 2025, Absolutely Gorgeous! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valentina-collazos-miss-earth-kolombia-2025-gorgeous-abis-c1c2-01-cw2f3-0t6r6j |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cali]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Rachel|Chang|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Agosto 2025 |title=Historic: For the first time, two sisters will represent Cuba in global beauty contests |language=en |website=CiberCuba |url=https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901003350/https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Havana]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagdeco|LAO}} [[Laos]] |{{sortname|Parami|Viengmay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=30 Oktubre 2025 |title=Beauties for a cause: Miss Earth delegates defend pageant’s school events |url=https://entertainment.inquirer.net/635985/beauties-for-a-cause-miss-earth-delegates-defend-pageants-school-events |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Vientian]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{sortname|Aline|Ghanem|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Rochana |first=Nina |date=12 Setyembre 2024 |title=17 Kontestan Miss Earth 2024 dari Berbagai Negara, Stunning Abis! |language=id |trans-title=17 Miss Earth 2024 Contestants from Various Countries, Absolutely Stunning! |website=Jateng IDN Times |url=https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923104916/https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Beirut]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|LBR}} [[Liberia|Liberya]] |{{sortname|Monica|Swen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=4 Agosto 2025 |title=Monica Swen Crowned Miss Earth Liberia 2025 |url=https://www.liberianobserver.com/life/monica-swen-crowned-miss-earth-liberia-2025/article_5712217a-8219-4fd4-833b-16c1331c731d.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Daily Observer |language=en}}</ref> |23 |[[Monrovia]] |Aprika |Eco |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Sóldís Vala|Ívarsdóttir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Guðrún Ósk Guðjónsdóttir |date=20 Marso 2025 |title=Lærði að standa með sjálfri sér |language=is |trans-title=Learned to stand up for herself |website=DV |url=https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521054829/https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |archive-date=21 May 2025}}</ref> |19 |Árbær |Europa |Fire |- |{{flag|Makaw}} |{{sortname|Evangeline|Chen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=25 Hulyo 2025 |title=陈思蓓：荣获2025澳门地球小姐，冠军荣耀加冕 |trans-title=Sibei Chen: Won the Miss Earth Macau 2025 title, crowned champion |url=https://m.sohu.com/a/917293281_122153156/?pvid=000115_3w_a |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |23 |Makaw |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Vaisnevi|Retnam|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |22 |Selangor |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Génesis|Vera|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Setyembre 2025 |title=Génesis Vera Miss Earth México 2025 |trans-title=Génesis Vera Miss Earth Mexico 2025 |url=https://www.notiver.com/sociales/genesis-vera-miss-earth-mexico-2025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Notiver |language=es}}</ref> |24 |[[Veracruz]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |{{sortname|Elizaveta|Kuznetsova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=2 Nobyembre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 yang Bikin Terpikat |trans-title=7 Captivating Portraits of Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-kuznetsova-miss-earth-moldova-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-d01zsv |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Tiraspol |Europa |Water |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{sortname|Nomin-Erdene|Bayarkhuu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |28 |Darkhan |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|Khin Khin|Hlaing|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=13 Agosto 2025 |title=Miss Earth Myanmar 2025 ရဲ့ Winner Crown ကို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့တဲ့ စစ်တွေ အလှမယ် |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2025/08/miss-earth-myanmar-2025-winner-crown.html?m=1 |access-date=8 Setyembre 2025 |website=Myanmar Celebrity |language=my}}</ref> |19 |Mrauk U |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Ndeshipewa |Angula|nolink=1}}<ref name=":0" /> |20 |[[Windhoek]] |Aprika |Air |- |{{NPL}} |{{sortname|Sony|Ghale|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=30 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250830160002/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |archive-date=30 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Divine|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=26 Hulyo 2025 |title=Nelson emerges 24th Miss Earth Nigeria |url=https://thenationonlineng.net/nelson-emerges-24th-miss-earth-nigeria/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=The Nation |language=en}}</ref> |22 |Akwa Ibom |Aprika |Fire |- |{{Flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Solange|Velásquez|nolink=1}}<ref name="TPDN1">{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=27 Oktubre 2025 |title=Hậu trường chụp áo tắm của thí sinh Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=In the past, there will be a lot of people in the world |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/hau-truong-chup-ao-tam-cua-thi-sinh-hoa-hau-trai-dat-post1790893.tpo |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |23 |Chinandega |Kaamerikahan |Water |- |{{Flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Julie|Børresen|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |Bjørkelangen |Europa |Air |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|India|Holder|nolink=1}}<ref name="TPDN1" /> |26 |[[Auckland]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Sanne-Esmee|Walstra|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Horjus |first=Andre |date=9 Hulyo 2025 |title=Sanne-Esmee (21) uit Sint Jacobiparochie naar Miss Earth-verkiezing: ‘Een droom is uitgekomen’ |trans-title=Sanne-Esmee (21) from Sint Jacobiparochie to Miss Earth pageant: 'A dream has come true' |url=https://lc.nl/friesland/waadhoeke/Sanne-Esmee-21-voor-Nederland-naar-Miss-Earth-verkiezing-%E2%80%98Een-droom-is-uitgekomen%E2%80%99-46803141.html |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Leeuwarder Courant |language=nl}}</ref> |21 |Sint Jacobiparochie |Europa |Water |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Syeda |Dua-e-Khadija|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kotwal |first=Farhan Hashim |date=2 Hulyo 2025 |title=Dua-e-Khadija crowned Miss Pakistan Global 2025 |url=https://www.pakistanstatetime.com/news/duaekhadija-crowned-miss-pakistan-global-2025 |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Pakistan State Time |language=en-US}}</ref> |22 |Peshawar |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Massiel|Suárez|nolink=1}}<ref name=":12" /> |24 |Huancavelica |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{sortname|Joy|Barcoma}}<ref>{{Cite news |author=Armin P. Adina |date=10 Agosto 2025 |title=Joy Barcoma of Bacoor City is Miss Philippines Earth 2025 |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810203815/https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Bacoor]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Amanda|Niemi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ly |first=Pia |date=27 Agosto 2025 |title=Riihimäkeläislähtöinen Amanda, 24, on Miss Earth Finland – edustaa Suomea Filippiineillä |language=fi |trans-title=Amanda, 24, originally from Riihimäki, is Miss Earth Finland – representing Finland in the Philippines |website=Hämeen Sanomat |url=https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250827102349/https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |archive-date=27 Agosto 2025}}</ref> |24 |Riihimäki |Europa |Fire |- |{{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Justyna|Roguska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Justyna Roguska będzie reprezentować Polskę na Miss Earth 2025! |language=pl |trans-title=Justyna Roguska will represent Poland at Miss Earth 2025! |website=Ciekawe24.pl |url=https://ciekawe24.pl/justyna-roguska-bedzie-reprezentowac-polske-na-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Varsovia]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|Portugal}} [[Portugal]] |{{sortname|Raquel|Camelo|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Ferreira |first=Monica |date=16 Hunyo 2024 |title=Jovem da região conquista título de Miss Queen Portugal |trans-title=Young woman from the region wins the title of Miss Queen Portugal |url=https://www.imediato.pt/jovem-da-regiao-conquista-titulo-de-miss-queen-portugal/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Imediato |language=pt}}</ref> |23 |[[Oporto|Porto]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Sandra|Wallet|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |Nouvelle-Aquitaine |Europa |Water |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Valeria|Conde|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valeria Conde Miss Earth Republik Dominika 2025, Seorang Atlet! |trans-title=7 Portraits of Valeria Conde, Miss Earth Dominican Republic 2025, an Athlete! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valeria-conde-miss-earth-republik-dominika-2025-c1c2-01-cw2f3-byq57c |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|CZE}} '''[[Republikang Tseko]]''' |'''{{sortname|Natálie|Puškinová}}'''<ref>{{Cite web |date=3 Mayo 2025 |title=Miss Czech Republic 2025 se stala jedenadvacetiletá studentka Linda Górecká |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-czech-republic-finale-vitezka-makarenko-anketa-kubiskova.A250428_165107_missamodelky_sub |access-date=11 Hunyo 2025 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> |21 |[[Praga]] |Europa |Water |- |[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{sortname|Marie-Laure|Juppin de Fondaumère|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=18 Setyembre 2025 |title=Miss Earth 2025 : une candidate de Sainte-Rose représentera La Réunion aux Philippines |language=fr |trans-title=Miss Earth 2025: A candidate from Sainte-Rose will represent Reunion Island in the Philippines |website=Le Quotidien de La Réunion |url=https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923110905/https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |Sainte-Rose |Aprika |Water |- |{{flagdeco|ROU}} [[Rumanya]] |{{sortname|Sabina|Parmac|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Dinu |first=Beatrice Lianda |date=27 Oktubre 2025 |title=România, din nou pe harta internațională la Miss Earth |language=ro |trans-title=Romania, back on the international map at Miss Earth |website=Ziarul Pozitiv |url=https://ziarulpozitiv.ro/romania-din-nou-pe-harta-internationala-la-miss-earth/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Bukarest]] |Europa |Fire |- |{{flagdeco|RUS}} [[Rusya]] |{{sortname|Elizaveta|Guryanova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Guryanova Miss Earth Rusia 2025, Bikin Terpikat! |language=id |trans-title=7 Portraits of Elizaveta Guryanova Miss Earth Russia 2025, Make You Captivate! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-guryanova-miss-earth-rusia-2025-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-kjkwkt |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Mosku]] |Europa |Air |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Nina|Karapešev|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |[[Belgrado]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Tinewimbo|Dupute|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=22 Oktubre 2025 |title=Tinewimbo Dupute Arrives in Philippines to Represent Zimbabwe at Miss Earth 2025 |language=en |website=Youth Village Zimbabwe |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/tinewimbo-dupute-arrives-in-philippines-to-represent-zimbabwe-at-miss-earth-2025/#google_vignette |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |Bulawayo |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Ganga|Kannan|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=24 Oktubre 2025 |title=7 Potret Ganga Kannan Miss Earth Singapura 2025, Sweet Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Ganga Kannan, Miss Earth Singapore 2025, So Sweet! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ganga-kannan-miss-earth-singapura-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-f89d73 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Singapore|Singapura]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Adithya|Dewmini|nolink=1}} |21 |[[Colombo]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Tilde|Lööw|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |[[Estokolmo]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Amina|Jigge|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=19 Agosto 2025 |title=Miss Grand Tanzania competition has ended successfully, here are the 7 winners |url=https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Kenya Talk |language=en |archive-date=29 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829173204/https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |url-status=dead }}</ref> |26 |Mwanza |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{sortname|Waree|Ngamkham|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=1 Setyembre 2025 |title=มงลง "น้ำเหนือ วารี" มิสเอิร์ธไทยแลนด์2025 |language=th |trans-title=The crown goes to Namnuea Waree, Miss Earth Thailand 2025 |website=Line Today |url=https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901052206/https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Chiang Rai]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Jenique|Botha|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Phumi Ramalepe |date=18 Setyembre 2025 |title=Environmental advocate Jenique Botha crowned Miss Earth South Africa 2025 |language=en |website=[[News24 (website)|News24]] |url=https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |url-status=live |access-date=29 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918125915/https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |archive-date=18 Setyembre 2025}}</ref> |22 |Edenvale |Aprika |Eco |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yoon-seo|Choi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2025 |title=[S포토] 최윤서, '1등 미스어스~' (미스어스 2025 코리아) |trans-title=[S Photo] Choi Yoon-seo, "Miss Earth 2025 Korea" (Miss Earth 2025 Korea) |url=https://www.stardailynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=498394 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Star Daily News |language=ko}}</ref> |24 |[[Busan]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Nathalie|Briones|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Setyembre 2025 |title=Quién es Nathalie Briones, la joven que se coronó como Miss Earth Chile 2025 |trans-title=Who is Nathalie Briones, the young woman who was crowned Miss Earth Chile 2025? |url=https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |access-date=8 Setyembre 2025 |website=La Gaceta |language=es-CL |archive-date=2025-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907182508/https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |url-status=dead }}</ref> |19 |Puente Alto |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Mira|Atagül|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 Oktubre 2025 |title=7 Potret Mira Atagül Miss Earth Turki 2025, Menawan Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Mira Atagül, Miss Earth Türkiye 2025, Absolutely Stunning! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-mira-atagul-miss-earth-turki-2025-menawan-abis-c1c2-01-cw2f3-n4yywv |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |[[Istanbul]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Maria |Zheliaskova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraina 2025 yang Bikin Terpikat |language=id |trans-title=7 Captivating Portraits of Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraine 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-maria-zheliaskova-miss-earth-ukraina-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-rq4r9l |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Odessa|Odesa]] |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|UZB}} [[Usbekistan]] |{{sortname|Shakhrizoda|Madaminova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Umarova |first=Nigora |date=29 Setyembre 2025 |title=Shaxrizada Madaminova to Represent Uzbekistan at Miss Earth 2025 |language=en |website=Kursiv |url=https://uz.kursiv.media/en/2025-09-29/shaxrizada-madaminova-to-represent-uzbekistan-at-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Taskent]] |Asya at Oseaniya |Eco |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:Miss Earth]] j14ppi245g1ls7t4cibkypasr7ehk6q 2237465 2237464 2026-10-27T01:53:43Z Allyriana000 119761 2237465 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | name = Miss Earth 2025 | image = Natalie Puskinova.jpg | caption = Si Natálie Puškinová na kinokoronahan ni Jessica Lane bilang Miss Earth 2025 | date = 5 Nobyembre 2025 | presenters = James Deakin | theme = The Silver Lining | venue = Okada Manila, [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas | broadcaster = '''Telebisyon''':<br>{{Hlist|[[A2Z (TV channel)|A2Z]]|[[Aliw Channel 23]]|[[Kapamilya Channel]]}}''' | entrants = 78 | placements = 25 | debuts = {{hlist|Usbekistan}} | withdrawals = {{hlist|Alherya|Belhika|Bulibya|Cabo Verde|Eslobenya|Hayti|Honduras|Kamerun|Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kosobo|Kosta Rika|Madagaskar|Mawrisyo|Montenegro|Pidyi|Porto Riko|Samoa|Tsina}} | returns = {{hlist|Alemanya|Armenya|Austrya|Ekwador|Eskosya|Estonya|Hamayka|Kapuluang Cayman|Libano|Makaw|Moldabya|Nikaragwa|Pinlandiya|Republikang Tseko|Rumanya|Suwesya|Tansaniya|Turkiya|Ukranya}} | winner = [[Natálie Puškinová]] | represented = {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko | congeniality = | before = [[Miss Earth 2024|2024]] | next = [[Miss Earth 2026|2026]] }} Ang '''Miss Earth 2025''' ay ang ika-25 edisyon ng [[Miss Earth]] pageant, na ginanap sa Okada Manila, sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas noong 5 Nobyembre 2025. Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Jessica Lane of Australya si Natálie Puškinová ng Republikang Tseko bilang Miss Earth 2025. Ito ang ikalawang pagkakataon na nanalo ang Republikang Tseko sa Miss Earth. Kinoronahan bilang Miss Earth-Air si Sóldís Vala Ívarsdóttir ng Lupangyelo, si Mỹ Anh Trịnh ng Biyetnam bilang Miss Earth-Water, at si Waree Ngamkham ng Taylandiya bilang Miss Earth-Fire. Kalaunan ay bumitiw si Trịnh sa kaniyang titulo upang lumahok sa Miss Universe Vietnam 2026 at pinalitan siya ni Nathalie Briones ng Tsile.<ref name=":4">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=3 Oktubre 2026 |title=Miss Earth names new Miss Earth Water 2025 |url=https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025 |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref><ref>{{Cite web |last=Luận |first=Công |date=3 Oktubre 2026 |title=The Chilean beauty queen takes over the Miss Earth Water 2025 title from Trinh My Anh. |url=https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Vietnam.vn |language=en}}</ref> Mga kandidata mula sa pitumpu't-walong bansa at teritoryo ang lumahok sa edisyong ito. Pinangunahan ni James Deakin ang kompetisyon. == Kasaysayan == === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Miss Earth-Water Japan 2025 Reimi Shimizu si Miss Earth Japan 2025 Emilia Shimanouchi bilang kinatawan ng Hapon dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite web |date=23 July 2025 |title=2025ミス・アース：日本代表に早稲田大2年の19歳、島内エミリアさん　世界大会でも「グランプリを狙っていきたい」 |trans-title=Miss Earth 2025: Japan's representative, 19-year-old Waseda University sophomore Emilia Shimauchi, who also aims to win the grand prize at the world competition. |url=https://mainichikirei.jp/article/20250723dog00m100027000c.html |access-date=23 July 2025 |website=Mainichi Kirei |language=ja}}</ref> Pinalitan ni Ndeshipewa Angula si Miss Earth Namibia 2025 Uatjiri Mbaisa dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":0">{{Cite news |last=Nakaziko |first=Pinehas |date=20 Hulyo 2025 |title=Johanna Swartbooi crowned Miss Namibia 2025 |language=en |website=The Namibian |url=https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724122536/https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |archive-date=24 Hulyo 2025}}</ref> Pinalitan ni Esther Mukoya si Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |date=15 Hulyo 2025 |title=Trans‑Nzoia Governor Natembeya Congratulates Ms. Mirel Atieno on Miss Earth Kenya 2025 Victory |url=http://www.vipasho.co.ke/2025/07/transnzoia-governor-natembeya.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Vipasho News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muthee |first=Raymond |date=17 Oktubre 2025 |title=Beauty queen Mirel Atieno Ngesa dethroned as Miss Earth 2025 |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/fashion-beauty/article/2001531342/beauty-queen-mirel-atieno-ngesa-dethroned-as-miss-earth-2025 |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=The Standard |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Ntoyai |first=Manuel |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno Ngesa dethroned, replaced amid pageant controversy |url=https://www.tnx.africa/entertainment/article/2001532029/miss-earth-kenya-2025-mirel-atieno-ngesa-dethroned-replaced-amid-pageant-controversy |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=TNX Africa |language=en }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pinalitan din ni Elizaveta Kuznetsova si Diana Spotarenko bilang kinatawan ng Moldabya dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=15 Marso 2025 |title=Angelina Chitaica va reprezenta Republica Moldova la Miss World 2025 |trans-title=Angelina Chitaica will represent the Republic of Moldova at Miss World 2025 |url=https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415022716/https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-date=15 Abril 2025 |access-date=23 Marso 2025 |website=Ziuadeazi |language=ro-ro}}</ref> Pinalitan ni India Holder ang orihinal na nagwagi na si Shae Parsons bilang kinatawan ng Nuweba Selandiya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{cite web |date=19 Hunyo 2025 |title=East Aucklander crowned Miss Earth NZ 2025 |url=https://www.times.co.nz/business/east-aucklander-crowned-miss-earth-nz-2025/ |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Eastern Times |language=en}}</ref> Pinalitan din ni Putri Juficha ang orihinal na nagwagi na si Jazmine Rowe bilang kinatawan ng Indonesya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2025 |title=Raih Gelar Miss Earth Indonesia 2025, Jaz Rowe Siap Jadi Suara Perubahan Global |trans-title=Winning the Miss Earth Indonesia 2025 title, Jaz Rowe is ready to be a voice for global change. |url=https://www.kapanlagi.com/foto/berita-foto/indonesia/raih-gelar-miss-earth-indonesia-2025-jaz-rowe-siap-jadi-suara-perubahan-global.html |access-date=15 Hulyo 2025 |website=KapanLagi |language=id}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=7 October 2025 |title=Jazmine Rowe Batal Wakili Indonesia di Ajang Miss Earth 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/men-jazmine-rowe-batal-wakili-indonesia-di-ajang-miss-earth-2025-c1c2-01-l8vsm-xhv2mb |access-date=21 October 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Pinalitan ni Valentina Collazos ang orihinal na nagwagi na si Laura Isabel González bilang kinatawan ng Kolombya dahil lumagpas na ito sa limitasyon ng edad.<ref>{{Cite web |last=Duong |first=Hai |date=4 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Colombia was deprived of the right to compete in the miss contest, the reason for the shock |url=https://vgt.vn/miss-earth-colombia-bi-tuoc-quyen-thi-hoa-hau-ly-do-soc-ihyes-20251004t7547267/?lang=en |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=VGT TV |language=en}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang bansang Usbekistan sa edisyong ito. Bumalik sa edisyong ito ang mga bansa at teritoryong Kapuluang Cayman na huling sumali noong [[Miss Earth 2010|2010]]; Nikaragwa na huling sumali noong [[Miss Earth 2012|2012]]; Tansaniya na huling sumali noong [[Miss Earth 2014|2014]]; Turkiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2015|2015]]; Makaw na huling sumali noong [[Miss Earth 2016|2016]]; Hamayka, Moldabya at Pinlandiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2020|2020]]; Libano at Suwesya na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Austrya, Eskosya, at Estonya na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; at Alemanya, Armenya, Ekwador, Republikang Tseko, Rumanya, at Ukranya na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]].<ref>{{Cite web |last=Wolfová |first=Gabriela |date=3 Mayo 2025 |title=Novou Miss Czech Republic je kráska bez jediné plastiky Linda Górecká! Má plné rty a bujné vnady |trans-title=The new Miss Czech Republic is the beauty without a single plastic surgery, Linda Górecká! She has full lips and lush charms |url=https://www.super.cz/clanek/celebrity-novou-miss-czech-republic-je-kraska-bez-jedine-plastiky-linda-gorecka-ma-plne-rty-a-bujne-vnady-1514428 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Super.cz |language=cs}}</ref> Pinalitan ni Miss Earth Puerto Rico 2026 Cecilia Acosta si Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Rifai |date=23 Abril 2025 |title=7 Potret Miss Earth Puerto Riko 2025 Valeria Meléndez |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez, Captivating! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-puerto-riko-2025-valeria-melendez-c1c2-01-9mwsv-cx3myc |access-date=15 Setyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |author=Martínez |first=José Rolón |date=5 Pebrero 2025 |title=VIDEO: Puerto Rico corona tres nuevas reinas |language=es |trans-title=VIDEO: Puerto Rico crowns three new queens |website=El Vocero |url=https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304082008/https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |archive-date=4 Marso 2025}}</ref> Gayunpaman, bumitiw rin si Acosta dahil sa personal na dahilan, dahilan upang bumitiw ang Puerto Rico sa edisyong ito. Bumitiw si Jera Redant ng Belhika dahil sa isang malubhang kalagayan sa kaniyang kalusugan.<ref>{{Cite web |last=Vanden Berghe |first=Filip |date=18 Mayo 2025 |title=KIJK. Jera Redant (18) verkozen tot Miss Exclusive 2025 |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Fgeraardsbergen%252Fkijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025%7Eaebcfd5a%252F%253Freferrer%253Dhttps%253A%252F%252Fwww.google.com%252F |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521202442/https://www.hln.be/geraardsbergen/kijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025~aebcfd5a/ |archive-date=21 Mayo 2025 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> Bumitiw sina Kristina Milovanović ng Bosnya at Hersegobina, María Victoria Medina ng Espanya,<ref>{{cite web |date=2 Agosto 2025 |title=La modelo de Jaén que representará a España en Filipinas |url=https://lacontradejaen.eldiario.es/maria-victoria-candidata-espana-miss-tierra-jaen/ |access-date=8 Agosto 2025 |website=El Diario |language=es}}</ref> Erline Édouard ng Hayti, Claudia Castañeda ng Honduras,<ref>{{cite web |date=10 Agosto 2025 |title=Claudia Castañeda es coronada Miss Earth Honduras 2025 |trans-title=Claudia Castañeda is crowned Miss Earth Honduras 2025 |url=https://oncenoticias.hn/tendencias/virales/claudia-castaneda-coronacion-miss-earth-honduras-2025-el-progreso-yoro/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Once Noticias |language=es}}</ref> at Jiarong Yang ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name="delegates">{{cite web |date=19 Mayo 2025 |title=ЈЕЛЕНА ЊЕГОВАН ПРВА ПРАТИЉА "МИС БАЛКАНА 2025." У БАЊА ЛУЦИ |url=https://www.radiodunav.com/jelena-njegovan-prva-pratilja-mis-balkana-2025-u-banja-luci/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Radiodunav |language=sr}}</ref> Dapat sanang lalahok si Abidemi Akannie ng Sierra Leone sa edisyong ito, ngunit hindi ito nagpatuloy dahil sa suliraning pinansiyal.<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2025 |title=Abidemi Akannie to Represent Sierra Leone at Miss Earth International 2025 in Philippines |url=https://sierraloaded.sl/entertainment/akannie-sierra-leone-miss-earth-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Sierraloaded |language=en-US}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Earth 2025''' | * {{flagicon|CZE}} '''Republikang Tseko''' – '''[[Natálie Puškinová]]'''<ref name=":02">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Natalie Puskinova of Czech Republic is Miss Earth 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/636990/natalie-puskinova-of-czech-republic-is-miss-earth-2025 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- |Miss Earth – Air 2025 | * {{flagicon|ISL}} Lupangyelo – Sóldís Vala Ívarsdóttir<ref name=":02" /> |- | rowspan="2" |Miss Earth – Water 2025 | * {{flagicon|VIE}} ''Biyetnam'' – ''Mỹ Anh Trịnh'' ''(bumitiw)''<ref name=":02" /> |- | * {{flagicon|CHI}} Tsile – Nathalie Briones ''(pumalit)<ref name=":4" />'' |- |Miss Earth – Fire 2025 | * {{Flagdeco|THA}} Taylandiya – Waree Ngamkham<ref name=":02" /> |- |Top 8 (Mga ''runner-up'') | * {{Flagicon|BRA}} Brasil – Laila Frizon<ref name=":3">{{Cite web |last=Layno |first=Karen Flores |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025; PH's Joy Barcoma finishes as runner-up |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/5/czech-republic-wins-miss-earth-2025-ph-s-joy-barcoma-finishes-as-runner-up-2152 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Joy Barcoma]]<ref name=":3" /> * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Mariia Zheliaskova<ref name=":3" /> |- |Top 12 | * {{flagdeco|ETH}} Etiyopiya – Delina Girma<ref name=":3" /> * {{flagicon|MEX}} Mehiko – Génesis Vera<ref name=":3" />★ * {{flagdeco|POL}} Polonya – Justyna Roguska<ref name=":3" /> * {{flagdeco|RUS}} Rusya – Elizaveta Guryanova<ref name=":3" /> |- |Top 25 | * {{flagicon|ARG}} Arhentina – Florencia Hernández<ref name=":3" /> * {{flagicon|UAE}} Emiratos Arabes Unidos – Ana Zafyra<ref name=":3" /> * {{flagicon|Northern Mariana Islands}} Hilagang Kapuluang Mariana – Aria Keilbach<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|IND}} Indiya – Komal Choudhary<ref name=":3" /> * {{flagicon|ITA}} Italya – Natalia Guglielmo<ref name=":3" /> * {{flagicon|CAN}} Kanada – Hailey Wilson<ref name=":3" /> * {{flagu|Makaw}} – Evangeline Chen<ref name=":3" /> * {{flagicon|MDA}} Moldabya – Elizaveta Kuznetsova<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|NAM}} Namibya – Ndeshipewa Angula<ref name=":3" /> * {{flagicon|Netherlands}} Olanda – Sanne-Esmee Walstra<ref name=":3" /> * {{flagu|Peru}} – Massiel Suárez<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|ZAF}} Timog Aprika – Jenique Botha<ref name=":3" /> * {{flagicon|KOR}} Timog Korea – Yoon-seo Choi<ref name=":3" /> |} == Mga ''pre-pageant event'' == === ''Media Moments'' === Naganap ang ''media presentation'' ng mga kandidata na pinangalanang "Media Moments" sa Department of Environment and Natural Resources Compound, [[Lungsod Quezon]] noong 22 Oktubre 2025.<ref name="PHILIS1" /> Nakipagtulungan ang Miss Earth Organization sa Designers Circle Philippines sa pagpapakita ng mga [[Terno (kasuotang pambabae)|terno]] at mga kasuotang hango sa Filipiniana upang simulan ang mga gawain bago ang panghuling kompetisyon.<ref name="PHILIS1" /> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="4" |Rehiyong Kontinental ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Kaamerikahan !Aprika !Asia at Oseaniya !Europa |- ! colspan="2" |Best in Terno | align="center" |Haley Poe {{flagu|Estados Unidos}} | align="center" |Marie-Laure Juppin [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" |[[:en:Joy_Barcoma|Joy Barcoma]] {{flagu|Pilipinas}} | align="center" |Sanne-Esmee Walstra {{flagu|Olanda}} |<ref>{{Cite web |last=Bracamonte|first=Earl D. C.|date=5 Nobyembre 2025|title=DENR lauds Miss Earth's sustainability platform, Philippines among Best in Terno winners|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485029/denr-lauds-miss-earths-sustainability-platform-philippines-among-best-terno-winners?fbclid=IwY2xjawN7qHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFReElRUnF2RWhjb0xMM05Xc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHg-09aR7LlAfTy_YODkejHgQyI9kOs7Q0R6PLGbpPN3eMEhgIVljoqJEGmbY_aem_ux9hs_i7IsKhAJBbsQn6ZA|access-date=3 Hunyo 2026|website=[[Philippine Star]]}}</ref> |} {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="3" |Kandidata ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !{{won|place=Gold}} !{{won|place=Silver}} !{{won|place=Bronze}} |- ! colspan="2" |Media Favorites | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{Flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Paris Cawich<br>{{flagicon|BLZ}} Belis | align="center" | Alexa Roder<br>{{flagicon|AUS}} Australya |<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=26 Oktubre 2025 |title=PH’s Joy Barcoma among Best in Terno winners at Miss Earth silver show |url=https://entertainment.inquirer.net/635204/phs-joy-barcoma-among-best-in-terno-winners-at-miss-earth-silver-show |access-date=3 Hunyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en}}</ref> |} === ''Talent Competition'' === Naganap ang ''talent competition'' sa apat na iba't-ibang lokasyon para sa apat na grupo: Escuela De Sto. Rosario para sa Grupong Air, St. Dominic College of Asia para sa Grupong Water at Grupong Eco,<ref>{{Cite web |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth: The Silver Lining 2025 at SDCA |url=https://stdominiccollege.edu.ph/Campus_Life/Article/miss-earth-the-silver-lining-2025-at-sdca |access-date=27 Oktubre 2026 |website=St. Dominic College of Asia |language=en}}</ref> at National Teachers College para sa Grupong Fire. Nagwagi sina Elizaveta Guryanova ng Rusya, Haley Poe ng Estados Unidos, Sony Ghale ng Nepal, at Natálie Puškinová ng Republikang Tseko para sa kaganapang ito.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! colspan="2" rowspan="2" scope="row" |Event ! colspan="4" |Elemental Group ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Air !Eco !Fire !Water |- ! rowspan="3" |''Talent Competition'' ! {{won|place=Gold}} | align="center" | Elizaveta Guryanova<br>{{flagdeco|RUS}} Rusya | align="center" | Haley Poe<br>{{flagdeco|USA}} Estados Unidos | align="center" | Sony Ghale<br>{{flagdeco|NPL}} Nepal | align="center" | [[Natálie Puškinová]]<br>{{flagdeco|CZE}} Republikang Tseko | rowspan="3" | <ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- ! {{won|place=Silver}} | align="center" | Grace McGregor<br>{{flagdeco|Scotland}} Eskosya | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Valentina Collazos<br>{{flagdeco|COL}} Kolombya | align="center" | Shiyuan Luo<br>{{flagu|HKG}}Hong Kong |- ! {{won|place=Bronze}} | align="center" | Marie-Laure Juppin<br>[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" | Sofia Mayers<br>{{flagdeco|England}} Inglatera | align="center" | Smimova Peñafiel<br>{{flagdeco|ECU}} Ekwador | align="center" | Anoushe Kalashyan<br>{{flagdeco|ARM}} Armenya |} == Mga kandidata == Pitumpu't-walong kandidata ang lumahok sa edisyong ito.<ref name="PHILIS1" /><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan !Rehiyong Kontinental !Grupo |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Kleja|Sulejmani|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Hunyo 2025 |title="Miss Albania", Valentina Gegprifti is declared the most beautiful for 2025 |url=https://pamfleti.net/kulture/miss-shqiperia-valentina-gegprifti-shpallet-me-e-bukura-per-vitin-2025-i285555 |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Pamfleti |language=en}}</ref> |20 |[[Tirana]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |{{sortname|Melissa|Koutsandreas|nolink=1}}<ref name=":12">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=6 Oktubre 2025 |title=Silver lining: 2025 Miss Earth bets lead the green generation |url=https://tribune.net.ph/2025/10/06/silver-lining-2025-miss-earth-bets-lead-the-green-generation |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref> |24 |[[Ratisbona]] |Europa |Water |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Florencia Sol|Hernández|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Enero 2025 |title=Florencia Hernández entre agua y estrellas |trans-title=Florencia Hernández between water and stars |url=https://zonavip.com.ar/florencia-hernandez-entre-agua-y-estrellas/ |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Zona VIP |language=es}}</ref> |21 |[[Mendoza, Arhentina|Mendoza]] |Kaamerikahan |Air |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Anoushe|Khalashyan|nolink=1}} |26 |[[Ereban]] |Europa |Water |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{sortname|Alexa|Roder|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Fil-Aussies dominate national pageant stage in Australia |language=en |website=ABS-CBN Lifestyle |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |url-status=live |access-date=11 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909104713/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |archive-date=9 Setyembre 2025}}</ref> |24 |[[Melbourne]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{Flagdeco|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Lotte|Diry|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2025 |title=Wienerin Lotte Diry ist Miss Earth Austria 2025 |trans-title=Viennese Lotte Diry is Miss Earth Austria 2025 |url=https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915114100/https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-date=15 Setyembre 2025 |access-date=15 Setyembre 2025 |website=OE24 |publisher=Österreich |language=de}}</ref> |20 |[[Viena]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |Somaya Harun<ref name="PHILIS1">{{cite news |last1=Bracamonte |first1=Earl D.C. |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth presents Silver Year delegates in Filipiniana finery |language=en |website=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/10/23/2481951/miss-earth-presents-silver-year-delegates-filipiniana-finery |access-date=5 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Dhaka]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Paris|Cawich|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Cowo |first=Janelle |date=9 Hulyo 2025 |title=Young Models Celebrate Culture and Fashion at Empow.Her’s Third Annual Show |url=https://www.sanpedrosun.com/fashion/2025/07/09/young-models-celebrate-culture-and-fashion-at-empow-hers-third-annual-show/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=The San Pedro Sun |language=en}}</ref> |20 |[[Belmopan]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|VEN}} [[Beneswela]] |{{sortname|Roziel|Borges|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejias |first=Yolimer |date=7 Oktubre 2025 |title=Roziel Borges representará a Venezuela en el Miss Earth 2025 |trans-title=Roziel Borges will represent Venezuela at Miss Earth 2025. |url=http://www.eluniversal.com/entretenimiento/217427/roziel-borges-representara-a-venezuela-en-el-miss-earth-2025 |access-date=7 Oktubre 2025 |website=El Universal |language=es}}</ref> |24 |Maracay |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Elizaveta|Moger|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 October 2025 |title=Asia Album: Highlights of Miss Earth 2025 in Philippines |website=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |url=https://english.news.cn/20251023/c608b758c52a46f28830fbd39fb5cd27/c.html |access-date=27 October 2025}}</ref> |21 |[[Kurgan, Rusya|Kurgan]] |Europa |Air |- |{{flagicon|VIE}} [[Biyetnam]] |{{sortname|Mỹ Anh|Trịnh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phuong |first=Hai |date=7 Hulyo 2025 |title=Á hậu 3 Trịnh Mỹ Anh được chọn đi thi Hoa hậu Trái đất 2025, gây bất ngờ |trans-title=3rd runner-up Trinh My Anh was chosen to compete in Miss Earth 2025, causing surprise |url=https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726235228/https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-date=26 Hulyo 2025 |access-date=7 Agosto 2025 |website=Báo Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |21 |[[Hanoi]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Laila|Frizon|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=30 Agosto 2025 |title=Laila Frizon, representante do Rio Grande do Sul, é eleita Miss Brasil Terra 2025 |url=https://noticias.r7.com/record-news/laila-frizon-representante-do-rio-grande-do-sul-e-eleita-miss-brasil-terra-30082025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Noticias R7 |language=pt}}</ref> |23 |Rio Grande |Kaamerikahan |Air |- |{{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Hrisiana|Hristova|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |Stara Zagora |Europa |Eco |- |{{Flagdeco|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Smirnova|Peñafiel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Balseca |first=Ingrid |date=3 Oktubre 2025 |title=Smirnova Peñafiel: “Reciclo, cultivo un huerto y le doy nueva vida a la ropa” |trans-title=Smirnova Peñafiel: “I recycle, I grow a garden and I give new life to clothes” |url=https://www.expreso.ec/ocio/smirnova-penafiel-reciclo-cultivo-un-huerto-y-le-doy-nueva-vida-la-ropa-259597.html |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Diario Expreso |language=es}}</ref> |20 |Naranjal |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|ESA}} [[El Salvador]] |{{sortname|Alejandra|Pérez|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=7 July 2025 |title=Alejandra Pérez se convierte en Miss Earth El Salvador 2025 |trans-title=Alejandra Pérez becomes Miss Earth El Salvador 2025 |url=https://xpot.sv/alejandra-perez-se-convierte-en-miss-earth-el-salvador-2025/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=XPOT |language=es}}</ref> |25 |San Vicente |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|UAE}} [[Emiratos Arabes Unidos]] |{{sortname|Ana|Zafyra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 October 2025 |title=7 Potret Ana Zafyra Miss Earth Uni Emirat Arab 2025, Bikin Terpukau! |language=id |trans-title=7 Portraits of Zafira's Children, Miss Earth UAE 2025, Will Amaze You! |website=[[IDN Times]] |editor=Wahyu Kurniawan |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ana-zafyra-miss-earth-uni-emirat-arab-2025-c1c2-01-cw2f3-zn05f1 |access-date=28 October 2025}}</ref> |24 |[[Dubai]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Grace|McGregor|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |25 |[[Edinburgh]] |Europa |Air |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Haley|Poe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Glicklin |first=Harry |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth champions unite on Good Morning Washington for environmental awareness |language=en |work=WJLA-TV |url=https://wjla.com/good-morning-washington/national-and-global-miss-earth-titleholders-advocate-for-sustainability-and-conservation |access-date=11 Hulyo 2025}}</ref> |22 |[[Erie, Pennsylvania|Erie]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{Flagicon|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Birgit|Dimitrijev|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Setyembre 2025 |title=Eesti kaunitar Birgit Dimitrijev esindab Eestit Miss Earth 2025 rahvusvahelisel iludusvõistlusel |language=Estonian |trans-title=Estonian beauty Birgit Dimitrijev will represent Estonia at the Miss Earth 2025 international beauty pageant |website=Buduaar - TV3 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-date=2025-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923103346/https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |url-status=dead }}</ref> |21 |Värska |Europa |Fire |- |{{flagdeco|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Delina|Girma|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |18 |[[Adis Abeba]] |Aprika |Fire |- |{{Flagicon|WAL}} [[Gales]] |{{sortname|Abigail|Wood|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Birt |first=Elizabeth |date=9 Hunyo 2025 |title=Pembrokeshire penguin keeper crowned Miss Earth Wales 2025 |language=en-GB |work=Western Telegraph |url=https://www.westerntelegraph.co.uk/news/25224932.pembrokeshire-penguin-keeper-crowned-miss-earth-wales-2025/ |access-date=11 Hunyo 2025 |issn=0307-1235}}</ref> |25 |Tavernspite |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Cherise Asher|Ayisi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Doğan Aziz Demirtaş |date=19 Agosto 2025 |title=Son Ağaç Öldüğünde, Son İnsan da Ölür |language=tr |trans-title=When the Last Tree Dies, the Last Man Dies Too |website=Dadmedya |url=https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901004325/https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Accra]] |Aprika |Eco |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Shanae|Brown|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |19 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Reimi|Shimizu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |[[Tokyo]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|Northern Mariana Islands}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{sortname|Aria|Keilbach|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=20 July 2025 |title=Aria Keilbach crowned Miss Earth NMI 2025 |url=https://www.mvariety.com/news/local/aria-keilbach-crowned-miss-earth-nmi-2025/article_9125b37a-4329-49af-ae3e-a5526eea2245.html#:~:text=ARIA%20Keilbach%20was%20crowned%20Miss,place%20in%20Manila%20this%20December. |access-date=20 July 2025 |website=Marianas Variety |language=en}}</ref> |23 |Saipan |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Shiyuan|Luo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Dàn người đẹp đổ bộ Philippines thi Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=Beauties flock to the Philippines to compete in Miss Earth |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/dan-nguoi-dep-do-bo-philippines-thi-hoa-hau-trai-dat-c78a1707602.html |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |20 |[[Suzhou]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Komal|Choudhary|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Miss Earth India 2025 Komal Choudhary and Miss Divine Beauty 2025 Ekta Singh Crowned at a Spectacular Finale |url=https://www.tribuneindia.com/news/business/miss-earth-india-2025-komal-choudhary-and-miss-divine-beauty-2025-ekta-singh-crowned-at-a-spectacular-finale/ |access-date=29 Setyembre 2025 |website=The Tribune |language=en-In}}</ref> |25 |[[Pune]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Putri|Juficha|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Murdianto |first=Muhammad Tarmizi |date=16 Oktubre 2025 |title=Putri Juficha Siap Menyalakan Cahaya Indonesia di Miss Earth 2025 |language=id |trans-title=Putri Juficha Ready to Shine Light on Indonesia at Miss Earth 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/putri-juficha-siap-menyalakan-cahaya-indonesia-di-miss-earth-2025-00-rqp85-l79ln2 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |25 |Manado |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Sofia|Mayers|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=31 Hulyo 2025 |title=7 Potret Sofia Mayers Miss Earth Inggris 2025, Inspiring! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sofia-mayers-miss-earth-inggris-2025-c1c2-01-cw2f3-gjyy70 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Canterbury |Europa |Eco |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Natalia|Guglielmo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Natalia Guglielmo è la nuova Miss Earth Italy 2025 |language=it |trans-title=Natalia Guglielmo is the new Miss Earth Italy 2025 |website=NotiCaMania Comunicati online |url=https://comunicationline.eu/natalia-guglielmo-e-la-nuova-miss-earth-italy-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Sicilia]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Saran|Kimlan|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=22 July 2025 |title=សារ៉ាន់ គីមឡាង ត្រូវបានតែងតាំងជា Miss Earth Cambodia 2025 |url=https://ams.com.kh/news/infotainment/life-style/saran-kimlan-become-miss-earth-cambodia-2025 |access-date=22 July 2025 |website=AMS |language=km}}</ref> |24 |[[Nom Pen]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Hailey|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Goodrunning |first=Deena |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth Canada 2025 is Hailey Hamelin-Wilson! |url=https://www.albertanativenews.com/miss-earth-canada-2025-is-hailey-hamelin-wilson/ |access-date=15 Hulyo 2025 |website=Alberta Native News |language=en-US}}</ref> |23 |[[Toronto]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Latecia|Bush|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Durston |first=Laura |date=9 Mayo 2025 |title=What's Hot on camera |language=en-GB |work=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2025/05/09/whats-hot-on-camera-7/ |access-date=11 Hunyo 2025}}</ref> |22 |George Town |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Esther|Mukoya|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025, Esther Princess Mukoya, Set for Send-Off Ahead of Miss Earth 2025 in the Philippines |language=en |website=Youth Village Kenya |url=https://youthvillage.co.ke/miss-earth-kenya-2025-esther-princess-mukoya-set-for-send-off-ahead-of-miss-earth-2025-in-the-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |Kakamega |Aprika |Air |- |{{Flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Valentina|Collazos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valentina Collazos Miss Earth Kolombia 2025, Gorgeous Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Valentina Collazos Miss Earth Colombia 2025, Absolutely Gorgeous! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valentina-collazos-miss-earth-kolombia-2025-gorgeous-abis-c1c2-01-cw2f3-0t6r6j |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cali]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Rachel|Chang|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Agosto 2025 |title=Historic: For the first time, two sisters will represent Cuba in global beauty contests |language=en |website=CiberCuba |url=https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901003350/https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Havana]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagdeco|LAO}} [[Laos]] |{{sortname|Parami|Viengmay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=30 Oktubre 2025 |title=Beauties for a cause: Miss Earth delegates defend pageant’s school events |url=https://entertainment.inquirer.net/635985/beauties-for-a-cause-miss-earth-delegates-defend-pageants-school-events |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Vientian]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{sortname|Aline|Ghanem|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Rochana |first=Nina |date=12 Setyembre 2024 |title=17 Kontestan Miss Earth 2024 dari Berbagai Negara, Stunning Abis! |language=id |trans-title=17 Miss Earth 2024 Contestants from Various Countries, Absolutely Stunning! |website=Jateng IDN Times |url=https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923104916/https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Beirut]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|LBR}} [[Liberia|Liberya]] |{{sortname|Monica|Swen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=4 Agosto 2025 |title=Monica Swen Crowned Miss Earth Liberia 2025 |url=https://www.liberianobserver.com/life/monica-swen-crowned-miss-earth-liberia-2025/article_5712217a-8219-4fd4-833b-16c1331c731d.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Daily Observer |language=en}}</ref> |23 |[[Monrovia]] |Aprika |Eco |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Sóldís Vala|Ívarsdóttir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Guðrún Ósk Guðjónsdóttir |date=20 Marso 2025 |title=Lærði að standa með sjálfri sér |language=is |trans-title=Learned to stand up for herself |website=DV |url=https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521054829/https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |archive-date=21 May 2025}}</ref> |19 |Árbær |Europa |Fire |- |{{flag|Makaw}} |{{sortname|Evangeline|Chen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=25 Hulyo 2025 |title=陈思蓓：荣获2025澳门地球小姐，冠军荣耀加冕 |trans-title=Sibei Chen: Won the Miss Earth Macau 2025 title, crowned champion |url=https://m.sohu.com/a/917293281_122153156/?pvid=000115_3w_a |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |23 |Makaw |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Vaisnevi|Retnam|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |22 |Selangor |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Génesis|Vera|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Setyembre 2025 |title=Génesis Vera Miss Earth México 2025 |trans-title=Génesis Vera Miss Earth Mexico 2025 |url=https://www.notiver.com/sociales/genesis-vera-miss-earth-mexico-2025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Notiver |language=es}}</ref> |24 |[[Veracruz]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |{{sortname|Elizaveta|Kuznetsova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=2 Nobyembre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 yang Bikin Terpikat |trans-title=7 Captivating Portraits of Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-kuznetsova-miss-earth-moldova-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-d01zsv |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Tiraspol |Europa |Water |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{sortname|Nomin-Erdene|Bayarkhuu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |28 |Darkhan |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|Khin Khin|Hlaing|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=13 Agosto 2025 |title=Miss Earth Myanmar 2025 ရဲ့ Winner Crown ကို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့တဲ့ စစ်တွေ အလှမယ် |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2025/08/miss-earth-myanmar-2025-winner-crown.html?m=1 |access-date=8 Setyembre 2025 |website=Myanmar Celebrity |language=my}}</ref> |19 |Mrauk U |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Ndeshipewa |Angula|nolink=1}}<ref name=":0" /> |20 |[[Windhoek]] |Aprika |Air |- |{{NPL}} |{{sortname|Sony|Ghale|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=30 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250830160002/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |archive-date=30 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Divine|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=26 Hulyo 2025 |title=Nelson emerges 24th Miss Earth Nigeria |url=https://thenationonlineng.net/nelson-emerges-24th-miss-earth-nigeria/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=The Nation |language=en}}</ref> |22 |Akwa Ibom |Aprika |Fire |- |{{Flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Solange|Velásquez|nolink=1}}<ref name="TPDN1">{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=27 Oktubre 2025 |title=Hậu trường chụp áo tắm của thí sinh Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=In the past, there will be a lot of people in the world |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/hau-truong-chup-ao-tam-cua-thi-sinh-hoa-hau-trai-dat-post1790893.tpo |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |23 |Chinandega |Kaamerikahan |Water |- |{{Flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Julie|Børresen|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |Bjørkelangen |Europa |Air |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|India|Holder|nolink=1}}<ref name="TPDN1" /> |26 |[[Auckland]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Sanne-Esmee|Walstra|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Horjus |first=Andre |date=9 Hulyo 2025 |title=Sanne-Esmee (21) uit Sint Jacobiparochie naar Miss Earth-verkiezing: ‘Een droom is uitgekomen’ |trans-title=Sanne-Esmee (21) from Sint Jacobiparochie to Miss Earth pageant: 'A dream has come true' |url=https://lc.nl/friesland/waadhoeke/Sanne-Esmee-21-voor-Nederland-naar-Miss-Earth-verkiezing-%E2%80%98Een-droom-is-uitgekomen%E2%80%99-46803141.html |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Leeuwarder Courant |language=nl}}</ref> |21 |Sint Jacobiparochie |Europa |Water |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Syeda |Dua-e-Khadija|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kotwal |first=Farhan Hashim |date=2 Hulyo 2025 |title=Dua-e-Khadija crowned Miss Pakistan Global 2025 |url=https://www.pakistanstatetime.com/news/duaekhadija-crowned-miss-pakistan-global-2025 |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Pakistan State Time |language=en-US}}</ref> |22 |Peshawar |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Massiel|Suárez|nolink=1}}<ref name=":12" /> |24 |Huancavelica |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{sortname|Joy|Barcoma}}<ref>{{Cite news |author=Armin P. Adina |date=10 Agosto 2025 |title=Joy Barcoma of Bacoor City is Miss Philippines Earth 2025 |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810203815/https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Bacoor]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Amanda|Niemi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ly |first=Pia |date=27 Agosto 2025 |title=Riihimäkeläislähtöinen Amanda, 24, on Miss Earth Finland – edustaa Suomea Filippiineillä |language=fi |trans-title=Amanda, 24, originally from Riihimäki, is Miss Earth Finland – representing Finland in the Philippines |website=Hämeen Sanomat |url=https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250827102349/https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |archive-date=27 Agosto 2025}}</ref> |24 |Riihimäki |Europa |Fire |- |{{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Justyna|Roguska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Justyna Roguska będzie reprezentować Polskę na Miss Earth 2025! |language=pl |trans-title=Justyna Roguska will represent Poland at Miss Earth 2025! |website=Ciekawe24.pl |url=https://ciekawe24.pl/justyna-roguska-bedzie-reprezentowac-polske-na-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Varsovia]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|Portugal}} [[Portugal]] |{{sortname|Raquel|Camelo|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Ferreira |first=Monica |date=16 Hunyo 2024 |title=Jovem da região conquista título de Miss Queen Portugal |trans-title=Young woman from the region wins the title of Miss Queen Portugal |url=https://www.imediato.pt/jovem-da-regiao-conquista-titulo-de-miss-queen-portugal/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Imediato |language=pt}}</ref> |23 |[[Oporto|Porto]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Sandra|Wallet|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |Nouvelle-Aquitaine |Europa |Water |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Valeria|Conde|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valeria Conde Miss Earth Republik Dominika 2025, Seorang Atlet! |trans-title=7 Portraits of Valeria Conde, Miss Earth Dominican Republic 2025, an Athlete! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valeria-conde-miss-earth-republik-dominika-2025-c1c2-01-cw2f3-byq57c |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|CZE}} '''[[Republikang Tseko]]''' |'''{{sortname|Natálie|Puškinová}}'''<ref>{{Cite web |date=3 Mayo 2025 |title=Miss Czech Republic 2025 se stala jedenadvacetiletá studentka Linda Górecká |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-czech-republic-finale-vitezka-makarenko-anketa-kubiskova.A250428_165107_missamodelky_sub |access-date=11 Hunyo 2025 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> |21 |[[Praga]] |Europa |Water |- |[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{sortname|Marie-Laure|Juppin de Fondaumère|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=18 Setyembre 2025 |title=Miss Earth 2025 : une candidate de Sainte-Rose représentera La Réunion aux Philippines |language=fr |trans-title=Miss Earth 2025: A candidate from Sainte-Rose will represent Reunion Island in the Philippines |website=Le Quotidien de La Réunion |url=https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923110905/https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |Sainte-Rose |Aprika |Water |- |{{flagdeco|ROU}} [[Rumanya]] |{{sortname|Sabina|Parmac|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Dinu |first=Beatrice Lianda |date=27 Oktubre 2025 |title=România, din nou pe harta internațională la Miss Earth |language=ro |trans-title=Romania, back on the international map at Miss Earth |website=Ziarul Pozitiv |url=https://ziarulpozitiv.ro/romania-din-nou-pe-harta-internationala-la-miss-earth/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Bukarest]] |Europa |Fire |- |{{flagdeco|RUS}} [[Rusya]] |{{sortname|Elizaveta|Guryanova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Guryanova Miss Earth Rusia 2025, Bikin Terpikat! |language=id |trans-title=7 Portraits of Elizaveta Guryanova Miss Earth Russia 2025, Make You Captivate! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-guryanova-miss-earth-rusia-2025-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-kjkwkt |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Mosku]] |Europa |Air |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Nina|Karapešev|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |[[Belgrado]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Tinewimbo|Dupute|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=22 Oktubre 2025 |title=Tinewimbo Dupute Arrives in Philippines to Represent Zimbabwe at Miss Earth 2025 |language=en |website=Youth Village Zimbabwe |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/tinewimbo-dupute-arrives-in-philippines-to-represent-zimbabwe-at-miss-earth-2025/#google_vignette |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |Bulawayo |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Ganga|Kannan|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=24 Oktubre 2025 |title=7 Potret Ganga Kannan Miss Earth Singapura 2025, Sweet Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Ganga Kannan, Miss Earth Singapore 2025, So Sweet! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ganga-kannan-miss-earth-singapura-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-f89d73 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Singapore|Singapura]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Adithya|Dewmini|nolink=1}} |21 |[[Colombo]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Tilde|Lööw|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |[[Estokolmo]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Amina|Jigge|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=19 Agosto 2025 |title=Miss Grand Tanzania competition has ended successfully, here are the 7 winners |url=https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Kenya Talk |language=en |archive-date=29 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829173204/https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |url-status=dead }}</ref> |26 |Mwanza |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{sortname|Waree|Ngamkham|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=1 Setyembre 2025 |title=มงลง "น้ำเหนือ วารี" มิสเอิร์ธไทยแลนด์2025 |language=th |trans-title=The crown goes to Namnuea Waree, Miss Earth Thailand 2025 |website=Line Today |url=https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901052206/https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Chiang Rai]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Jenique|Botha|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Phumi Ramalepe |date=18 Setyembre 2025 |title=Environmental advocate Jenique Botha crowned Miss Earth South Africa 2025 |language=en |website=[[News24 (website)|News24]] |url=https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |url-status=live |access-date=29 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918125915/https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |archive-date=18 Setyembre 2025}}</ref> |22 |Edenvale |Aprika |Eco |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yoon-seo|Choi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2025 |title=[S포토] 최윤서, '1등 미스어스~' (미스어스 2025 코리아) |trans-title=[S Photo] Choi Yoon-seo, "Miss Earth 2025 Korea" (Miss Earth 2025 Korea) |url=https://www.stardailynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=498394 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Star Daily News |language=ko}}</ref> |24 |[[Busan]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Nathalie|Briones|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Setyembre 2025 |title=Quién es Nathalie Briones, la joven que se coronó como Miss Earth Chile 2025 |trans-title=Who is Nathalie Briones, the young woman who was crowned Miss Earth Chile 2025? |url=https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |access-date=8 Setyembre 2025 |website=La Gaceta |language=es-CL |archive-date=2025-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907182508/https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |url-status=dead }}</ref> |19 |Puente Alto |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Mira|Atagül|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 Oktubre 2025 |title=7 Potret Mira Atagül Miss Earth Turki 2025, Menawan Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Mira Atagül, Miss Earth Türkiye 2025, Absolutely Stunning! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-mira-atagul-miss-earth-turki-2025-menawan-abis-c1c2-01-cw2f3-n4yywv |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |[[Istanbul]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Maria |Zheliaskova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraina 2025 yang Bikin Terpikat |language=id |trans-title=7 Captivating Portraits of Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraine 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-maria-zheliaskova-miss-earth-ukraina-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-rq4r9l |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Odessa|Odesa]] |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|UZB}} [[Usbekistan]] |{{sortname|Shakhrizoda|Madaminova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Umarova |first=Nigora |date=29 Setyembre 2025 |title=Shaxrizada Madaminova to Represent Uzbekistan at Miss Earth 2025 |language=en |website=Kursiv |url=https://uz.kursiv.media/en/2025-09-29/shaxrizada-madaminova-to-represent-uzbekistan-at-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Taskent]] |Asya at Oseaniya |Eco |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:Miss Earth]] 7xfcue1v9thaexv5xr4v99tnf8nrgql 2237466 2237465 2026-10-27T02:10:11Z Allyriana000 119761 Inarkibo ang mga sanggunian sa lede 2237466 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | name = Miss Earth 2025 | image = Natalie Puskinova.jpg | caption = Si Natálie Puškinová na kinokoronahan ni Jessica Lane bilang Miss Earth 2025 | date = 5 Nobyembre 2025 | presenters = James Deakin | theme = The Silver Lining | venue = Okada Manila, [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas | broadcaster = '''Telebisyon''':<br>{{Hlist|[[A2Z (TV channel)|A2Z]]|[[Aliw Channel 23]]|[[Kapamilya Channel]]}}''' | entrants = 78 | placements = 25 | debuts = {{hlist|Usbekistan}} | withdrawals = {{hlist|Alherya|Belhika|Bulibya|Cabo Verde|Eslobenya|Hayti|Honduras|Kamerun|Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kosobo|Kosta Rika|Madagaskar|Mawrisyo|Montenegro|Pidyi|Porto Riko|Samoa|Tsina}} | returns = {{hlist|Alemanya|Armenya|Austrya|Ekwador|Eskosya|Estonya|Hamayka|Kapuluang Cayman|Libano|Makaw|Moldabya|Nikaragwa|Pinlandiya|Republikang Tseko|Rumanya|Suwesya|Tansaniya|Turkiya|Ukranya}} | winner = [[Natálie Puškinová]] | represented = {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko | congeniality = | before = [[Miss Earth 2024|2024]] | next = [[Miss Earth 2026|2026]] }} Ang '''Miss Earth 2025''' ay ang ika-25 edisyon ng [[Miss Earth]] pageant, na ginanap sa Okada Manila, sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas noong 5 Nobyembre 2025.<ref>{{Cite web |date=5 Nobyembre 2025 |title=HIGHLIGHTS: Miss Earth 2025 coronation night |url=https://philstarlife.com/news-and-views/613402-live-updates-miss-earth-2025-coronation-night? |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827105410/https://philstarlife.com/news-and-views/613402-live-updates-miss-earth-2025-coronation-night |archive-date=27 Agosto 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Jessica Lane of Australya si Natálie Puškinová ng Republikang Tseko bilang Miss Earth 2025.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025, Philippines in Top 8 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485175/czech-republic-wins-miss-earth-2025-philippines-top-8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251106043905/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485175/czech-republic-wins-miss-earth-2025-philippines-top-8 |archive-date=6 Nobyembre 2025 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Ito ang ikalawang pagkakataon na nanalo ang Republikang Tseko sa Miss Earth. Kinoronahan bilang Miss Earth-Air si Sóldís Vala Ívarsdóttir ng Lupangyelo, si Mỹ Anh Trịnh ng Biyetnam bilang Miss Earth-Water, at si Waree Ngamkham ng Taylandiya bilang Miss Earth-Fire. Kalaunan ay bumitiw si Trịnh sa kaniyang titulo upang lumahok sa Miss Universe Vietnam 2026 at pinalitan siya ni Nathalie Briones ng Tsile.<ref name=":4">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=3 Oktubre 2026 |title=Miss Earth names new Miss Earth Water 2025 |url=https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025 |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH|archive-url=https://web.archive.org/web/20261004055601/https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025|archive-date=4 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Luận |first=Công |date=3 Oktubre 2026 |title=The Chilean beauty queen takes over the Miss Earth Water 2025 title from Trinh My Anh. |url=https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Vietnam.vn |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261027015919/https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh|archive-date=27 Oktubre 2026}}</ref> Mga kandidata mula sa pitumpu't-walong bansa at teritoryo ang lumahok sa edisyong ito. Pinangunahan ni James Deakin ang kompetisyon. == Kasaysayan == === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Miss Earth-Water Japan 2025 Reimi Shimizu si Miss Earth Japan 2025 Emilia Shimanouchi bilang kinatawan ng Hapon dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite web |date=23 July 2025 |title=2025ミス・アース：日本代表に早稲田大2年の19歳、島内エミリアさん　世界大会でも「グランプリを狙っていきたい」 |trans-title=Miss Earth 2025: Japan's representative, 19-year-old Waseda University sophomore Emilia Shimauchi, who also aims to win the grand prize at the world competition. |url=https://mainichikirei.jp/article/20250723dog00m100027000c.html |access-date=23 July 2025 |website=Mainichi Kirei |language=ja}}</ref> Pinalitan ni Ndeshipewa Angula si Miss Earth Namibia 2025 Uatjiri Mbaisa dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":0">{{Cite news |last=Nakaziko |first=Pinehas |date=20 Hulyo 2025 |title=Johanna Swartbooi crowned Miss Namibia 2025 |language=en |website=The Namibian |url=https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724122536/https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |archive-date=24 Hulyo 2025}}</ref> Pinalitan ni Esther Mukoya si Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |date=15 Hulyo 2025 |title=Trans‑Nzoia Governor Natembeya Congratulates Ms. Mirel Atieno on Miss Earth Kenya 2025 Victory |url=http://www.vipasho.co.ke/2025/07/transnzoia-governor-natembeya.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Vipasho News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muthee |first=Raymond |date=17 Oktubre 2025 |title=Beauty queen Mirel Atieno Ngesa dethroned as Miss Earth 2025 |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/fashion-beauty/article/2001531342/beauty-queen-mirel-atieno-ngesa-dethroned-as-miss-earth-2025 |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=The Standard |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Ntoyai |first=Manuel |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno Ngesa dethroned, replaced amid pageant controversy |url=https://www.tnx.africa/entertainment/article/2001532029/miss-earth-kenya-2025-mirel-atieno-ngesa-dethroned-replaced-amid-pageant-controversy |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=TNX Africa |language=en }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pinalitan din ni Elizaveta Kuznetsova si Diana Spotarenko bilang kinatawan ng Moldabya dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=15 Marso 2025 |title=Angelina Chitaica va reprezenta Republica Moldova la Miss World 2025 |trans-title=Angelina Chitaica will represent the Republic of Moldova at Miss World 2025 |url=https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415022716/https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-date=15 Abril 2025 |access-date=23 Marso 2025 |website=Ziuadeazi |language=ro-ro}}</ref> Pinalitan ni India Holder ang orihinal na nagwagi na si Shae Parsons bilang kinatawan ng Nuweba Selandiya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{cite web |date=19 Hunyo 2025 |title=East Aucklander crowned Miss Earth NZ 2025 |url=https://www.times.co.nz/business/east-aucklander-crowned-miss-earth-nz-2025/ |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Eastern Times |language=en}}</ref> Pinalitan din ni Putri Juficha ang orihinal na nagwagi na si Jazmine Rowe bilang kinatawan ng Indonesya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2025 |title=Raih Gelar Miss Earth Indonesia 2025, Jaz Rowe Siap Jadi Suara Perubahan Global |trans-title=Winning the Miss Earth Indonesia 2025 title, Jaz Rowe is ready to be a voice for global change. |url=https://www.kapanlagi.com/foto/berita-foto/indonesia/raih-gelar-miss-earth-indonesia-2025-jaz-rowe-siap-jadi-suara-perubahan-global.html |access-date=15 Hulyo 2025 |website=KapanLagi |language=id}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=7 October 2025 |title=Jazmine Rowe Batal Wakili Indonesia di Ajang Miss Earth 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/men-jazmine-rowe-batal-wakili-indonesia-di-ajang-miss-earth-2025-c1c2-01-l8vsm-xhv2mb |access-date=21 October 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Pinalitan ni Valentina Collazos ang orihinal na nagwagi na si Laura Isabel González bilang kinatawan ng Kolombya dahil lumagpas na ito sa limitasyon ng edad.<ref>{{Cite web |last=Duong |first=Hai |date=4 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Colombia was deprived of the right to compete in the miss contest, the reason for the shock |url=https://vgt.vn/miss-earth-colombia-bi-tuoc-quyen-thi-hoa-hau-ly-do-soc-ihyes-20251004t7547267/?lang=en |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=VGT TV |language=en}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang bansang Usbekistan sa edisyong ito. Bumalik sa edisyong ito ang mga bansa at teritoryong Kapuluang Cayman na huling sumali noong [[Miss Earth 2010|2010]]; Nikaragwa na huling sumali noong [[Miss Earth 2012|2012]]; Tansaniya na huling sumali noong [[Miss Earth 2014|2014]]; Turkiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2015|2015]]; Makaw na huling sumali noong [[Miss Earth 2016|2016]]; Hamayka, Moldabya at Pinlandiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2020|2020]]; Libano at Suwesya na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Austrya, Eskosya, at Estonya na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; at Alemanya, Armenya, Ekwador, Republikang Tseko, Rumanya, at Ukranya na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]].<ref>{{Cite web |last=Wolfová |first=Gabriela |date=3 Mayo 2025 |title=Novou Miss Czech Republic je kráska bez jediné plastiky Linda Górecká! Má plné rty a bujné vnady |trans-title=The new Miss Czech Republic is the beauty without a single plastic surgery, Linda Górecká! She has full lips and lush charms |url=https://www.super.cz/clanek/celebrity-novou-miss-czech-republic-je-kraska-bez-jedine-plastiky-linda-gorecka-ma-plne-rty-a-bujne-vnady-1514428 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Super.cz |language=cs}}</ref> Pinalitan ni Miss Earth Puerto Rico 2026 Cecilia Acosta si Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Rifai |date=23 Abril 2025 |title=7 Potret Miss Earth Puerto Riko 2025 Valeria Meléndez |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez, Captivating! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-puerto-riko-2025-valeria-melendez-c1c2-01-9mwsv-cx3myc |access-date=15 Setyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |author=Martínez |first=José Rolón |date=5 Pebrero 2025 |title=VIDEO: Puerto Rico corona tres nuevas reinas |language=es |trans-title=VIDEO: Puerto Rico crowns three new queens |website=El Vocero |url=https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304082008/https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |archive-date=4 Marso 2025}}</ref> Gayunpaman, bumitiw rin si Acosta dahil sa personal na dahilan, dahilan upang bumitiw ang Puerto Rico sa edisyong ito. Bumitiw si Jera Redant ng Belhika dahil sa isang malubhang kalagayan sa kaniyang kalusugan.<ref>{{Cite web |last=Vanden Berghe |first=Filip |date=18 Mayo 2025 |title=KIJK. Jera Redant (18) verkozen tot Miss Exclusive 2025 |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Fgeraardsbergen%252Fkijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025%7Eaebcfd5a%252F%253Freferrer%253Dhttps%253A%252F%252Fwww.google.com%252F |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521202442/https://www.hln.be/geraardsbergen/kijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025~aebcfd5a/ |archive-date=21 Mayo 2025 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> Bumitiw sina Kristina Milovanović ng Bosnya at Hersegobina, María Victoria Medina ng Espanya,<ref>{{cite web |date=2 Agosto 2025 |title=La modelo de Jaén que representará a España en Filipinas |url=https://lacontradejaen.eldiario.es/maria-victoria-candidata-espana-miss-tierra-jaen/ |access-date=8 Agosto 2025 |website=El Diario |language=es}}</ref> Erline Édouard ng Hayti, Claudia Castañeda ng Honduras,<ref>{{cite web |date=10 Agosto 2025 |title=Claudia Castañeda es coronada Miss Earth Honduras 2025 |trans-title=Claudia Castañeda is crowned Miss Earth Honduras 2025 |url=https://oncenoticias.hn/tendencias/virales/claudia-castaneda-coronacion-miss-earth-honduras-2025-el-progreso-yoro/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Once Noticias |language=es}}</ref> at Jiarong Yang ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name="delegates">{{cite web |date=19 Mayo 2025 |title=ЈЕЛЕНА ЊЕГОВАН ПРВА ПРАТИЉА "МИС БАЛКАНА 2025." У БАЊА ЛУЦИ |url=https://www.radiodunav.com/jelena-njegovan-prva-pratilja-mis-balkana-2025-u-banja-luci/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Radiodunav |language=sr}}</ref> Dapat sanang lalahok si Abidemi Akannie ng Sierra Leone sa edisyong ito, ngunit hindi ito nagpatuloy dahil sa suliraning pinansiyal.<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2025 |title=Abidemi Akannie to Represent Sierra Leone at Miss Earth International 2025 in Philippines |url=https://sierraloaded.sl/entertainment/akannie-sierra-leone-miss-earth-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Sierraloaded |language=en-US}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Earth 2025''' | * {{flagicon|CZE}} '''Republikang Tseko''' – '''[[Natálie Puškinová]]'''<ref name=":02">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Natalie Puskinova of Czech Republic is Miss Earth 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/636990/natalie-puskinova-of-czech-republic-is-miss-earth-2025 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- |Miss Earth – Air 2025 | * {{flagicon|ISL}} Lupangyelo – Sóldís Vala Ívarsdóttir<ref name=":02" /> |- | rowspan="2" |Miss Earth – Water 2025 | * {{flagicon|VIE}} ''Biyetnam'' – ''Mỹ Anh Trịnh'' ''(bumitiw)''<ref name=":02" /> |- | * {{flagicon|CHI}} Tsile – Nathalie Briones ''(pumalit)<ref name=":4" />'' |- |Miss Earth – Fire 2025 | * {{Flagdeco|THA}} Taylandiya – Waree Ngamkham<ref name=":02" /> |- |Top 8 (Mga ''runner-up'') | * {{Flagicon|BRA}} Brasil – Laila Frizon<ref name=":3">{{Cite web |last=Layno |first=Karen Flores |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025; PH's Joy Barcoma finishes as runner-up |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/5/czech-republic-wins-miss-earth-2025-ph-s-joy-barcoma-finishes-as-runner-up-2152 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Joy Barcoma]]<ref name=":3" /> * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Mariia Zheliaskova<ref name=":3" /> |- |Top 12 | * {{flagdeco|ETH}} Etiyopiya – Delina Girma<ref name=":3" /> * {{flagicon|MEX}} Mehiko – Génesis Vera<ref name=":3" />★ * {{flagdeco|POL}} Polonya – Justyna Roguska<ref name=":3" /> * {{flagdeco|RUS}} Rusya – Elizaveta Guryanova<ref name=":3" /> |- |Top 25 | * {{flagicon|ARG}} Arhentina – Florencia Hernández<ref name=":3" /> * {{flagicon|UAE}} Emiratos Arabes Unidos – Ana Zafyra<ref name=":3" /> * {{flagicon|Northern Mariana Islands}} Hilagang Kapuluang Mariana – Aria Keilbach<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|IND}} Indiya – Komal Choudhary<ref name=":3" /> * {{flagicon|ITA}} Italya – Natalia Guglielmo<ref name=":3" /> * {{flagicon|CAN}} Kanada – Hailey Wilson<ref name=":3" /> * {{flagu|Makaw}} – Evangeline Chen<ref name=":3" /> * {{flagicon|MDA}} Moldabya – Elizaveta Kuznetsova<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|NAM}} Namibya – Ndeshipewa Angula<ref name=":3" /> * {{flagicon|Netherlands}} Olanda – Sanne-Esmee Walstra<ref name=":3" /> * {{flagu|Peru}} – Massiel Suárez<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|ZAF}} Timog Aprika – Jenique Botha<ref name=":3" /> * {{flagicon|KOR}} Timog Korea – Yoon-seo Choi<ref name=":3" /> |} == Mga ''pre-pageant event'' == === ''Media Moments'' === Naganap ang ''media presentation'' ng mga kandidata na pinangalanang "Media Moments" sa Department of Environment and Natural Resources Compound, [[Lungsod Quezon]] noong 22 Oktubre 2025.<ref name="PHILIS1" /> Nakipagtulungan ang Miss Earth Organization sa Designers Circle Philippines sa pagpapakita ng mga [[Terno (kasuotang pambabae)|terno]] at mga kasuotang hango sa Filipiniana upang simulan ang mga gawain bago ang panghuling kompetisyon.<ref name="PHILIS1" /> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="4" |Rehiyong Kontinental ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Kaamerikahan !Aprika !Asia at Oseaniya !Europa |- ! colspan="2" |Best in Terno | align="center" |Haley Poe {{flagu|Estados Unidos}} | align="center" |Marie-Laure Juppin [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" |[[:en:Joy_Barcoma|Joy Barcoma]] {{flagu|Pilipinas}} | align="center" |Sanne-Esmee Walstra {{flagu|Olanda}} |<ref>{{Cite web |last=Bracamonte|first=Earl D. C.|date=5 Nobyembre 2025|title=DENR lauds Miss Earth's sustainability platform, Philippines among Best in Terno winners|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485029/denr-lauds-miss-earths-sustainability-platform-philippines-among-best-terno-winners?fbclid=IwY2xjawN7qHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFReElRUnF2RWhjb0xMM05Xc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHg-09aR7LlAfTy_YODkejHgQyI9kOs7Q0R6PLGbpPN3eMEhgIVljoqJEGmbY_aem_ux9hs_i7IsKhAJBbsQn6ZA|access-date=3 Hunyo 2026|website=[[Philippine Star]]}}</ref> |} {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="3" |Kandidata ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !{{won|place=Gold}} !{{won|place=Silver}} !{{won|place=Bronze}} |- ! colspan="2" |Media Favorites | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{Flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Paris Cawich<br>{{flagicon|BLZ}} Belis | align="center" | Alexa Roder<br>{{flagicon|AUS}} Australya |<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=26 Oktubre 2025 |title=PH’s Joy Barcoma among Best in Terno winners at Miss Earth silver show |url=https://entertainment.inquirer.net/635204/phs-joy-barcoma-among-best-in-terno-winners-at-miss-earth-silver-show |access-date=3 Hunyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en}}</ref> |} === ''Talent Competition'' === Naganap ang ''talent competition'' sa apat na iba't-ibang lokasyon para sa apat na grupo: Escuela De Sto. Rosario para sa Grupong Air, St. Dominic College of Asia para sa Grupong Water at Grupong Eco,<ref>{{Cite web |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth: The Silver Lining 2025 at SDCA |url=https://stdominiccollege.edu.ph/Campus_Life/Article/miss-earth-the-silver-lining-2025-at-sdca |access-date=27 Oktubre 2026 |website=St. Dominic College of Asia |language=en}}</ref> at National Teachers College para sa Grupong Fire. Nagwagi sina Elizaveta Guryanova ng Rusya, Haley Poe ng Estados Unidos, Sony Ghale ng Nepal, at Natálie Puškinová ng Republikang Tseko para sa kaganapang ito.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! colspan="2" rowspan="2" scope="row" |Event ! colspan="4" |Elemental Group ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Air !Eco !Fire !Water |- ! rowspan="3" |''Talent Competition'' ! {{won|place=Gold}} | align="center" | Elizaveta Guryanova<br>{{flagdeco|RUS}} Rusya | align="center" | Haley Poe<br>{{flagdeco|USA}} Estados Unidos | align="center" | Sony Ghale<br>{{flagdeco|NPL}} Nepal | align="center" | [[Natálie Puškinová]]<br>{{flagdeco|CZE}} Republikang Tseko | rowspan="3" | <ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- ! {{won|place=Silver}} | align="center" | Grace McGregor<br>{{flagdeco|Scotland}} Eskosya | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Valentina Collazos<br>{{flagdeco|COL}} Kolombya | align="center" | Shiyuan Luo<br>{{flagu|HKG}}Hong Kong |- ! {{won|place=Bronze}} | align="center" | Marie-Laure Juppin<br>[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" | Sofia Mayers<br>{{flagdeco|England}} Inglatera | align="center" | Smimova Peñafiel<br>{{flagdeco|ECU}} Ekwador | align="center" | Anoushe Kalashyan<br>{{flagdeco|ARM}} Armenya |} == Mga kandidata == Pitumpu't-walong kandidata ang lumahok sa edisyong ito.<ref name="PHILIS1" /><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan !Rehiyong Kontinental !Grupo |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Kleja|Sulejmani|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Hunyo 2025 |title="Miss Albania", Valentina Gegprifti is declared the most beautiful for 2025 |url=https://pamfleti.net/kulture/miss-shqiperia-valentina-gegprifti-shpallet-me-e-bukura-per-vitin-2025-i285555 |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Pamfleti |language=en}}</ref> |20 |[[Tirana]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |{{sortname|Melissa|Koutsandreas|nolink=1}}<ref name=":12">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=6 Oktubre 2025 |title=Silver lining: 2025 Miss Earth bets lead the green generation |url=https://tribune.net.ph/2025/10/06/silver-lining-2025-miss-earth-bets-lead-the-green-generation |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref> |24 |[[Ratisbona]] |Europa |Water |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Florencia Sol|Hernández|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Enero 2025 |title=Florencia Hernández entre agua y estrellas |trans-title=Florencia Hernández between water and stars |url=https://zonavip.com.ar/florencia-hernandez-entre-agua-y-estrellas/ |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Zona VIP |language=es}}</ref> |21 |[[Mendoza, Arhentina|Mendoza]] |Kaamerikahan |Air |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Anoushe|Khalashyan|nolink=1}} |26 |[[Ereban]] |Europa |Water |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{sortname|Alexa|Roder|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Fil-Aussies dominate national pageant stage in Australia |language=en |website=ABS-CBN Lifestyle |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |url-status=live |access-date=11 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909104713/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |archive-date=9 Setyembre 2025}}</ref> |24 |[[Melbourne]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{Flagdeco|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Lotte|Diry|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2025 |title=Wienerin Lotte Diry ist Miss Earth Austria 2025 |trans-title=Viennese Lotte Diry is Miss Earth Austria 2025 |url=https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915114100/https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-date=15 Setyembre 2025 |access-date=15 Setyembre 2025 |website=OE24 |publisher=Österreich |language=de}}</ref> |20 |[[Viena]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |Somaya Harun<ref name="PHILIS1">{{cite news |last1=Bracamonte |first1=Earl D.C. |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth presents Silver Year delegates in Filipiniana finery |language=en |website=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/10/23/2481951/miss-earth-presents-silver-year-delegates-filipiniana-finery |access-date=5 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Dhaka]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Paris|Cawich|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Cowo |first=Janelle |date=9 Hulyo 2025 |title=Young Models Celebrate Culture and Fashion at Empow.Her’s Third Annual Show |url=https://www.sanpedrosun.com/fashion/2025/07/09/young-models-celebrate-culture-and-fashion-at-empow-hers-third-annual-show/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=The San Pedro Sun |language=en}}</ref> |20 |[[Belmopan]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|VEN}} [[Beneswela]] |{{sortname|Roziel|Borges|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejias |first=Yolimer |date=7 Oktubre 2025 |title=Roziel Borges representará a Venezuela en el Miss Earth 2025 |trans-title=Roziel Borges will represent Venezuela at Miss Earth 2025. |url=http://www.eluniversal.com/entretenimiento/217427/roziel-borges-representara-a-venezuela-en-el-miss-earth-2025 |access-date=7 Oktubre 2025 |website=El Universal |language=es}}</ref> |24 |Maracay |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Elizaveta|Moger|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 October 2025 |title=Asia Album: Highlights of Miss Earth 2025 in Philippines |website=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |url=https://english.news.cn/20251023/c608b758c52a46f28830fbd39fb5cd27/c.html |access-date=27 October 2025}}</ref> |21 |[[Kurgan, Rusya|Kurgan]] |Europa |Air |- |{{flagicon|VIE}} [[Biyetnam]] |{{sortname|Mỹ Anh|Trịnh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phuong |first=Hai |date=7 Hulyo 2025 |title=Á hậu 3 Trịnh Mỹ Anh được chọn đi thi Hoa hậu Trái đất 2025, gây bất ngờ |trans-title=3rd runner-up Trinh My Anh was chosen to compete in Miss Earth 2025, causing surprise |url=https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726235228/https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-date=26 Hulyo 2025 |access-date=7 Agosto 2025 |website=Báo Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |21 |[[Hanoi]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Laila|Frizon|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=30 Agosto 2025 |title=Laila Frizon, representante do Rio Grande do Sul, é eleita Miss Brasil Terra 2025 |url=https://noticias.r7.com/record-news/laila-frizon-representante-do-rio-grande-do-sul-e-eleita-miss-brasil-terra-30082025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Noticias R7 |language=pt}}</ref> |23 |Rio Grande |Kaamerikahan |Air |- |{{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Hrisiana|Hristova|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |Stara Zagora |Europa |Eco |- |{{Flagdeco|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Smirnova|Peñafiel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Balseca |first=Ingrid |date=3 Oktubre 2025 |title=Smirnova Peñafiel: “Reciclo, cultivo un huerto y le doy nueva vida a la ropa” |trans-title=Smirnova Peñafiel: “I recycle, I grow a garden and I give new life to clothes” |url=https://www.expreso.ec/ocio/smirnova-penafiel-reciclo-cultivo-un-huerto-y-le-doy-nueva-vida-la-ropa-259597.html |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Diario Expreso |language=es}}</ref> |20 |Naranjal |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|ESA}} [[El Salvador]] |{{sortname|Alejandra|Pérez|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=7 July 2025 |title=Alejandra Pérez se convierte en Miss Earth El Salvador 2025 |trans-title=Alejandra Pérez becomes Miss Earth El Salvador 2025 |url=https://xpot.sv/alejandra-perez-se-convierte-en-miss-earth-el-salvador-2025/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=XPOT |language=es}}</ref> |25 |San Vicente |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|UAE}} [[Emiratos Arabes Unidos]] |{{sortname|Ana|Zafyra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 October 2025 |title=7 Potret Ana Zafyra Miss Earth Uni Emirat Arab 2025, Bikin Terpukau! |language=id |trans-title=7 Portraits of Zafira's Children, Miss Earth UAE 2025, Will Amaze You! |website=[[IDN Times]] |editor=Wahyu Kurniawan |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ana-zafyra-miss-earth-uni-emirat-arab-2025-c1c2-01-cw2f3-zn05f1 |access-date=28 October 2025}}</ref> |24 |[[Dubai]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Grace|McGregor|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |25 |[[Edinburgh]] |Europa |Air |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Haley|Poe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Glicklin |first=Harry |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth champions unite on Good Morning Washington for environmental awareness |language=en |work=WJLA-TV |url=https://wjla.com/good-morning-washington/national-and-global-miss-earth-titleholders-advocate-for-sustainability-and-conservation |access-date=11 Hulyo 2025}}</ref> |22 |[[Erie, Pennsylvania|Erie]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{Flagicon|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Birgit|Dimitrijev|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Setyembre 2025 |title=Eesti kaunitar Birgit Dimitrijev esindab Eestit Miss Earth 2025 rahvusvahelisel iludusvõistlusel |language=Estonian |trans-title=Estonian beauty Birgit Dimitrijev will represent Estonia at the Miss Earth 2025 international beauty pageant |website=Buduaar - TV3 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-date=2025-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923103346/https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |url-status=dead }}</ref> |21 |Värska |Europa |Fire |- |{{flagdeco|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Delina|Girma|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |18 |[[Adis Abeba]] |Aprika |Fire |- |{{Flagicon|WAL}} [[Gales]] |{{sortname|Abigail|Wood|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Birt |first=Elizabeth |date=9 Hunyo 2025 |title=Pembrokeshire penguin keeper crowned Miss Earth Wales 2025 |language=en-GB |work=Western Telegraph |url=https://www.westerntelegraph.co.uk/news/25224932.pembrokeshire-penguin-keeper-crowned-miss-earth-wales-2025/ |access-date=11 Hunyo 2025 |issn=0307-1235}}</ref> |25 |Tavernspite |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Cherise Asher|Ayisi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Doğan Aziz Demirtaş |date=19 Agosto 2025 |title=Son Ağaç Öldüğünde, Son İnsan da Ölür |language=tr |trans-title=When the Last Tree Dies, the Last Man Dies Too |website=Dadmedya |url=https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901004325/https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Accra]] |Aprika |Eco |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Shanae|Brown|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |19 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Reimi|Shimizu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |[[Tokyo]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|Northern Mariana Islands}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{sortname|Aria|Keilbach|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=20 July 2025 |title=Aria Keilbach crowned Miss Earth NMI 2025 |url=https://www.mvariety.com/news/local/aria-keilbach-crowned-miss-earth-nmi-2025/article_9125b37a-4329-49af-ae3e-a5526eea2245.html#:~:text=ARIA%20Keilbach%20was%20crowned%20Miss,place%20in%20Manila%20this%20December. |access-date=20 July 2025 |website=Marianas Variety |language=en}}</ref> |23 |Saipan |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Shiyuan|Luo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Dàn người đẹp đổ bộ Philippines thi Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=Beauties flock to the Philippines to compete in Miss Earth |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/dan-nguoi-dep-do-bo-philippines-thi-hoa-hau-trai-dat-c78a1707602.html |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |20 |[[Suzhou]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Komal|Choudhary|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Miss Earth India 2025 Komal Choudhary and Miss Divine Beauty 2025 Ekta Singh Crowned at a Spectacular Finale |url=https://www.tribuneindia.com/news/business/miss-earth-india-2025-komal-choudhary-and-miss-divine-beauty-2025-ekta-singh-crowned-at-a-spectacular-finale/ |access-date=29 Setyembre 2025 |website=The Tribune |language=en-In}}</ref> |25 |[[Pune]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Putri|Juficha|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Murdianto |first=Muhammad Tarmizi |date=16 Oktubre 2025 |title=Putri Juficha Siap Menyalakan Cahaya Indonesia di Miss Earth 2025 |language=id |trans-title=Putri Juficha Ready to Shine Light on Indonesia at Miss Earth 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/putri-juficha-siap-menyalakan-cahaya-indonesia-di-miss-earth-2025-00-rqp85-l79ln2 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |25 |Manado |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Sofia|Mayers|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=31 Hulyo 2025 |title=7 Potret Sofia Mayers Miss Earth Inggris 2025, Inspiring! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sofia-mayers-miss-earth-inggris-2025-c1c2-01-cw2f3-gjyy70 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Canterbury |Europa |Eco |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Natalia|Guglielmo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Natalia Guglielmo è la nuova Miss Earth Italy 2025 |language=it |trans-title=Natalia Guglielmo is the new Miss Earth Italy 2025 |website=NotiCaMania Comunicati online |url=https://comunicationline.eu/natalia-guglielmo-e-la-nuova-miss-earth-italy-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Sicilia]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Saran|Kimlan|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=22 July 2025 |title=សារ៉ាន់ គីមឡាង ត្រូវបានតែងតាំងជា Miss Earth Cambodia 2025 |url=https://ams.com.kh/news/infotainment/life-style/saran-kimlan-become-miss-earth-cambodia-2025 |access-date=22 July 2025 |website=AMS |language=km}}</ref> |24 |[[Nom Pen]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Hailey|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Goodrunning |first=Deena |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth Canada 2025 is Hailey Hamelin-Wilson! |url=https://www.albertanativenews.com/miss-earth-canada-2025-is-hailey-hamelin-wilson/ |access-date=15 Hulyo 2025 |website=Alberta Native News |language=en-US}}</ref> |23 |[[Toronto]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Latecia|Bush|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Durston |first=Laura |date=9 Mayo 2025 |title=What's Hot on camera |language=en-GB |work=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2025/05/09/whats-hot-on-camera-7/ |access-date=11 Hunyo 2025}}</ref> |22 |George Town |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Esther|Mukoya|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025, Esther Princess Mukoya, Set for Send-Off Ahead of Miss Earth 2025 in the Philippines |language=en |website=Youth Village Kenya |url=https://youthvillage.co.ke/miss-earth-kenya-2025-esther-princess-mukoya-set-for-send-off-ahead-of-miss-earth-2025-in-the-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |Kakamega |Aprika |Air |- |{{Flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Valentina|Collazos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valentina Collazos Miss Earth Kolombia 2025, Gorgeous Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Valentina Collazos Miss Earth Colombia 2025, Absolutely Gorgeous! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valentina-collazos-miss-earth-kolombia-2025-gorgeous-abis-c1c2-01-cw2f3-0t6r6j |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cali]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Rachel|Chang|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Agosto 2025 |title=Historic: For the first time, two sisters will represent Cuba in global beauty contests |language=en |website=CiberCuba |url=https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901003350/https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Havana]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagdeco|LAO}} [[Laos]] |{{sortname|Parami|Viengmay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=30 Oktubre 2025 |title=Beauties for a cause: Miss Earth delegates defend pageant’s school events |url=https://entertainment.inquirer.net/635985/beauties-for-a-cause-miss-earth-delegates-defend-pageants-school-events |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Vientian]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{sortname|Aline|Ghanem|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Rochana |first=Nina |date=12 Setyembre 2024 |title=17 Kontestan Miss Earth 2024 dari Berbagai Negara, Stunning Abis! |language=id |trans-title=17 Miss Earth 2024 Contestants from Various Countries, Absolutely Stunning! |website=Jateng IDN Times |url=https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923104916/https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Beirut]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|LBR}} [[Liberia|Liberya]] |{{sortname|Monica|Swen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=4 Agosto 2025 |title=Monica Swen Crowned Miss Earth Liberia 2025 |url=https://www.liberianobserver.com/life/monica-swen-crowned-miss-earth-liberia-2025/article_5712217a-8219-4fd4-833b-16c1331c731d.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Daily Observer |language=en}}</ref> |23 |[[Monrovia]] |Aprika |Eco |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Sóldís Vala|Ívarsdóttir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Guðrún Ósk Guðjónsdóttir |date=20 Marso 2025 |title=Lærði að standa með sjálfri sér |language=is |trans-title=Learned to stand up for herself |website=DV |url=https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521054829/https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |archive-date=21 May 2025}}</ref> |19 |Árbær |Europa |Fire |- |{{flag|Makaw}} |{{sortname|Evangeline|Chen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=25 Hulyo 2025 |title=陈思蓓：荣获2025澳门地球小姐，冠军荣耀加冕 |trans-title=Sibei Chen: Won the Miss Earth Macau 2025 title, crowned champion |url=https://m.sohu.com/a/917293281_122153156/?pvid=000115_3w_a |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |23 |Makaw |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Vaisnevi|Retnam|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |22 |Selangor |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Génesis|Vera|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Setyembre 2025 |title=Génesis Vera Miss Earth México 2025 |trans-title=Génesis Vera Miss Earth Mexico 2025 |url=https://www.notiver.com/sociales/genesis-vera-miss-earth-mexico-2025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Notiver |language=es}}</ref> |24 |[[Veracruz]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |{{sortname|Elizaveta|Kuznetsova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=2 Nobyembre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 yang Bikin Terpikat |trans-title=7 Captivating Portraits of Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-kuznetsova-miss-earth-moldova-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-d01zsv |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Tiraspol |Europa |Water |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{sortname|Nomin-Erdene|Bayarkhuu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |28 |Darkhan |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|Khin Khin|Hlaing|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=13 Agosto 2025 |title=Miss Earth Myanmar 2025 ရဲ့ Winner Crown ကို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့တဲ့ စစ်တွေ အလှမယ် |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2025/08/miss-earth-myanmar-2025-winner-crown.html?m=1 |access-date=8 Setyembre 2025 |website=Myanmar Celebrity |language=my}}</ref> |19 |Mrauk U |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Ndeshipewa |Angula|nolink=1}}<ref name=":0" /> |20 |[[Windhoek]] |Aprika |Air |- |{{NPL}} |{{sortname|Sony|Ghale|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=30 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250830160002/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |archive-date=30 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Divine|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=26 Hulyo 2025 |title=Nelson emerges 24th Miss Earth Nigeria |url=https://thenationonlineng.net/nelson-emerges-24th-miss-earth-nigeria/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=The Nation |language=en}}</ref> |22 |Akwa Ibom |Aprika |Fire |- |{{Flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Solange|Velásquez|nolink=1}}<ref name="TPDN1">{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=27 Oktubre 2025 |title=Hậu trường chụp áo tắm của thí sinh Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=In the past, there will be a lot of people in the world |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/hau-truong-chup-ao-tam-cua-thi-sinh-hoa-hau-trai-dat-post1790893.tpo |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |23 |Chinandega |Kaamerikahan |Water |- |{{Flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Julie|Børresen|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |Bjørkelangen |Europa |Air |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|India|Holder|nolink=1}}<ref name="TPDN1" /> |26 |[[Auckland]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Sanne-Esmee|Walstra|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Horjus |first=Andre |date=9 Hulyo 2025 |title=Sanne-Esmee (21) uit Sint Jacobiparochie naar Miss Earth-verkiezing: ‘Een droom is uitgekomen’ |trans-title=Sanne-Esmee (21) from Sint Jacobiparochie to Miss Earth pageant: 'A dream has come true' |url=https://lc.nl/friesland/waadhoeke/Sanne-Esmee-21-voor-Nederland-naar-Miss-Earth-verkiezing-%E2%80%98Een-droom-is-uitgekomen%E2%80%99-46803141.html |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Leeuwarder Courant |language=nl}}</ref> |21 |Sint Jacobiparochie |Europa |Water |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Syeda |Dua-e-Khadija|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kotwal |first=Farhan Hashim |date=2 Hulyo 2025 |title=Dua-e-Khadija crowned Miss Pakistan Global 2025 |url=https://www.pakistanstatetime.com/news/duaekhadija-crowned-miss-pakistan-global-2025 |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Pakistan State Time |language=en-US}}</ref> |22 |Peshawar |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Massiel|Suárez|nolink=1}}<ref name=":12" /> |24 |Huancavelica |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{sortname|Joy|Barcoma}}<ref>{{Cite news |author=Armin P. Adina |date=10 Agosto 2025 |title=Joy Barcoma of Bacoor City is Miss Philippines Earth 2025 |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810203815/https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Bacoor]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Amanda|Niemi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ly |first=Pia |date=27 Agosto 2025 |title=Riihimäkeläislähtöinen Amanda, 24, on Miss Earth Finland – edustaa Suomea Filippiineillä |language=fi |trans-title=Amanda, 24, originally from Riihimäki, is Miss Earth Finland – representing Finland in the Philippines |website=Hämeen Sanomat |url=https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250827102349/https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |archive-date=27 Agosto 2025}}</ref> |24 |Riihimäki |Europa |Fire |- |{{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Justyna|Roguska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Justyna Roguska będzie reprezentować Polskę na Miss Earth 2025! |language=pl |trans-title=Justyna Roguska will represent Poland at Miss Earth 2025! |website=Ciekawe24.pl |url=https://ciekawe24.pl/justyna-roguska-bedzie-reprezentowac-polske-na-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Varsovia]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|Portugal}} [[Portugal]] |{{sortname|Raquel|Camelo|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Ferreira |first=Monica |date=16 Hunyo 2024 |title=Jovem da região conquista título de Miss Queen Portugal |trans-title=Young woman from the region wins the title of Miss Queen Portugal |url=https://www.imediato.pt/jovem-da-regiao-conquista-titulo-de-miss-queen-portugal/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Imediato |language=pt}}</ref> |23 |[[Oporto|Porto]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Sandra|Wallet|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |Nouvelle-Aquitaine |Europa |Water |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Valeria|Conde|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valeria Conde Miss Earth Republik Dominika 2025, Seorang Atlet! |trans-title=7 Portraits of Valeria Conde, Miss Earth Dominican Republic 2025, an Athlete! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valeria-conde-miss-earth-republik-dominika-2025-c1c2-01-cw2f3-byq57c |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|CZE}} '''[[Republikang Tseko]]''' |'''{{sortname|Natálie|Puškinová}}'''<ref>{{Cite web |date=3 Mayo 2025 |title=Miss Czech Republic 2025 se stala jedenadvacetiletá studentka Linda Górecká |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-czech-republic-finale-vitezka-makarenko-anketa-kubiskova.A250428_165107_missamodelky_sub |access-date=11 Hunyo 2025 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> |21 |[[Praga]] |Europa |Water |- |[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{sortname|Marie-Laure|Juppin de Fondaumère|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=18 Setyembre 2025 |title=Miss Earth 2025 : une candidate de Sainte-Rose représentera La Réunion aux Philippines |language=fr |trans-title=Miss Earth 2025: A candidate from Sainte-Rose will represent Reunion Island in the Philippines |website=Le Quotidien de La Réunion |url=https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923110905/https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |Sainte-Rose |Aprika |Water |- |{{flagdeco|ROU}} [[Rumanya]] |{{sortname|Sabina|Parmac|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Dinu |first=Beatrice Lianda |date=27 Oktubre 2025 |title=România, din nou pe harta internațională la Miss Earth |language=ro |trans-title=Romania, back on the international map at Miss Earth |website=Ziarul Pozitiv |url=https://ziarulpozitiv.ro/romania-din-nou-pe-harta-internationala-la-miss-earth/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Bukarest]] |Europa |Fire |- |{{flagdeco|RUS}} [[Rusya]] |{{sortname|Elizaveta|Guryanova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Guryanova Miss Earth Rusia 2025, Bikin Terpikat! |language=id |trans-title=7 Portraits of Elizaveta Guryanova Miss Earth Russia 2025, Make You Captivate! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-guryanova-miss-earth-rusia-2025-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-kjkwkt |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Mosku]] |Europa |Air |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Nina|Karapešev|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |[[Belgrado]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Tinewimbo|Dupute|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=22 Oktubre 2025 |title=Tinewimbo Dupute Arrives in Philippines to Represent Zimbabwe at Miss Earth 2025 |language=en |website=Youth Village Zimbabwe |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/tinewimbo-dupute-arrives-in-philippines-to-represent-zimbabwe-at-miss-earth-2025/#google_vignette |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |Bulawayo |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Ganga|Kannan|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=24 Oktubre 2025 |title=7 Potret Ganga Kannan Miss Earth Singapura 2025, Sweet Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Ganga Kannan, Miss Earth Singapore 2025, So Sweet! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ganga-kannan-miss-earth-singapura-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-f89d73 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Singapore|Singapura]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Adithya|Dewmini|nolink=1}} |21 |[[Colombo]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Tilde|Lööw|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |[[Estokolmo]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Amina|Jigge|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=19 Agosto 2025 |title=Miss Grand Tanzania competition has ended successfully, here are the 7 winners |url=https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Kenya Talk |language=en |archive-date=29 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829173204/https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |url-status=dead }}</ref> |26 |Mwanza |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{sortname|Waree|Ngamkham|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=1 Setyembre 2025 |title=มงลง "น้ำเหนือ วารี" มิสเอิร์ธไทยแลนด์2025 |language=th |trans-title=The crown goes to Namnuea Waree, Miss Earth Thailand 2025 |website=Line Today |url=https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901052206/https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Chiang Rai]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Jenique|Botha|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Phumi Ramalepe |date=18 Setyembre 2025 |title=Environmental advocate Jenique Botha crowned Miss Earth South Africa 2025 |language=en |website=[[News24 (website)|News24]] |url=https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |url-status=live |access-date=29 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918125915/https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |archive-date=18 Setyembre 2025}}</ref> |22 |Edenvale |Aprika |Eco |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yoon-seo|Choi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2025 |title=[S포토] 최윤서, '1등 미스어스~' (미스어스 2025 코리아) |trans-title=[S Photo] Choi Yoon-seo, "Miss Earth 2025 Korea" (Miss Earth 2025 Korea) |url=https://www.stardailynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=498394 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Star Daily News |language=ko}}</ref> |24 |[[Busan]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Nathalie|Briones|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Setyembre 2025 |title=Quién es Nathalie Briones, la joven que se coronó como Miss Earth Chile 2025 |trans-title=Who is Nathalie Briones, the young woman who was crowned Miss Earth Chile 2025? |url=https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |access-date=8 Setyembre 2025 |website=La Gaceta |language=es-CL |archive-date=2025-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907182508/https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |url-status=dead }}</ref> |19 |Puente Alto |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Mira|Atagül|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 Oktubre 2025 |title=7 Potret Mira Atagül Miss Earth Turki 2025, Menawan Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Mira Atagül, Miss Earth Türkiye 2025, Absolutely Stunning! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-mira-atagul-miss-earth-turki-2025-menawan-abis-c1c2-01-cw2f3-n4yywv |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |[[Istanbul]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Maria |Zheliaskova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraina 2025 yang Bikin Terpikat |language=id |trans-title=7 Captivating Portraits of Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraine 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-maria-zheliaskova-miss-earth-ukraina-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-rq4r9l |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Odessa|Odesa]] |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|UZB}} [[Usbekistan]] |{{sortname|Shakhrizoda|Madaminova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Umarova |first=Nigora |date=29 Setyembre 2025 |title=Shaxrizada Madaminova to Represent Uzbekistan at Miss Earth 2025 |language=en |website=Kursiv |url=https://uz.kursiv.media/en/2025-09-29/shaxrizada-madaminova-to-represent-uzbekistan-at-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Taskent]] |Asya at Oseaniya |Eco |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:Miss Earth]] ikm1upy9a3brajg8ngm50hgf5d1fyzz 2237468 2237466 2026-10-27T02:18:35Z Allyriana000 119761 Dinagdag ang seksyong Lokasyon at petsa 2237468 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | name = Miss Earth 2025 | image = Natalie Puskinova.jpg | caption = Si Natálie Puškinová na kinokoronahan ni Jessica Lane bilang Miss Earth 2025 | date = 5 Nobyembre 2025 | presenters = James Deakin | theme = The Silver Lining | venue = Okada Manila, [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas | broadcaster = '''Telebisyon''':<br>{{Hlist|[[A2Z (TV channel)|A2Z]]|[[Aliw Channel 23]]|[[Kapamilya Channel]]}}''' | entrants = 78 | placements = 25 | debuts = {{hlist|Usbekistan}} | withdrawals = {{hlist|Alherya|Belhika|Bulibya|Cabo Verde|Eslobenya|Hayti|Honduras|Kamerun|Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kosobo|Kosta Rika|Madagaskar|Mawrisyo|Montenegro|Pidyi|Porto Riko|Samoa|Tsina}} | returns = {{hlist|Alemanya|Armenya|Austrya|Ekwador|Eskosya|Estonya|Hamayka|Kapuluang Cayman|Libano|Makaw|Moldabya|Nikaragwa|Pinlandiya|Republikang Tseko|Rumanya|Suwesya|Tansaniya|Turkiya|Ukranya}} | winner = [[Natálie Puškinová]] | represented = {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko | congeniality = | before = [[Miss Earth 2024|2024]] | next = [[Miss Earth 2026|2026]] }} Ang '''Miss Earth 2025''' ay ang ika-25 edisyon ng [[Miss Earth]] pageant, na ginanap sa Okada Manila, sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas noong 5 Nobyembre 2025.<ref>{{Cite web |date=5 Nobyembre 2025 |title=HIGHLIGHTS: Miss Earth 2025 coronation night |url=https://philstarlife.com/news-and-views/613402-live-updates-miss-earth-2025-coronation-night? |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827105410/https://philstarlife.com/news-and-views/613402-live-updates-miss-earth-2025-coronation-night |archive-date=27 Agosto 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Jessica Lane of Australya si Natálie Puškinová ng Republikang Tseko bilang Miss Earth 2025.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025, Philippines in Top 8 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485175/czech-republic-wins-miss-earth-2025-philippines-top-8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251106043905/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485175/czech-republic-wins-miss-earth-2025-philippines-top-8 |archive-date=6 Nobyembre 2025 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Ito ang ikalawang pagkakataon na nanalo ang Republikang Tseko sa Miss Earth. Kinoronahan bilang Miss Earth-Air si Sóldís Vala Ívarsdóttir ng Lupangyelo, si Mỹ Anh Trịnh ng Biyetnam bilang Miss Earth-Water, at si Waree Ngamkham ng Taylandiya bilang Miss Earth-Fire. Kalaunan ay bumitiw si Trịnh sa kaniyang titulo upang lumahok sa Miss Universe Vietnam 2026 at pinalitan siya ni Nathalie Briones ng Tsile.<ref name=":4">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=3 Oktubre 2026 |title=Miss Earth names new Miss Earth Water 2025 |url=https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025 |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH|archive-url=https://web.archive.org/web/20261004055601/https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025|archive-date=4 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Luận |first=Công |date=3 Oktubre 2026 |title=The Chilean beauty queen takes over the Miss Earth Water 2025 title from Trinh My Anh. |url=https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Vietnam.vn |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261027015919/https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh|archive-date=27 Oktubre 2026}}</ref> Mga kandidata mula sa pitumpu't-walong bansa at teritoryo ang lumahok sa edisyong ito. Pinangunahan ni James Deakin ang kompetisyon. == Kasaysayan == === Lokasyon at petsa === Noong Setyembre 2025, inanunsyo ng Miss Earth Organization na ang Pilipinas ang mangunguna sa patimpalak. Gaganapin ang panghuling kompetisyon sa 5 Nobyembre 2025 sa Okada Manila sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], sa dalawang magkasunod na taon. Ang tema ng patimpalak ay "Silver Lining," na tumutukoy sa ika-25 anibersaryo o pilak na anibersaryo ng patimpalak.<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Philippines to host Miss Earth's Silver Anniversary |url=https://tribune.net.ph/2025/09/25/philippines-to-host-miss-earths-silver-anniversary |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925063637/https://tribune.net.ph/2025/09/25/philippines-to-host-miss-earths-silver-anniversary |archive-date=25 Setyembre 2025 |access-date=27 Oktubre 2026 |language=en|last=Fernando|first=Jefferson|work=Daily Tribune|url-status=live}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Miss Earth-Water Japan 2025 Reimi Shimizu si Miss Earth Japan 2025 Emilia Shimanouchi bilang kinatawan ng Hapon dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite web |date=23 July 2025 |title=2025ミス・アース：日本代表に早稲田大2年の19歳、島内エミリアさん　世界大会でも「グランプリを狙っていきたい」 |trans-title=Miss Earth 2025: Japan's representative, 19-year-old Waseda University sophomore Emilia Shimauchi, who also aims to win the grand prize at the world competition. |url=https://mainichikirei.jp/article/20250723dog00m100027000c.html |access-date=23 July 2025 |website=Mainichi Kirei |language=ja}}</ref> Pinalitan ni Ndeshipewa Angula si Miss Earth Namibia 2025 Uatjiri Mbaisa dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":0">{{Cite news |last=Nakaziko |first=Pinehas |date=20 Hulyo 2025 |title=Johanna Swartbooi crowned Miss Namibia 2025 |language=en |website=The Namibian |url=https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724122536/https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |archive-date=24 Hulyo 2025}}</ref> Pinalitan ni Esther Mukoya si Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |date=15 Hulyo 2025 |title=Trans‑Nzoia Governor Natembeya Congratulates Ms. Mirel Atieno on Miss Earth Kenya 2025 Victory |url=http://www.vipasho.co.ke/2025/07/transnzoia-governor-natembeya.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Vipasho News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muthee |first=Raymond |date=17 Oktubre 2025 |title=Beauty queen Mirel Atieno Ngesa dethroned as Miss Earth 2025 |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/fashion-beauty/article/2001531342/beauty-queen-mirel-atieno-ngesa-dethroned-as-miss-earth-2025 |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=The Standard |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Ntoyai |first=Manuel |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno Ngesa dethroned, replaced amid pageant controversy |url=https://www.tnx.africa/entertainment/article/2001532029/miss-earth-kenya-2025-mirel-atieno-ngesa-dethroned-replaced-amid-pageant-controversy |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=TNX Africa |language=en }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pinalitan din ni Elizaveta Kuznetsova si Diana Spotarenko bilang kinatawan ng Moldabya dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=15 Marso 2025 |title=Angelina Chitaica va reprezenta Republica Moldova la Miss World 2025 |trans-title=Angelina Chitaica will represent the Republic of Moldova at Miss World 2025 |url=https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415022716/https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-date=15 Abril 2025 |access-date=23 Marso 2025 |website=Ziuadeazi |language=ro-ro}}</ref> Pinalitan ni India Holder ang orihinal na nagwagi na si Shae Parsons bilang kinatawan ng Nuweba Selandiya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{cite web |date=19 Hunyo 2025 |title=East Aucklander crowned Miss Earth NZ 2025 |url=https://www.times.co.nz/business/east-aucklander-crowned-miss-earth-nz-2025/ |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Eastern Times |language=en}}</ref> Pinalitan din ni Putri Juficha ang orihinal na nagwagi na si Jazmine Rowe bilang kinatawan ng Indonesya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2025 |title=Raih Gelar Miss Earth Indonesia 2025, Jaz Rowe Siap Jadi Suara Perubahan Global |trans-title=Winning the Miss Earth Indonesia 2025 title, Jaz Rowe is ready to be a voice for global change. |url=https://www.kapanlagi.com/foto/berita-foto/indonesia/raih-gelar-miss-earth-indonesia-2025-jaz-rowe-siap-jadi-suara-perubahan-global.html |access-date=15 Hulyo 2025 |website=KapanLagi |language=id}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=7 October 2025 |title=Jazmine Rowe Batal Wakili Indonesia di Ajang Miss Earth 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/men-jazmine-rowe-batal-wakili-indonesia-di-ajang-miss-earth-2025-c1c2-01-l8vsm-xhv2mb |access-date=21 October 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> Pinalitan ni Valentina Collazos ang orihinal na nagwagi na si Laura Isabel González bilang kinatawan ng Kolombya dahil lumagpas na ito sa limitasyon ng edad.<ref>{{Cite web |last=Duong |first=Hai |date=4 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Colombia was deprived of the right to compete in the miss contest, the reason for the shock |url=https://vgt.vn/miss-earth-colombia-bi-tuoc-quyen-thi-hoa-hau-ly-do-soc-ihyes-20251004t7547267/?lang=en |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=VGT TV |language=en}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang bansang Usbekistan sa edisyong ito. Bumalik sa edisyong ito ang mga bansa at teritoryong Kapuluang Cayman na huling sumali noong [[Miss Earth 2010|2010]]; Nikaragwa na huling sumali noong [[Miss Earth 2012|2012]]; Tansaniya na huling sumali noong [[Miss Earth 2014|2014]]; Turkiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2015|2015]]; Makaw na huling sumali noong [[Miss Earth 2016|2016]]; Hamayka, Moldabya at Pinlandiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2020|2020]]; Libano at Suwesya na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Austrya, Eskosya, at Estonya na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; at Alemanya, Armenya, Ekwador, Republikang Tseko, Rumanya, at Ukranya na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]].<ref>{{Cite web |last=Wolfová |first=Gabriela |date=3 Mayo 2025 |title=Novou Miss Czech Republic je kráska bez jediné plastiky Linda Górecká! Má plné rty a bujné vnady |trans-title=The new Miss Czech Republic is the beauty without a single plastic surgery, Linda Górecká! She has full lips and lush charms |url=https://www.super.cz/clanek/celebrity-novou-miss-czech-republic-je-kraska-bez-jedine-plastiky-linda-gorecka-ma-plne-rty-a-bujne-vnady-1514428 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Super.cz |language=cs}}</ref> Pinalitan ni Miss Earth Puerto Rico 2026 Cecilia Acosta si Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Rifai |date=23 Abril 2025 |title=7 Potret Miss Earth Puerto Riko 2025 Valeria Meléndez |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez, Captivating! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-puerto-riko-2025-valeria-melendez-c1c2-01-9mwsv-cx3myc |access-date=15 Setyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |author=Martínez |first=José Rolón |date=5 Pebrero 2025 |title=VIDEO: Puerto Rico corona tres nuevas reinas |language=es |trans-title=VIDEO: Puerto Rico crowns three new queens |website=El Vocero |url=https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304082008/https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |archive-date=4 Marso 2025}}</ref> Gayunpaman, bumitiw rin si Acosta dahil sa personal na dahilan, dahilan upang bumitiw ang Puerto Rico sa edisyong ito. Bumitiw si Jera Redant ng Belhika dahil sa isang malubhang kalagayan sa kaniyang kalusugan.<ref>{{Cite web |last=Vanden Berghe |first=Filip |date=18 Mayo 2025 |title=KIJK. Jera Redant (18) verkozen tot Miss Exclusive 2025 |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Fgeraardsbergen%252Fkijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025%7Eaebcfd5a%252F%253Freferrer%253Dhttps%253A%252F%252Fwww.google.com%252F |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521202442/https://www.hln.be/geraardsbergen/kijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025~aebcfd5a/ |archive-date=21 Mayo 2025 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> Bumitiw sina Kristina Milovanović ng Bosnya at Hersegobina, María Victoria Medina ng Espanya,<ref>{{cite web |date=2 Agosto 2025 |title=La modelo de Jaén que representará a España en Filipinas |url=https://lacontradejaen.eldiario.es/maria-victoria-candidata-espana-miss-tierra-jaen/ |access-date=8 Agosto 2025 |website=El Diario |language=es}}</ref> Erline Édouard ng Hayti, Claudia Castañeda ng Honduras,<ref>{{cite web |date=10 Agosto 2025 |title=Claudia Castañeda es coronada Miss Earth Honduras 2025 |trans-title=Claudia Castañeda is crowned Miss Earth Honduras 2025 |url=https://oncenoticias.hn/tendencias/virales/claudia-castaneda-coronacion-miss-earth-honduras-2025-el-progreso-yoro/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Once Noticias |language=es}}</ref> at Jiarong Yang ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name="delegates">{{cite web |date=19 Mayo 2025 |title=ЈЕЛЕНА ЊЕГОВАН ПРВА ПРАТИЉА "МИС БАЛКАНА 2025." У БАЊА ЛУЦИ |url=https://www.radiodunav.com/jelena-njegovan-prva-pratilja-mis-balkana-2025-u-banja-luci/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Radiodunav |language=sr}}</ref> Dapat sanang lalahok si Abidemi Akannie ng Sierra Leone sa edisyong ito, ngunit hindi ito nagpatuloy dahil sa suliraning pinansiyal.<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2025 |title=Abidemi Akannie to Represent Sierra Leone at Miss Earth International 2025 in Philippines |url=https://sierraloaded.sl/entertainment/akannie-sierra-leone-miss-earth-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Sierraloaded |language=en-US}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Earth 2025''' | * {{flagicon|CZE}} '''Republikang Tseko''' – '''[[Natálie Puškinová]]'''<ref name=":02">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Natalie Puskinova of Czech Republic is Miss Earth 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/636990/natalie-puskinova-of-czech-republic-is-miss-earth-2025 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- |Miss Earth – Air 2025 | * {{flagicon|ISL}} Lupangyelo – Sóldís Vala Ívarsdóttir<ref name=":02" /> |- | rowspan="2" |Miss Earth – Water 2025 | * {{flagicon|VIE}} ''Biyetnam'' – ''Mỹ Anh Trịnh'' ''(bumitiw)''<ref name=":02" /> |- | * {{flagicon|CHI}} Tsile – Nathalie Briones ''(pumalit)<ref name=":4" />'' |- |Miss Earth – Fire 2025 | * {{Flagdeco|THA}} Taylandiya – Waree Ngamkham<ref name=":02" /> |- |Top 8 (Mga ''runner-up'') | * {{Flagicon|BRA}} Brasil – Laila Frizon<ref name=":3">{{Cite web |last=Layno |first=Karen Flores |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025; PH's Joy Barcoma finishes as runner-up |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/5/czech-republic-wins-miss-earth-2025-ph-s-joy-barcoma-finishes-as-runner-up-2152 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Joy Barcoma]]<ref name=":3" /> * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Mariia Zheliaskova<ref name=":3" /> |- |Top 12 | * {{flagdeco|ETH}} Etiyopiya – Delina Girma<ref name=":3" /> * {{flagicon|MEX}} Mehiko – Génesis Vera<ref name=":3" />★ * {{flagdeco|POL}} Polonya – Justyna Roguska<ref name=":3" /> * {{flagdeco|RUS}} Rusya – Elizaveta Guryanova<ref name=":3" /> |- |Top 25 | * {{flagicon|ARG}} Arhentina – Florencia Hernández<ref name=":3" /> * {{flagicon|UAE}} Emiratos Arabes Unidos – Ana Zafyra<ref name=":3" /> * {{flagicon|Northern Mariana Islands}} Hilagang Kapuluang Mariana – Aria Keilbach<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|IND}} Indiya – Komal Choudhary<ref name=":3" /> * {{flagicon|ITA}} Italya – Natalia Guglielmo<ref name=":3" /> * {{flagicon|CAN}} Kanada – Hailey Wilson<ref name=":3" /> * {{flagu|Makaw}} – Evangeline Chen<ref name=":3" /> * {{flagicon|MDA}} Moldabya – Elizaveta Kuznetsova<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|NAM}} Namibya – Ndeshipewa Angula<ref name=":3" /> * {{flagicon|Netherlands}} Olanda – Sanne-Esmee Walstra<ref name=":3" /> * {{flagu|Peru}} – Massiel Suárez<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|ZAF}} Timog Aprika – Jenique Botha<ref name=":3" /> * {{flagicon|KOR}} Timog Korea – Yoon-seo Choi<ref name=":3" /> |} == Mga ''pre-pageant event'' == === ''Media Moments'' === Naganap ang ''media presentation'' ng mga kandidata na pinangalanang "Media Moments" sa Department of Environment and Natural Resources Compound, [[Lungsod Quezon]] noong 22 Oktubre 2025.<ref name="PHILIS1" /> Nakipagtulungan ang Miss Earth Organization sa Designers Circle Philippines sa pagpapakita ng mga [[Terno (kasuotang pambabae)|terno]] at mga kasuotang hango sa Filipiniana upang simulan ang mga gawain bago ang panghuling kompetisyon.<ref name="PHILIS1" /> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="4" |Rehiyong Kontinental ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Kaamerikahan !Aprika !Asia at Oseaniya !Europa |- ! colspan="2" |Best in Terno | align="center" |Haley Poe {{flagu|Estados Unidos}} | align="center" |Marie-Laure Juppin [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" |[[:en:Joy_Barcoma|Joy Barcoma]] {{flagu|Pilipinas}} | align="center" |Sanne-Esmee Walstra {{flagu|Olanda}} |<ref>{{Cite web |last=Bracamonte|first=Earl D. C.|date=5 Nobyembre 2025|title=DENR lauds Miss Earth's sustainability platform, Philippines among Best in Terno winners|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485029/denr-lauds-miss-earths-sustainability-platform-philippines-among-best-terno-winners?fbclid=IwY2xjawN7qHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFReElRUnF2RWhjb0xMM05Xc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHg-09aR7LlAfTy_YODkejHgQyI9kOs7Q0R6PLGbpPN3eMEhgIVljoqJEGmbY_aem_ux9hs_i7IsKhAJBbsQn6ZA|access-date=3 Hunyo 2026|website=[[Philippine Star]]}}</ref> |} {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="3" |Kandidata ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !{{won|place=Gold}} !{{won|place=Silver}} !{{won|place=Bronze}} |- ! colspan="2" |Media Favorites | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{Flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Paris Cawich<br>{{flagicon|BLZ}} Belis | align="center" | Alexa Roder<br>{{flagicon|AUS}} Australya |<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=26 Oktubre 2025 |title=PH’s Joy Barcoma among Best in Terno winners at Miss Earth silver show |url=https://entertainment.inquirer.net/635204/phs-joy-barcoma-among-best-in-terno-winners-at-miss-earth-silver-show |access-date=3 Hunyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en}}</ref> |} === ''Talent Competition'' === Naganap ang ''talent competition'' sa apat na iba't-ibang lokasyon para sa apat na grupo: Escuela De Sto. Rosario para sa Grupong Air, St. Dominic College of Asia para sa Grupong Water at Grupong Eco,<ref>{{Cite web |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth: The Silver Lining 2025 at SDCA |url=https://stdominiccollege.edu.ph/Campus_Life/Article/miss-earth-the-silver-lining-2025-at-sdca |access-date=27 Oktubre 2026 |website=St. Dominic College of Asia |language=en}}</ref> at National Teachers College para sa Grupong Fire. Nagwagi sina Elizaveta Guryanova ng Rusya, Haley Poe ng Estados Unidos, Sony Ghale ng Nepal, at Natálie Puškinová ng Republikang Tseko para sa kaganapang ito.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! colspan="2" rowspan="2" scope="row" |Event ! colspan="4" |Elemental Group ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Air !Eco !Fire !Water |- ! rowspan="3" |''Talent Competition'' ! {{won|place=Gold}} | align="center" | Elizaveta Guryanova<br>{{flagdeco|RUS}} Rusya | align="center" | Haley Poe<br>{{flagdeco|USA}} Estados Unidos | align="center" | Sony Ghale<br>{{flagdeco|NPL}} Nepal | align="center" | [[Natálie Puškinová]]<br>{{flagdeco|CZE}} Republikang Tseko | rowspan="3" | <ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- ! {{won|place=Silver}} | align="center" | Grace McGregor<br>{{flagdeco|Scotland}} Eskosya | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Valentina Collazos<br>{{flagdeco|COL}} Kolombya | align="center" | Shiyuan Luo<br>{{flagu|HKG}}Hong Kong |- ! {{won|place=Bronze}} | align="center" | Marie-Laure Juppin<br>[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" | Sofia Mayers<br>{{flagdeco|England}} Inglatera | align="center" | Smimova Peñafiel<br>{{flagdeco|ECU}} Ekwador | align="center" | Anoushe Kalashyan<br>{{flagdeco|ARM}} Armenya |} == Mga kandidata == Pitumpu't-walong kandidata ang lumahok sa edisyong ito.<ref name="PHILIS1" /><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan !Rehiyong Kontinental !Grupo |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Kleja|Sulejmani|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Hunyo 2025 |title="Miss Albania", Valentina Gegprifti is declared the most beautiful for 2025 |url=https://pamfleti.net/kulture/miss-shqiperia-valentina-gegprifti-shpallet-me-e-bukura-per-vitin-2025-i285555 |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Pamfleti |language=en}}</ref> |20 |[[Tirana]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |{{sortname|Melissa|Koutsandreas|nolink=1}}<ref name=":12">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=6 Oktubre 2025 |title=Silver lining: 2025 Miss Earth bets lead the green generation |url=https://tribune.net.ph/2025/10/06/silver-lining-2025-miss-earth-bets-lead-the-green-generation |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref> |24 |[[Ratisbona]] |Europa |Water |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Florencia Sol|Hernández|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Enero 2025 |title=Florencia Hernández entre agua y estrellas |trans-title=Florencia Hernández between water and stars |url=https://zonavip.com.ar/florencia-hernandez-entre-agua-y-estrellas/ |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Zona VIP |language=es}}</ref> |21 |[[Mendoza, Arhentina|Mendoza]] |Kaamerikahan |Air |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Anoushe|Khalashyan|nolink=1}} |26 |[[Ereban]] |Europa |Water |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{sortname|Alexa|Roder|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Fil-Aussies dominate national pageant stage in Australia |language=en |website=ABS-CBN Lifestyle |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |url-status=live |access-date=11 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909104713/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |archive-date=9 Setyembre 2025}}</ref> |24 |[[Melbourne]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{Flagdeco|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Lotte|Diry|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2025 |title=Wienerin Lotte Diry ist Miss Earth Austria 2025 |trans-title=Viennese Lotte Diry is Miss Earth Austria 2025 |url=https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915114100/https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-date=15 Setyembre 2025 |access-date=15 Setyembre 2025 |website=OE24 |publisher=Österreich |language=de}}</ref> |20 |[[Viena]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |Somaya Harun<ref name="PHILIS1">{{cite news |last1=Bracamonte |first1=Earl D.C. |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth presents Silver Year delegates in Filipiniana finery |language=en |website=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/10/23/2481951/miss-earth-presents-silver-year-delegates-filipiniana-finery |access-date=5 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Dhaka]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Paris|Cawich|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Cowo |first=Janelle |date=9 Hulyo 2025 |title=Young Models Celebrate Culture and Fashion at Empow.Her’s Third Annual Show |url=https://www.sanpedrosun.com/fashion/2025/07/09/young-models-celebrate-culture-and-fashion-at-empow-hers-third-annual-show/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=The San Pedro Sun |language=en}}</ref> |20 |[[Belmopan]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|VEN}} [[Beneswela]] |{{sortname|Roziel|Borges|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejias |first=Yolimer |date=7 Oktubre 2025 |title=Roziel Borges representará a Venezuela en el Miss Earth 2025 |trans-title=Roziel Borges will represent Venezuela at Miss Earth 2025. |url=http://www.eluniversal.com/entretenimiento/217427/roziel-borges-representara-a-venezuela-en-el-miss-earth-2025 |access-date=7 Oktubre 2025 |website=El Universal |language=es}}</ref> |24 |Maracay |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Elizaveta|Moger|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 October 2025 |title=Asia Album: Highlights of Miss Earth 2025 in Philippines |website=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |url=https://english.news.cn/20251023/c608b758c52a46f28830fbd39fb5cd27/c.html |access-date=27 October 2025}}</ref> |21 |[[Kurgan, Rusya|Kurgan]] |Europa |Air |- |{{flagicon|VIE}} [[Biyetnam]] |{{sortname|Mỹ Anh|Trịnh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phuong |first=Hai |date=7 Hulyo 2025 |title=Á hậu 3 Trịnh Mỹ Anh được chọn đi thi Hoa hậu Trái đất 2025, gây bất ngờ |trans-title=3rd runner-up Trinh My Anh was chosen to compete in Miss Earth 2025, causing surprise |url=https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726235228/https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-date=26 Hulyo 2025 |access-date=7 Agosto 2025 |website=Báo Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |21 |[[Hanoi]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Laila|Frizon|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=30 Agosto 2025 |title=Laila Frizon, representante do Rio Grande do Sul, é eleita Miss Brasil Terra 2025 |url=https://noticias.r7.com/record-news/laila-frizon-representante-do-rio-grande-do-sul-e-eleita-miss-brasil-terra-30082025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Noticias R7 |language=pt}}</ref> |23 |Rio Grande |Kaamerikahan |Air |- |{{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Hrisiana|Hristova|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |Stara Zagora |Europa |Eco |- |{{Flagdeco|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Smirnova|Peñafiel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Balseca |first=Ingrid |date=3 Oktubre 2025 |title=Smirnova Peñafiel: “Reciclo, cultivo un huerto y le doy nueva vida a la ropa” |trans-title=Smirnova Peñafiel: “I recycle, I grow a garden and I give new life to clothes” |url=https://www.expreso.ec/ocio/smirnova-penafiel-reciclo-cultivo-un-huerto-y-le-doy-nueva-vida-la-ropa-259597.html |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Diario Expreso |language=es}}</ref> |20 |Naranjal |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|ESA}} [[El Salvador]] |{{sortname|Alejandra|Pérez|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=7 July 2025 |title=Alejandra Pérez se convierte en Miss Earth El Salvador 2025 |trans-title=Alejandra Pérez becomes Miss Earth El Salvador 2025 |url=https://xpot.sv/alejandra-perez-se-convierte-en-miss-earth-el-salvador-2025/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=XPOT |language=es}}</ref> |25 |San Vicente |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|UAE}} [[Emiratos Arabes Unidos]] |{{sortname|Ana|Zafyra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 October 2025 |title=7 Potret Ana Zafyra Miss Earth Uni Emirat Arab 2025, Bikin Terpukau! |language=id |trans-title=7 Portraits of Zafira's Children, Miss Earth UAE 2025, Will Amaze You! |website=[[IDN Times]] |editor=Wahyu Kurniawan |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ana-zafyra-miss-earth-uni-emirat-arab-2025-c1c2-01-cw2f3-zn05f1 |access-date=28 October 2025}}</ref> |24 |[[Dubai]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Grace|McGregor|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |25 |[[Edinburgh]] |Europa |Air |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Haley|Poe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Glicklin |first=Harry |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth champions unite on Good Morning Washington for environmental awareness |language=en |work=WJLA-TV |url=https://wjla.com/good-morning-washington/national-and-global-miss-earth-titleholders-advocate-for-sustainability-and-conservation |access-date=11 Hulyo 2025}}</ref> |22 |[[Erie, Pennsylvania|Erie]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{Flagicon|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Birgit|Dimitrijev|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Setyembre 2025 |title=Eesti kaunitar Birgit Dimitrijev esindab Eestit Miss Earth 2025 rahvusvahelisel iludusvõistlusel |language=Estonian |trans-title=Estonian beauty Birgit Dimitrijev will represent Estonia at the Miss Earth 2025 international beauty pageant |website=Buduaar - TV3 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-date=2025-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923103346/https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |url-status=dead }}</ref> |21 |Värska |Europa |Fire |- |{{flagdeco|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Delina|Girma|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |18 |[[Adis Abeba]] |Aprika |Fire |- |{{Flagicon|WAL}} [[Gales]] |{{sortname|Abigail|Wood|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Birt |first=Elizabeth |date=9 Hunyo 2025 |title=Pembrokeshire penguin keeper crowned Miss Earth Wales 2025 |language=en-GB |work=Western Telegraph |url=https://www.westerntelegraph.co.uk/news/25224932.pembrokeshire-penguin-keeper-crowned-miss-earth-wales-2025/ |access-date=11 Hunyo 2025 |issn=0307-1235}}</ref> |25 |Tavernspite |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Cherise Asher|Ayisi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Doğan Aziz Demirtaş |date=19 Agosto 2025 |title=Son Ağaç Öldüğünde, Son İnsan da Ölür |language=tr |trans-title=When the Last Tree Dies, the Last Man Dies Too |website=Dadmedya |url=https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901004325/https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Accra]] |Aprika |Eco |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Shanae|Brown|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |19 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Reimi|Shimizu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |[[Tokyo]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|Northern Mariana Islands}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{sortname|Aria|Keilbach|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=20 July 2025 |title=Aria Keilbach crowned Miss Earth NMI 2025 |url=https://www.mvariety.com/news/local/aria-keilbach-crowned-miss-earth-nmi-2025/article_9125b37a-4329-49af-ae3e-a5526eea2245.html#:~:text=ARIA%20Keilbach%20was%20crowned%20Miss,place%20in%20Manila%20this%20December. |access-date=20 July 2025 |website=Marianas Variety |language=en}}</ref> |23 |Saipan |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Shiyuan|Luo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Dàn người đẹp đổ bộ Philippines thi Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=Beauties flock to the Philippines to compete in Miss Earth |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/dan-nguoi-dep-do-bo-philippines-thi-hoa-hau-trai-dat-c78a1707602.html |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |20 |[[Suzhou]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Komal|Choudhary|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Miss Earth India 2025 Komal Choudhary and Miss Divine Beauty 2025 Ekta Singh Crowned at a Spectacular Finale |url=https://www.tribuneindia.com/news/business/miss-earth-india-2025-komal-choudhary-and-miss-divine-beauty-2025-ekta-singh-crowned-at-a-spectacular-finale/ |access-date=29 Setyembre 2025 |website=The Tribune |language=en-In}}</ref> |25 |[[Pune]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Putri|Juficha|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Murdianto |first=Muhammad Tarmizi |date=16 Oktubre 2025 |title=Putri Juficha Siap Menyalakan Cahaya Indonesia di Miss Earth 2025 |language=id |trans-title=Putri Juficha Ready to Shine Light on Indonesia at Miss Earth 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/putri-juficha-siap-menyalakan-cahaya-indonesia-di-miss-earth-2025-00-rqp85-l79ln2 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |25 |Manado |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Sofia|Mayers|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=31 Hulyo 2025 |title=7 Potret Sofia Mayers Miss Earth Inggris 2025, Inspiring! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sofia-mayers-miss-earth-inggris-2025-c1c2-01-cw2f3-gjyy70 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Canterbury |Europa |Eco |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Natalia|Guglielmo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Natalia Guglielmo è la nuova Miss Earth Italy 2025 |language=it |trans-title=Natalia Guglielmo is the new Miss Earth Italy 2025 |website=NotiCaMania Comunicati online |url=https://comunicationline.eu/natalia-guglielmo-e-la-nuova-miss-earth-italy-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Sicilia]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Saran|Kimlan|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=22 July 2025 |title=សារ៉ាន់ គីមឡាង ត្រូវបានតែងតាំងជា Miss Earth Cambodia 2025 |url=https://ams.com.kh/news/infotainment/life-style/saran-kimlan-become-miss-earth-cambodia-2025 |access-date=22 July 2025 |website=AMS |language=km}}</ref> |24 |[[Nom Pen]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Hailey|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Goodrunning |first=Deena |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth Canada 2025 is Hailey Hamelin-Wilson! |url=https://www.albertanativenews.com/miss-earth-canada-2025-is-hailey-hamelin-wilson/ |access-date=15 Hulyo 2025 |website=Alberta Native News |language=en-US}}</ref> |23 |[[Toronto]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Latecia|Bush|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Durston |first=Laura |date=9 Mayo 2025 |title=What's Hot on camera |language=en-GB |work=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2025/05/09/whats-hot-on-camera-7/ |access-date=11 Hunyo 2025}}</ref> |22 |George Town |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Esther|Mukoya|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025, Esther Princess Mukoya, Set for Send-Off Ahead of Miss Earth 2025 in the Philippines |language=en |website=Youth Village Kenya |url=https://youthvillage.co.ke/miss-earth-kenya-2025-esther-princess-mukoya-set-for-send-off-ahead-of-miss-earth-2025-in-the-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |Kakamega |Aprika |Air |- |{{Flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Valentina|Collazos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valentina Collazos Miss Earth Kolombia 2025, Gorgeous Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Valentina Collazos Miss Earth Colombia 2025, Absolutely Gorgeous! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valentina-collazos-miss-earth-kolombia-2025-gorgeous-abis-c1c2-01-cw2f3-0t6r6j |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cali]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Rachel|Chang|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Agosto 2025 |title=Historic: For the first time, two sisters will represent Cuba in global beauty contests |language=en |website=CiberCuba |url=https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901003350/https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Havana]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagdeco|LAO}} [[Laos]] |{{sortname|Parami|Viengmay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=30 Oktubre 2025 |title=Beauties for a cause: Miss Earth delegates defend pageant’s school events |url=https://entertainment.inquirer.net/635985/beauties-for-a-cause-miss-earth-delegates-defend-pageants-school-events |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Vientian]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{sortname|Aline|Ghanem|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Rochana |first=Nina |date=12 Setyembre 2024 |title=17 Kontestan Miss Earth 2024 dari Berbagai Negara, Stunning Abis! |language=id |trans-title=17 Miss Earth 2024 Contestants from Various Countries, Absolutely Stunning! |website=Jateng IDN Times |url=https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923104916/https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Beirut]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|LBR}} [[Liberia|Liberya]] |{{sortname|Monica|Swen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=4 Agosto 2025 |title=Monica Swen Crowned Miss Earth Liberia 2025 |url=https://www.liberianobserver.com/life/monica-swen-crowned-miss-earth-liberia-2025/article_5712217a-8219-4fd4-833b-16c1331c731d.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Daily Observer |language=en}}</ref> |23 |[[Monrovia]] |Aprika |Eco |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Sóldís Vala|Ívarsdóttir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Guðrún Ósk Guðjónsdóttir |date=20 Marso 2025 |title=Lærði að standa með sjálfri sér |language=is |trans-title=Learned to stand up for herself |website=DV |url=https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521054829/https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |archive-date=21 May 2025}}</ref> |19 |Árbær |Europa |Fire |- |{{flag|Makaw}} |{{sortname|Evangeline|Chen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=25 Hulyo 2025 |title=陈思蓓：荣获2025澳门地球小姐，冠军荣耀加冕 |trans-title=Sibei Chen: Won the Miss Earth Macau 2025 title, crowned champion |url=https://m.sohu.com/a/917293281_122153156/?pvid=000115_3w_a |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |23 |Makaw |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Vaisnevi|Retnam|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |22 |Selangor |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Génesis|Vera|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Setyembre 2025 |title=Génesis Vera Miss Earth México 2025 |trans-title=Génesis Vera Miss Earth Mexico 2025 |url=https://www.notiver.com/sociales/genesis-vera-miss-earth-mexico-2025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Notiver |language=es}}</ref> |24 |[[Veracruz]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |{{sortname|Elizaveta|Kuznetsova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=2 Nobyembre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 yang Bikin Terpikat |trans-title=7 Captivating Portraits of Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-kuznetsova-miss-earth-moldova-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-d01zsv |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Tiraspol |Europa |Water |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{sortname|Nomin-Erdene|Bayarkhuu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |28 |Darkhan |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|Khin Khin|Hlaing|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=13 Agosto 2025 |title=Miss Earth Myanmar 2025 ရဲ့ Winner Crown ကို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့တဲ့ စစ်တွေ အလှမယ် |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2025/08/miss-earth-myanmar-2025-winner-crown.html?m=1 |access-date=8 Setyembre 2025 |website=Myanmar Celebrity |language=my}}</ref> |19 |Mrauk U |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Ndeshipewa |Angula|nolink=1}}<ref name=":0" /> |20 |[[Windhoek]] |Aprika |Air |- |{{NPL}} |{{sortname|Sony|Ghale|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=30 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250830160002/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |archive-date=30 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Divine|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=26 Hulyo 2025 |title=Nelson emerges 24th Miss Earth Nigeria |url=https://thenationonlineng.net/nelson-emerges-24th-miss-earth-nigeria/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=The Nation |language=en}}</ref> |22 |Akwa Ibom |Aprika |Fire |- |{{Flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Solange|Velásquez|nolink=1}}<ref name="TPDN1">{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=27 Oktubre 2025 |title=Hậu trường chụp áo tắm của thí sinh Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=In the past, there will be a lot of people in the world |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/hau-truong-chup-ao-tam-cua-thi-sinh-hoa-hau-trai-dat-post1790893.tpo |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |23 |Chinandega |Kaamerikahan |Water |- |{{Flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Julie|Børresen|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |Bjørkelangen |Europa |Air |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|India|Holder|nolink=1}}<ref name="TPDN1" /> |26 |[[Auckland]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Sanne-Esmee|Walstra|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Horjus |first=Andre |date=9 Hulyo 2025 |title=Sanne-Esmee (21) uit Sint Jacobiparochie naar Miss Earth-verkiezing: ‘Een droom is uitgekomen’ |trans-title=Sanne-Esmee (21) from Sint Jacobiparochie to Miss Earth pageant: 'A dream has come true' |url=https://lc.nl/friesland/waadhoeke/Sanne-Esmee-21-voor-Nederland-naar-Miss-Earth-verkiezing-%E2%80%98Een-droom-is-uitgekomen%E2%80%99-46803141.html |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Leeuwarder Courant |language=nl}}</ref> |21 |Sint Jacobiparochie |Europa |Water |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Syeda |Dua-e-Khadija|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kotwal |first=Farhan Hashim |date=2 Hulyo 2025 |title=Dua-e-Khadija crowned Miss Pakistan Global 2025 |url=https://www.pakistanstatetime.com/news/duaekhadija-crowned-miss-pakistan-global-2025 |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Pakistan State Time |language=en-US}}</ref> |22 |Peshawar |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Massiel|Suárez|nolink=1}}<ref name=":12" /> |24 |Huancavelica |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{sortname|Joy|Barcoma}}<ref>{{Cite news |author=Armin P. Adina |date=10 Agosto 2025 |title=Joy Barcoma of Bacoor City is Miss Philippines Earth 2025 |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810203815/https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Bacoor]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Amanda|Niemi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ly |first=Pia |date=27 Agosto 2025 |title=Riihimäkeläislähtöinen Amanda, 24, on Miss Earth Finland – edustaa Suomea Filippiineillä |language=fi |trans-title=Amanda, 24, originally from Riihimäki, is Miss Earth Finland – representing Finland in the Philippines |website=Hämeen Sanomat |url=https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250827102349/https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |archive-date=27 Agosto 2025}}</ref> |24 |Riihimäki |Europa |Fire |- |{{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Justyna|Roguska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Justyna Roguska będzie reprezentować Polskę na Miss Earth 2025! |language=pl |trans-title=Justyna Roguska will represent Poland at Miss Earth 2025! |website=Ciekawe24.pl |url=https://ciekawe24.pl/justyna-roguska-bedzie-reprezentowac-polske-na-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Varsovia]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|Portugal}} [[Portugal]] |{{sortname|Raquel|Camelo|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Ferreira |first=Monica |date=16 Hunyo 2024 |title=Jovem da região conquista título de Miss Queen Portugal |trans-title=Young woman from the region wins the title of Miss Queen Portugal |url=https://www.imediato.pt/jovem-da-regiao-conquista-titulo-de-miss-queen-portugal/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Imediato |language=pt}}</ref> |23 |[[Oporto|Porto]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Sandra|Wallet|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |Nouvelle-Aquitaine |Europa |Water |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Valeria|Conde|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valeria Conde Miss Earth Republik Dominika 2025, Seorang Atlet! |trans-title=7 Portraits of Valeria Conde, Miss Earth Dominican Republic 2025, an Athlete! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valeria-conde-miss-earth-republik-dominika-2025-c1c2-01-cw2f3-byq57c |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|CZE}} '''[[Republikang Tseko]]''' |'''{{sortname|Natálie|Puškinová}}'''<ref>{{Cite web |date=3 Mayo 2025 |title=Miss Czech Republic 2025 se stala jedenadvacetiletá studentka Linda Górecká |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-czech-republic-finale-vitezka-makarenko-anketa-kubiskova.A250428_165107_missamodelky_sub |access-date=11 Hunyo 2025 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> |21 |[[Praga]] |Europa |Water |- |[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{sortname|Marie-Laure|Juppin de Fondaumère|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=18 Setyembre 2025 |title=Miss Earth 2025 : une candidate de Sainte-Rose représentera La Réunion aux Philippines |language=fr |trans-title=Miss Earth 2025: A candidate from Sainte-Rose will represent Reunion Island in the Philippines |website=Le Quotidien de La Réunion |url=https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923110905/https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |Sainte-Rose |Aprika |Water |- |{{flagdeco|ROU}} [[Rumanya]] |{{sortname|Sabina|Parmac|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Dinu |first=Beatrice Lianda |date=27 Oktubre 2025 |title=România, din nou pe harta internațională la Miss Earth |language=ro |trans-title=Romania, back on the international map at Miss Earth |website=Ziarul Pozitiv |url=https://ziarulpozitiv.ro/romania-din-nou-pe-harta-internationala-la-miss-earth/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Bukarest]] |Europa |Fire |- |{{flagdeco|RUS}} [[Rusya]] |{{sortname|Elizaveta|Guryanova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Guryanova Miss Earth Rusia 2025, Bikin Terpikat! |language=id |trans-title=7 Portraits of Elizaveta Guryanova Miss Earth Russia 2025, Make You Captivate! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-guryanova-miss-earth-rusia-2025-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-kjkwkt |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Mosku]] |Europa |Air |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Nina|Karapešev|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |[[Belgrado]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Tinewimbo|Dupute|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=22 Oktubre 2025 |title=Tinewimbo Dupute Arrives in Philippines to Represent Zimbabwe at Miss Earth 2025 |language=en |website=Youth Village Zimbabwe |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/tinewimbo-dupute-arrives-in-philippines-to-represent-zimbabwe-at-miss-earth-2025/#google_vignette |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |Bulawayo |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Ganga|Kannan|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=24 Oktubre 2025 |title=7 Potret Ganga Kannan Miss Earth Singapura 2025, Sweet Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Ganga Kannan, Miss Earth Singapore 2025, So Sweet! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ganga-kannan-miss-earth-singapura-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-f89d73 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Singapore|Singapura]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Adithya|Dewmini|nolink=1}} |21 |[[Colombo]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Tilde|Lööw|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |[[Estokolmo]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Amina|Jigge|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=19 Agosto 2025 |title=Miss Grand Tanzania competition has ended successfully, here are the 7 winners |url=https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Kenya Talk |language=en |archive-date=29 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829173204/https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |url-status=dead }}</ref> |26 |Mwanza |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{sortname|Waree|Ngamkham|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=1 Setyembre 2025 |title=มงลง "น้ำเหนือ วารี" มิสเอิร์ธไทยแลนด์2025 |language=th |trans-title=The crown goes to Namnuea Waree, Miss Earth Thailand 2025 |website=Line Today |url=https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901052206/https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Chiang Rai]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Jenique|Botha|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Phumi Ramalepe |date=18 Setyembre 2025 |title=Environmental advocate Jenique Botha crowned Miss Earth South Africa 2025 |language=en |website=[[News24 (website)|News24]] |url=https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |url-status=live |access-date=29 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918125915/https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |archive-date=18 Setyembre 2025}}</ref> |22 |Edenvale |Aprika |Eco |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yoon-seo|Choi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2025 |title=[S포토] 최윤서, '1등 미스어스~' (미스어스 2025 코리아) |trans-title=[S Photo] Choi Yoon-seo, "Miss Earth 2025 Korea" (Miss Earth 2025 Korea) |url=https://www.stardailynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=498394 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Star Daily News |language=ko}}</ref> |24 |[[Busan]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Nathalie|Briones|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Setyembre 2025 |title=Quién es Nathalie Briones, la joven que se coronó como Miss Earth Chile 2025 |trans-title=Who is Nathalie Briones, the young woman who was crowned Miss Earth Chile 2025? |url=https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |access-date=8 Setyembre 2025 |website=La Gaceta |language=es-CL |archive-date=2025-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907182508/https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |url-status=dead }}</ref> |19 |Puente Alto |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Mira|Atagül|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 Oktubre 2025 |title=7 Potret Mira Atagül Miss Earth Turki 2025, Menawan Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Mira Atagül, Miss Earth Türkiye 2025, Absolutely Stunning! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-mira-atagul-miss-earth-turki-2025-menawan-abis-c1c2-01-cw2f3-n4yywv |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |[[Istanbul]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Maria |Zheliaskova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraina 2025 yang Bikin Terpikat |language=id |trans-title=7 Captivating Portraits of Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraine 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-maria-zheliaskova-miss-earth-ukraina-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-rq4r9l |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Odessa|Odesa]] |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|UZB}} [[Usbekistan]] |{{sortname|Shakhrizoda|Madaminova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Umarova |first=Nigora |date=29 Setyembre 2025 |title=Shaxrizada Madaminova to Represent Uzbekistan at Miss Earth 2025 |language=en |website=Kursiv |url=https://uz.kursiv.media/en/2025-09-29/shaxrizada-madaminova-to-represent-uzbekistan-at-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Taskent]] |Asya at Oseaniya |Eco |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:Miss Earth]] f86j2883h8h4k7z6i5dfbq7p0pkjgrl 2237492 2237468 2026-10-27T03:06:34Z Allyriana000 119761 Inayos ang seksyong Pagpili ng mga kandidata at ang inarkibo ang mga sanggunian nito 2237492 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | name = Miss Earth 2025 | image = Natalie Puskinova.jpg | caption = Si Natálie Puškinová na kinokoronahan ni Jessica Lane bilang Miss Earth 2025 | date = 5 Nobyembre 2025 | presenters = James Deakin | theme = The Silver Lining | venue = Okada Manila, [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas | broadcaster = '''Telebisyon''':<br>{{Hlist|[[A2Z (TV channel)|A2Z]]|[[Aliw Channel 23]]|[[Kapamilya Channel]]}}''' | entrants = 78 | placements = 25 | debuts = {{hlist|Usbekistan}} | withdrawals = {{hlist|Alherya|Belhika|Bulibya|Cabo Verde|Eslobenya|Hayti|Honduras|Kamerun|Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kosobo|Kosta Rika|Madagaskar|Mawrisyo|Montenegro|Pidyi|Porto Riko|Samoa|Tsina}} | returns = {{hlist|Alemanya|Armenya|Austrya|Ekwador|Eskosya|Estonya|Hamayka|Kapuluang Cayman|Libano|Makaw|Moldabya|Nikaragwa|Pinlandiya|Republikang Tseko|Rumanya|Suwesya|Tansaniya|Turkiya|Ukranya}} | winner = [[Natálie Puškinová]] | represented = {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko | congeniality = | before = [[Miss Earth 2024|2024]] | next = [[Miss Earth 2026|2026]] }} Ang '''Miss Earth 2025''' ay ang ika-25 edisyon ng [[Miss Earth]] pageant, na ginanap sa Okada Manila, sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas noong 5 Nobyembre 2025.<ref>{{Cite web |date=5 Nobyembre 2025 |title=HIGHLIGHTS: Miss Earth 2025 coronation night |url=https://philstarlife.com/news-and-views/613402-live-updates-miss-earth-2025-coronation-night? |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827105410/https://philstarlife.com/news-and-views/613402-live-updates-miss-earth-2025-coronation-night |archive-date=27 Agosto 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Jessica Lane of Australya si Natálie Puškinová ng Republikang Tseko bilang Miss Earth 2025.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025, Philippines in Top 8 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485175/czech-republic-wins-miss-earth-2025-philippines-top-8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251106043905/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485175/czech-republic-wins-miss-earth-2025-philippines-top-8 |archive-date=6 Nobyembre 2025 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Ito ang ikalawang pagkakataon na nanalo ang Republikang Tseko sa Miss Earth. Kinoronahan bilang Miss Earth-Air si Sóldís Vala Ívarsdóttir ng Lupangyelo, si Mỹ Anh Trịnh ng Biyetnam bilang Miss Earth-Water, at si Waree Ngamkham ng Taylandiya bilang Miss Earth-Fire. Kalaunan ay bumitiw si Trịnh sa kaniyang titulo upang lumahok sa Miss Universe Vietnam 2026 at pinalitan siya ni Nathalie Briones ng Tsile.<ref name=":4">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=3 Oktubre 2026 |title=Miss Earth names new Miss Earth Water 2025 |url=https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025 |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH|archive-url=https://web.archive.org/web/20261004055601/https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025|archive-date=4 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Luận |first=Công |date=3 Oktubre 2026 |title=The Chilean beauty queen takes over the Miss Earth Water 2025 title from Trinh My Anh. |url=https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Vietnam.vn |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261027015919/https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh|archive-date=27 Oktubre 2026}}</ref> Mga kandidata mula sa pitumpu't-walong bansa at teritoryo ang lumahok sa edisyong ito. Pinangunahan ni James Deakin ang kompetisyon. == Kasaysayan == === Lokasyon at petsa === Noong Setyembre 2025, inanunsyo ng Miss Earth Organization na ang Pilipinas ang mangunguna sa patimpalak. Gaganapin ang panghuling kompetisyon sa 5 Nobyembre 2025 sa Okada Manila sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], sa dalawang magkasunod na taon. Ang tema ng patimpalak ay "Silver Lining," na tumutukoy sa ika-25 anibersaryo o pilak na anibersaryo ng patimpalak.<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Philippines to host Miss Earth's Silver Anniversary |url=https://tribune.net.ph/2025/09/25/philippines-to-host-miss-earths-silver-anniversary |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925063637/https://tribune.net.ph/2025/09/25/philippines-to-host-miss-earths-silver-anniversary |archive-date=25 Setyembre 2025 |access-date=27 Oktubre 2026 |language=en|last=Fernando|first=Jefferson|work=Daily Tribune|url-status=live}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Ndeshipewa Angula si Miss Earth Namibia 2025 Uatjiri Mbaisa dahil lumagpas na ito sa limitasyon ng edad.<ref name=":0">{{Cite news |last=Nakaziko |first=Pinehas |date=20 Hulyo 2025 |title=Johanna Swartbooi crowned Miss Namibia 2025 |language=en |website=The Namibian |url=https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724122536/https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |archive-date=24 Hulyo 2025}}</ref> Pinalitan din ni Valentina Collazos si Laura Isabel González bilang kinatawan ng Kolombya dahil lumagpas na ito sa limitasyon ng edad.<ref>{{Cite web |last=Duong |first=Hai |date=4 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Colombia was deprived of the right to compete in the miss contest, the reason for the shock |url=https://vgt.vn/miss-earth-colombia-bi-tuoc-quyen-thi-hoa-hau-ly-do-soc-ihyes-20251004t7547267/?lang=en |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=VGT TV |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107141407/https://vgt.vn/miss-earth-colombia-bi-tuoc-quyen-thi-hoa-hau-ly-do-soc-ihyes-20251004t7547267/?lang=en|archive-date=7 Enero 2026}}</ref> Pinalitan ni India Holder ang orihinal na nagwagi na si Shae Parsons bilang kinatawan ng Nuweba Selandiya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{cite web |date=19 Hunyo 2025 |title=East Aucklander crowned Miss Earth NZ 2025 |url=https://www.times.co.nz/business/east-aucklander-crowned-miss-earth-nz-2025/ |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Eastern Times |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828142636/https://www.times.co.nz/business/east-aucklander-crowned-miss-earth-nz-2025/|archive-date=28 Agosto 2025}}</ref> Pinalitan din ni Putri Juficha ang orihinal na nagwagi na si Jazmine Rowe bilang kinatawan ng Indonesya dahil sa hindi pagtugon sa mga pangangailangang kontraktuwal at administratibo sa loob ng panahong itinakda ng Miss Earth Organization.<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2025 |title=Raih Gelar Miss Earth Indonesia 2025, Jaz Rowe Siap Jadi Suara Perubahan Global |trans-title=Winning the Miss Earth Indonesia 2025 title, Jaz Rowe is ready to be a voice for global change. |url=https://www.kapanlagi.com/foto/berita-foto/indonesia/raih-gelar-miss-earth-indonesia-2025-jaz-rowe-siap-jadi-suara-perubahan-global.html |access-date=15 Hulyo 2025 |website=KapanLagi |language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20250830144742/https://www.kapanlagi.com/foto/berita-foto/indonesia/raih-gelar-miss-earth-indonesia-2025-jaz-rowe-siap-jadi-suara-perubahan-global.html|archive-date=30 Agosto 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=7 October 2025 |title=Jazmine Rowe Batal Wakili Indonesia di Ajang Miss Earth 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/men-jazmine-rowe-batal-wakili-indonesia-di-ajang-miss-earth-2025-c1c2-01-l8vsm-xhv2mb |access-date=21 October 2025 |website=IDN Times |language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20260814141132/https://www.idntimes.com/men/ladies/men-jazmine-rowe-batal-wakili-indonesia-di-ajang-miss-earth-2025-c1c2-01-l8vsm-xhv2mb|archive-date=14 Agosto 2026|trans-title=Jazmine Rowe Will No Longer Represent Indonesia at the Miss Earth 2025 Pageant}}</ref> Pinalitan nina Reimi Shimizu ng Hapon, Esther Mukoya ng Kenya, Elizaveta Kuznetsova ng Moldabya, at Solange Velásquez ng Nikaragwa sina Emilia Shimanouchi, Mirel Atieno,<ref name=":1">{{Cite web |date=15 Hulyo 2025 |title=Trans‑Nzoia Governor Natembeya Congratulates Ms. Mirel Atieno on Miss Earth Kenya 2025 Victory |url=http://www.vipasho.co.ke/2025/07/transnzoia-governor-natembeya.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Vipasho News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261027024516/http://www.vipasho.co.ke/2025/07/transnzoia-governor-natembeya.html|archive-date=27 Oktubre 2026}}</ref> Diana Spotarenko, at Ilse Castellanos, ayon sa pagkakabanggit, sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite web |date=23 July 2025 |title=2025ミス・アース：日本代表に早稲田大2年の19歳、島内エミリアさん　世界大会でも「グランプリを狙っていきたい」 |trans-title=Miss Earth 2025: Japan's representative, 19-year-old Waseda University sophomore Emilia Shimauchi, who also aims to win the grand prize at the world competition. |url=https://mainichikirei.jp/article/20250723dog00m100027000c.html |access-date=23 July 2025 |website=Mainichi Kirei |language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20250919094420/https://mainichikirei.jp/article/20250723dog00m100027000c.html|archive-date=19 Setyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muthee |first=Raymond |date=17 Oktubre 2025 |title=Beauty queen Mirel Atieno Ngesa dethroned as Miss Earth 2025 |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/fashion-beauty/article/2001531342/beauty-queen-mirel-atieno-ngesa-dethroned-as-miss-earth-2025 |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=The Standard |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107094139/https://www.standardmedia.co.ke/business/fashion-beauty/article/2001531342/beauty-queen-mirel-atieno-ngesa-dethroned-as-miss-earth-2025|archive-date=7 Enero 2026}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Ntoyai |first=Manuel |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno Ngesa dethroned, replaced amid pageant controversy |url=https://www.tnx.africa/entertainment/article/2001532029/miss-earth-kenya-2025-mirel-atieno-ngesa-dethroned-replaced-amid-pageant-controversy |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=TNX Africa |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111051619/https://www.tnx.africa/entertainment/article/2001532029/miss-earth-kenya-2025-mirel-atieno-ngesa-dethroned-replaced-amid-pageant-controversy|archive-date=11 Nobyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Marso 2025 |title=Angelina Chitaica va reprezenta Republica Moldova la Miss World 2025 |trans-title=Angelina Chitaica will represent the Republic of Moldova at Miss World 2025 |url=https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415022716/https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-date=15 Abril 2025 |access-date=23 Marso 2025 |website=Ziuadeazi |language=ro-ro}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang bansang Usbekistan sa edisyong ito. Bumalik sa edisyong ito ang mga bansa at teritoryong Kapuluang Cayman na huling sumali noong [[Miss Earth 2010|2010]]; Nikaragwa na huling sumali noong [[Miss Earth 2012|2012]]; Tansaniya na huling sumali noong [[Miss Earth 2014|2014]]; Turkiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2015|2015]]; Makaw na huling sumali noong [[Miss Earth 2016|2016]]; Hamayka, Moldabya at Pinlandiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2020|2020]]; Libano at Suwesya na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Austrya, Eskosya, at Estonya na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; at Alemanya, Armenya, Ekwador, Republikang Tseko, Rumanya, at Ukranya na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]].<ref>{{Cite web |last=Wolfová |first=Gabriela |date=3 Mayo 2025 |title=Novou Miss Czech Republic je kráska bez jediné plastiky Linda Górecká! Má plné rty a bujné vnady |trans-title=The new Miss Czech Republic is the beauty without a single plastic surgery, Linda Górecká! She has full lips and lush charms |url=https://www.super.cz/clanek/celebrity-novou-miss-czech-republic-je-kraska-bez-jedine-plastiky-linda-gorecka-ma-plne-rty-a-bujne-vnady-1514428 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Super.cz |language=cs}}</ref> Pinalitan ni Miss Earth Puerto Rico 2026 Cecilia Acosta si Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Rifai |date=23 Abril 2025 |title=7 Potret Miss Earth Puerto Riko 2025 Valeria Meléndez |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez, Captivating! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-puerto-riko-2025-valeria-melendez-c1c2-01-9mwsv-cx3myc |access-date=15 Setyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |author=Martínez |first=José Rolón |date=5 Pebrero 2025 |title=VIDEO: Puerto Rico corona tres nuevas reinas |language=es |trans-title=VIDEO: Puerto Rico crowns three new queens |website=El Vocero |url=https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304082008/https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |archive-date=4 Marso 2025}}</ref> Gayunpaman, bumitiw rin si Acosta dahil sa personal na dahilan, dahilan upang bumitiw ang Puerto Rico sa edisyong ito. Bumitiw si Jera Redant ng Belhika dahil sa isang malubhang kalagayan sa kaniyang kalusugan.<ref>{{Cite web |last=Vanden Berghe |first=Filip |date=18 Mayo 2025 |title=KIJK. Jera Redant (18) verkozen tot Miss Exclusive 2025 |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Fgeraardsbergen%252Fkijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025%7Eaebcfd5a%252F%253Freferrer%253Dhttps%253A%252F%252Fwww.google.com%252F |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521202442/https://www.hln.be/geraardsbergen/kijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025~aebcfd5a/ |archive-date=21 Mayo 2025 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> Bumitiw sina Kristina Milovanović ng Bosnya at Hersegobina, María Victoria Medina ng Espanya,<ref>{{cite web |date=2 Agosto 2025 |title=La modelo de Jaén que representará a España en Filipinas |url=https://lacontradejaen.eldiario.es/maria-victoria-candidata-espana-miss-tierra-jaen/ |access-date=8 Agosto 2025 |website=El Diario |language=es}}</ref> Erline Édouard ng Hayti, Claudia Castañeda ng Honduras,<ref>{{cite web |date=10 Agosto 2025 |title=Claudia Castañeda es coronada Miss Earth Honduras 2025 |trans-title=Claudia Castañeda is crowned Miss Earth Honduras 2025 |url=https://oncenoticias.hn/tendencias/virales/claudia-castaneda-coronacion-miss-earth-honduras-2025-el-progreso-yoro/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Once Noticias |language=es}}</ref> at Jiarong Yang ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name="delegates">{{cite web |date=19 Mayo 2025 |title=ЈЕЛЕНА ЊЕГОВАН ПРВА ПРАТИЉА "МИС БАЛКАНА 2025." У БАЊА ЛУЦИ |url=https://www.radiodunav.com/jelena-njegovan-prva-pratilja-mis-balkana-2025-u-banja-luci/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Radiodunav |language=sr}}</ref> Dapat sanang lalahok si Abidemi Akannie ng Sierra Leone sa edisyong ito, ngunit hindi ito nagpatuloy dahil sa suliraning pinansiyal.<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2025 |title=Abidemi Akannie to Represent Sierra Leone at Miss Earth International 2025 in Philippines |url=https://sierraloaded.sl/entertainment/akannie-sierra-leone-miss-earth-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Sierraloaded |language=en-US}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Earth 2025''' | * {{flagicon|CZE}} '''Republikang Tseko''' – '''[[Natálie Puškinová]]'''<ref name=":02">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Natalie Puskinova of Czech Republic is Miss Earth 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/636990/natalie-puskinova-of-czech-republic-is-miss-earth-2025 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- |Miss Earth – Air 2025 | * {{flagicon|ISL}} Lupangyelo – Sóldís Vala Ívarsdóttir<ref name=":02" /> |- | rowspan="2" |Miss Earth – Water 2025 | * {{flagicon|VIE}} ''Biyetnam'' – ''Mỹ Anh Trịnh'' ''(bumitiw)''<ref name=":02" /> |- | * {{flagicon|CHI}} Tsile – Nathalie Briones ''(pumalit)<ref name=":4" />'' |- |Miss Earth – Fire 2025 | * {{Flagdeco|THA}} Taylandiya – Waree Ngamkham<ref name=":02" /> |- |Top 8 (Mga ''runner-up'') | * {{Flagicon|BRA}} Brasil – Laila Frizon<ref name=":3">{{Cite web |last=Layno |first=Karen Flores |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025; PH's Joy Barcoma finishes as runner-up |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/5/czech-republic-wins-miss-earth-2025-ph-s-joy-barcoma-finishes-as-runner-up-2152 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Joy Barcoma]]<ref name=":3" /> * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Mariia Zheliaskova<ref name=":3" /> |- |Top 12 | * {{flagdeco|ETH}} Etiyopiya – Delina Girma<ref name=":3" /> * {{flagicon|MEX}} Mehiko – Génesis Vera<ref name=":3" />★ * {{flagdeco|POL}} Polonya – Justyna Roguska<ref name=":3" /> * {{flagdeco|RUS}} Rusya – Elizaveta Guryanova<ref name=":3" /> |- |Top 25 | * {{flagicon|ARG}} Arhentina – Florencia Hernández<ref name=":3" /> * {{flagicon|UAE}} Emiratos Arabes Unidos – Ana Zafyra<ref name=":3" /> * {{flagicon|Northern Mariana Islands}} Hilagang Kapuluang Mariana – Aria Keilbach<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|IND}} Indiya – Komal Choudhary<ref name=":3" /> * {{flagicon|ITA}} Italya – Natalia Guglielmo<ref name=":3" /> * {{flagicon|CAN}} Kanada – Hailey Wilson<ref name=":3" /> * {{flagu|Makaw}} – Evangeline Chen<ref name=":3" /> * {{flagicon|MDA}} Moldabya – Elizaveta Kuznetsova<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|NAM}} Namibya – Ndeshipewa Angula<ref name=":3" /> * {{flagicon|Netherlands}} Olanda – Sanne-Esmee Walstra<ref name=":3" /> * {{flagu|Peru}} – Massiel Suárez<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|ZAF}} Timog Aprika – Jenique Botha<ref name=":3" /> * {{flagicon|KOR}} Timog Korea – Yoon-seo Choi<ref name=":3" /> |} == Mga ''pre-pageant event'' == === ''Media Moments'' === Naganap ang ''media presentation'' ng mga kandidata na pinangalanang "Media Moments" sa Department of Environment and Natural Resources Compound, [[Lungsod Quezon]] noong 22 Oktubre 2025.<ref name="PHILIS1" /> Nakipagtulungan ang Miss Earth Organization sa Designers Circle Philippines sa pagpapakita ng mga [[Terno (kasuotang pambabae)|terno]] at mga kasuotang hango sa Filipiniana upang simulan ang mga gawain bago ang panghuling kompetisyon.<ref name="PHILIS1" /> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="4" |Rehiyong Kontinental ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Kaamerikahan !Aprika !Asia at Oseaniya !Europa |- ! colspan="2" |Best in Terno | align="center" |Haley Poe {{flagu|Estados Unidos}} | align="center" |Marie-Laure Juppin [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" |[[:en:Joy_Barcoma|Joy Barcoma]] {{flagu|Pilipinas}} | align="center" |Sanne-Esmee Walstra {{flagu|Olanda}} |<ref>{{Cite web |last=Bracamonte|first=Earl D. C.|date=5 Nobyembre 2025|title=DENR lauds Miss Earth's sustainability platform, Philippines among Best in Terno winners|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485029/denr-lauds-miss-earths-sustainability-platform-philippines-among-best-terno-winners?fbclid=IwY2xjawN7qHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFReElRUnF2RWhjb0xMM05Xc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHg-09aR7LlAfTy_YODkejHgQyI9kOs7Q0R6PLGbpPN3eMEhgIVljoqJEGmbY_aem_ux9hs_i7IsKhAJBbsQn6ZA|access-date=3 Hunyo 2026|website=[[Philippine Star]]}}</ref> |} {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="3" |Kandidata ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !{{won|place=Gold}} !{{won|place=Silver}} !{{won|place=Bronze}} |- ! colspan="2" |Media Favorites | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{Flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Paris Cawich<br>{{flagicon|BLZ}} Belis | align="center" | Alexa Roder<br>{{flagicon|AUS}} Australya |<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=26 Oktubre 2025 |title=PH’s Joy Barcoma among Best in Terno winners at Miss Earth silver show |url=https://entertainment.inquirer.net/635204/phs-joy-barcoma-among-best-in-terno-winners-at-miss-earth-silver-show |access-date=3 Hunyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en}}</ref> |} === ''Talent Competition'' === Naganap ang ''talent competition'' sa apat na iba't-ibang lokasyon para sa apat na grupo: Escuela De Sto. Rosario para sa Grupong Air, St. Dominic College of Asia para sa Grupong Water at Grupong Eco,<ref>{{Cite web |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth: The Silver Lining 2025 at SDCA |url=https://stdominiccollege.edu.ph/Campus_Life/Article/miss-earth-the-silver-lining-2025-at-sdca |access-date=27 Oktubre 2026 |website=St. Dominic College of Asia |language=en}}</ref> at National Teachers College para sa Grupong Fire. Nagwagi sina Elizaveta Guryanova ng Rusya, Haley Poe ng Estados Unidos, Sony Ghale ng Nepal, at Natálie Puškinová ng Republikang Tseko para sa kaganapang ito.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! colspan="2" rowspan="2" scope="row" |Event ! colspan="4" |Elemental Group ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Air !Eco !Fire !Water |- ! rowspan="3" |''Talent Competition'' ! {{won|place=Gold}} | align="center" | Elizaveta Guryanova<br>{{flagdeco|RUS}} Rusya | align="center" | Haley Poe<br>{{flagdeco|USA}} Estados Unidos | align="center" | Sony Ghale<br>{{flagdeco|NPL}} Nepal | align="center" | [[Natálie Puškinová]]<br>{{flagdeco|CZE}} Republikang Tseko | rowspan="3" | <ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- ! {{won|place=Silver}} | align="center" | Grace McGregor<br>{{flagdeco|Scotland}} Eskosya | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Valentina Collazos<br>{{flagdeco|COL}} Kolombya | align="center" | Shiyuan Luo<br>{{flagu|HKG}}Hong Kong |- ! {{won|place=Bronze}} | align="center" | Marie-Laure Juppin<br>[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" | Sofia Mayers<br>{{flagdeco|England}} Inglatera | align="center" | Smimova Peñafiel<br>{{flagdeco|ECU}} Ekwador | align="center" | Anoushe Kalashyan<br>{{flagdeco|ARM}} Armenya |} == Mga kandidata == Pitumpu't-walong kandidata ang lumahok sa edisyong ito.<ref name="PHILIS1" /><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan !Rehiyong Kontinental !Grupo |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Kleja|Sulejmani|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Hunyo 2025 |title="Miss Albania", Valentina Gegprifti is declared the most beautiful for 2025 |url=https://pamfleti.net/kulture/miss-shqiperia-valentina-gegprifti-shpallet-me-e-bukura-per-vitin-2025-i285555 |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Pamfleti |language=en}}</ref> |20 |[[Tirana]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |{{sortname|Melissa|Koutsandreas|nolink=1}}<ref name=":12">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=6 Oktubre 2025 |title=Silver lining: 2025 Miss Earth bets lead the green generation |url=https://tribune.net.ph/2025/10/06/silver-lining-2025-miss-earth-bets-lead-the-green-generation |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref> |24 |[[Ratisbona]] |Europa |Water |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Florencia Sol|Hernández|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Enero 2025 |title=Florencia Hernández entre agua y estrellas |trans-title=Florencia Hernández between water and stars |url=https://zonavip.com.ar/florencia-hernandez-entre-agua-y-estrellas/ |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Zona VIP |language=es}}</ref> |21 |[[Mendoza, Arhentina|Mendoza]] |Kaamerikahan |Air |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Anoushe|Khalashyan|nolink=1}} |26 |[[Ereban]] |Europa |Water |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{sortname|Alexa|Roder|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Fil-Aussies dominate national pageant stage in Australia |language=en |website=ABS-CBN Lifestyle |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |url-status=live |access-date=11 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909104713/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |archive-date=9 Setyembre 2025}}</ref> |24 |[[Melbourne]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{Flagdeco|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Lotte|Diry|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2025 |title=Wienerin Lotte Diry ist Miss Earth Austria 2025 |trans-title=Viennese Lotte Diry is Miss Earth Austria 2025 |url=https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915114100/https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-date=15 Setyembre 2025 |access-date=15 Setyembre 2025 |website=OE24 |publisher=Österreich |language=de}}</ref> |20 |[[Viena]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |Somaya Harun<ref name="PHILIS1">{{cite news |last1=Bracamonte |first1=Earl D.C. |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth presents Silver Year delegates in Filipiniana finery |language=en |website=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/10/23/2481951/miss-earth-presents-silver-year-delegates-filipiniana-finery |access-date=5 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Dhaka]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Paris|Cawich|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Cowo |first=Janelle |date=9 Hulyo 2025 |title=Young Models Celebrate Culture and Fashion at Empow.Her’s Third Annual Show |url=https://www.sanpedrosun.com/fashion/2025/07/09/young-models-celebrate-culture-and-fashion-at-empow-hers-third-annual-show/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=The San Pedro Sun |language=en}}</ref> |20 |[[Belmopan]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|VEN}} [[Beneswela]] |{{sortname|Roziel|Borges|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejias |first=Yolimer |date=7 Oktubre 2025 |title=Roziel Borges representará a Venezuela en el Miss Earth 2025 |trans-title=Roziel Borges will represent Venezuela at Miss Earth 2025. |url=http://www.eluniversal.com/entretenimiento/217427/roziel-borges-representara-a-venezuela-en-el-miss-earth-2025 |access-date=7 Oktubre 2025 |website=El Universal |language=es}}</ref> |24 |Maracay |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Elizaveta|Moger|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 October 2025 |title=Asia Album: Highlights of Miss Earth 2025 in Philippines |website=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |url=https://english.news.cn/20251023/c608b758c52a46f28830fbd39fb5cd27/c.html |access-date=27 October 2025}}</ref> |21 |[[Kurgan, Rusya|Kurgan]] |Europa |Air |- |{{flagicon|VIE}} [[Biyetnam]] |{{sortname|Mỹ Anh|Trịnh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phuong |first=Hai |date=7 Hulyo 2025 |title=Á hậu 3 Trịnh Mỹ Anh được chọn đi thi Hoa hậu Trái đất 2025, gây bất ngờ |trans-title=3rd runner-up Trinh My Anh was chosen to compete in Miss Earth 2025, causing surprise |url=https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726235228/https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-date=26 Hulyo 2025 |access-date=7 Agosto 2025 |website=Báo Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |21 |[[Hanoi]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Laila|Frizon|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=30 Agosto 2025 |title=Laila Frizon, representante do Rio Grande do Sul, é eleita Miss Brasil Terra 2025 |url=https://noticias.r7.com/record-news/laila-frizon-representante-do-rio-grande-do-sul-e-eleita-miss-brasil-terra-30082025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Noticias R7 |language=pt}}</ref> |23 |Rio Grande |Kaamerikahan |Air |- |{{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Hrisiana|Hristova|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |Stara Zagora |Europa |Eco |- |{{Flagdeco|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Smirnova|Peñafiel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Balseca |first=Ingrid |date=3 Oktubre 2025 |title=Smirnova Peñafiel: “Reciclo, cultivo un huerto y le doy nueva vida a la ropa” |trans-title=Smirnova Peñafiel: “I recycle, I grow a garden and I give new life to clothes” |url=https://www.expreso.ec/ocio/smirnova-penafiel-reciclo-cultivo-un-huerto-y-le-doy-nueva-vida-la-ropa-259597.html |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Diario Expreso |language=es}}</ref> |20 |Naranjal |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|ESA}} [[El Salvador]] |{{sortname|Alejandra|Pérez|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=7 July 2025 |title=Alejandra Pérez se convierte en Miss Earth El Salvador 2025 |trans-title=Alejandra Pérez becomes Miss Earth El Salvador 2025 |url=https://xpot.sv/alejandra-perez-se-convierte-en-miss-earth-el-salvador-2025/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=XPOT |language=es}}</ref> |25 |San Vicente |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|UAE}} [[Emiratos Arabes Unidos]] |{{sortname|Ana|Zafyra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 October 2025 |title=7 Potret Ana Zafyra Miss Earth Uni Emirat Arab 2025, Bikin Terpukau! |language=id |trans-title=7 Portraits of Zafira's Children, Miss Earth UAE 2025, Will Amaze You! |website=[[IDN Times]] |editor=Wahyu Kurniawan |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ana-zafyra-miss-earth-uni-emirat-arab-2025-c1c2-01-cw2f3-zn05f1 |access-date=28 October 2025}}</ref> |24 |[[Dubai]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Grace|McGregor|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |25 |[[Edinburgh]] |Europa |Air |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Haley|Poe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Glicklin |first=Harry |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth champions unite on Good Morning Washington for environmental awareness |language=en |work=WJLA-TV |url=https://wjla.com/good-morning-washington/national-and-global-miss-earth-titleholders-advocate-for-sustainability-and-conservation |access-date=11 Hulyo 2025}}</ref> |22 |[[Erie, Pennsylvania|Erie]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{Flagicon|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Birgit|Dimitrijev|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Setyembre 2025 |title=Eesti kaunitar Birgit Dimitrijev esindab Eestit Miss Earth 2025 rahvusvahelisel iludusvõistlusel |language=Estonian |trans-title=Estonian beauty Birgit Dimitrijev will represent Estonia at the Miss Earth 2025 international beauty pageant |website=Buduaar - TV3 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-date=2025-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923103346/https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |url-status=dead }}</ref> |21 |Värska |Europa |Fire |- |{{flagdeco|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Delina|Girma|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |18 |[[Adis Abeba]] |Aprika |Fire |- |{{Flagicon|WAL}} [[Gales]] |{{sortname|Abigail|Wood|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Birt |first=Elizabeth |date=9 Hunyo 2025 |title=Pembrokeshire penguin keeper crowned Miss Earth Wales 2025 |language=en-GB |work=Western Telegraph |url=https://www.westerntelegraph.co.uk/news/25224932.pembrokeshire-penguin-keeper-crowned-miss-earth-wales-2025/ |access-date=11 Hunyo 2025 |issn=0307-1235}}</ref> |25 |Tavernspite |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Cherise Asher|Ayisi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Doğan Aziz Demirtaş |date=19 Agosto 2025 |title=Son Ağaç Öldüğünde, Son İnsan da Ölür |language=tr |trans-title=When the Last Tree Dies, the Last Man Dies Too |website=Dadmedya |url=https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901004325/https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Accra]] |Aprika |Eco |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Shanae|Brown|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |19 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Reimi|Shimizu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |[[Tokyo]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|Northern Mariana Islands}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{sortname|Aria|Keilbach|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=20 July 2025 |title=Aria Keilbach crowned Miss Earth NMI 2025 |url=https://www.mvariety.com/news/local/aria-keilbach-crowned-miss-earth-nmi-2025/article_9125b37a-4329-49af-ae3e-a5526eea2245.html#:~:text=ARIA%20Keilbach%20was%20crowned%20Miss,place%20in%20Manila%20this%20December. |access-date=20 July 2025 |website=Marianas Variety |language=en}}</ref> |23 |Saipan |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Shiyuan|Luo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Dàn người đẹp đổ bộ Philippines thi Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=Beauties flock to the Philippines to compete in Miss Earth |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/dan-nguoi-dep-do-bo-philippines-thi-hoa-hau-trai-dat-c78a1707602.html |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |20 |[[Suzhou]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Komal|Choudhary|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Miss Earth India 2025 Komal Choudhary and Miss Divine Beauty 2025 Ekta Singh Crowned at a Spectacular Finale |url=https://www.tribuneindia.com/news/business/miss-earth-india-2025-komal-choudhary-and-miss-divine-beauty-2025-ekta-singh-crowned-at-a-spectacular-finale/ |access-date=29 Setyembre 2025 |website=The Tribune |language=en-In}}</ref> |25 |[[Pune]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Putri|Juficha|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Murdianto |first=Muhammad Tarmizi |date=16 Oktubre 2025 |title=Putri Juficha Siap Menyalakan Cahaya Indonesia di Miss Earth 2025 |language=id |trans-title=Putri Juficha Ready to Shine Light on Indonesia at Miss Earth 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/putri-juficha-siap-menyalakan-cahaya-indonesia-di-miss-earth-2025-00-rqp85-l79ln2 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |25 |Manado |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Sofia|Mayers|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=31 Hulyo 2025 |title=7 Potret Sofia Mayers Miss Earth Inggris 2025, Inspiring! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sofia-mayers-miss-earth-inggris-2025-c1c2-01-cw2f3-gjyy70 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Canterbury |Europa |Eco |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Natalia|Guglielmo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Natalia Guglielmo è la nuova Miss Earth Italy 2025 |language=it |trans-title=Natalia Guglielmo is the new Miss Earth Italy 2025 |website=NotiCaMania Comunicati online |url=https://comunicationline.eu/natalia-guglielmo-e-la-nuova-miss-earth-italy-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Sicilia]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Saran|Kimlan|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=22 July 2025 |title=សារ៉ាន់ គីមឡាង ត្រូវបានតែងតាំងជា Miss Earth Cambodia 2025 |url=https://ams.com.kh/news/infotainment/life-style/saran-kimlan-become-miss-earth-cambodia-2025 |access-date=22 July 2025 |website=AMS |language=km}}</ref> |24 |[[Nom Pen]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Hailey|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Goodrunning |first=Deena |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth Canada 2025 is Hailey Hamelin-Wilson! |url=https://www.albertanativenews.com/miss-earth-canada-2025-is-hailey-hamelin-wilson/ |access-date=15 Hulyo 2025 |website=Alberta Native News |language=en-US}}</ref> |23 |[[Toronto]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Latecia|Bush|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Durston |first=Laura |date=9 Mayo 2025 |title=What's Hot on camera |language=en-GB |work=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2025/05/09/whats-hot-on-camera-7/ |access-date=11 Hunyo 2025}}</ref> |22 |George Town |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Esther|Mukoya|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025, Esther Princess Mukoya, Set for Send-Off Ahead of Miss Earth 2025 in the Philippines |language=en |website=Youth Village Kenya |url=https://youthvillage.co.ke/miss-earth-kenya-2025-esther-princess-mukoya-set-for-send-off-ahead-of-miss-earth-2025-in-the-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |Kakamega |Aprika |Air |- |{{Flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Valentina|Collazos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valentina Collazos Miss Earth Kolombia 2025, Gorgeous Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Valentina Collazos Miss Earth Colombia 2025, Absolutely Gorgeous! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valentina-collazos-miss-earth-kolombia-2025-gorgeous-abis-c1c2-01-cw2f3-0t6r6j |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cali]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Rachel|Chang|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Agosto 2025 |title=Historic: For the first time, two sisters will represent Cuba in global beauty contests |language=en |website=CiberCuba |url=https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901003350/https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Havana]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagdeco|LAO}} [[Laos]] |{{sortname|Parami|Viengmay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=30 Oktubre 2025 |title=Beauties for a cause: Miss Earth delegates defend pageant’s school events |url=https://entertainment.inquirer.net/635985/beauties-for-a-cause-miss-earth-delegates-defend-pageants-school-events |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Vientian]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{sortname|Aline|Ghanem|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Rochana |first=Nina |date=12 Setyembre 2024 |title=17 Kontestan Miss Earth 2024 dari Berbagai Negara, Stunning Abis! |language=id |trans-title=17 Miss Earth 2024 Contestants from Various Countries, Absolutely Stunning! |website=Jateng IDN Times |url=https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923104916/https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Beirut]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|LBR}} [[Liberia|Liberya]] |{{sortname|Monica|Swen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=4 Agosto 2025 |title=Monica Swen Crowned Miss Earth Liberia 2025 |url=https://www.liberianobserver.com/life/monica-swen-crowned-miss-earth-liberia-2025/article_5712217a-8219-4fd4-833b-16c1331c731d.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Daily Observer |language=en}}</ref> |23 |[[Monrovia]] |Aprika |Eco |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Sóldís Vala|Ívarsdóttir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Guðrún Ósk Guðjónsdóttir |date=20 Marso 2025 |title=Lærði að standa með sjálfri sér |language=is |trans-title=Learned to stand up for herself |website=DV |url=https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521054829/https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |archive-date=21 May 2025}}</ref> |19 |Árbær |Europa |Fire |- |{{flag|Makaw}} |{{sortname|Evangeline|Chen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=25 Hulyo 2025 |title=陈思蓓：荣获2025澳门地球小姐，冠军荣耀加冕 |trans-title=Sibei Chen: Won the Miss Earth Macau 2025 title, crowned champion |url=https://m.sohu.com/a/917293281_122153156/?pvid=000115_3w_a |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |23 |Makaw |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Vaisnevi|Retnam|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |22 |Selangor |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Génesis|Vera|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Setyembre 2025 |title=Génesis Vera Miss Earth México 2025 |trans-title=Génesis Vera Miss Earth Mexico 2025 |url=https://www.notiver.com/sociales/genesis-vera-miss-earth-mexico-2025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Notiver |language=es}}</ref> |24 |[[Veracruz]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |{{sortname|Elizaveta|Kuznetsova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=2 Nobyembre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 yang Bikin Terpikat |trans-title=7 Captivating Portraits of Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-kuznetsova-miss-earth-moldova-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-d01zsv |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Tiraspol |Europa |Water |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{sortname|Nomin-Erdene|Bayarkhuu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |28 |Darkhan |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|Khin Khin|Hlaing|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=13 Agosto 2025 |title=Miss Earth Myanmar 2025 ရဲ့ Winner Crown ကို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့တဲ့ စစ်တွေ အလှမယ် |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2025/08/miss-earth-myanmar-2025-winner-crown.html?m=1 |access-date=8 Setyembre 2025 |website=Myanmar Celebrity |language=my}}</ref> |19 |Mrauk U |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Ndeshipewa |Angula|nolink=1}}<ref name=":0" /> |20 |[[Windhoek]] |Aprika |Air |- |{{NPL}} |{{sortname|Sony|Ghale|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=30 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250830160002/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |archive-date=30 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Divine|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=26 Hulyo 2025 |title=Nelson emerges 24th Miss Earth Nigeria |url=https://thenationonlineng.net/nelson-emerges-24th-miss-earth-nigeria/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=The Nation |language=en}}</ref> |22 |Akwa Ibom |Aprika |Fire |- |{{Flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Solange|Velásquez|nolink=1}}<ref name="TPDN1">{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=27 Oktubre 2025 |title=Hậu trường chụp áo tắm của thí sinh Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=In the past, there will be a lot of people in the world |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/hau-truong-chup-ao-tam-cua-thi-sinh-hoa-hau-trai-dat-post1790893.tpo |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |23 |Chinandega |Kaamerikahan |Water |- |{{Flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Julie|Børresen|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |Bjørkelangen |Europa |Air |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|India|Holder|nolink=1}}<ref name="TPDN1" /> |26 |[[Auckland]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Sanne-Esmee|Walstra|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Horjus |first=Andre |date=9 Hulyo 2025 |title=Sanne-Esmee (21) uit Sint Jacobiparochie naar Miss Earth-verkiezing: ‘Een droom is uitgekomen’ |trans-title=Sanne-Esmee (21) from Sint Jacobiparochie to Miss Earth pageant: 'A dream has come true' |url=https://lc.nl/friesland/waadhoeke/Sanne-Esmee-21-voor-Nederland-naar-Miss-Earth-verkiezing-%E2%80%98Een-droom-is-uitgekomen%E2%80%99-46803141.html |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Leeuwarder Courant |language=nl}}</ref> |21 |Sint Jacobiparochie |Europa |Water |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Syeda |Dua-e-Khadija|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kotwal |first=Farhan Hashim |date=2 Hulyo 2025 |title=Dua-e-Khadija crowned Miss Pakistan Global 2025 |url=https://www.pakistanstatetime.com/news/duaekhadija-crowned-miss-pakistan-global-2025 |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Pakistan State Time |language=en-US}}</ref> |22 |Peshawar |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Massiel|Suárez|nolink=1}}<ref name=":12" /> |24 |Huancavelica |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{sortname|Joy|Barcoma}}<ref>{{Cite news |author=Armin P. Adina |date=10 Agosto 2025 |title=Joy Barcoma of Bacoor City is Miss Philippines Earth 2025 |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810203815/https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Bacoor]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Amanda|Niemi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ly |first=Pia |date=27 Agosto 2025 |title=Riihimäkeläislähtöinen Amanda, 24, on Miss Earth Finland – edustaa Suomea Filippiineillä |language=fi |trans-title=Amanda, 24, originally from Riihimäki, is Miss Earth Finland – representing Finland in the Philippines |website=Hämeen Sanomat |url=https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250827102349/https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |archive-date=27 Agosto 2025}}</ref> |24 |Riihimäki |Europa |Fire |- |{{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Justyna|Roguska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Justyna Roguska będzie reprezentować Polskę na Miss Earth 2025! |language=pl |trans-title=Justyna Roguska will represent Poland at Miss Earth 2025! |website=Ciekawe24.pl |url=https://ciekawe24.pl/justyna-roguska-bedzie-reprezentowac-polske-na-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Varsovia]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|Portugal}} [[Portugal]] |{{sortname|Raquel|Camelo|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Ferreira |first=Monica |date=16 Hunyo 2024 |title=Jovem da região conquista título de Miss Queen Portugal |trans-title=Young woman from the region wins the title of Miss Queen Portugal |url=https://www.imediato.pt/jovem-da-regiao-conquista-titulo-de-miss-queen-portugal/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Imediato |language=pt}}</ref> |23 |[[Oporto|Porto]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Sandra|Wallet|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |Nouvelle-Aquitaine |Europa |Water |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Valeria|Conde|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valeria Conde Miss Earth Republik Dominika 2025, Seorang Atlet! |trans-title=7 Portraits of Valeria Conde, Miss Earth Dominican Republic 2025, an Athlete! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valeria-conde-miss-earth-republik-dominika-2025-c1c2-01-cw2f3-byq57c |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|CZE}} '''[[Republikang Tseko]]''' |'''{{sortname|Natálie|Puškinová}}'''<ref>{{Cite web |date=3 Mayo 2025 |title=Miss Czech Republic 2025 se stala jedenadvacetiletá studentka Linda Górecká |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-czech-republic-finale-vitezka-makarenko-anketa-kubiskova.A250428_165107_missamodelky_sub |access-date=11 Hunyo 2025 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> |21 |[[Praga]] |Europa |Water |- |[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{sortname|Marie-Laure|Juppin de Fondaumère|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=18 Setyembre 2025 |title=Miss Earth 2025 : une candidate de Sainte-Rose représentera La Réunion aux Philippines |language=fr |trans-title=Miss Earth 2025: A candidate from Sainte-Rose will represent Reunion Island in the Philippines |website=Le Quotidien de La Réunion |url=https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923110905/https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |Sainte-Rose |Aprika |Water |- |{{flagdeco|ROU}} [[Rumanya]] |{{sortname|Sabina|Parmac|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Dinu |first=Beatrice Lianda |date=27 Oktubre 2025 |title=România, din nou pe harta internațională la Miss Earth |language=ro |trans-title=Romania, back on the international map at Miss Earth |website=Ziarul Pozitiv |url=https://ziarulpozitiv.ro/romania-din-nou-pe-harta-internationala-la-miss-earth/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Bukarest]] |Europa |Fire |- |{{flagdeco|RUS}} [[Rusya]] |{{sortname|Elizaveta|Guryanova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Guryanova Miss Earth Rusia 2025, Bikin Terpikat! |language=id |trans-title=7 Portraits of Elizaveta Guryanova Miss Earth Russia 2025, Make You Captivate! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-guryanova-miss-earth-rusia-2025-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-kjkwkt |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Mosku]] |Europa |Air |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Nina|Karapešev|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |[[Belgrado]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Tinewimbo|Dupute|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=22 Oktubre 2025 |title=Tinewimbo Dupute Arrives in Philippines to Represent Zimbabwe at Miss Earth 2025 |language=en |website=Youth Village Zimbabwe |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/tinewimbo-dupute-arrives-in-philippines-to-represent-zimbabwe-at-miss-earth-2025/#google_vignette |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |Bulawayo |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Ganga|Kannan|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=24 Oktubre 2025 |title=7 Potret Ganga Kannan Miss Earth Singapura 2025, Sweet Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Ganga Kannan, Miss Earth Singapore 2025, So Sweet! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ganga-kannan-miss-earth-singapura-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-f89d73 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Singapore|Singapura]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Adithya|Dewmini|nolink=1}} |21 |[[Colombo]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Tilde|Lööw|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |[[Estokolmo]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Amina|Jigge|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=19 Agosto 2025 |title=Miss Grand Tanzania competition has ended successfully, here are the 7 winners |url=https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Kenya Talk |language=en |archive-date=29 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829173204/https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |url-status=dead }}</ref> |26 |Mwanza |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{sortname|Waree|Ngamkham|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=1 Setyembre 2025 |title=มงลง "น้ำเหนือ วารี" มิสเอิร์ธไทยแลนด์2025 |language=th |trans-title=The crown goes to Namnuea Waree, Miss Earth Thailand 2025 |website=Line Today |url=https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901052206/https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Chiang Rai]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Jenique|Botha|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Phumi Ramalepe |date=18 Setyembre 2025 |title=Environmental advocate Jenique Botha crowned Miss Earth South Africa 2025 |language=en |website=[[News24 (website)|News24]] |url=https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |url-status=live |access-date=29 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918125915/https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |archive-date=18 Setyembre 2025}}</ref> |22 |Edenvale |Aprika |Eco |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yoon-seo|Choi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2025 |title=[S포토] 최윤서, '1등 미스어스~' (미스어스 2025 코리아) |trans-title=[S Photo] Choi Yoon-seo, "Miss Earth 2025 Korea" (Miss Earth 2025 Korea) |url=https://www.stardailynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=498394 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Star Daily News |language=ko}}</ref> |24 |[[Busan]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Nathalie|Briones|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Setyembre 2025 |title=Quién es Nathalie Briones, la joven que se coronó como Miss Earth Chile 2025 |trans-title=Who is Nathalie Briones, the young woman who was crowned Miss Earth Chile 2025? |url=https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |access-date=8 Setyembre 2025 |website=La Gaceta |language=es-CL |archive-date=2025-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907182508/https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |url-status=dead }}</ref> |19 |Puente Alto |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Mira|Atagül|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 Oktubre 2025 |title=7 Potret Mira Atagül Miss Earth Turki 2025, Menawan Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Mira Atagül, Miss Earth Türkiye 2025, Absolutely Stunning! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-mira-atagul-miss-earth-turki-2025-menawan-abis-c1c2-01-cw2f3-n4yywv |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |[[Istanbul]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Maria |Zheliaskova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraina 2025 yang Bikin Terpikat |language=id |trans-title=7 Captivating Portraits of Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraine 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-maria-zheliaskova-miss-earth-ukraina-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-rq4r9l |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Odessa|Odesa]] |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|UZB}} [[Usbekistan]] |{{sortname|Shakhrizoda|Madaminova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Umarova |first=Nigora |date=29 Setyembre 2025 |title=Shaxrizada Madaminova to Represent Uzbekistan at Miss Earth 2025 |language=en |website=Kursiv |url=https://uz.kursiv.media/en/2025-09-29/shaxrizada-madaminova-to-represent-uzbekistan-at-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Taskent]] |Asya at Oseaniya |Eco |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:Miss Earth]] j0rbyicato6sdnd1qk338tyfvm76l68 2237493 2237492 2026-10-27T03:09:19Z Allyriana000 119761 2237493 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | name = Miss Earth 2025 | image = Natalie Puskinova.jpg | caption = Si Natálie Puškinová na kinokoronahan ni Jessica Lane bilang Miss Earth 2025 | date = 5 Nobyembre 2025 | presenters = James Deakin | theme = The Silver Lining | venue = Okada Manila, [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas | broadcaster = '''Telebisyon''':<br>{{Hlist|[[A2Z (TV channel)|A2Z]]|[[Aliw Channel 23]]|[[Kapamilya Channel]]}}''' | entrants = 78 | placements = 25 | debuts = {{hlist|Usbekistan}} | withdrawals = {{hlist|Alherya|Belhika|Bulibya|Cabo Verde|Eslobenya|Hayti|Honduras|Kamerun|Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kosobo|Kosta Rika|Madagaskar|Mawrisyo|Montenegro|Pidyi|Porto Riko|Samoa|Tsina}} | returns = {{hlist|Alemanya|Armenya|Austrya|Ekwador|Eskosya|Estonya|Hamayka|Kapuluang Cayman|Libano|Makaw|Moldabya|Nikaragwa|Pinlandiya|Republikang Tseko|Rumanya|Suwesya|Tansaniya|Turkiya|Ukranya}} | winner = [[Natálie Puškinová]] | represented = {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko | congeniality = | before = [[Miss Earth 2024|2024]] | next = [[Miss Earth 2026|2026]] }} Ang '''Miss Earth 2025''' ay ang ika-25 edisyon ng [[Miss Earth]] pageant, na ginanap sa Okada Manila, sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas noong 5 Nobyembre 2025.<ref>{{Cite web |date=5 Nobyembre 2025 |title=HIGHLIGHTS: Miss Earth 2025 coronation night |url=https://philstarlife.com/news-and-views/613402-live-updates-miss-earth-2025-coronation-night? |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827105410/https://philstarlife.com/news-and-views/613402-live-updates-miss-earth-2025-coronation-night |archive-date=27 Agosto 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Jessica Lane of Australya si Natálie Puškinová ng Republikang Tseko bilang Miss Earth 2025.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025, Philippines in Top 8 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485175/czech-republic-wins-miss-earth-2025-philippines-top-8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251106043905/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485175/czech-republic-wins-miss-earth-2025-philippines-top-8 |archive-date=6 Nobyembre 2025 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Ito ang ikalawang pagkakataon na nanalo ang Republikang Tseko sa Miss Earth. Kinoronahan bilang Miss Earth-Air si Sóldís Vala Ívarsdóttir ng Lupangyelo, si Mỹ Anh Trịnh ng Biyetnam bilang Miss Earth-Water, at si Waree Ngamkham ng Taylandiya bilang Miss Earth-Fire. Kalaunan ay bumitiw si Trịnh sa kaniyang titulo upang lumahok sa Miss Universe Vietnam 2026 at pinalitan siya ni Nathalie Briones ng Tsile.<ref name=":4">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=3 Oktubre 2026 |title=Miss Earth names new Miss Earth Water 2025 |url=https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025 |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH|archive-url=https://web.archive.org/web/20261004055601/https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025|archive-date=4 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Luận |first=Công |date=3 Oktubre 2026 |title=The Chilean beauty queen takes over the Miss Earth Water 2025 title from Trinh My Anh. |url=https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Vietnam.vn |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261027015919/https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh|archive-date=27 Oktubre 2026}}</ref> Mga kandidata mula sa pitumpu't-walong bansa at teritoryo ang lumahok sa edisyong ito. Pinangunahan ni James Deakin ang kompetisyon. == Kasaysayan == === Lokasyon at petsa === Noong Setyembre 2025, inanunsyo ng Miss Earth Organization na ang Pilipinas ang mangunguna sa patimpalak. Gaganapin ang panghuling kompetisyon sa 5 Nobyembre 2025 sa Okada Manila sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], sa dalawang magkasunod na taon. Ang tema ng patimpalak ay "Silver Lining," na tumutukoy sa ika-25 anibersaryo o pilak na anibersaryo ng patimpalak.<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Philippines to host Miss Earth's Silver Anniversary |url=https://tribune.net.ph/2025/09/25/philippines-to-host-miss-earths-silver-anniversary |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925063637/https://tribune.net.ph/2025/09/25/philippines-to-host-miss-earths-silver-anniversary |archive-date=25 Setyembre 2025 |access-date=27 Oktubre 2026 |language=en|last=Fernando|first=Jefferson|work=Daily Tribune|url-status=live}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Ndeshipewa Angula si Miss Earth Namibia 2025 Uatjiri Mbaisa dahil lumagpas na ito sa limitasyon ng edad.<ref name=":0">{{Cite news |last=Nakaziko |first=Pinehas |date=20 Hulyo 2025 |title=Johanna Swartbooi crowned Miss Namibia 2025 |language=en |website=The Namibian |url=https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724122536/https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |archive-date=24 Hulyo 2025}}</ref> Pinalitan din ni Valentina Collazos si Laura Isabel González bilang kinatawan ng Kolombya dahil lumagpas na ito sa limitasyon ng edad.<ref>{{Cite web |last=Duong |first=Hai |date=4 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Colombia was deprived of the right to compete in the miss contest, the reason for the shock |url=https://vgt.vn/miss-earth-colombia-bi-tuoc-quyen-thi-hoa-hau-ly-do-soc-ihyes-20251004t7547267/?lang=en |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=VGT TV |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107141407/https://vgt.vn/miss-earth-colombia-bi-tuoc-quyen-thi-hoa-hau-ly-do-soc-ihyes-20251004t7547267/?lang=en|archive-date=7 Enero 2026}}</ref> Pinalitan ni India Holder ang orihinal na nagwagi na si Shae Parsons bilang kinatawan ng Nuweba Selandiya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{cite web |date=19 Hunyo 2025 |title=East Aucklander crowned Miss Earth NZ 2025 |url=https://www.times.co.nz/business/east-aucklander-crowned-miss-earth-nz-2025/ |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Eastern Times |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828142636/https://www.times.co.nz/business/east-aucklander-crowned-miss-earth-nz-2025/|archive-date=28 Agosto 2025}}</ref> Pinalitan din ni Putri Juficha ang orihinal na nagwagi na si Jazmine Rowe bilang kinatawan ng Indonesya dahil sa hindi pagtugon sa mga pangangailangang kontraktuwal at administratibo sa loob ng panahong itinakda ng Miss Earth Organization.<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2025 |title=Raih Gelar Miss Earth Indonesia 2025, Jaz Rowe Siap Jadi Suara Perubahan Global |trans-title=Winning the Miss Earth Indonesia 2025 title, Jaz Rowe is ready to be a voice for global change. |url=https://www.kapanlagi.com/foto/berita-foto/indonesia/raih-gelar-miss-earth-indonesia-2025-jaz-rowe-siap-jadi-suara-perubahan-global.html |access-date=15 Hulyo 2025 |website=KapanLagi |language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20250830144742/https://www.kapanlagi.com/foto/berita-foto/indonesia/raih-gelar-miss-earth-indonesia-2025-jaz-rowe-siap-jadi-suara-perubahan-global.html|archive-date=30 Agosto 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=7 October 2025 |title=Jazmine Rowe Batal Wakili Indonesia di Ajang Miss Earth 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/men-jazmine-rowe-batal-wakili-indonesia-di-ajang-miss-earth-2025-c1c2-01-l8vsm-xhv2mb |access-date=21 October 2025 |website=IDN Times |language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20260814141132/https://www.idntimes.com/men/ladies/men-jazmine-rowe-batal-wakili-indonesia-di-ajang-miss-earth-2025-c1c2-01-l8vsm-xhv2mb|archive-date=14 Agosto 2026|trans-title=Jazmine Rowe Will No Longer Represent Indonesia at the Miss Earth 2025 Pageant}}</ref> Pinalitan nina Reimi Shimizu ng Hapon, Esther Mukoya ng Kenya, Elizaveta Kuznetsova ng Moldabya, at Solange Velásquez ng Nikaragwa sina Emilia Shimanouchi, Mirel Atieno,<ref name=":1">{{Cite web |date=15 Hulyo 2025 |title=Trans‑Nzoia Governor Natembeya Congratulates Ms. Mirel Atieno on Miss Earth Kenya 2025 Victory |url=http://www.vipasho.co.ke/2025/07/transnzoia-governor-natembeya.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Vipasho News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261027024516/http://www.vipasho.co.ke/2025/07/transnzoia-governor-natembeya.html|archive-date=27 Oktubre 2026}}</ref> Diana Spotarenko, at Ilse Castellanos, ayon sa pagkakabanggit, sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite web |date=23 July 2025 |title=2025ミス・アース：日本代表に早稲田大2年の19歳、島内エミリアさん　世界大会でも「グランプリを狙っていきたい」 |trans-title=Miss Earth 2025: Japan's representative, 19-year-old Waseda University sophomore Emilia Shimauchi, who also aims to win the grand prize at the world competition. |url=https://mainichikirei.jp/article/20250723dog00m100027000c.html |access-date=23 July 2025 |website=Mainichi Kirei |language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20250919094420/https://mainichikirei.jp/article/20250723dog00m100027000c.html|archive-date=19 Setyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muthee |first=Raymond |date=17 Oktubre 2025 |title=Beauty queen Mirel Atieno Ngesa dethroned as Miss Earth 2025 |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/fashion-beauty/article/2001531342/beauty-queen-mirel-atieno-ngesa-dethroned-as-miss-earth-2025 |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=The Standard |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107094139/https://www.standardmedia.co.ke/business/fashion-beauty/article/2001531342/beauty-queen-mirel-atieno-ngesa-dethroned-as-miss-earth-2025|archive-date=7 Enero 2026}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Ntoyai |first=Manuel |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno Ngesa dethroned, replaced amid pageant controversy |url=https://www.tnx.africa/entertainment/article/2001532029/miss-earth-kenya-2025-mirel-atieno-ngesa-dethroned-replaced-amid-pageant-controversy |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=TNX Africa |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111051619/https://www.tnx.africa/entertainment/article/2001532029/miss-earth-kenya-2025-mirel-atieno-ngesa-dethroned-replaced-amid-pageant-controversy|archive-date=11 Nobyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Marso 2025 |title=Angelina Chitaica va reprezenta Republica Moldova la Miss World 2025 |trans-title=Angelina Chitaica will represent the Republic of Moldova at Miss World 2025 |url=https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415022716/https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-date=15 Abril 2025 |access-date=23 Marso 2025 |website=Ziuadeazi |language=ro-ro}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang bansang Usbekistan sa edisyong ito. Bumalik sa edisyong ito ang mga bansa at teritoryong Kapuluang Cayman na huling sumali noong [[Miss Earth 2010|2010]]; Nikaragwa na huling sumali noong [[Miss Earth 2012|2012]]; Tansaniya na huling sumali noong [[Miss Earth 2014|2014]]; Turkiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2015|2015]]; Makaw na huling sumali noong [[Miss Earth 2016|2016]]; Hamayka, Moldabya at Pinlandiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2020|2020]]; Libano at Suwesya na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Austrya, Eskosya, at Estonya na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; at Alemanya, Armenya, Ekwador, Republikang Tseko, Rumanya, at Ukranya na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]].<ref>{{Cite web |last=Wolfová |first=Gabriela |date=3 Mayo 2025 |title=Novou Miss Czech Republic je kráska bez jediné plastiky Linda Górecká! Má plné rty a bujné vnady |trans-title=The new Miss Czech Republic is the beauty without a single plastic surgery, Linda Górecká! She has full lips and lush charms |url=https://www.super.cz/clanek/celebrity-novou-miss-czech-republic-je-kraska-bez-jedine-plastiky-linda-gorecka-ma-plne-rty-a-bujne-vnady-1514428 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Super.cz |language=cs|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906051854/https://www.super.cz/clanek/celebrity-novou-miss-czech-republic-je-kraska-bez-jedine-plastiky-linda-gorecka-ma-plne-rty-a-bujne-vnady-1514428|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> Pinalitan ni Miss Earth Puerto Rico 2026 Cecilia Acosta si Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Rifai |date=23 Abril 2025 |title=7 Potret Miss Earth Puerto Riko 2025 Valeria Meléndez |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez, Captivating! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-puerto-riko-2025-valeria-melendez-c1c2-01-9mwsv-cx3myc |access-date=15 Setyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref><ref>{{Cite news |author=Martínez |first=José Rolón |date=5 Pebrero 2025 |title=VIDEO: Puerto Rico corona tres nuevas reinas |language=es |trans-title=VIDEO: Puerto Rico crowns three new queens |website=El Vocero |url=https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304082008/https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |archive-date=4 Marso 2025}}</ref> Gayunpaman, bumitiw rin si Acosta dahil sa personal na dahilan, dahilan upang bumitiw ang Puerto Rico sa edisyong ito. Bumitiw si Jera Redant ng Belhika dahil sa isang malubhang kalagayan sa kaniyang kalusugan.<ref>{{Cite web |last=Vanden Berghe |first=Filip |date=18 Mayo 2025 |title=KIJK. Jera Redant (18) verkozen tot Miss Exclusive 2025 |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Fgeraardsbergen%252Fkijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025%7Eaebcfd5a%252F%253Freferrer%253Dhttps%253A%252F%252Fwww.google.com%252F |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521202442/https://www.hln.be/geraardsbergen/kijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025~aebcfd5a/ |archive-date=21 Mayo 2025 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> Bumitiw sina Kristina Milovanović ng Bosnya at Hersegobina, María Victoria Medina ng Espanya,<ref>{{cite web |date=2 Agosto 2025 |title=La modelo de Jaén que representará a España en Filipinas |url=https://lacontradejaen.eldiario.es/maria-victoria-candidata-espana-miss-tierra-jaen/ |access-date=8 Agosto 2025 |website=El Diario |language=es}}</ref> Erline Édouard ng Hayti, Claudia Castañeda ng Honduras,<ref>{{cite web |date=10 Agosto 2025 |title=Claudia Castañeda es coronada Miss Earth Honduras 2025 |trans-title=Claudia Castañeda is crowned Miss Earth Honduras 2025 |url=https://oncenoticias.hn/tendencias/virales/claudia-castaneda-coronacion-miss-earth-honduras-2025-el-progreso-yoro/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Once Noticias |language=es}}</ref> at Jiarong Yang ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name="delegates">{{cite web |date=19 Mayo 2025 |title=ЈЕЛЕНА ЊЕГОВАН ПРВА ПРАТИЉА "МИС БАЛКАНА 2025." У БАЊА ЛУЦИ |url=https://www.radiodunav.com/jelena-njegovan-prva-pratilja-mis-balkana-2025-u-banja-luci/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Radiodunav |language=sr}}</ref> Dapat sanang lalahok si Abidemi Akannie ng Sierra Leone sa edisyong ito, ngunit hindi ito nagpatuloy dahil sa suliraning pinansiyal.<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2025 |title=Abidemi Akannie to Represent Sierra Leone at Miss Earth International 2025 in Philippines |url=https://sierraloaded.sl/entertainment/akannie-sierra-leone-miss-earth-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Sierraloaded |language=en-US}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Earth 2025''' | * {{flagicon|CZE}} '''Republikang Tseko''' – '''[[Natálie Puškinová]]'''<ref name=":02">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Natalie Puskinova of Czech Republic is Miss Earth 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/636990/natalie-puskinova-of-czech-republic-is-miss-earth-2025 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- |Miss Earth – Air 2025 | * {{flagicon|ISL}} Lupangyelo – Sóldís Vala Ívarsdóttir<ref name=":02" /> |- | rowspan="2" |Miss Earth – Water 2025 | * {{flagicon|VIE}} ''Biyetnam'' – ''Mỹ Anh Trịnh'' ''(bumitiw)''<ref name=":02" /> |- | * {{flagicon|CHI}} Tsile – Nathalie Briones ''(pumalit)<ref name=":4" />'' |- |Miss Earth – Fire 2025 | * {{Flagdeco|THA}} Taylandiya – Waree Ngamkham<ref name=":02" /> |- |Top 8 (Mga ''runner-up'') | * {{Flagicon|BRA}} Brasil – Laila Frizon<ref name=":3">{{Cite web |last=Layno |first=Karen Flores |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025; PH's Joy Barcoma finishes as runner-up |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/5/czech-republic-wins-miss-earth-2025-ph-s-joy-barcoma-finishes-as-runner-up-2152 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Joy Barcoma]]<ref name=":3" /> * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Mariia Zheliaskova<ref name=":3" /> |- |Top 12 | * {{flagdeco|ETH}} Etiyopiya – Delina Girma<ref name=":3" /> * {{flagicon|MEX}} Mehiko – Génesis Vera<ref name=":3" />★ * {{flagdeco|POL}} Polonya – Justyna Roguska<ref name=":3" /> * {{flagdeco|RUS}} Rusya – Elizaveta Guryanova<ref name=":3" /> |- |Top 25 | * {{flagicon|ARG}} Arhentina – Florencia Hernández<ref name=":3" /> * {{flagicon|UAE}} Emiratos Arabes Unidos – Ana Zafyra<ref name=":3" /> * {{flagicon|Northern Mariana Islands}} Hilagang Kapuluang Mariana – Aria Keilbach<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|IND}} Indiya – Komal Choudhary<ref name=":3" /> * {{flagicon|ITA}} Italya – Natalia Guglielmo<ref name=":3" /> * {{flagicon|CAN}} Kanada – Hailey Wilson<ref name=":3" /> * {{flagu|Makaw}} – Evangeline Chen<ref name=":3" /> * {{flagicon|MDA}} Moldabya – Elizaveta Kuznetsova<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|NAM}} Namibya – Ndeshipewa Angula<ref name=":3" /> * {{flagicon|Netherlands}} Olanda – Sanne-Esmee Walstra<ref name=":3" /> * {{flagu|Peru}} – Massiel Suárez<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|ZAF}} Timog Aprika – Jenique Botha<ref name=":3" /> * {{flagicon|KOR}} Timog Korea – Yoon-seo Choi<ref name=":3" /> |} == Mga ''pre-pageant event'' == === ''Media Moments'' === Naganap ang ''media presentation'' ng mga kandidata na pinangalanang "Media Moments" sa Department of Environment and Natural Resources Compound, [[Lungsod Quezon]] noong 22 Oktubre 2025.<ref name="PHILIS1" /> Nakipagtulungan ang Miss Earth Organization sa Designers Circle Philippines sa pagpapakita ng mga [[Terno (kasuotang pambabae)|terno]] at mga kasuotang hango sa Filipiniana upang simulan ang mga gawain bago ang panghuling kompetisyon.<ref name="PHILIS1" /> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="4" |Rehiyong Kontinental ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Kaamerikahan !Aprika !Asia at Oseaniya !Europa |- ! colspan="2" |Best in Terno | align="center" |Haley Poe {{flagu|Estados Unidos}} | align="center" |Marie-Laure Juppin [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" |[[:en:Joy_Barcoma|Joy Barcoma]] {{flagu|Pilipinas}} | align="center" |Sanne-Esmee Walstra {{flagu|Olanda}} |<ref>{{Cite web |last=Bracamonte|first=Earl D. C.|date=5 Nobyembre 2025|title=DENR lauds Miss Earth's sustainability platform, Philippines among Best in Terno winners|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485029/denr-lauds-miss-earths-sustainability-platform-philippines-among-best-terno-winners?fbclid=IwY2xjawN7qHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFReElRUnF2RWhjb0xMM05Xc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHg-09aR7LlAfTy_YODkejHgQyI9kOs7Q0R6PLGbpPN3eMEhgIVljoqJEGmbY_aem_ux9hs_i7IsKhAJBbsQn6ZA|access-date=3 Hunyo 2026|website=[[Philippine Star]]}}</ref> |} {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="3" |Kandidata ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !{{won|place=Gold}} !{{won|place=Silver}} !{{won|place=Bronze}} |- ! colspan="2" |Media Favorites | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{Flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Paris Cawich<br>{{flagicon|BLZ}} Belis | align="center" | Alexa Roder<br>{{flagicon|AUS}} Australya |<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=26 Oktubre 2025 |title=PH’s Joy Barcoma among Best in Terno winners at Miss Earth silver show |url=https://entertainment.inquirer.net/635204/phs-joy-barcoma-among-best-in-terno-winners-at-miss-earth-silver-show |access-date=3 Hunyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en}}</ref> |} === ''Talent Competition'' === Naganap ang ''talent competition'' sa apat na iba't-ibang lokasyon para sa apat na grupo: Escuela De Sto. Rosario para sa Grupong Air, St. Dominic College of Asia para sa Grupong Water at Grupong Eco,<ref>{{Cite web |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth: The Silver Lining 2025 at SDCA |url=https://stdominiccollege.edu.ph/Campus_Life/Article/miss-earth-the-silver-lining-2025-at-sdca |access-date=27 Oktubre 2026 |website=St. Dominic College of Asia |language=en}}</ref> at National Teachers College para sa Grupong Fire. Nagwagi sina Elizaveta Guryanova ng Rusya, Haley Poe ng Estados Unidos, Sony Ghale ng Nepal, at Natálie Puškinová ng Republikang Tseko para sa kaganapang ito.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! colspan="2" rowspan="2" scope="row" |Event ! colspan="4" |Elemental Group ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Air !Eco !Fire !Water |- ! rowspan="3" |''Talent Competition'' ! {{won|place=Gold}} | align="center" | Elizaveta Guryanova<br>{{flagdeco|RUS}} Rusya | align="center" | Haley Poe<br>{{flagdeco|USA}} Estados Unidos | align="center" | Sony Ghale<br>{{flagdeco|NPL}} Nepal | align="center" | [[Natálie Puškinová]]<br>{{flagdeco|CZE}} Republikang Tseko | rowspan="3" | <ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- ! {{won|place=Silver}} | align="center" | Grace McGregor<br>{{flagdeco|Scotland}} Eskosya | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Valentina Collazos<br>{{flagdeco|COL}} Kolombya | align="center" | Shiyuan Luo<br>{{flagu|HKG}}Hong Kong |- ! {{won|place=Bronze}} | align="center" | Marie-Laure Juppin<br>[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" | Sofia Mayers<br>{{flagdeco|England}} Inglatera | align="center" | Smimova Peñafiel<br>{{flagdeco|ECU}} Ekwador | align="center" | Anoushe Kalashyan<br>{{flagdeco|ARM}} Armenya |} == Mga kandidata == Pitumpu't-walong kandidata ang lumahok sa edisyong ito.<ref name="PHILIS1" /><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan !Rehiyong Kontinental !Grupo |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Kleja|Sulejmani|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Hunyo 2025 |title="Miss Albania", Valentina Gegprifti is declared the most beautiful for 2025 |url=https://pamfleti.net/kulture/miss-shqiperia-valentina-gegprifti-shpallet-me-e-bukura-per-vitin-2025-i285555 |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Pamfleti |language=en}}</ref> |20 |[[Tirana]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |{{sortname|Melissa|Koutsandreas|nolink=1}}<ref name=":12">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=6 Oktubre 2025 |title=Silver lining: 2025 Miss Earth bets lead the green generation |url=https://tribune.net.ph/2025/10/06/silver-lining-2025-miss-earth-bets-lead-the-green-generation |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref> |24 |[[Ratisbona]] |Europa |Water |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Florencia Sol|Hernández|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Enero 2025 |title=Florencia Hernández entre agua y estrellas |trans-title=Florencia Hernández between water and stars |url=https://zonavip.com.ar/florencia-hernandez-entre-agua-y-estrellas/ |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Zona VIP |language=es}}</ref> |21 |[[Mendoza, Arhentina|Mendoza]] |Kaamerikahan |Air |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Anoushe|Khalashyan|nolink=1}} |26 |[[Ereban]] |Europa |Water |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{sortname|Alexa|Roder|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Fil-Aussies dominate national pageant stage in Australia |language=en |website=ABS-CBN Lifestyle |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |url-status=live |access-date=11 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909104713/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |archive-date=9 Setyembre 2025}}</ref> |24 |[[Melbourne]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{Flagdeco|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Lotte|Diry|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2025 |title=Wienerin Lotte Diry ist Miss Earth Austria 2025 |trans-title=Viennese Lotte Diry is Miss Earth Austria 2025 |url=https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915114100/https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-date=15 Setyembre 2025 |access-date=15 Setyembre 2025 |website=OE24 |publisher=Österreich |language=de}}</ref> |20 |[[Viena]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |Somaya Harun<ref name="PHILIS1">{{cite news |last1=Bracamonte |first1=Earl D.C. |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth presents Silver Year delegates in Filipiniana finery |language=en |website=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/10/23/2481951/miss-earth-presents-silver-year-delegates-filipiniana-finery |access-date=5 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Dhaka]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Paris|Cawich|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Cowo |first=Janelle |date=9 Hulyo 2025 |title=Young Models Celebrate Culture and Fashion at Empow.Her’s Third Annual Show |url=https://www.sanpedrosun.com/fashion/2025/07/09/young-models-celebrate-culture-and-fashion-at-empow-hers-third-annual-show/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=The San Pedro Sun |language=en}}</ref> |20 |[[Belmopan]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|VEN}} [[Beneswela]] |{{sortname|Roziel|Borges|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejias |first=Yolimer |date=7 Oktubre 2025 |title=Roziel Borges representará a Venezuela en el Miss Earth 2025 |trans-title=Roziel Borges will represent Venezuela at Miss Earth 2025. |url=http://www.eluniversal.com/entretenimiento/217427/roziel-borges-representara-a-venezuela-en-el-miss-earth-2025 |access-date=7 Oktubre 2025 |website=El Universal |language=es}}</ref> |24 |Maracay |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Elizaveta|Moger|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 October 2025 |title=Asia Album: Highlights of Miss Earth 2025 in Philippines |website=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |url=https://english.news.cn/20251023/c608b758c52a46f28830fbd39fb5cd27/c.html |access-date=27 October 2025}}</ref> |21 |[[Kurgan, Rusya|Kurgan]] |Europa |Air |- |{{flagicon|VIE}} [[Biyetnam]] |{{sortname|Mỹ Anh|Trịnh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phuong |first=Hai |date=7 Hulyo 2025 |title=Á hậu 3 Trịnh Mỹ Anh được chọn đi thi Hoa hậu Trái đất 2025, gây bất ngờ |trans-title=3rd runner-up Trinh My Anh was chosen to compete in Miss Earth 2025, causing surprise |url=https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726235228/https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-date=26 Hulyo 2025 |access-date=7 Agosto 2025 |website=Báo Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |21 |[[Hanoi]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Laila|Frizon|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=30 Agosto 2025 |title=Laila Frizon, representante do Rio Grande do Sul, é eleita Miss Brasil Terra 2025 |url=https://noticias.r7.com/record-news/laila-frizon-representante-do-rio-grande-do-sul-e-eleita-miss-brasil-terra-30082025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Noticias R7 |language=pt}}</ref> |23 |Rio Grande |Kaamerikahan |Air |- |{{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Hrisiana|Hristova|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |Stara Zagora |Europa |Eco |- |{{Flagdeco|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Smirnova|Peñafiel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Balseca |first=Ingrid |date=3 Oktubre 2025 |title=Smirnova Peñafiel: “Reciclo, cultivo un huerto y le doy nueva vida a la ropa” |trans-title=Smirnova Peñafiel: “I recycle, I grow a garden and I give new life to clothes” |url=https://www.expreso.ec/ocio/smirnova-penafiel-reciclo-cultivo-un-huerto-y-le-doy-nueva-vida-la-ropa-259597.html |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Diario Expreso |language=es}}</ref> |20 |Naranjal |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|ESA}} [[El Salvador]] |{{sortname|Alejandra|Pérez|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=7 July 2025 |title=Alejandra Pérez se convierte en Miss Earth El Salvador 2025 |trans-title=Alejandra Pérez becomes Miss Earth El Salvador 2025 |url=https://xpot.sv/alejandra-perez-se-convierte-en-miss-earth-el-salvador-2025/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=XPOT |language=es}}</ref> |25 |San Vicente |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|UAE}} [[Emiratos Arabes Unidos]] |{{sortname|Ana|Zafyra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 October 2025 |title=7 Potret Ana Zafyra Miss Earth Uni Emirat Arab 2025, Bikin Terpukau! |language=id |trans-title=7 Portraits of Zafira's Children, Miss Earth UAE 2025, Will Amaze You! |website=[[IDN Times]] |editor=Wahyu Kurniawan |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ana-zafyra-miss-earth-uni-emirat-arab-2025-c1c2-01-cw2f3-zn05f1 |access-date=28 October 2025}}</ref> |24 |[[Dubai]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Grace|McGregor|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |25 |[[Edinburgh]] |Europa |Air |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Haley|Poe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Glicklin |first=Harry |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth champions unite on Good Morning Washington for environmental awareness |language=en |work=WJLA-TV |url=https://wjla.com/good-morning-washington/national-and-global-miss-earth-titleholders-advocate-for-sustainability-and-conservation |access-date=11 Hulyo 2025}}</ref> |22 |[[Erie, Pennsylvania|Erie]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{Flagicon|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Birgit|Dimitrijev|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Setyembre 2025 |title=Eesti kaunitar Birgit Dimitrijev esindab Eestit Miss Earth 2025 rahvusvahelisel iludusvõistlusel |language=Estonian |trans-title=Estonian beauty Birgit Dimitrijev will represent Estonia at the Miss Earth 2025 international beauty pageant |website=Buduaar - TV3 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-date=2025-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923103346/https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |url-status=dead }}</ref> |21 |Värska |Europa |Fire |- |{{flagdeco|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Delina|Girma|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |18 |[[Adis Abeba]] |Aprika |Fire |- |{{Flagicon|WAL}} [[Gales]] |{{sortname|Abigail|Wood|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Birt |first=Elizabeth |date=9 Hunyo 2025 |title=Pembrokeshire penguin keeper crowned Miss Earth Wales 2025 |language=en-GB |work=Western Telegraph |url=https://www.westerntelegraph.co.uk/news/25224932.pembrokeshire-penguin-keeper-crowned-miss-earth-wales-2025/ |access-date=11 Hunyo 2025 |issn=0307-1235}}</ref> |25 |Tavernspite |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Cherise Asher|Ayisi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Doğan Aziz Demirtaş |date=19 Agosto 2025 |title=Son Ağaç Öldüğünde, Son İnsan da Ölür |language=tr |trans-title=When the Last Tree Dies, the Last Man Dies Too |website=Dadmedya |url=https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901004325/https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Accra]] |Aprika |Eco |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Shanae|Brown|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |19 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Reimi|Shimizu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |[[Tokyo]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|Northern Mariana Islands}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{sortname|Aria|Keilbach|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=20 July 2025 |title=Aria Keilbach crowned Miss Earth NMI 2025 |url=https://www.mvariety.com/news/local/aria-keilbach-crowned-miss-earth-nmi-2025/article_9125b37a-4329-49af-ae3e-a5526eea2245.html#:~:text=ARIA%20Keilbach%20was%20crowned%20Miss,place%20in%20Manila%20this%20December. |access-date=20 July 2025 |website=Marianas Variety |language=en}}</ref> |23 |Saipan |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Shiyuan|Luo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Dàn người đẹp đổ bộ Philippines thi Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=Beauties flock to the Philippines to compete in Miss Earth |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/dan-nguoi-dep-do-bo-philippines-thi-hoa-hau-trai-dat-c78a1707602.html |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |20 |[[Suzhou]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Komal|Choudhary|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Miss Earth India 2025 Komal Choudhary and Miss Divine Beauty 2025 Ekta Singh Crowned at a Spectacular Finale |url=https://www.tribuneindia.com/news/business/miss-earth-india-2025-komal-choudhary-and-miss-divine-beauty-2025-ekta-singh-crowned-at-a-spectacular-finale/ |access-date=29 Setyembre 2025 |website=The Tribune |language=en-In}}</ref> |25 |[[Pune]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Putri|Juficha|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Murdianto |first=Muhammad Tarmizi |date=16 Oktubre 2025 |title=Putri Juficha Siap Menyalakan Cahaya Indonesia di Miss Earth 2025 |language=id |trans-title=Putri Juficha Ready to Shine Light on Indonesia at Miss Earth 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/putri-juficha-siap-menyalakan-cahaya-indonesia-di-miss-earth-2025-00-rqp85-l79ln2 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |25 |Manado |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Sofia|Mayers|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=31 Hulyo 2025 |title=7 Potret Sofia Mayers Miss Earth Inggris 2025, Inspiring! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sofia-mayers-miss-earth-inggris-2025-c1c2-01-cw2f3-gjyy70 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Canterbury |Europa |Eco |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Natalia|Guglielmo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Natalia Guglielmo è la nuova Miss Earth Italy 2025 |language=it |trans-title=Natalia Guglielmo is the new Miss Earth Italy 2025 |website=NotiCaMania Comunicati online |url=https://comunicationline.eu/natalia-guglielmo-e-la-nuova-miss-earth-italy-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Sicilia]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Saran|Kimlan|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=22 July 2025 |title=សារ៉ាន់ គីមឡាង ត្រូវបានតែងតាំងជា Miss Earth Cambodia 2025 |url=https://ams.com.kh/news/infotainment/life-style/saran-kimlan-become-miss-earth-cambodia-2025 |access-date=22 July 2025 |website=AMS |language=km}}</ref> |24 |[[Nom Pen]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Hailey|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Goodrunning |first=Deena |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth Canada 2025 is Hailey Hamelin-Wilson! |url=https://www.albertanativenews.com/miss-earth-canada-2025-is-hailey-hamelin-wilson/ |access-date=15 Hulyo 2025 |website=Alberta Native News |language=en-US}}</ref> |23 |[[Toronto]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Latecia|Bush|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Durston |first=Laura |date=9 Mayo 2025 |title=What's Hot on camera |language=en-GB |work=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2025/05/09/whats-hot-on-camera-7/ |access-date=11 Hunyo 2025}}</ref> |22 |George Town |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Esther|Mukoya|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025, Esther Princess Mukoya, Set for Send-Off Ahead of Miss Earth 2025 in the Philippines |language=en |website=Youth Village Kenya |url=https://youthvillage.co.ke/miss-earth-kenya-2025-esther-princess-mukoya-set-for-send-off-ahead-of-miss-earth-2025-in-the-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |Kakamega |Aprika |Air |- |{{Flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Valentina|Collazos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valentina Collazos Miss Earth Kolombia 2025, Gorgeous Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Valentina Collazos Miss Earth Colombia 2025, Absolutely Gorgeous! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valentina-collazos-miss-earth-kolombia-2025-gorgeous-abis-c1c2-01-cw2f3-0t6r6j |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cali]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Rachel|Chang|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Agosto 2025 |title=Historic: For the first time, two sisters will represent Cuba in global beauty contests |language=en |website=CiberCuba |url=https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901003350/https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Havana]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagdeco|LAO}} [[Laos]] |{{sortname|Parami|Viengmay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=30 Oktubre 2025 |title=Beauties for a cause: Miss Earth delegates defend pageant’s school events |url=https://entertainment.inquirer.net/635985/beauties-for-a-cause-miss-earth-delegates-defend-pageants-school-events |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Vientian]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{sortname|Aline|Ghanem|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Rochana |first=Nina |date=12 Setyembre 2024 |title=17 Kontestan Miss Earth 2024 dari Berbagai Negara, Stunning Abis! |language=id |trans-title=17 Miss Earth 2024 Contestants from Various Countries, Absolutely Stunning! |website=Jateng IDN Times |url=https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923104916/https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Beirut]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|LBR}} [[Liberia|Liberya]] |{{sortname|Monica|Swen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=4 Agosto 2025 |title=Monica Swen Crowned Miss Earth Liberia 2025 |url=https://www.liberianobserver.com/life/monica-swen-crowned-miss-earth-liberia-2025/article_5712217a-8219-4fd4-833b-16c1331c731d.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Daily Observer |language=en}}</ref> |23 |[[Monrovia]] |Aprika |Eco |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Sóldís Vala|Ívarsdóttir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Guðrún Ósk Guðjónsdóttir |date=20 Marso 2025 |title=Lærði að standa með sjálfri sér |language=is |trans-title=Learned to stand up for herself |website=DV |url=https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521054829/https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |archive-date=21 May 2025}}</ref> |19 |Árbær |Europa |Fire |- |{{flag|Makaw}} |{{sortname|Evangeline|Chen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=25 Hulyo 2025 |title=陈思蓓：荣获2025澳门地球小姐，冠军荣耀加冕 |trans-title=Sibei Chen: Won the Miss Earth Macau 2025 title, crowned champion |url=https://m.sohu.com/a/917293281_122153156/?pvid=000115_3w_a |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |23 |Makaw |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Vaisnevi|Retnam|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |22 |Selangor |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Génesis|Vera|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Setyembre 2025 |title=Génesis Vera Miss Earth México 2025 |trans-title=Génesis Vera Miss Earth Mexico 2025 |url=https://www.notiver.com/sociales/genesis-vera-miss-earth-mexico-2025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Notiver |language=es}}</ref> |24 |[[Veracruz]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |{{sortname|Elizaveta|Kuznetsova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=2 Nobyembre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 yang Bikin Terpikat |trans-title=7 Captivating Portraits of Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-kuznetsova-miss-earth-moldova-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-d01zsv |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Tiraspol |Europa |Water |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{sortname|Nomin-Erdene|Bayarkhuu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |28 |Darkhan |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|Khin Khin|Hlaing|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=13 Agosto 2025 |title=Miss Earth Myanmar 2025 ရဲ့ Winner Crown ကို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့တဲ့ စစ်တွေ အလှမယ် |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2025/08/miss-earth-myanmar-2025-winner-crown.html?m=1 |access-date=8 Setyembre 2025 |website=Myanmar Celebrity |language=my}}</ref> |19 |Mrauk U |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Ndeshipewa |Angula|nolink=1}}<ref name=":0" /> |20 |[[Windhoek]] |Aprika |Air |- |{{NPL}} |{{sortname|Sony|Ghale|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=30 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250830160002/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |archive-date=30 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Divine|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=26 Hulyo 2025 |title=Nelson emerges 24th Miss Earth Nigeria |url=https://thenationonlineng.net/nelson-emerges-24th-miss-earth-nigeria/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=The Nation |language=en}}</ref> |22 |Akwa Ibom |Aprika |Fire |- |{{Flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Solange|Velásquez|nolink=1}}<ref name="TPDN1">{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=27 Oktubre 2025 |title=Hậu trường chụp áo tắm của thí sinh Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=In the past, there will be a lot of people in the world |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/hau-truong-chup-ao-tam-cua-thi-sinh-hoa-hau-trai-dat-post1790893.tpo |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |23 |Chinandega |Kaamerikahan |Water |- |{{Flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Julie|Børresen|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |Bjørkelangen |Europa |Air |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|India|Holder|nolink=1}}<ref name="TPDN1" /> |26 |[[Auckland]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Sanne-Esmee|Walstra|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Horjus |first=Andre |date=9 Hulyo 2025 |title=Sanne-Esmee (21) uit Sint Jacobiparochie naar Miss Earth-verkiezing: ‘Een droom is uitgekomen’ |trans-title=Sanne-Esmee (21) from Sint Jacobiparochie to Miss Earth pageant: 'A dream has come true' |url=https://lc.nl/friesland/waadhoeke/Sanne-Esmee-21-voor-Nederland-naar-Miss-Earth-verkiezing-%E2%80%98Een-droom-is-uitgekomen%E2%80%99-46803141.html |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Leeuwarder Courant |language=nl}}</ref> |21 |Sint Jacobiparochie |Europa |Water |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Syeda |Dua-e-Khadija|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kotwal |first=Farhan Hashim |date=2 Hulyo 2025 |title=Dua-e-Khadija crowned Miss Pakistan Global 2025 |url=https://www.pakistanstatetime.com/news/duaekhadija-crowned-miss-pakistan-global-2025 |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Pakistan State Time |language=en-US}}</ref> |22 |Peshawar |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Massiel|Suárez|nolink=1}}<ref name=":12" /> |24 |Huancavelica |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{sortname|Joy|Barcoma}}<ref>{{Cite news |author=Armin P. Adina |date=10 Agosto 2025 |title=Joy Barcoma of Bacoor City is Miss Philippines Earth 2025 |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810203815/https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Bacoor]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Amanda|Niemi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ly |first=Pia |date=27 Agosto 2025 |title=Riihimäkeläislähtöinen Amanda, 24, on Miss Earth Finland – edustaa Suomea Filippiineillä |language=fi |trans-title=Amanda, 24, originally from Riihimäki, is Miss Earth Finland – representing Finland in the Philippines |website=Hämeen Sanomat |url=https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250827102349/https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |archive-date=27 Agosto 2025}}</ref> |24 |Riihimäki |Europa |Fire |- |{{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Justyna|Roguska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Justyna Roguska będzie reprezentować Polskę na Miss Earth 2025! |language=pl |trans-title=Justyna Roguska will represent Poland at Miss Earth 2025! |website=Ciekawe24.pl |url=https://ciekawe24.pl/justyna-roguska-bedzie-reprezentowac-polske-na-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Varsovia]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|Portugal}} [[Portugal]] |{{sortname|Raquel|Camelo|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Ferreira |first=Monica |date=16 Hunyo 2024 |title=Jovem da região conquista título de Miss Queen Portugal |trans-title=Young woman from the region wins the title of Miss Queen Portugal |url=https://www.imediato.pt/jovem-da-regiao-conquista-titulo-de-miss-queen-portugal/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Imediato |language=pt}}</ref> |23 |[[Oporto|Porto]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Sandra|Wallet|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |Nouvelle-Aquitaine |Europa |Water |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Valeria|Conde|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valeria Conde Miss Earth Republik Dominika 2025, Seorang Atlet! |trans-title=7 Portraits of Valeria Conde, Miss Earth Dominican Republic 2025, an Athlete! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valeria-conde-miss-earth-republik-dominika-2025-c1c2-01-cw2f3-byq57c |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|CZE}} '''[[Republikang Tseko]]''' |'''{{sortname|Natálie|Puškinová}}'''<ref>{{Cite web |date=3 Mayo 2025 |title=Miss Czech Republic 2025 se stala jedenadvacetiletá studentka Linda Górecká |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-czech-republic-finale-vitezka-makarenko-anketa-kubiskova.A250428_165107_missamodelky_sub |access-date=11 Hunyo 2025 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> |21 |[[Praga]] |Europa |Water |- |[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{sortname|Marie-Laure|Juppin de Fondaumère|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=18 Setyembre 2025 |title=Miss Earth 2025 : une candidate de Sainte-Rose représentera La Réunion aux Philippines |language=fr |trans-title=Miss Earth 2025: A candidate from Sainte-Rose will represent Reunion Island in the Philippines |website=Le Quotidien de La Réunion |url=https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923110905/https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |Sainte-Rose |Aprika |Water |- |{{flagdeco|ROU}} [[Rumanya]] |{{sortname|Sabina|Parmac|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Dinu |first=Beatrice Lianda |date=27 Oktubre 2025 |title=România, din nou pe harta internațională la Miss Earth |language=ro |trans-title=Romania, back on the international map at Miss Earth |website=Ziarul Pozitiv |url=https://ziarulpozitiv.ro/romania-din-nou-pe-harta-internationala-la-miss-earth/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Bukarest]] |Europa |Fire |- |{{flagdeco|RUS}} [[Rusya]] |{{sortname|Elizaveta|Guryanova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Guryanova Miss Earth Rusia 2025, Bikin Terpikat! |language=id |trans-title=7 Portraits of Elizaveta Guryanova Miss Earth Russia 2025, Make You Captivate! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-guryanova-miss-earth-rusia-2025-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-kjkwkt |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Mosku]] |Europa |Air |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Nina|Karapešev|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |[[Belgrado]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Tinewimbo|Dupute|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=22 Oktubre 2025 |title=Tinewimbo Dupute Arrives in Philippines to Represent Zimbabwe at Miss Earth 2025 |language=en |website=Youth Village Zimbabwe |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/tinewimbo-dupute-arrives-in-philippines-to-represent-zimbabwe-at-miss-earth-2025/#google_vignette |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |Bulawayo |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Ganga|Kannan|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=24 Oktubre 2025 |title=7 Potret Ganga Kannan Miss Earth Singapura 2025, Sweet Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Ganga Kannan, Miss Earth Singapore 2025, So Sweet! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ganga-kannan-miss-earth-singapura-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-f89d73 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Singapore|Singapura]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Adithya|Dewmini|nolink=1}} |21 |[[Colombo]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Tilde|Lööw|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |[[Estokolmo]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Amina|Jigge|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=19 Agosto 2025 |title=Miss Grand Tanzania competition has ended successfully, here are the 7 winners |url=https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Kenya Talk |language=en |archive-date=29 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829173204/https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |url-status=dead }}</ref> |26 |Mwanza |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{sortname|Waree|Ngamkham|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=1 Setyembre 2025 |title=มงลง "น้ำเหนือ วารี" มิสเอิร์ธไทยแลนด์2025 |language=th |trans-title=The crown goes to Namnuea Waree, Miss Earth Thailand 2025 |website=Line Today |url=https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901052206/https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Chiang Rai]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Jenique|Botha|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Phumi Ramalepe |date=18 Setyembre 2025 |title=Environmental advocate Jenique Botha crowned Miss Earth South Africa 2025 |language=en |website=[[News24 (website)|News24]] |url=https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |url-status=live |access-date=29 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918125915/https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |archive-date=18 Setyembre 2025}}</ref> |22 |Edenvale |Aprika |Eco |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yoon-seo|Choi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2025 |title=[S포토] 최윤서, '1등 미스어스~' (미스어스 2025 코리아) |trans-title=[S Photo] Choi Yoon-seo, "Miss Earth 2025 Korea" (Miss Earth 2025 Korea) |url=https://www.stardailynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=498394 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Star Daily News |language=ko}}</ref> |24 |[[Busan]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Nathalie|Briones|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Setyembre 2025 |title=Quién es Nathalie Briones, la joven que se coronó como Miss Earth Chile 2025 |trans-title=Who is Nathalie Briones, the young woman who was crowned Miss Earth Chile 2025? |url=https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |access-date=8 Setyembre 2025 |website=La Gaceta |language=es-CL |archive-date=2025-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907182508/https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |url-status=dead }}</ref> |19 |Puente Alto |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Mira|Atagül|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 Oktubre 2025 |title=7 Potret Mira Atagül Miss Earth Turki 2025, Menawan Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Mira Atagül, Miss Earth Türkiye 2025, Absolutely Stunning! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-mira-atagul-miss-earth-turki-2025-menawan-abis-c1c2-01-cw2f3-n4yywv |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |[[Istanbul]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Maria |Zheliaskova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraina 2025 yang Bikin Terpikat |language=id |trans-title=7 Captivating Portraits of Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraine 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-maria-zheliaskova-miss-earth-ukraina-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-rq4r9l |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Odessa|Odesa]] |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|UZB}} [[Usbekistan]] |{{sortname|Shakhrizoda|Madaminova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Umarova |first=Nigora |date=29 Setyembre 2025 |title=Shaxrizada Madaminova to Represent Uzbekistan at Miss Earth 2025 |language=en |website=Kursiv |url=https://uz.kursiv.media/en/2025-09-29/shaxrizada-madaminova-to-represent-uzbekistan-at-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Taskent]] |Asya at Oseaniya |Eco |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:Miss Earth]] jmewdlh28bvumftu9l2frhbgydn0yhn 2237534 2237493 2026-10-27T07:16:23Z Allyriana000 119761 Inarkibo ang mga artikulo 2237534 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | name = Miss Earth 2025 | image = Natalie Puskinova.jpg | caption = Si Natálie Puškinová na kinokoronahan ni Jessica Lane bilang Miss Earth 2025 | date = 5 Nobyembre 2025 | presenters = James Deakin | theme = The Silver Lining | venue = Okada Manila, [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas | broadcaster = '''Telebisyon''':<br>{{Hlist|[[A2Z (TV channel)|A2Z]]|[[Aliw Channel 23]]|[[Kapamilya Channel]]}}''' | entrants = 78 | placements = 25 | debuts = {{hlist|Usbekistan}} | withdrawals = {{hlist|Alherya|Belhika|Bulibya|Cabo Verde|Eslobenya|Hayti|Honduras|Kamerun|Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kosobo|Kosta Rika|Madagaskar|Mawrisyo|Montenegro|Pidyi|Porto Riko|Samoa|Tsina}} | returns = {{hlist|Alemanya|Armenya|Austrya|Ekwador|Eskosya|Estonya|Hamayka|Kapuluang Cayman|Libano|Makaw|Moldabya|Nikaragwa|Pinlandiya|Republikang Tseko|Rumanya|Suwesya|Tansaniya|Turkiya|Ukranya}} | winner = [[Natálie Puškinová]] | represented = {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko | congeniality = | before = [[Miss Earth 2024|2024]] | next = [[Miss Earth 2026|2026]] }} Ang '''Miss Earth 2025''' ay ang ika-25 edisyon ng [[Miss Earth]] pageant, na ginanap sa Okada Manila, sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], Pilipinas noong 5 Nobyembre 2025.<ref>{{Cite web |date=5 Nobyembre 2025 |title=HIGHLIGHTS: Miss Earth 2025 coronation night |url=https://philstarlife.com/news-and-views/613402-live-updates-miss-earth-2025-coronation-night? |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827105410/https://philstarlife.com/news-and-views/613402-live-updates-miss-earth-2025-coronation-night |archive-date=27 Agosto 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Philstar Life |language=en}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni Jessica Lane of Australya si Natálie Puškinová ng Republikang Tseko bilang Miss Earth 2025.<ref>{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025, Philippines in Top 8 |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485175/czech-republic-wins-miss-earth-2025-philippines-top-8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251106043905/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485175/czech-republic-wins-miss-earth-2025-philippines-top-8 |archive-date=6 Nobyembre 2025 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> Ito ang ikalawang pagkakataon na nanalo ang Republikang Tseko sa Miss Earth. Kinoronahan bilang Miss Earth-Air si Sóldís Vala Ívarsdóttir ng Lupangyelo, si Mỹ Anh Trịnh ng Biyetnam bilang Miss Earth-Water, at si Waree Ngamkham ng Taylandiya bilang Miss Earth-Fire. Kalaunan ay bumitiw si Trịnh sa kaniyang titulo upang lumahok sa Miss Universe Vietnam 2026 at pinalitan siya ni Nathalie Briones ng Tsile.<ref name=":4">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=3 Oktubre 2026 |title=Miss Earth names new Miss Earth Water 2025 |url=https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025 |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH|archive-url=https://web.archive.org/web/20261004055601/https://tribune.net.ph/2026/10/03/miss-earth-names-new-miss-earth-water-2025|archive-date=4 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Luận |first=Công |date=3 Oktubre 2026 |title=The Chilean beauty queen takes over the Miss Earth Water 2025 title from Trinh My Anh. |url=https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh |access-date=4 Oktubre 2026 |website=Vietnam.vn |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261027015919/https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-chile-dam-nhan-danh-hieu-miss-earth-water-2025-cua-trinh-my-anh|archive-date=27 Oktubre 2026}}</ref> Mga kandidata mula sa pitumpu't-walong bansa at teritoryo ang lumahok sa edisyong ito. Pinangunahan ni James Deakin ang kompetisyon. == Kasaysayan == === Lokasyon at petsa === Noong Setyembre 2025, inanunsyo ng Miss Earth Organization na ang Pilipinas ang mangunguna sa patimpalak. Gaganapin ang panghuling kompetisyon sa 5 Nobyembre 2025 sa Okada Manila sa [[Parañaque]], [[Kalakhang Maynila]], sa dalawang magkasunod na taon. Ang tema ng patimpalak ay "Silver Lining," na tumutukoy sa ika-25 anibersaryo o pilak na anibersaryo ng patimpalak.<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Philippines to host Miss Earth's Silver Anniversary |url=https://tribune.net.ph/2025/09/25/philippines-to-host-miss-earths-silver-anniversary |archive-url=https://web.archive.org/web/20250925063637/https://tribune.net.ph/2025/09/25/philippines-to-host-miss-earths-silver-anniversary |archive-date=25 Setyembre 2025 |access-date=27 Oktubre 2026 |language=en|last=Fernando|first=Jefferson|work=Daily Tribune|url-status=live}}</ref> === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Ndeshipewa Angula si Miss Earth Namibia 2025 Uatjiri Mbaisa dahil lumagpas na ito sa limitasyon ng edad.<ref name=":0">{{Cite news |last=Nakaziko |first=Pinehas |date=20 Hulyo 2025 |title=Johanna Swartbooi crowned Miss Namibia 2025 |language=en |website=The Namibian |url=https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724122536/https://www.namibian.com.na/johanna-swartbooi-crowned-miss-namibia-2025/ |archive-date=24 Hulyo 2025}}</ref> Pinalitan din ni Valentina Collazos si Laura Isabel González bilang kinatawan ng Kolombya dahil lumagpas na ito sa limitasyon ng edad.<ref>{{Cite web |last=Duong |first=Hai |date=4 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Colombia was deprived of the right to compete in the miss contest, the reason for the shock |url=https://vgt.vn/miss-earth-colombia-bi-tuoc-quyen-thi-hoa-hau-ly-do-soc-ihyes-20251004t7547267/?lang=en |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=VGT TV |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107141407/https://vgt.vn/miss-earth-colombia-bi-tuoc-quyen-thi-hoa-hau-ly-do-soc-ihyes-20251004t7547267/?lang=en|archive-date=7 Enero 2026}}</ref> Pinalitan ni India Holder ang orihinal na nagwagi na si Shae Parsons bilang kinatawan ng Nuweba Selandiya dahil sa personal na dahilan.<ref>{{cite web |date=19 Hunyo 2025 |title=East Aucklander crowned Miss Earth NZ 2025 |url=https://www.times.co.nz/business/east-aucklander-crowned-miss-earth-nz-2025/ |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Eastern Times |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828142636/https://www.times.co.nz/business/east-aucklander-crowned-miss-earth-nz-2025/|archive-date=28 Agosto 2025}}</ref> Pinalitan din ni Putri Juficha ang orihinal na nagwagi na si Jazmine Rowe bilang kinatawan ng Indonesya dahil sa hindi pagtugon sa mga pangangailangang kontraktuwal at administratibo sa loob ng panahong itinakda ng Miss Earth Organization.<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2025 |title=Raih Gelar Miss Earth Indonesia 2025, Jaz Rowe Siap Jadi Suara Perubahan Global |trans-title=Winning the Miss Earth Indonesia 2025 title, Jaz Rowe is ready to be a voice for global change. |url=https://www.kapanlagi.com/foto/berita-foto/indonesia/raih-gelar-miss-earth-indonesia-2025-jaz-rowe-siap-jadi-suara-perubahan-global.html |access-date=15 Hulyo 2025 |website=KapanLagi |language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20250830144742/https://www.kapanlagi.com/foto/berita-foto/indonesia/raih-gelar-miss-earth-indonesia-2025-jaz-rowe-siap-jadi-suara-perubahan-global.html|archive-date=30 Agosto 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=7 October 2025 |title=Jazmine Rowe Batal Wakili Indonesia di Ajang Miss Earth 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/men-jazmine-rowe-batal-wakili-indonesia-di-ajang-miss-earth-2025-c1c2-01-l8vsm-xhv2mb |access-date=21 October 2025 |website=IDN Times |language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20260814141132/https://www.idntimes.com/men/ladies/men-jazmine-rowe-batal-wakili-indonesia-di-ajang-miss-earth-2025-c1c2-01-l8vsm-xhv2mb|archive-date=14 Agosto 2026|trans-title=Jazmine Rowe Will No Longer Represent Indonesia at the Miss Earth 2025 Pageant}}</ref> Pinalitan nina Reimi Shimizu ng Hapon, Esther Mukoya ng Kenya, Elizaveta Kuznetsova ng Moldabya, at Solange Velásquez ng Nikaragwa sina Emilia Shimanouchi, Mirel Atieno,<ref name=":1">{{Cite web |date=15 Hulyo 2025 |title=Trans‑Nzoia Governor Natembeya Congratulates Ms. Mirel Atieno on Miss Earth Kenya 2025 Victory |url=http://www.vipasho.co.ke/2025/07/transnzoia-governor-natembeya.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Vipasho News |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261027024516/http://www.vipasho.co.ke/2025/07/transnzoia-governor-natembeya.html|archive-date=27 Oktubre 2026}}</ref> Diana Spotarenko, at Ilse Castellanos, ayon sa pagkakabanggit, sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{cite web |date=23 July 2025 |title=2025ミス・アース：日本代表に早稲田大2年の19歳、島内エミリアさん　世界大会でも「グランプリを狙っていきたい」 |trans-title=Miss Earth 2025: Japan's representative, 19-year-old Waseda University sophomore Emilia Shimauchi, who also aims to win the grand prize at the world competition. |url=https://mainichikirei.jp/article/20250723dog00m100027000c.html |access-date=23 July 2025 |website=Mainichi Kirei |language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20250919094420/https://mainichikirei.jp/article/20250723dog00m100027000c.html|archive-date=19 Setyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Muthee |first=Raymond |date=17 Oktubre 2025 |title=Beauty queen Mirel Atieno Ngesa dethroned as Miss Earth 2025 |url=https://www.standardmedia.co.ke/business/fashion-beauty/article/2001531342/beauty-queen-mirel-atieno-ngesa-dethroned-as-miss-earth-2025 |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=The Standard |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107094139/https://www.standardmedia.co.ke/business/fashion-beauty/article/2001531342/beauty-queen-mirel-atieno-ngesa-dethroned-as-miss-earth-2025|archive-date=7 Enero 2026}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Ntoyai |first=Manuel |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025 Mirel Atieno Ngesa dethroned, replaced amid pageant controversy |url=https://www.tnx.africa/entertainment/article/2001532029/miss-earth-kenya-2025-mirel-atieno-ngesa-dethroned-replaced-amid-pageant-controversy |access-date=5 Nobyembre 2025 |website=TNX Africa |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111051619/https://www.tnx.africa/entertainment/article/2001532029/miss-earth-kenya-2025-mirel-atieno-ngesa-dethroned-replaced-amid-pageant-controversy|archive-date=11 Nobyembre 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 Marso 2025 |title=Angelina Chitaica va reprezenta Republica Moldova la Miss World 2025 |trans-title=Angelina Chitaica will represent the Republic of Moldova at Miss World 2025 |url=https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415022716/https://ziuadeazi.md/stiri/angelina-chitaica-va-reprezenta-republica-moldova-la-miss-world-2025/ |archive-date=15 Abril 2025 |access-date=23 Marso 2025 |website=Ziuadeazi |language=ro-ro}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang bansang Usbekistan sa edisyong ito. Bumalik sa edisyong ito ang mga bansa at teritoryong Kapuluang Cayman na huling sumali noong [[Miss Earth 2010|2010]]; Nikaragwa na huling sumali noong [[Miss Earth 2012|2012]]; Tansaniya na huling sumali noong [[Miss Earth 2014|2014]]; Turkiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2015|2015]]; Makaw na huling sumali noong [[Miss Earth 2016|2016]]; Hamayka, Moldabya at Pinlandiya na huling sumali noong [[Miss Earth 2020|2020]]; Libano at Suwesya na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Austrya, Eskosya, at Estonya na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; at Alemanya, Armenya, Ekwador, Republikang Tseko, Rumanya, at Ukranya na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]].<ref>{{Cite web |last=Wolfová |first=Gabriela |date=3 Mayo 2025 |title=Novou Miss Czech Republic je kráska bez jediné plastiky Linda Górecká! Má plné rty a bujné vnady |trans-title=The new Miss Czech Republic is the beauty without a single plastic surgery, Linda Górecká! She has full lips and lush charms |url=https://www.super.cz/clanek/celebrity-novou-miss-czech-republic-je-kraska-bez-jedine-plastiky-linda-gorecka-ma-plne-rty-a-bujne-vnady-1514428 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Super.cz |language=cs|archive-url=https://web.archive.org/web/20260906051854/https://www.super.cz/clanek/celebrity-novou-miss-czech-republic-je-kraska-bez-jedine-plastiky-linda-gorecka-ma-plne-rty-a-bujne-vnady-1514428|archive-date=6 Setyembre 2026}}</ref> Pinalitan ni Miss Earth Puerto Rico 2026 Cecilia Acosta si Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez dahil sa personal na dahilan.<ref>{{Cite web |last=Rifai |date=23 Abril 2025 |title=7 Potret Miss Earth Puerto Riko 2025 Valeria Meléndez |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Puerto Rico 2025 Valeria Meléndez, Captivating! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-puerto-riko-2025-valeria-melendez-c1c2-01-9mwsv-cx3myc |access-date=15 Setyembre 2025 |website=IDN Times |language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20261027070246/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-puerto-riko-2025-valeria-melendez-c1c2-01-9mwsv-cx3myc|archive-date=27 Oktubre 2026}}</ref><ref>{{Cite news |author=Martínez |first=José Rolón |date=5 Pebrero 2025 |title=VIDEO: Puerto Rico corona tres nuevas reinas |language=es |trans-title=VIDEO: Puerto Rico crowns three new queens |website=El Vocero |url=https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304082008/https://www.elvocero.com/escenario/video-puerto-rico-corona-tres-nuevas-reinas/article_1c1b38f8-e36d-11ef-83e7-f3c040e9eb53.html |archive-date=4 Marso 2025}}</ref> Gayunpaman, bumitiw rin si Acosta dahil sa personal na dahilan, dahilan upang bumitiw ang Puerto Rico sa edisyong ito. Bumitiw si Jera Redant ng Belhika dahil sa isang malubhang kalagayan sa kaniyang kalusugan.<ref>{{Cite web |last=Vanden Berghe |first=Filip |date=18 Mayo 2025 |title=KIJK. Jera Redant (18) verkozen tot Miss Exclusive 2025 |url=https://myprivacy.dpgmedia.be/consent?siteKey=Uqxf9TXhjmaG4pbQ&callbackUrl=https%3A%2F%2Fwww.hln.be%2Fprivacy-gate%2Faccept-tcf2%3FredirectUri%3D%252Fgeraardsbergen%252Fkijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025%7Eaebcfd5a%252F%253Freferrer%253Dhttps%253A%252F%252Fwww.google.com%252F |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521202442/https://www.hln.be/geraardsbergen/kijk-jera-redant-18-verkozen-tot-miss-exclusive-2025~aebcfd5a/ |archive-date=21 Mayo 2025 |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Het Laatste Nieuws |language=nl}}</ref> Bumitiw sina Kristina Milovanović ng Bosnya at Hersegobina, María Victoria Medina ng Espanya,<ref>{{cite web |date=2 Agosto 2025 |title=La modelo de Jaén que representará a España en Filipinas |url=https://lacontradejaen.eldiario.es/maria-victoria-candidata-espana-miss-tierra-jaen/ |access-date=8 Agosto 2025 |website=El Diario |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827094232/https://lacontradejaen.eldiario.es/maria-victoria-candidata-espana-miss-tierra-jaen/|archive-date=27 Agosto 2026|trans-title=The model from Jaén who will represent Spain in the Philippines}}</ref> Erline Édouard ng Hayti, Claudia Castañeda ng Honduras,<ref>{{cite web |date=10 Agosto 2025 |title=Claudia Castañeda es coronada Miss Earth Honduras 2025 |trans-title=Claudia Castañeda is crowned Miss Earth Honduras 2025 |url=https://oncenoticias.hn/tendencias/virales/claudia-castaneda-coronacion-miss-earth-honduras-2025-el-progreso-yoro/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Once Noticias |language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20250915174100/https://oncenoticias.hn/tendencias/virales/claudia-castaneda-coronacion-miss-earth-honduras-2025-el-progreso-yoro/|archive-date=15 Setyembre 2025}}</ref> at Jiarong Yang ng Tsina dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name="delegates">{{cite web |date=19 Mayo 2025 |title=ЈЕЛЕНА ЊЕГОВАН ПРВА ПРАТИЉА "МИС БАЛКАНА 2025." У БАЊА ЛУЦИ |url=https://www.radiodunav.com/jelena-njegovan-prva-pratilja-mis-balkana-2025-u-banja-luci/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Radiodunav |language=sr|trans-title=Jelena Njegovan Named First Runner-Up for "Miss Balkans 2025" in Banja Luka|archive-url=https://web.archive.org/web/20250908144508/https://www.radiodunav.com/jelena-njegovan-prva-pratilja-mis-balkana-2025-u-banja-luci/|archive-date=8 Setyembre 2025}}</ref> Dapat sanang lalahok si Abidemi Akannie ng Sierra Leone sa edisyong ito, ngunit hindi ito nagpatuloy dahil sa suliraning pinansiyal.<ref>{{Cite web |date=14 Oktubre 2025 |title=Abidemi Akannie to Represent Sierra Leone at Miss Earth International 2025 in Philippines |url=https://sierraloaded.sl/entertainment/akannie-sierra-leone-miss-earth-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Sierraloaded |language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260911065126/https://sierraloaded.sl/entertainment/akannie-sierra-leone-miss-earth-philippines/|archive-date=11 Setyembre 2026}}</ref> == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay !Kandidata |- |'''Miss Earth 2025''' | * {{flagicon|CZE}} '''Republikang Tseko''' – '''[[Natálie Puškinová]]'''<ref name=":02">{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Natalie Puskinova of Czech Republic is Miss Earth 2025 |url=https://entertainment.inquirer.net/636990/natalie-puskinova-of-czech-republic-is-miss-earth-2025 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- |Miss Earth – Air 2025 | * {{flagicon|ISL}} Lupangyelo – Sóldís Vala Ívarsdóttir<ref name=":02" /> |- | rowspan="2" |Miss Earth – Water 2025 | * {{flagicon|VIE}} ''Biyetnam'' – ''Mỹ Anh Trịnh'' ''(bumitiw)''<ref name=":02" /> |- | * {{flagicon|CHI}} Tsile – Nathalie Briones ''(pumalit)<ref name=":4" />'' |- |Miss Earth – Fire 2025 | * {{Flagdeco|THA}} Taylandiya – Waree Ngamkham<ref name=":02" /> |- |Top 8 (Mga ''runner-up'') | * {{Flagicon|BRA}} Brasil – Laila Frizon<ref name=":3">{{Cite web |last=Layno |first=Karen Flores |date=5 Nobyembre 2025 |title=Czech Republic wins Miss Earth 2025; PH's Joy Barcoma finishes as runner-up |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/pageants-beauty-queens/2025/11/5/czech-republic-wins-miss-earth-2025-ph-s-joy-barcoma-finishes-as-runner-up-2152 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Joy Barcoma]]<ref name=":3" /> * {{flagicon|UKR}} Ukranya – Mariia Zheliaskova<ref name=":3" /> |- |Top 12 | * {{flagdeco|ETH}} Etiyopiya – Delina Girma<ref name=":3" /> * {{flagicon|MEX}} Mehiko – Génesis Vera<ref name=":3" />★ * {{flagdeco|POL}} Polonya – Justyna Roguska<ref name=":3" /> * {{flagdeco|RUS}} Rusya – Elizaveta Guryanova<ref name=":3" /> |- |Top 25 | * {{flagicon|ARG}} Arhentina – Florencia Hernández<ref name=":3" /> * {{flagicon|UAE}} Emiratos Arabes Unidos – Ana Zafyra<ref name=":3" /> * {{flagicon|Northern Mariana Islands}} Hilagang Kapuluang Mariana – Aria Keilbach<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|IND}} Indiya – Komal Choudhary<ref name=":3" /> * {{flagicon|ITA}} Italya – Natalia Guglielmo<ref name=":3" /> * {{flagicon|CAN}} Kanada – Hailey Wilson<ref name=":3" /> * {{flagu|Makaw}} – Evangeline Chen<ref name=":3" /> * {{flagicon|MDA}} Moldabya – Elizaveta Kuznetsova<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|NAM}} Namibya – Ndeshipewa Angula<ref name=":3" /> * {{flagicon|Netherlands}} Olanda – Sanne-Esmee Walstra<ref name=":3" /> * {{flagu|Peru}} – Massiel Suárez<ref name=":3" /> * {{Flagdeco|ZAF}} Timog Aprika – Jenique Botha<ref name=":3" /> * {{flagicon|KOR}} Timog Korea – Yoon-seo Choi<ref name=":3" /> |} == Mga ''pre-pageant event'' == === ''Media Moments'' === Naganap ang ''media presentation'' ng mga kandidata na pinangalanang "Media Moments" sa Department of Environment and Natural Resources Compound, [[Lungsod Quezon]] noong 22 Oktubre 2025.<ref name="PHILIS1" /> Nakipagtulungan ang Miss Earth Organization sa Designers Circle Philippines sa pagpapakita ng mga [[Terno (kasuotang pambabae)|terno]] at mga kasuotang hango sa Filipiniana upang simulan ang mga gawain bago ang panghuling kompetisyon.<ref name="PHILIS1" /> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="4" |Rehiyong Kontinental ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Kaamerikahan !Aprika !Asia at Oseaniya !Europa |- ! colspan="2" |Best in Terno | align="center" |Haley Poe {{flagu|Estados Unidos}} | align="center" |Marie-Laure Juppin [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" |[[:en:Joy_Barcoma|Joy Barcoma]] {{flagu|Pilipinas}} | align="center" |Sanne-Esmee Walstra {{flagu|Olanda}} |<ref>{{Cite web |last=Bracamonte|first=Earl D. C.|date=5 Nobyembre 2025|title=DENR lauds Miss Earth's sustainability platform, Philippines among Best in Terno winners|url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/05/2485029/denr-lauds-miss-earths-sustainability-platform-philippines-among-best-terno-winners?fbclid=IwY2xjawN7qHtleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFReElRUnF2RWhjb0xMM05Xc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHg-09aR7LlAfTy_YODkejHgQyI9kOs7Q0R6PLGbpPN3eMEhgIVljoqJEGmbY_aem_ux9hs_i7IsKhAJBbsQn6ZA|access-date=3 Hunyo 2026|website=[[Philippine Star]]}}</ref> |} {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" ! colspan="2" rowspan="2" |Parangal ! colspan="3" |Kandidata ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !{{won|place=Gold}} !{{won|place=Silver}} !{{won|place=Bronze}} |- ! colspan="2" |Media Favorites | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{Flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Paris Cawich<br>{{flagicon|BLZ}} Belis | align="center" | Alexa Roder<br>{{flagicon|AUS}} Australya |<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=26 Oktubre 2025 |title=PH’s Joy Barcoma among Best in Terno winners at Miss Earth silver show |url=https://entertainment.inquirer.net/635204/phs-joy-barcoma-among-best-in-terno-winners-at-miss-earth-silver-show |access-date=3 Hunyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en}}</ref> |} === ''Talent Competition'' === Naganap ang ''talent competition'' sa apat na iba't-ibang lokasyon para sa apat na grupo: Escuela De Sto. Rosario para sa Grupong Air, St. Dominic College of Asia para sa Grupong Water at Grupong Eco,<ref>{{Cite web |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth: The Silver Lining 2025 at SDCA |url=https://stdominiccollege.edu.ph/Campus_Life/Article/miss-earth-the-silver-lining-2025-at-sdca |access-date=27 Oktubre 2026 |website=St. Dominic College of Asia |language=en}}</ref> at National Teachers College para sa Grupong Fire. Nagwagi sina Elizaveta Guryanova ng Rusya, Haley Poe ng Estados Unidos, Sony Ghale ng Nepal, at Natálie Puškinová ng Republikang Tseko para sa kaganapang ito.<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! colspan="2" rowspan="2" scope="row" |Event ! colspan="4" |Elemental Group ! rowspan="2" scope="row" |Sang. |- !Air !Eco !Fire !Water |- ! rowspan="3" |''Talent Competition'' ! {{won|place=Gold}} | align="center" | Elizaveta Guryanova<br>{{flagdeco|RUS}} Rusya | align="center" | Haley Poe<br>{{flagdeco|USA}} Estados Unidos | align="center" | Sony Ghale<br>{{flagdeco|NPL}} Nepal | align="center" | [[Natálie Puškinová]]<br>{{flagdeco|CZE}} Republikang Tseko | rowspan="3" | <ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |- ! {{won|place=Silver}} | align="center" | Grace McGregor<br>{{flagdeco|Scotland}} Eskosya | align="center" | Cherise Asher Ayisi<br>{{flagdeco|GHA}} Gana | align="center" | Valentina Collazos<br>{{flagdeco|COL}} Kolombya | align="center" | Shiyuan Luo<br>{{flagu|HKG}}Hong Kong |- ! {{won|place=Bronze}} | align="center" | Marie-Laure Juppin<br>[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] Réunion | align="center" | Sofia Mayers<br>{{flagdeco|England}} Inglatera | align="center" | Smimova Peñafiel<br>{{flagdeco|ECU}} Ekwador | align="center" | Anoushe Kalashyan<br>{{flagdeco|ARM}} Armenya |} == Mga kandidata == Pitumpu't-walong kandidata ang lumahok sa edisyong ito.<ref name="PHILIS1" /><ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=5 Nobyembre 2025 |title=Miss Earth 2025: African bets lead medal tally |url=https://entertainment.inquirer.net/636861/miss-earth-2025-african-bets-lead-medal-tally |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan !Rehiyong Kontinental !Grupo |- |{{flagicon|ALB}} [[Albanya]] |{{sortname|Kleja|Sulejmani|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Hunyo 2025 |title="Miss Albania", Valentina Gegprifti is declared the most beautiful for 2025 |url=https://pamfleti.net/kulture/miss-shqiperia-valentina-gegprifti-shpallet-me-e-bukura-per-vitin-2025-i285555 |access-date=22 Hunyo 2025 |website=Pamfleti |language=en}}</ref> |20 |[[Tirana]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |{{sortname|Melissa|Koutsandreas|nolink=1}}<ref name=":12">{{Cite web |last=Fernando |first=Jefferson |date=6 Oktubre 2025 |title=Silver lining: 2025 Miss Earth bets lead the green generation |url=https://tribune.net.ph/2025/10/06/silver-lining-2025-miss-earth-bets-lead-the-green-generation |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Daily Tribune |language=en}}</ref> |24 |[[Ratisbona]] |Europa |Water |- |{{flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |{{sortname|Florencia Sol|Hernández|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Enero 2025 |title=Florencia Hernández entre agua y estrellas |trans-title=Florencia Hernández between water and stars |url=https://zonavip.com.ar/florencia-hernandez-entre-agua-y-estrellas/ |access-date=11 Hunyo 2025 |website=Zona VIP |language=es}}</ref> |21 |[[Mendoza, Arhentina|Mendoza]] |Kaamerikahan |Air |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{sortname|Anoushe|Khalashyan|nolink=1}} |26 |[[Ereban]] |Europa |Water |- |{{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{sortname|Alexa|Roder|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=8 Setyembre 2025 |title=Fil-Aussies dominate national pageant stage in Australia |language=en |website=ABS-CBN Lifestyle |url=https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |url-status=live |access-date=11 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909104713/https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/9/8/fil-aussies-dominate-national-pageant-stage-in-australia-1822 |archive-date=9 Setyembre 2025}}</ref> |24 |[[Melbourne]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{Flagdeco|AUT}} [[Austria|Austrya]] |{{sortname|Lotte|Diry|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=14 Setyembre 2025 |title=Wienerin Lotte Diry ist Miss Earth Austria 2025 |trans-title=Viennese Lotte Diry is Miss Earth Austria 2025 |url=https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915114100/https://www.oe24.at/leute/oesterreich/wienerin-lotte-diry-ist-miss-earth-austria-2025/648597012 |archive-date=15 Setyembre 2025 |access-date=15 Setyembre 2025 |website=OE24 |publisher=Österreich |language=de}}</ref> |20 |[[Viena]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |Somaya Harun<ref name="PHILIS1">{{cite news |last1=Bracamonte |first1=Earl D.C. |date=23 Oktubre 2025 |title=Miss Earth presents Silver Year delegates in Filipiniana finery |language=en |website=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/10/23/2481951/miss-earth-presents-silver-year-delegates-filipiniana-finery |access-date=5 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Dhaka]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|BLZ}} [[Belize|Belis]] |{{sortname|Paris|Cawich|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Cowo |first=Janelle |date=9 Hulyo 2025 |title=Young Models Celebrate Culture and Fashion at Empow.Her’s Third Annual Show |url=https://www.sanpedrosun.com/fashion/2025/07/09/young-models-celebrate-culture-and-fashion-at-empow-hers-third-annual-show/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=The San Pedro Sun |language=en}}</ref> |20 |[[Belmopan]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|VEN}} [[Beneswela]] |{{sortname|Roziel|Borges|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejias |first=Yolimer |date=7 Oktubre 2025 |title=Roziel Borges representará a Venezuela en el Miss Earth 2025 |trans-title=Roziel Borges will represent Venezuela at Miss Earth 2025. |url=http://www.eluniversal.com/entretenimiento/217427/roziel-borges-representara-a-venezuela-en-el-miss-earth-2025 |access-date=7 Oktubre 2025 |website=El Universal |language=es}}</ref> |24 |Maracay |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|BLR}} [[Biyelorusya]] |{{sortname|Elizaveta|Moger|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=23 October 2025 |title=Asia Album: Highlights of Miss Earth 2025 in Philippines |website=[[Xinhua News Agency|Xinhua]] |url=https://english.news.cn/20251023/c608b758c52a46f28830fbd39fb5cd27/c.html |access-date=27 October 2025}}</ref> |21 |[[Kurgan, Rusya|Kurgan]] |Europa |Air |- |{{flagicon|VIE}} [[Biyetnam]] |{{sortname|Mỹ Anh|Trịnh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phuong |first=Hai |date=7 Hulyo 2025 |title=Á hậu 3 Trịnh Mỹ Anh được chọn đi thi Hoa hậu Trái đất 2025, gây bất ngờ |trans-title=3rd runner-up Trinh My Anh was chosen to compete in Miss Earth 2025, causing surprise |url=https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726235228/https://tuoitre.vn/a-hau-3-trinh-my-anh-duoc-chon-di-thi-hoa-hau-trai-dat-2025-gay-bat-ngo-20250707132556686.htm |archive-date=26 Hulyo 2025 |access-date=7 Agosto 2025 |website=Báo Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |21 |[[Hanoi]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |{{sortname|Laila|Frizon|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=30 Agosto 2025 |title=Laila Frizon, representante do Rio Grande do Sul, é eleita Miss Brasil Terra 2025 |url=https://noticias.r7.com/record-news/laila-frizon-representante-do-rio-grande-do-sul-e-eleita-miss-brasil-terra-30082025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Noticias R7 |language=pt}}</ref> |23 |Rio Grande |Kaamerikahan |Air |- |{{flagicon|BGR}} [[Bulgarya]] |{{sortname|Hrisiana|Hristova|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |Stara Zagora |Europa |Eco |- |{{Flagdeco|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |{{sortname|Smirnova|Peñafiel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Balseca |first=Ingrid |date=3 Oktubre 2025 |title=Smirnova Peñafiel: “Reciclo, cultivo un huerto y le doy nueva vida a la ropa” |trans-title=Smirnova Peñafiel: “I recycle, I grow a garden and I give new life to clothes” |url=https://www.expreso.ec/ocio/smirnova-penafiel-reciclo-cultivo-un-huerto-y-le-doy-nueva-vida-la-ropa-259597.html |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=Diario Expreso |language=es}}</ref> |20 |Naranjal |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|ESA}} [[El Salvador]] |{{sortname|Alejandra|Pérez|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=7 July 2025 |title=Alejandra Pérez se convierte en Miss Earth El Salvador 2025 |trans-title=Alejandra Pérez becomes Miss Earth El Salvador 2025 |url=https://xpot.sv/alejandra-perez-se-convierte-en-miss-earth-el-salvador-2025/ |access-date=11 Setyembre 2025 |website=XPOT |language=es}}</ref> |25 |San Vicente |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|UAE}} [[Emiratos Arabes Unidos]] |{{sortname|Ana|Zafyra|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 October 2025 |title=7 Potret Ana Zafyra Miss Earth Uni Emirat Arab 2025, Bikin Terpukau! |language=id |trans-title=7 Portraits of Zafira's Children, Miss Earth UAE 2025, Will Amaze You! |website=[[IDN Times]] |editor=Wahyu Kurniawan |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ana-zafyra-miss-earth-uni-emirat-arab-2025-c1c2-01-cw2f3-zn05f1 |access-date=28 October 2025}}</ref> |24 |[[Dubai]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|SCO}} [[Scotland|Eskosya]] |{{sortname|Grace|McGregor|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |25 |[[Edinburgh]] |Europa |Air |- |{{flagicon|USA}} [[Estados Unidos]] |{{sortname|Haley|Poe|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Glicklin |first=Harry |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth champions unite on Good Morning Washington for environmental awareness |language=en |work=WJLA-TV |url=https://wjla.com/good-morning-washington/national-and-global-miss-earth-titleholders-advocate-for-sustainability-and-conservation |access-date=11 Hulyo 2025}}</ref> |22 |[[Erie, Pennsylvania|Erie]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{Flagicon|EST}} [[Estonya]] |{{sortname|Birgit|Dimitrijev|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=16 Setyembre 2025 |title=Eesti kaunitar Birgit Dimitrijev esindab Eestit Miss Earth 2025 rahvusvahelisel iludusvõistlusel |language=Estonian |trans-title=Estonian beauty Birgit Dimitrijev will represent Estonia at the Miss Earth 2025 international beauty pageant |website=Buduaar - TV3 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-date=2025-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923103346/https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/eesti-kaunitar-birgit-dimitrijev-esindab-eestit-miss-earth-2025-rahvusvahelisel-iludusvoistlusel/ |url-status=dead }}</ref> |21 |Värska |Europa |Fire |- |{{flagdeco|ETH}} [[Ethiopia|Etiyopiya]] |{{sortname|Delina|Girma|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |18 |[[Adis Abeba]] |Aprika |Fire |- |{{Flagicon|WAL}} [[Gales]] |{{sortname|Abigail|Wood|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Birt |first=Elizabeth |date=9 Hunyo 2025 |title=Pembrokeshire penguin keeper crowned Miss Earth Wales 2025 |language=en-GB |work=Western Telegraph |url=https://www.westerntelegraph.co.uk/news/25224932.pembrokeshire-penguin-keeper-crowned-miss-earth-wales-2025/ |access-date=11 Hunyo 2025 |issn=0307-1235}}</ref> |25 |Tavernspite |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]] |{{sortname|Cherise Asher|Ayisi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Doğan Aziz Demirtaş |date=19 Agosto 2025 |title=Son Ağaç Öldüğünde, Son İnsan da Ölür |language=tr |trans-title=When the Last Tree Dies, the Last Man Dies Too |website=Dadmedya |url=https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901004325/https://dadmedya.com/son-agac-oldugunde-son-insan-da-olur/ |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Accra]] |Aprika |Eco |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{sortname|Shanae|Brown|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |19 |[[Kingston, Jamaica|Kingston]] |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |{{sortname|Reimi|Shimizu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |[[Tokyo]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|Northern Mariana Islands}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{sortname|Aria|Keilbach|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=20 July 2025 |title=Aria Keilbach crowned Miss Earth NMI 2025 |url=https://www.mvariety.com/news/local/aria-keilbach-crowned-miss-earth-nmi-2025/article_9125b37a-4329-49af-ae3e-a5526eea2245.html#:~:text=ARIA%20Keilbach%20was%20crowned%20Miss,place%20in%20Manila%20this%20December. |access-date=20 July 2025 |website=Marianas Variety |language=en}}</ref> |23 |Saipan |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] |{{sortname|Shiyuan|Luo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Dàn người đẹp đổ bộ Philippines thi Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=Beauties flock to the Philippines to compete in Miss Earth |website=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/dan-nguoi-dep-do-bo-philippines-thi-hoa-hau-trai-dat-c78a1707602.html |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |20 |[[Suzhou]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{sortname|Komal|Choudhary|nolink=1}}<ref>{{cite web |title=Miss Earth India 2025 Komal Choudhary and Miss Divine Beauty 2025 Ekta Singh Crowned at a Spectacular Finale |url=https://www.tribuneindia.com/news/business/miss-earth-india-2025-komal-choudhary-and-miss-divine-beauty-2025-ekta-singh-crowned-at-a-spectacular-finale/ |access-date=29 Setyembre 2025 |website=The Tribune |language=en-In}}</ref> |25 |[[Pune]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagicon|IDN}} [[Indonesia|Indonesya]] |{{sortname|Putri|Juficha|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Murdianto |first=Muhammad Tarmizi |date=16 Oktubre 2025 |title=Putri Juficha Siap Menyalakan Cahaya Indonesia di Miss Earth 2025 |language=id |trans-title=Putri Juficha Ready to Shine Light on Indonesia at Miss Earth 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/putri-juficha-siap-menyalakan-cahaya-indonesia-di-miss-earth-2025-00-rqp85-l79ln2 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |25 |Manado |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|ENG}} [[Inglatera]] |{{sortname|Sofia|Mayers|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=31 Hulyo 2025 |title=7 Potret Sofia Mayers Miss Earth Inggris 2025, Inspiring! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-sofia-mayers-miss-earth-inggris-2025-c1c2-01-cw2f3-gjyy70 |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Canterbury |Europa |Eco |- |{{flagicon|ITA}} [[Italya]] |{{sortname|Natalia|Guglielmo|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=25 Setyembre 2025 |title=Natalia Guglielmo è la nuova Miss Earth Italy 2025 |language=it |trans-title=Natalia Guglielmo is the new Miss Earth Italy 2025 |website=NotiCaMania Comunicati online |url=https://comunicationline.eu/natalia-guglielmo-e-la-nuova-miss-earth-italy-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Sicilia]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|KHM}} [[Kambodya]] |{{sortname|Saran|Kimlan|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=22 July 2025 |title=សារ៉ាន់ គីមឡាង ត្រូវបានតែងតាំងជា Miss Earth Cambodia 2025 |url=https://ams.com.kh/news/infotainment/life-style/saran-kimlan-become-miss-earth-cambodia-2025 |access-date=22 July 2025 |website=AMS |language=km}}</ref> |24 |[[Nom Pen]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{sortname|Hailey|Wilson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Goodrunning |first=Deena |date=7 Hulyo 2025 |title=Miss Earth Canada 2025 is Hailey Hamelin-Wilson! |url=https://www.albertanativenews.com/miss-earth-canada-2025-is-hailey-hamelin-wilson/ |access-date=15 Hulyo 2025 |website=Alberta Native News |language=en-US}}</ref> |23 |[[Toronto]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagicon|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{sortname|Latecia|Bush|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Durston |first=Laura |date=9 Mayo 2025 |title=What's Hot on camera |language=en-GB |work=Cayman Compass |url=https://www.caymancompass.com/2025/05/09/whats-hot-on-camera-7/ |access-date=11 Hunyo 2025}}</ref> |22 |George Town |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|KEN}} [[Kenya]] |{{sortname|Esther|Mukoya|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=17 Oktubre 2025 |title=Miss Earth Kenya 2025, Esther Princess Mukoya, Set for Send-Off Ahead of Miss Earth 2025 in the Philippines |language=en |website=Youth Village Kenya |url=https://youthvillage.co.ke/miss-earth-kenya-2025-esther-princess-mukoya-set-for-send-off-ahead-of-miss-earth-2025-in-the-philippines/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |Kakamega |Aprika |Air |- |{{Flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{sortname|Valentina|Collazos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valentina Collazos Miss Earth Kolombia 2025, Gorgeous Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Valentina Collazos Miss Earth Colombia 2025, Absolutely Gorgeous! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valentina-collazos-miss-earth-kolombia-2025-gorgeous-abis-c1c2-01-cw2f3-0t6r6j |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Talaan ng mga lungsod sa Colombia|Cali]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{Flagdeco|CUB}} [[Cuba|Kuba]] |{{sortname|Rachel|Chang|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=24 Agosto 2025 |title=Historic: For the first time, two sisters will represent Cuba in global beauty contests |language=en |website=CiberCuba |url=https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901003350/https://en.cibercuba.com/noticias/2025-08-24-u194224-e208933-s27065-nid309572-historico-primera-vez-dos-hermanas |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Havana]] |Kaamerikahan |Fire |- |{{flagdeco|LAO}} [[Laos]] |{{sortname|Parami|Viengmay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=30 Oktubre 2025 |title=Beauties for a cause: Miss Earth delegates defend pageant’s school events |url=https://entertainment.inquirer.net/635985/beauties-for-a-cause-miss-earth-delegates-defend-pageants-school-events |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Vientian]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{sortname|Aline|Ghanem|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Rochana |first=Nina |date=12 Setyembre 2024 |title=17 Kontestan Miss Earth 2024 dari Berbagai Negara, Stunning Abis! |language=id |trans-title=17 Miss Earth 2024 Contestants from Various Countries, Absolutely Stunning! |website=Jateng IDN Times |url=https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923104916/https://jateng.idntimes.com/life/inspiration/17-kontestan-miss-earth-2024-dari-berbagai-negara-stunning-abis-00-5cf6w-gth3w7 |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |[[Beirut]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|LBR}} [[Liberia|Liberya]] |{{sortname|Monica|Swen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=4 Agosto 2025 |title=Monica Swen Crowned Miss Earth Liberia 2025 |url=https://www.liberianobserver.com/life/monica-swen-crowned-miss-earth-liberia-2025/article_5712217a-8219-4fd4-833b-16c1331c731d.html |access-date=7 Agosto 2025 |website=Daily Observer |language=en}}</ref> |23 |[[Monrovia]] |Aprika |Eco |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{sortname|Sóldís Vala|Ívarsdóttir|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Guðrún Ósk Guðjónsdóttir |date=20 Marso 2025 |title=Lærði að standa með sjálfri sér |language=is |trans-title=Learned to stand up for herself |website=DV |url=https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521054829/https://www.dv.is/fokus/2025/03/20/soldis-vala-laerdi-ad-standa-med-sjalfri-ser/ |archive-date=21 May 2025}}</ref> |19 |Árbær |Europa |Fire |- |{{flag|Makaw}} |{{sortname|Evangeline|Chen|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=25 Hulyo 2025 |title=陈思蓓：荣获2025澳门地球小姐，冠军荣耀加冕 |trans-title=Sibei Chen: Won the Miss Earth Macau 2025 title, crowned champion |url=https://m.sohu.com/a/917293281_122153156/?pvid=000115_3w_a |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |23 |Makaw |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{sortname|Vaisnevi|Retnam|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |22 |Selangor |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |{{sortname|Génesis|Vera|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Setyembre 2025 |title=Génesis Vera Miss Earth México 2025 |trans-title=Génesis Vera Miss Earth Mexico 2025 |url=https://www.notiver.com/sociales/genesis-vera-miss-earth-mexico-2025/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Notiver |language=es}}</ref> |24 |[[Veracruz]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]] |{{sortname|Elizaveta|Kuznetsova|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=2 Nobyembre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 yang Bikin Terpikat |trans-title=7 Captivating Portraits of Elizaveta Kuznetsova, Miss Earth Moldova 2025 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-kuznetsova-miss-earth-moldova-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-d01zsv |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |25 |Tiraspol |Europa |Water |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{sortname|Nomin-Erdene|Bayarkhuu|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |28 |Darkhan |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{sortname|Khin Khin|Hlaing|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=13 Agosto 2025 |title=Miss Earth Myanmar 2025 ရဲ့ Winner Crown ကို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့တဲ့ စစ်တွေ အလှမယ် |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2025/08/miss-earth-myanmar-2025-winner-crown.html?m=1 |access-date=8 Setyembre 2025 |website=Myanmar Celebrity |language=my}}</ref> |19 |Mrauk U |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NAM}} [[Namibia|Namibya]] |{{sortname|Ndeshipewa |Angula|nolink=1}}<ref name=":0" /> |20 |[[Windhoek]] |Aprika |Air |- |{{NPL}} |{{sortname|Sony|Ghale|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=30 Agosto 2025 |title=Luna Luitel crowned Miss Nepal 2025 |language=en |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250830160002/https://kathmandupost.com/art-culture/2025/08/30/luna-luitel-crowned-miss-nepal-2025 |archive-date=30 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Katmandu]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{Flagdeco|NGR}} [[Nigeria|Niherya]] |{{sortname|Divine|Nelson|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=26 Hulyo 2025 |title=Nelson emerges 24th Miss Earth Nigeria |url=https://thenationonlineng.net/nelson-emerges-24th-miss-earth-nigeria/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=The Nation |language=en}}</ref> |22 |Akwa Ibom |Aprika |Fire |- |{{Flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{sortname|Solange|Velásquez|nolink=1}}<ref name="TPDN1">{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=27 Oktubre 2025 |title=Hậu trường chụp áo tắm của thí sinh Hoa hậu Trái Đất |language=vi |trans-title=In the past, there will be a lot of people in the world |website=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/hau-truong-chup-ao-tam-cua-thi-sinh-hoa-hau-trai-dat-post1790893.tpo |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |23 |Chinandega |Kaamerikahan |Water |- |{{Flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{sortname|Julie|Børresen|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |Bjørkelangen |Europa |Air |- |{{flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |{{sortname|India|Holder|nolink=1}}<ref name="TPDN1" /> |26 |[[Auckland]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands|Olanda]] |{{sortname|Sanne-Esmee|Walstra|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Horjus |first=Andre |date=9 Hulyo 2025 |title=Sanne-Esmee (21) uit Sint Jacobiparochie naar Miss Earth-verkiezing: ‘Een droom is uitgekomen’ |trans-title=Sanne-Esmee (21) from Sint Jacobiparochie to Miss Earth pageant: 'A dream has come true' |url=https://lc.nl/friesland/waadhoeke/Sanne-Esmee-21-voor-Nederland-naar-Miss-Earth-verkiezing-%E2%80%98Een-droom-is-uitgekomen%E2%80%99-46803141.html |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Leeuwarder Courant |language=nl}}</ref> |21 |Sint Jacobiparochie |Europa |Water |- |{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |{{sortname|Syeda |Dua-e-Khadija|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kotwal |first=Farhan Hashim |date=2 Hulyo 2025 |title=Dua-e-Khadija crowned Miss Pakistan Global 2025 |url=https://www.pakistanstatetime.com/news/duaekhadija-crowned-miss-pakistan-global-2025 |access-date=11 Setyembre 2025 |website=Pakistan State Time |language=en-US}}</ref> |22 |Peshawar |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|PER}} [[Peru]] |{{sortname|Massiel|Suárez|nolink=1}}<ref name=":12" /> |24 |Huancavelica |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|PHI}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{sortname|Joy|Barcoma}}<ref>{{Cite news |author=Armin P. Adina |date=10 Agosto 2025 |title=Joy Barcoma of Bacoor City is Miss Philippines Earth 2025 |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810203815/https://entertainment.inquirer.net/623032/joy-barcoma-of-bacoor-city-is-miss-philippines-earth-2025 |archive-date=10 Agosto 2025}}</ref> |26 |[[Bacoor]] |Asya at Oseaniya |Eco |- |{{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{sortname|Amanda|Niemi|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Ly |first=Pia |date=27 Agosto 2025 |title=Riihimäkeläislähtöinen Amanda, 24, on Miss Earth Finland – edustaa Suomea Filippiineillä |language=fi |trans-title=Amanda, 24, originally from Riihimäki, is Miss Earth Finland – representing Finland in the Philippines |website=Hämeen Sanomat |url=https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250827102349/https://www.hameensanomat.fi/paikalliset/8798079 |archive-date=27 Agosto 2025}}</ref> |24 |Riihimäki |Europa |Fire |- |{{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{sortname|Justyna|Roguska|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=21 Oktubre 2025 |title=Justyna Roguska będzie reprezentować Polskę na Miss Earth 2025! |language=pl |trans-title=Justyna Roguska will represent Poland at Miss Earth 2025! |website=Ciekawe24.pl |url=https://ciekawe24.pl/justyna-roguska-bedzie-reprezentowac-polske-na-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Varsovia]] |Europa |Eco |- |{{flagicon|Portugal}} [[Portugal]] |{{sortname|Raquel|Camelo|nolink=1}}<ref>{{cite web |last=Ferreira |first=Monica |date=16 Hunyo 2024 |title=Jovem da região conquista título de Miss Queen Portugal |trans-title=Young woman from the region wins the title of Miss Queen Portugal |url=https://www.imediato.pt/jovem-da-regiao-conquista-titulo-de-miss-queen-portugal/ |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Imediato |language=pt}}</ref> |23 |[[Oporto|Porto]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{sortname|Sandra|Wallet|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |24 |Nouvelle-Aquitaine |Europa |Water |- |{{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{sortname|Valeria|Conde|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Valeria Conde Miss Earth Republik Dominika 2025, Seorang Atlet! |trans-title=7 Portraits of Valeria Conde, Miss Earth Dominican Republic 2025, an Athlete! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-valeria-conde-miss-earth-republik-dominika-2025-c1c2-01-cw2f3-byq57c |access-date=6 Nobyembre 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |Kaamerikahan |Water |- |{{flagicon|CZE}} '''[[Republikang Tseko]]''' |'''{{sortname|Natálie|Puškinová}}'''<ref>{{Cite web |date=3 Mayo 2025 |title=Miss Czech Republic 2025 se stala jedenadvacetiletá studentka Linda Górecká |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-czech-republic-finale-vitezka-makarenko-anketa-kubiskova.A250428_165107_missamodelky_sub |access-date=11 Hunyo 2025 |website=iDNES.cz |language=cs}}</ref> |21 |[[Praga]] |Europa |Water |- |[[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{sortname|Marie-Laure|Juppin de Fondaumère|nolink=1}}<ref>{{cite news |date=18 Setyembre 2025 |title=Miss Earth 2025 : une candidate de Sainte-Rose représentera La Réunion aux Philippines |language=fr |trans-title=Miss Earth 2025: A candidate from Sainte-Rose will represent Reunion Island in the Philippines |website=Le Quotidien de La Réunion |url=https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |url-status=live |access-date=6 Nobyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923110905/https://www.lequotidien.re/article/culture/2025/09/18/miss-earth-2025-une-candidate-de-sainte-rose-representera-la-reunion-aux-philippines |archive-date=23 Setyembre 2025}}</ref> |21 |Sainte-Rose |Aprika |Water |- |{{flagdeco|ROU}} [[Rumanya]] |{{sortname|Sabina|Parmac|nolink=1}}<ref>{{Cite news |last=Dinu |first=Beatrice Lianda |date=27 Oktubre 2025 |title=România, din nou pe harta internațională la Miss Earth |language=ro |trans-title=Romania, back on the international map at Miss Earth |website=Ziarul Pozitiv |url=https://ziarulpozitiv.ro/romania-din-nou-pe-harta-internationala-la-miss-earth/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |19 |[[Bukarest]] |Europa |Fire |- |{{flagdeco|RUS}} [[Rusya]] |{{sortname|Elizaveta|Guryanova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=22 Oktubre 2025 |title=7 Potret Elizaveta Guryanova Miss Earth Rusia 2025, Bikin Terpikat! |language=id |trans-title=7 Portraits of Elizaveta Guryanova Miss Earth Russia 2025, Make You Captivate! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-elizaveta-guryanova-miss-earth-rusia-2025-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-kjkwkt |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Mosku]] |Europa |Air |- |{{flagicon|SRB}} [[Serbia|Serbiya]] |{{sortname|Nina|Karapešev|nolink=1}}<ref name="delegates" /> |19 |[[Belgrado]] |Europa |Air |- |{{Flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{sortname|Tinewimbo|Dupute|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=22 Oktubre 2025 |title=Tinewimbo Dupute Arrives in Philippines to Represent Zimbabwe at Miss Earth 2025 |language=en |website=Youth Village Zimbabwe |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/tinewimbo-dupute-arrives-in-philippines-to-represent-zimbabwe-at-miss-earth-2025/#google_vignette |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |Bulawayo |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|SGP}} [[Singapore|Singapura]] |{{sortname|Ganga|Kannan|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=24 Oktubre 2025 |title=7 Potret Ganga Kannan Miss Earth Singapura 2025, Sweet Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Ganga Kannan, Miss Earth Singapore 2025, So Sweet! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-ganga-kannan-miss-earth-singapura-2025-sweet-abis-c1c2-01-cw2f3-f89d73 |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |22 |[[Singapore|Singapura]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{Flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{sortname|Adithya|Dewmini|nolink=1}} |21 |[[Colombo]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|SWE}} [[Sweden|Suwesya]] |{{sortname|Tilde|Lööw|nolink=1}}<ref name="PHILIS1" /> |26 |[[Estokolmo]] |Europa |Eco |- |{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{sortname|Amina|Jigge|nolink=1}}<ref>{{cite web |date=19 Agosto 2025 |title=Miss Grand Tanzania competition has ended successfully, here are the 7 winners |url=https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Kenya Talk |language=en |archive-date=29 Agosto 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250829173204/https://kenyatalk.com/t/miss-grand-tanzania-competition-has-ended-successfully-here-are-the-7-winners/576459 |url-status=dead }}</ref> |26 |Mwanza |Aprika |Water |- |{{Flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{sortname|Waree|Ngamkham|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=1 Setyembre 2025 |title=มงลง "น้ำเหนือ วารี" มิสเอิร์ธไทยแลนด์2025 |language=th |trans-title=The crown goes to Namnuea Waree, Miss Earth Thailand 2025 |website=Line Today |url=https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901052206/https://today.line.me/th/v3/article/Kwm2EyR |archive-date=1 Setyembre 2025}}</ref> |26 |[[Chiang Rai]] |Asya at Oseaniya |Air |- |{{Flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{sortname|Jenique|Botha|nolink=1}}<ref>{{cite news |author=Phumi Ramalepe |date=18 Setyembre 2025 |title=Environmental advocate Jenique Botha crowned Miss Earth South Africa 2025 |language=en |website=[[News24 (website)|News24]] |url=https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |url-status=live |access-date=29 Setyembre 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918125915/https://www.news24.com/life/lifestyle-trends/beauty-and-fashion/environmental-advocate-jenique-botha-crowned-miss-earth-south-africa-2025-20250918-0469 |archive-date=18 Setyembre 2025}}</ref> |22 |Edenvale |Aprika |Eco |- |{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]] |{{sortname|Yoon-seo|Choi|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=20 Agosto 2025 |title=[S포토] 최윤서, '1등 미스어스~' (미스어스 2025 코리아) |trans-title=[S Photo] Choi Yoon-seo, "Miss Earth 2025 Korea" (Miss Earth 2025 Korea) |url=https://www.stardailynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=498394 |access-date=3 Setyembre 2025 |website=Star Daily News |language=ko}}</ref> |24 |[[Busan]] |Asya at Oseaniya |Fire |- |{{flagicon|CHI}} [[Chile|Tsile]] |{{sortname|Nathalie|Briones|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Setyembre 2025 |title=Quién es Nathalie Briones, la joven que se coronó como Miss Earth Chile 2025 |trans-title=Who is Nathalie Briones, the young woman who was crowned Miss Earth Chile 2025? |url=https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |access-date=8 Setyembre 2025 |website=La Gaceta |language=es-CL |archive-date=2025-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907182508/https://www.lagaceta.com.ar/nota/1101597/chile/quien-nathalie-briones-joven-se-corono-como-miss-earth-chile-2025.html |url-status=dead }}</ref> |19 |Puente Alto |Kaamerikahan |Eco |- |{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{sortname|Mira|Atagül|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=27 Oktubre 2025 |title=7 Potret Mira Atagül Miss Earth Turki 2025, Menawan Abis! |language=id |trans-title=7 Portraits of Mira Atagül, Miss Earth Türkiye 2025, Absolutely Stunning! |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-mira-atagul-miss-earth-turki-2025-menawan-abis-c1c2-01-cw2f3-n4yywv |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |26 |[[Istanbul]] |Asya at Oseaniya |Water |- |{{flagicon|UKR}} [[Ukranya]] |{{sortname|Maria |Zheliaskova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Andini |first=Dewi |date=28 Oktubre 2025 |title=7 Potret Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraina 2025 yang Bikin Terpikat |language=id |trans-title=7 Captivating Portraits of Maria Zheliaskova, Miss Earth Ukraine 2025 |website=IDN Times |editor=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-maria-zheliaskova-miss-earth-ukraina-2025-yang-bikin-terpikat-c1c2-01-cw2f3-rq4r9l |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |24 |[[Odessa|Odesa]] |Europa |Fire |- |{{Flagdeco|UZB}} [[Usbekistan]] |{{sortname|Shakhrizoda|Madaminova|nolink=1}}<ref>{{Cite news |author=Umarova |first=Nigora |date=29 Setyembre 2025 |title=Shaxrizada Madaminova to Represent Uzbekistan at Miss Earth 2025 |language=en |website=Kursiv |url=https://uz.kursiv.media/en/2025-09-29/shaxrizada-madaminova-to-represent-uzbekistan-at-miss-earth-2025/ |access-date=6 Nobyembre 2025}}</ref> |21 |[[Taskent]] |Asya at Oseaniya |Eco |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:Miss Earth]] lhbr44jhx4zbie0mdoojjxteoyvghob 0 335604 2237403 2211577 2026-10-26T14:21:54Z Myrabert015 156576 2237403 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands | disputed = yes | name = Bahura ng Zamora | island_type = [[Bahura]] | other_names = Subi Reef<br />Zamora Reef ''(Philippine English)''<br />Bahura ng Zamora ''(Filipino)''<br />Zhubi Reef<br />渚碧礁 Zhǔbì Jiāo ''(Chinese)''<br />đá Xu Bi ''(Vietnamese)'' | image_name = Da_Xu_Bi.jpg | image_size = 260 | image_caption = Larawan mula sa [[Sentinel-2]] (Oktubre 2022) | pushpin_map = Spratly Islands relief | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{coord|10.9133|N|114.062|E|source:kolossus-zhwiki|display=inline,title}} | archipelago = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | country = {{CHN}} | country_admin_divisions_title = [[Probinsiya]] | country_admin_divisions = [[Hainan]] | country_admin_divisions_title_1 = [[Lungsod]] | country_admin_divisions_1 = [[Sansha]] | country2 = {{PHI}} | country2 = {{PHL}} | country2_admin_divisions_title = [[Bayan]] | country2_admin_divisions = [[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]], [[Palawan]] | country3 = {{TWN}} | country4 = {{VNM}} | area_km2 = 0 | area_footnotes = {{nbsp}}(Natural)<br>{{convert|3.95|sqkm|sqmi|abbr=on}} (Pinalawak) }} Ang '''Bahura ng Zamora''', (Ingles: '''Zamora Reef'''; na kilala rin bilang '''Subi Reef''' o '''Xu Bi Reef'''; Biyetnames: ''Đá Xu Bi''), o '''Zhubi Reef''' (Chinese: ''渚碧礁''; pinyin: ''Zhǔbì Jiāo'') ay isang atoll sa [[Kapuluan ng Kalayaan|Kapuluan]] [[Kapuluan ng Kalayaan|ng Kalayaan]] sa [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] na matatagpuan 26 km (16 mi) timog-kanluran ng [[Pulo ng Pag-asa|Pulo ng Pag-asa (Thitu Island)]]. Kasalukuyang sinasakupan ito ng [[Tsina]]. Inaangkin ito ng [[Pilipinas]], [[Taiwan]], at [[Vietnam]]. == Topograpiya at mga features == Ang atoll ay may sukat na 5.7 kilometro (3.5 mi) sa kahabaan ng mas mahabang axis nito na timog-kanluran–hilagang-silangan, at umaabot hanggang 3.5 kilometro (2.2 mi) ang lapad. Ang kabuuang lawak nito, kabilang ang laguna at gilid ng atoll, ay 16 kilometro kuwadrado (6.2 mi kuw), at ang laguna ay may lalim na hanggang 22 metro (72 ft).<ref>[ftp://rock.geosociety.org/pub/reposit/2001/2001075.pdf Atoll Area, Depth and Rainfall: Zhubi]{{dead link|date=May 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Likas na tumataas sa ibabaw ng tubig lamang tuwing mababang tide, ang atoll ay nakapalibot sa isang laguna. Ang [[Republikang Bayan ng Tsina]] ay nagtayo ng isang apat na palapag na gusali, isang istasyon para sa pagmamasid ng panahon na may Doppler weather radar, mga pantalan, at isang paliparan sa lugar. Isang channel na may buoy ang gumagabay sa mga barko papunta sa loob ng laguna, na may diametro na 3.7 kilometro (2.3 mi).<ref>{{cite news |last=Anda |first=Redempto |title=Government told of China buildup 2 months ago |url=http://globalnation.inquirer.net/44553 |accessdate=29 October 2013 |newspaper=Philippine Inquirer |date=17 July 2012}}</ref><ref>{{cite news |last=Jingya |first=Mei |title=China installed radar on Zhubi Reef：Philippine media |url=http://english.sina.com/china/2012/0718/487613.html |accessdate=29 October 2013 |newspaper=Sina English News |date=19 July 2012}}</ref><ref name=Gazetteer>{{cite web|title=Digital Gazetteer of the Spratly Islands |url=http://www.southchinasea.org/macand/gazetteer.htm |publisher=www.southchinasea.org |access-date=2008-03-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717152713/http://www.southchinasea.org/macand/gazetteer.htm |archive-date=July 17, 2007 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.qq.com/a/20120725/000453.htm |title=高清：菲律宾称中国将在南沙渚碧礁建机场 |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= |website=qq.com |publisher=[[Tencent QQ]] |access-date=August 9, 2016 |quote=Chinese language page with a collection of 10 photos of the reef and Thitu (Pagasa) Island dated 25 July 2012. Pictures 1,3,4&6 show the buildings on the reef; 5 shows a lighthouse, 7–10 show Pagasa}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Kapuluan ng Kalayaan}} {{Lalawigan ng Pilipinas}} [[Kaurian:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kaurian:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] 0esqkcmlrzhci4enpstfi8o0f5fwwsi 10 335626 2237417 2236361 2026-10-26T15:22:16Z Myrabert015 156576 2237417 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Kapuluan ng Kalayaan | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | listclass = hlist | image = | group1 = Mga sagupaan | list1 = * [[Pulo ng Pugad#1975 – Pagbawi ng Timog Vietnam sa Pulo ng Pugad|Insidente sa Pulo ng Pugad (1975)]] * [[Kampanya sa Dagat Silangan]] (1975) * [[Sagupaan sa Bahura ng Mabini]] (1988) | group2 = Mga rehiyon | list2 = * [[Dangerous Ground (South China Sea)|Delikadong Karagatan]] * [[Pampang ng Kota]] * [[Bahura ng Quezon]] * [[Bahura ng Hilagang Peligro]] * [[Guyot ng Recto]] * [[Pampang ng Bayani]] * [[Pampang ng Pagkakaisa]] | group3 = Mga sinasakop na pulo/bahura | list3 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = text-align: left | group1 = {{flag icon|Brunei}} [[Brunei]] | list1 = * [[Bahura ng Louisa]] | group2 = {{flag icon|China}} [[Tsina]] | list2 = * [[Bahura ng Calderon]] * [[Bahura ng Kagitingan]] * [[Bahura ng Burgos]] * [[Bahura ng Burunyugan 4]] * [[Bahura ng Mabini]] * [[Bahura ng Panganiban]] * [[Bahura ng Zamora]] | group3 ={{flag icon|Malaysia}} [[Malaysia]] | list3 = * [[Bahura ng Antonio Luna]] * [[Bahura ng Rajah Matanda]] * [[Bahura ng Gabriela Silang]] * [[Bahura ng Pawikan]] * [[Bahura ng Mariveles]] * [[Bahura ng Celerio]] | group4 = {{flag icon|Philippines}} [[Pilipinas]] | list4 = * [[Bahura ng Rizal]] * [[Pulo ng Patag]] * [[Bahura ng Balagtas]] * [[Pulo ng Panata]] * [[Bahura ng Kota Cay]] * [[Pulo ng Kota]] * [[Pulo ng Loaita]] * [[Pulo ng Lawak]] * [[Pulo ng Parola]] * [[Buhanginan ng Ayungin]] * [[Pulo ng Pag-asa]] * [[Pulo ng Likas]] | group5 = {{flag icon|Republic of China}} [[Taiwan]] | list5 = * [[Pulo ng Ligaw]] * [[Bahura ng Silangang Ligaw]] | group6 = {{flag icon|Vietnam}} [[Biyetnam]] | list6 = * [[Bahura ng De Jesus]] * [[Pulo ng Datu Kalantiaw]] * [[Bahura ng Magsaysay]] * [[Bahura ng Bombay Castle]] * [[Bahura ng Gitnang Quezon]] * [[Bahura ng Roxas]] * [[Bahura ng Osmeña]] * [[Bahura ng Paredes]] * [[Bahura ng Silangang Quezon]] * [[Bahura ng Burunyugan 14]] * [[Bahura ng Ladd]] * [[Bahura ng Burunyugan 8]] * [[Pulo ng Binago]] * [[Bahura ng Hizon]] * [[Bahura ng Juan Luna]] * [[Pulo ng Bailan]] * [[Pulo ng Rurok]] * [[Bahura ng Timog Peligro]] * [[Pulo ng Pugad]] * [[Pulo ng Lagos]] * [[Bahura ng Lopez-Jaena]] * [[Bahura ng Kanlurang Quezon]] }} | group4 = Mga 'di sinasakop | list4 = * [[Bahura ng Bulig]] * [[Bahura ng Hasa-hasa]] * [[Mga Bahura ng Luconia]] * [[Bahura ng Dalagang Bukid]] * [[Bahura ng Kanduli]] * [[Buhanginan ng Escoda|Bahura ng Escoda]] * [[Bahura ng Payao]] * [[Bahura ng Kanluranin]] * [[Bahura ng Julian Felipe]] | group5 = Kaugnay na artikulo | list5 = * [[Alitan sa Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Malayang Teritoryo ng Freedomland]] * "[[Dakilang Pader ng Buhangin]]" * [[Listahan ng mga paliparan sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Listahan ng mga tampok na pandagat sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Pilipinas at ang Kapuluan ng Kalayaan]] ** [[Kalayaan, Palawan]] * [[Republika ng Morac-Songhrati-Meads]] * [[Mga alitang teritoryal sa Dagat Timog Tsina]] * [[Siyam na gatlang na guhit|Siyam na gatlang na guhit (Nine-dash line)]] }} <noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Mga sulating may alitang teritoryo sa Asya]] [[Category:Mga kahon ng nabigasyon ng pulo]] </noinclude> cab4ft1b5gx5pck0u9l2354xwslpdd2 2237418 2237417 2026-10-26T15:23:00Z Myrabert015 156576 2237418 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Kapuluan ng Kalayaan | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | listclass = hlist | image = | group1 = Mga sagupaan | list1 = * [[Pulo ng Pugad#1975 – Pagbawi ng Timog Vietnam sa Pulo ng Pugad|Insidente sa Pulo ng Pugad (1975)]] * [[Kampanya sa Dagat Silangan]] (1975) * [[Sagupaan sa Bahura ng Mabini]] (1988) | group2 = Mga rehiyon | list2 = * [[Dangerous Ground (South China Sea)|Delikadong Karagatan]] * [[Pampang ng Kota]] * [[Bahura ng Quezon]] * [[Bahura ng Hilagang Peligro]] * [[Guyot ng Recto]] * [[Pampang ng Bayani]] * [[Pampang ng Pagkakaisa]] | group3 = Mga sinasakop na pulo/bahura | list3 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = text-align: left | group1 = {{flag icon|Brunei}} [[Brunei]] | list1 = * [[Bahura ng Louisa]] | group2 = {{flag icon|China}} [[Tsina]] | list2 = * [[Bahura ng Calderon]] * [[Bahura ng Kagitingan]] * [[Bahura ng Burgos]] * [[Bahura ng Burunyugan 4]] * [[Bahura ng Mabini]] * [[Bahura ng Panganiban]] * [[Bahura ng Zamora]] | group3 ={{flag icon|Malaysia}} [[Malaysia]] | list3 = * [[Bahura ng Antonio Luna]] * [[Bahura ng Rajah Matanda]] * [[Bahura ng Gabriela Silang]] * [[Bahura ng Pawikan]] * [[Bahura ng Mariveles]] * [[Bahura ng Celerio]] | group4 = {{flag icon|Philippines}} [[Pilipinas]] | list4 = * [[Bahura ng Rizal]] * [[Pulo ng Patag]] * [[Bahura ng Balagtas]] * [[Pulo ng Panata]] * [[Bahura ng Kota Cay]] * [[Pulo ng Kota]] * [[Pulo ng Loaita]] * [[Pulo ng Lawak]] * [[Pulo ng Parola]] * [[Buhanginan ng Ayungin]] * [[Pulo ng Pag-asa]] * [[Pulo ng Likas]] | group5 = {{flag icon|Republic of China}} [[Taiwan]] | list5 = * [[Pulo ng Ligaw]] * [[Bahura ng Silangang Ligaw]] | group6 = {{flag icon|Vietnam}} [[Biyetnam]] | list6 = * [[Bahura ng De Jesus]] * [[Pulo ng Datu Kalantiaw]] * [[Bahura ng Magsaysay]] * [[Bahura ng Bombay Castle]] * [[Bahura ng Gitnang Quezon]] * [[Bahura ng Roxas]] * [[Bahura ng Osmeña]] * [[Bahura ng Paredes]] * [[Bahura ng Silangang Quezon]] * [[Bahura ng Burunyugan 14]] * [[Bahura ng Ladd]] * [[Bahura ng Burunyugan 8]] * [[Pulo ng Binago]] * [[Bahura ng Hizon]] * [[Bahura ng Juan Luna]] * [[Pulo ng Bailan]] * [[Pulo ng Rurok]] * [[Bahura ng Timog Peligro]] * [[Pulo ng Pugad]] * [[Pulo ng Lagos]] * [[Bahura ng Lopez-Jaena]] * [[Bahura ng Kanlurang Quezon]] }} | group4 = Mga 'di sinasakop | list4 = * [[Bahura ng Bulig]] * [[Bahura ng Hasa-hasa]] * [[Mga Bahura ng Luconia]] * [[Bahura ng Dalagang Bukid]] * [[Bahura ng Kanduli]] * [[Buhanginan ng Escoda]] * [[Bahura ng Payao]] * [[Bahura ng Kanluranin]] * [[Bahura ng Julian Felipe]] | group5 = Kaugnay na artikulo | list5 = * [[Alitan sa Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Malayang Teritoryo ng Freedomland]] * "[[Dakilang Pader ng Buhangin]]" * [[Listahan ng mga paliparan sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Listahan ng mga tampok na pandagat sa Kapuluan ng Spratly]] * [[Pilipinas at ang Kapuluan ng Kalayaan]] ** [[Kalayaan, Palawan]] * [[Republika ng Morac-Songhrati-Meads]] * [[Mga alitang teritoryal sa Dagat Timog Tsina]] * [[Siyam na gatlang na guhit|Siyam na gatlang na guhit (Nine-dash line)]] }} <noinclude> {{Navbox documentation}} [[Category:Mga sulating may alitang teritoryo sa Asya]] [[Category:Mga kahon ng nabigasyon ng pulo]] </noinclude> 8fuh95i1i04l9avl8syjngl0z84wwon 0 336105 2237519 2236872 2026-10-27T04:48:09Z Allyriana000 119761 2237519 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season | num_seasons = 4 | first_aired = {{start date|2025|10|25}} | last_aired = {{End date|2026|02|28}} | preceded_by = ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|Collab]]'' | presenter = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Robi Domingo]] * [[Kim Chiu]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Enchong Dee]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Gabbi Garcia]] * Mavy Legaspi }} | followed_by = ''[[Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0|Collab 3.0]]'' | num_episodes = 127 }} Ang '''ikaapat kabanata''' ng ''[[Pinoy Big Brother]]:'' ''Celebrity Edition'', na may pangalang '''''Celebrity Collab Edition''''', ay ipapalabas sa [[GMA Network|GMA]] mula 25 Oktubre 2025. Ito rin ang ikalabing-siyam na kabanata ng Pinoy Big Brother sa pangkalahatan.<ref name="Inquirer 1">{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=30 Setyembre 2025 |title=Teen stars to take over in ‘Pinoy Big Brother’ Celebrity Collab edition 2.0 |url=https://entertainment.inquirer.net/631401/teen-stars-to-take-over-in-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0 |access-date=17 Oktubre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=13 Oktubre 2025 |title=‘Pinoy Big Brother: Celebrity Collab 2.0’ to air on Oct. 25 |url=https://entertainment.inquirer.net/633190/pinoy-big-brother-celebrity-collab-2-0-to-air-on-oct-25 |access-date=17 Oktubre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Luis Manzano]], [[Robi Domingo]], [[Kim Chiu]], [[Melai Cantiveros]], [[Enchong Dee]], [[Alexa Ilacad]], [[Gabbi Garcia]], at Mavy Legaspi ang palabas.<ref>{{Cite news |date=6 Oktubre 2025 |title=Gabbi Garcia, Mavy Legaspi happy to be back as hosts of ‘Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0’ |language=en |website=[[GMA News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/961484/gabbi-garcia-mavy-legaspi-happy-to-be-back-as-hosts-of-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=17 Oktubre 2025}}</ref> == Pagbuo == Sa kasagsagan ng ''Big Night'' ng ''Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition'', opisyal na inihayag na magpapatuloy ang kolaborasyon ng [[GMA Network]] at [[ABS-CBN]] sa ''duo format'' ng palabas para sa ikalawang kabanata.<ref>{{Cite news |date=5 Hulyo 2025 |title='Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition' is getting a second season! |language=en |website=[[GMA Integrated News]] |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/951652/pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-is-getting-a-second-season/story/ |access-date=25 Oktubre 2025}}</ref> Kasunod ng pangwakas, nagsimulang lumabas ang mga tagapagpukaw para sa kasunod na kabanata sa opisyal na ''Facebook page'' ng palabas noong huling bahagi ng Setyembre 2025, na nagtatampok ng teksto na "2.0". Ang bagong kabanata ay opisyal na inihayag noong 29 Setyembre 2025 sa pamamagitan ng ''[[24 Oras]]'', na nagkukumpirma sa pagpapatuloy ng kolaborasyon ng GMA Network at ABS-CBN. Itinatampok ng kabanatang ito ang isang bagong grupo ng mga kabataang artista mula sa [[Star Magic]] at [[Sparkle]].<ref>{{Cite web |date=29 Setyembre 2025 |title='Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0' to feature Gen Z rising stars |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/960674/pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0-to-feature-gen-z-rising-stars/story/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[GMA Integrated News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Llemit |first=Kathleen A. |title=PBB Teens 2.0: Gen Zs for ‘Pinoy Big Brother Celebrity Collab Edition’ 2nd edition |url=https://www.philstar.com/entertainment/2025/10/01/2476518/pbb-teens-20-gen-zs-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition2nd-edition |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> === Mga mangunguna === Muling ginampanan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Kim Chiu]], [[Melai Cantiveros]], [[Enchong Dee]], [[Alexa Ilacad]], [[Gabbi Garcia]], at Mavy Legaspi ang kanilang papel bilang mga mangunguna sa kabanatang ito.<ref>{{Cite web |date=4 Oktubre 2025 |title=Gabbi Garcia, Mavy Legaspi to return as hosts for 'Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/961292/gabbi-garcia-mavy-legaspi-to-return-as-hosts-for-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=14 Marso 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> Noong 20 Oktubre, isang tagpagpukaw ang inilabas na nagsasaad na mayroong isang ''exclusive comeback'' mula sa isa sa ''Pamilya ni Kuya''. Sa kasagsagan ng ''premiere night'', ipinahayag na si [[Luis Manzano]] ang magbabalik na mangunguna para sa kabanata. Ito ang pagbabalik ni Manzano bilang mangunguna ng palabas mula noong ''Teen Edition Plus'' noong 2008.<ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2025 |title=Luis Manzano returns to join host lineup of ‘Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0’ |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/963722/luis-manzano-returns-to-join-host-lineup-of-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=GMA News Online |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bernardo |first=Jaehwa |date=25 Oktubre 2025 |title='PBB Celebrity Collab 2.0': Luis Manzano back as host, new housemates introduced |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2025/10/25/luis-manzano-returns-as-pbb-host-for-celebrity-collab-2-0-1848 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> === Pagpapalabas === Mapapanood ang serye sa libreng telebisyon sa pamamagitan ng GMA Network sa hanay na Prime nito sa ganap na 9:40 n.g., 6:15 n.g. tuwing Sabado, at 10:05 n.g. tuwing Linggo, habang mapapanood din para sa mga manonood ''online'' at internasyonal na manonood ang palabas sa pamamagitan ng iba't-ibang mga ''digital platform'' ng ABS-CBN at GMA. Ipapalabas din ito nang ''live'' at ''on-demand'' sa pamamagitan ng Kapamilya Online Live (sa YouTube at Facebook), iWant, at The Filipino Channel (TFC) para sa mga manonood ng ABS-CBN. Kasabay nito, mapapanood din ito sa pamamagitan ng Kapuso Stream (sa YouTube at Facebook ) at GMA Pinoy TV para sa mga manonood ng GMA sa loob at labas ng bansa.<ref>{{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=13 Oktubre 2025 |title=‘Pinoy Big Brother: Celebrity Collab 2.0’ to air on Oct. 25 |url=https://entertainment.inquirer.net/633190/pinoy-big-brother-celebrity-collab-2-0-to-air-on-oct-25 |access-date=24 Oktubre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Valdez |first=Jasper |date=22 Oktubre 2025 |title=‘Pinoy Big Brother’ house reopensfor Celebrity Collab Edition 2.0 |url=https://manilastandard.net/showbiz/314658532/pinoy-big-brother-house-reopensfor-celebrity-collab-edition-2-0.html |access-date=25 Oktubre 2025 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref> Bukod sa telebisyon at sabay-sabay na ''streaming'' ng mga yugto ng palabas, mayroon ding ''PBB All-Access Livestream'' na mapapanood sa pamamagitan ng iWant at Kapuso Stream, na nag-aalok sa mga manonood ng ''live coverage'' at eksklusibong ''online content''. === Mga ''theme song'' === Ginamit ng kabanatang ito ang isang bagong bersyon ng "Kabataang Pinoy," ang ''theme song'' ng palabas na ginagamit para sa mga ''teen edition'', bilang pangunahing tema nito. Inawit ito ng mga P-pop boy group na [[BGYO]] at Cloud7'''.'''<ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2025 |title=Day 1: BGYO, CLOUD 7 open the season with “Kabataang Pinoy” {{!}} PBB Collab 2.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/25/day-1-bgyo-cloud-7-open-the-season-with-kabataang-pinoy-pbb-collab-2-0-2005 |access-date=14 Marso 2026 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> == Pormat == Ang kabanata ay ang ikalawang takbo ng Celebrity Collab Edition, kung saan makikipagkumpitensya ang mga artista ng [[Sparkle]] kasama ang mga artista ng [[Star Magic]] sa isang kabanata.<ref>{{Cite web |last=Manalo |first=Ro |date=26 Oktubre 2025 |title=PBB Celebrity Collab Edition 2.0: Meet the 20 housemates |url=https://www.pep.ph/peptionary/189332/pbb-celebrity-collab-edition-2-0-housemates-a987-20251026-lfrm3 |access-date=14 Marso 2026 |website=PEP.ph |language=en}}</ref> === Pormat na ''Collab'' 2.0 === Noong Araw 8 (2 Nobyembre), inihayag ni ''Big Brother'' ang "2.0" na pormat. Bago ang yugto ng mga ''duo'', naglaban-laban ang mga ''housemate'' bilang bahagi ng iba't ibang grupo na may pantay na miyembro ng mga housemate na Kapuso at Kapamilya.<ref name=":1">{{Cite web |date=3 Nobyembre 2025 |title=‘PBB: Celebrity Collab Edition 2.0’ housemates to form groups of four; team leaders announced |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/964663/pbb-celebrity-collab-edition-2-0-housemates-to-form-groups-of-four-team-leaders-announced/story/ |access-date=14 Marso 2026 |website=[[GMA News Online]] |language=en}}</ref> Bago ang mga nominasyon, makikipaglaban ang mga grupo sa isa't isa para sa kaligtasan sa mga hamong ''Ligtask''.<ref name=":1" /> Pagkatapos, magaganap ang mga nominasyon, kung saan ang bawat grupo ay magmumungkahi ng isa pang grupo para sa pagpapaalis.<ref name=":1" /> == Mga ''housemate'' == Bago magsimula ang palabas, dalawang mga ''housemate'' ang ipinakilala araw-araw mula 21 Oktubre hanggang 24 Oktubre 2025, sa pamamagitan ng ''24 Oras''. Ang bawat isiniwalat na ''housemate'' ay itinampok din sa isang eksklusibong na panayam.<ref name="Joaquin and Sofia">Mga pagsipi para kina Joaquin at Sofia: * {{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=21 Oktubre 2025 |title=Sofia Pablo, Joaquin Arce revealed as first Kapuso, Kapamilya housemates |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/963166/pinoy-big-brother-sofia-pablo-joaquin-arce/story/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[GMA Integrated News]] |language=en}} * {{Cite web |last=Mallorca |first=Hannah |date=22 Oktubre 2025 |title=Joaquin Arce, Sofia Pablo announced as first ‘PBB Collab 2.0’ housemates |url=https://entertainment.inquirer.net/634681/joaquin-arce-sofia-pablo-announced-as-first-pbb-collab-2-0-housemates |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> Noong Araw 1 (25 Oktubre), dalawampung ''housemate'' ang pumasok sa loob ng bahay.<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=25 Oktubre 2025 |title=Meet the 20 housemates of 'Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/963726/meet-the-20-housemates-of-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[GMA News Online]] |publisher=GMA Integrated News |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; font-size:100%; line-height:18px; text-align:center" |+Listahan ng mga ''housemate'' sa ''Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition'' ''2.0'' !Kalahok !Edad !Bayan !Ahensiya !Trabaho !Araw ng pagpasok !Araw ng paglabas !Estado !Sang. |- !{{sortname|Lella|Ford|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Tacloban]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 127 |'''Big Winner''' |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Caprice|Cayetano|nolink=1}} |16 | align="left" |[[Lungsod Quezon]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 127 |'''Big Winner''' |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Krystal|Mejes|nolink=1}} |17 | align="left" |[[Samar (lalawigan)|Samar]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 127 |2nd Big Placer |<ref name="Heath and Krystal" /> |- !{{sortname|Heath|Jornales}} |16 | align="left" |[[Taguig]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktor at ''martial artist'' |Araw 1 |Araw 127 |2nd Big Placer |<ref name="Heath and Krystal">Mga pagsipi para kina Heath at Krystal: * {{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=23 Oktubre 2025 |title=Heath Jornales, Krystal Mejes join 'Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/963475/heath-jornales-krystal-mejes-join-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[GMA Integrated News]] |language=en}} * {{Cite news |last=Baylon |first=Khryzztine Joy |date=23 Oktubre 2025 |title=Krystal Mejes, Heath Jornales join PBB Celebrity Collab 2.0 |language=en |work=Philippine Entertainment Portal |url=https://www.pep.ph/news/local/189294/krystal-mejes-heath-jornales-pbb-celebrity-collab-2-0-a5132-20251023 |access-date=25 Oktubre 2025}}</ref> |- !{{sortname|Joaquin|Arce|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Muntinlupa]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 127 |3rd Big Placer |<ref>{{Cite web |last=Divina |first=Thea |date=22 Oktubre 2025 |title=New Faces, New Twists: PBB Collab 2.0 reveals first two housemates |url=https://dzrh.com.ph/post/new-faces-new-twists-pbb-collab-20-reveals-first-two-housemates |access-date=25 Oktubre 2025 |website=DZRH News |language=en}}</ref> |- !{{sortname|Ashley|Sarmiento|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktres at ''content creator'' |Araw 1 |Araw 127 |3rd Big Placer |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Miguel|Vergara|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 127 |4th Big Placer |<ref name="Miguel and Princess">Mga pagsipi para kina Miguel at Princess: *{{Cite web |date=22 Oktubre 2025 |title=Miguel Vergara, Princess Aliyah introduced as 'PBB Celebrity Collab 2.0' housemates |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2025/10/22/miguel-vergara-princess-aliyah-introduced-as-pbb-celebrity-collab-2-0-housemates-2024 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[ABS-CBN]] |language=en}} *{{Cite web |last=Siazon |first=Rachelle |date=23 Oktubre 2025 |title=Princess Aliyah, Miguel Vergara join PBB Celebrity Collab 2.0 |url=https://www.pep.ph/news/local/189276/princess-aliyah-miguel-vergara-join-pbb-celebrity-collab-2-0-a716-20251022 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en}}</ref> |- !{{sortname|Princess|Aliyah|nolink=1}} |17 | align="left" |[[Bulacan]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktres at mang-aawit |Araw 1 |Araw 127 |4th Big Placer |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Carmelle|Collado|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Camarines Sur]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Mang-aawit |Araw 1 |Araw 120 |Napaalis |<ref name="Carmelle and Marco">{{Cite web |last=Basina |first=Carby Rose |date=24 Oktubre 2025 |title=Marco Masa, Carmelle Collado join 'Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0' |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/963610/marco-masa-carmelle-collado-join-pinoy-big-brother-celebrity-collab-edition-2-0/story/ |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[GMA Integrated News]] |language=en}}</ref> |- ! rowspan="2" |{{sortname|Marco|Masa}} | rowspan="2" |18 | rowspan="2" align="left" |[[Rizal]] | rowspan="2" style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | rowspan="2" align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 36 | rowspan="2" |Napaalis |<ref name="Carmelle and Marco" /> |- |Araw 79 |Araw 120 | |- ! rowspan="2" |{{sortname|Eliza|Borromeo|nolink=1}} | rowspan="2" |18 | rowspan="2" align="left" |[[Kabite]] | rowspan="2" style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 36 | rowspan="2" |Napaalis | rowspan="2" |<ref name=":0" /> |- | |Araw 79 |Araw 99 |- !{{sortname|Sofia|Pablo}} |19 | align="left" |[[Lungsod Quezon]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 99 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Fred|Moser}} |18 | align="left" |[[Albay]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 85 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|John|Clifford|nolink=1}} |19 | align="left" |[[Lungsod ng Cebu]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 85 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Rave|Victoria|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Tarlac]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 71 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Anton|Vinzon}} |17 | align="left" |[[Baguio]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktor | Araw 1 | Araw 1 |Araw 71 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Iñigo|Jose|nolink=1}} |20 | align="left" |[[Parañaque]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktor |Araw 1 |Araw 50 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Lee|Victor|nolink=1}} |16 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktor at mang-aawit |Araw 1 |Araw 50 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Reich|Alim|nolink=1}} |20 | align="left" |[[Makati]] | style="background:#BD0E1A" |''{{fontcolor|white|Star Magic}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 22 |Napaalis |<ref name=":0" /> |- !{{sortname|Waynona|Collings|nolink=1}} |18 | align="left" |[[Lungsod Quezon]] | style="background:#004680" |''{{fontcolor|white|Sparkle}}'' | align="left" |Aktres |Araw 1 |Araw 22 |Napaalis |<ref name=":0" /> |} == Mga yugto == === Linggo 1 === {{Episode table|background=#C3B1E1|overall=3|title=''Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition''|airdate=|aux1=|aux1T=Kasaysayan ng mga kaganapan|aux2=|aux2T=Oras na nakalaan|aux3=|aux3T=Sanggunian|episodes= {{Episode list | EpisodeNumber = 1 | Title = #PBBCollab2point0 | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Sabado; 6:15 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = <ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2025 |title=Day 1: Luis Manzano, nagbabalik sa pamilya ni Kuya! {{!}} PBB Collab 2.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/25/day-1-luis-manzano-nagbabalik-sa-pamilya-ni-kuya-pbb-collab-2-0-2007 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[ABS-CBN]] |publisher=ABS-CBN Studios |language=en}}</ref> | OriginalAirDate = 25 Oktubre 2025 | ShortSummary = Sa pagsisimula ng yugto, inihayag na si [[Luis Manzano]] ang magbabalik bilang isang mangunguna para sa kabanatang ito.<ref>{{Cite web |last=Siazon |first=Rachelle |date=25 Oktubre 2025 |title=Luis Manzano back as host; 20 PBB teen housemates revealed |url=https://www.pep.ph/news/local/189328/luis-manzano-20-housemates-new-pbb-a716-20251025 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=Philippine Entertainment Portal |language=en}}</ref> Kasunod nito, pumasok na sa loob ng bahay ang dalawampung ''housemate'' sa grupo ng apat; dalawa mula sa Sparkle, at dalawa mula sa Star Magic, at pinagtipon-tipon ang lahat sa sala.<ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2025 |title=Day 1: Unang batch ng housemates, pumasok na sa bahay ni Kuya! {{!}} PBB Collab 2.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/25/day-1-unang-batch-ng-housemates-pumasok-na-sa-bahay-ni-kuya-pbb-collab-2-0-2009 |access-date=25 Oktubre 2025 |website=[[ABS-CBN]] |publisher=ABS-CBN Studios |language=en}}</ref> Si Carmelle, na may bitbit na liham ng gawain na ibinigay ni Kuya, ay inutusang basahin ang kaniyang hawak na sulat tungkol sa gawain. * '''Ibinigay na gawain:''' Kinakailangan ng mga ''housemate'' na bumuo ng isang kadena ng taong tuloy-tuloy na umaabot mula sa sala hanggang sa isang plataporma na matatagpuan sa palanguyan, kung saan kailangang mailagay ang ''birthday cake''. Ang mga patakaran ay nagpapahintulot sa kanila na gamitin ang kanilang mga damit at katawan upang mapanatili ang koneksyon, ngunit ang kadena ay kailangang manatiling hindi putol sa lahat ng oras; kailangang ulitin ng grupo ang buong proseso sa sandaling magkaroon ng isang pagputol. May partikular na papel si Fred na siya lang ang pinahihintulutang ilagay ang ''cake'' sa plataporma sa dulo ng palanguyan. Isang ''welcome'' at ''birthday dinner'' ang magiging gantimpala para sa mga ''housemate'' sa oras na mapagtagumpayan nila ang hamong ito. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 2 | Title = #PbbCollab20FirstNight | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Linggo; 10:05 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = | OriginalAirDate = 26 Oktubre 2025 | ShortSummary = Nagsimula ang yugto sa isan paglalagom ng pagdating mga ''housemate'', na ipinakita ang kanilang pagpasok sa Bahay sa mga pangkat ng apat sa kanilang unang gabi. Pagkatapos ay itinampok nito ang kanilang unang opisyal na gawain, kung saan napagtagumpayan ito ng mga ''housemate'' para sa isang gantimpala. Bilang bahagi ng gantimpala sa pagkapanalo sa gawain, nakatanggap si Fred ng liham para sa kaniyang kaarawan mula sa kaniyang mga magulang. Pagkatapos, sunod-sunod na tinawag ang mga ''housemate'' at tinanggap nang isa-isa ni Kuya sa ''confession room''.<ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=27 Oktubre 2025 |title=First night feels! “PBB Collab 2.0” housemates vibe and unlock teamwork in their special task for Fred’s birthday |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/27/day-2-lella-inalala-noong-unang-nakausap-si-kuya-pbb-collab-2-0-0035 |access-date=28 Oktubre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * '''Resulta ng gawain:''' Matagumpay na nailipat ng mga ''housemate'' ang ''birthday cake'' mula sa sala patungo sa plataporma sa palanguyan sa kanilang unang pagtatangka. Bilang gantimpala, binigyan sila ni Kuya ng ''welcome dinner'' at isang pagdiriwang para kay Fred. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 3 | Title = #PBBCollab20Takutan | Aux1 = Araw 2 | Aux2 = Lunes; 9:40 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = | OriginalAirDate = 27 Oktubre 2025 | ShortSummary = Nagsimula ang yugto sa isang paglalagom ng pagtatapos ng 'Araw 1 sa loob ng Bahay. Kinabukasan, natanggap ng mga ''housemate'' ang kanilang unang ''wake-up call''. Paglaon sa umaga, nagpasiya silang magtatag ng mga grupo upang mas mapadali ang pagtatalaga ng mga tiyak na gawaing-bahay. Bukod pa rito, binigyan ang mga ''housemate'' ng isang gawaing may temang Halloween. * '''Ibinigay na gawain:''' Kinakailangang pumasok ang mga ''housemate'' sa Bahay nang naka-grupo ng dalawa, tatlo, o apat. Gagamit ng isang payaso upang gabayan sila patungo sa isang libingan. Sa loob ng libingan, kailangan nilang kunin at kolektahin ang isang balumbon (scroll) sa loob ng isang puno. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 4 | Title = #PBBCollab20MultoNgBuhay | Aux1 = Araw 2 | Aux2 = Martes; 9:40 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = | OriginalAirDate = 28 Oktubre 2025 | ShortSummary = Patuloy na pumasok ang mga ''housemate'' nang naka-grupo sa loob ng Bahay at sa libingan upang kunin ang mga balumbon. Kalaunan, nagkaroon ng malaking papel ang mga balumbon para sa kanilang susunod na gawain.<ref>{{Cite web |date=28 Oktubre 2025 |title=Day 4: Housemates, nakumpleto ang scrolls sa Halloween task {{!}} PBB Collab 2.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/28/day-4-housemates-nakumpleto-ang-scrolls-sa-halloween-task-pbb-collab-2-0-2327 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101120225/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/28/day-4-housemates-nakumpleto-ang-scrolls-sa-halloween-task-pbb-collab-2-0-2327 |archive-date=1 Nobyembre 2025 |access-date=1 Nobyembre 2025 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> * '''Ibinigay na gawain:''' Kinailangang ibahagi ng mga ''housemate'' ang tungkol sa kanilang multo ng buhay na ibinunyag ng basang mga balumbon. Ang mga ito ay maaaring sinuman, anuman, anumang kaganapan, o anumang napalampas na pagkakataon na nakaapekto sa kanilang nakaraan. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 5 | Title = #PBBCollab20FaceUrMulto | Aux1 = Araw 2-3 | Aux2 = Miyerkules; 9:40 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = | OriginalAirDate = 29 Oktubre 2025 | ShortSummary = Nagsimula ang yugto sa isang maliit na patimpalak ng pagandahan na kinabibilangan nina Anton, Joaquin, Clifford, at Rave, na nilagyan ng kolorete nina Carmelle, Krystal, Ashley, at Lella, ayon sa pagkakasunod-sunod. Sa huli, sina Anton at Rave ang idineklara bilang mga nagwagi. Natapos din sa yugtong ito ang pagbabahagi tungkol sa kanilang mga multo. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 6 | Title = #PBBCollab20Kandelabra | Aux1 = Araw 3 | Aux2 = Huwebes; 9:40 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = | OriginalAirDate = 30 Oktubre 2025 | ShortSummary = Noong Araw 3, ipinatawag ni ''Big Brother'' sa ''Confession Room'' sina Caprice at Iñigo—ang pinakabatang babae at lalaking ''housemate''—upang ipaalam sa kanila ang kanilang unang lingguhang gawain. Sabay silang itinalaga bilang mga pinuno para sa nasabing gawain. Hindi nagtagal matapos magsimula ang hamon, may kandilang natumba sa bahagi ni Iñigo. Makalipas ang mahigit isang oras, aksidenteng napalakas ang buga ng hangin ni Sofia kaya namatay ang isa sa mga kandila. Sa pagtatapos ng araw, nagpasya ang mga ''housemate'' na hindi na lalahok sina Lee at Sofia sa lingguhang gawain. * '''Ibinigay na lingguhang gawain:''' Para sa kanilang unang lingguhang gawain na tinawag na ''Candelabra de Horror'', inatasan ang mga ''housemate'' na tuloy-tuloy na magdala ng isang kandelabra o [[aranya]] na may dalang dalawampung nakasinding kandila. Batay sa kanilang sariling estratehiya, kailangan nilang tiyakin na limang ''housemate''ang magdadala ng kandelabra sa anumang oras. Itinakda ng mga tuntunin na sa bawat kandilang mahuhulog o mauubos ang sindi, isang ''housemate'' ang agad na aalisin sa pakikilahok sa gawain. Isang nakakatakot na tawa ang magsisilbing hudyat sa mga ''housemat''e kung kailan magsisimula ang grupo ng limang ''housemate'' sa pagdadala ng kcandelabra at kung kailan naman sila titigil sa pagdadala nito. Upang manalo, kinakailangang may kahit isang kandila na manatiling nakasindi hanggang sa pagtatapos ng linggo.<ref>{{Cite news |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=31 Oktubre 2025 |title=First task jitters! Iñigo and Caprice lead "PBB Collab 2.0" housemates in a 'tense' start to "Candelabra de Horror" |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/31/i-igo-and-caprice-lead-pbb-collab-2-0-housemates-in-a-tense-start-to-candelabra-de-horror-1014 |access-date=24 Setyembre 2026 |work=[[ABS-CBN]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20251031084522/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/10/31/i-igo-and-caprice-lead-pbb-collab-2-0-housemates-in-a-tense-start-to-candelabra-de-horror-1014 |archive-date= 31 Oktubre 2025 |language=en}}</ref> }} {{Episode list | EpisodeNumber = 7 | Title = #PBBCollab20CandLevelUp | Aux1 = Araw 4-6 | Aux2 = Biyernes; 9:40 n.g.<small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2025|10|31}} | Aux3 = | ShortSummary = Nagsimula ang yugto sa paghiling ni Big Brother sa mga housemate—sa pamamagitan nina Princess at Lella—na bumuo ng koreograpiya para sa ''theme song'' ng season na "Kabataang Pinoy." Nagpahayag ng pag-aalala si Clifford dahil walang sapat na pagkain ang ilang housemate, tulad ni Marco, habang marami namang natirang pagkain sa iba, gaya ng kay Carmelle. Nakatuon ang malaking bahagi ng yugto sa lingguhang gawain. Nagtapos ang yugto sa unang ''pool party'' ng mga housemate. * '''Pag-usad ng linggunhang gawain:''' Sa pagpapatuloy ng lingguhang gawain, dalawa pang housemate ang natanggal sa nasabing gawain. Nagboluntaryo sina Ashley at Miguel na huminto muna matapos nilang hindi sinasadyang mapatay ang tig-iisang kandila. Inutusan ni Big Brother ang mga housemate na maglakad-lakad sa paligid ng languyan habang isinasagawa ang gawain. Mayroon ding mga reserbang kandila para sa mga kandilang tuluyang natunaw ngunit hindi naman namatay ang apoy. Dalawa pang housemate, sina Clifford at Reich, ang nagboluntaryong huwag sumali sa hamon. Ipinahayag ni Krystal kina Carmelle at Eliza ang kaniyang pagkadismaya sa desisyon ni Clifford na huwag sumali, sa halip na ang mga taong nakapagpatay ng apoy sa mga kandila ang gumawa nito. Sa pagtatapos ng yugto, labing-apat na kandila na lamang ang natitira. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 8 | Title = #PBBCollab20LastKandila | Aux1 = Araw 6-7 | Aux2 = Sabado; 6:15 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2025|11|01}} | Aux3 = | ShortSummary = Nakatuon ang yugto sa pagpapatuloy at kinalabasan ng lingguhang gawain. Sinundan ito ng mga usapan tungkol sa rasyon ng kanilang pagkain at sa kanilang lingguhang pamimili ng mga pamilihin. * '''Pag-usad at resulta ng linggunhang gawain:''' Kinailangang dumaan ng mga ''housemate'' sa isang kurso ng mga hadlang habang iniiwasan ang isang bentilador. Dahil sa hindi inaasahang pag-ulan, tatlong housemate ang natanggal. Ang sumunod na araw ang naging huling araw para sa kanilang lingguhang gawain. Sa isang bahagi ng languyan, mayroong artipisyal na ulan na lalo pang nagpahirap sa hamon. Sa huli, sina Iñigo at Rave na lamang ang natira. Ayon kay ''Big Brother'', upang magtagumpay sila, kailangang manatiling nakasindi ang kandila pagkatapos ng sampung ikot. Naglaan ng oras ang mga ''housemate'' upang lagyan ng pansamantalang panangga ang mga kapote nina Iñigo at Rave. Sa simula, hindi ito naging epektibo para kay Rave dahil namatay ang kaniyang kandila sa unang ikot pa lamang. Gayunpaman, kusa nang nagpasya si Iñigo na umalis sa hamon, dahil naniniwala siyang si Rave ang dapat na matira hanggang sa huli. Sa kabila ng matinding pagsubok, nagawang protektahan ni Rave ang kaniyang kandila mula sa ulan, na nagbigay sa mga ''housemate'' ng tagumpay para sa kanilang unang lingguhang gawain.<ref>{{Cite web |last=Bardinas |first=Mary Ann |date=2 Nobyembre 2025 |title=“PBB Collab 2.0” housemates succeed in first weekly task, address food wastage issue |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/11/2/-pbb-collab-2-0-housemates-succeed-in-first-weekly-task-address-food-wastage-issue-0933 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251102020753/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/11/2/-pbb-collab-2-0-housemates-succeed-in-first-weekly-task-address-food-wastage-issue-0933 |archive-date=2 Nobyembre 2025 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN]] |language=en}}</ref> }} }} == Mga sanggunian == <references responsive="1"></references> {{Pinoy Big Brother}} oz2c86ryb7vjexn6yp0isixatlon09m 0 336328 2237447 2236777 2026-10-27T00:20:15Z Ivan P. Clarin 84769 /* Mga bagyo sa bawat buwan ng 2026 */ 2237447 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Track = 2026 Pacific typhoon season summary.png | Basin = WPac | Year = 2026 | First storm formed = Enero 13, 2026 | Last storm dissipated = Nagaganap | Strongest storm name = Sinlaku | Strongest storm winds = 115 | Strongest storm pressure = 905 | Average wind speed = 10 | Total depressions = 8 | Total storms = 6 | Total hurricanes = 1 | Total super = 1 total | Fatalities = 31 total | Damages = 483 | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]], '''2026''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]]'' | Atlantic season = Panahon ng bagyo sa Atlantiko ng 2026 | East Pacific season = Panahon ng bagyo sa Silangang Pasipiko ng 2026 | North Indian season = Panahon ng bagyo sa Hilagang India ng 2026 }} Ang '''Panahon ng bagyo sa pasipiko ng 2026''' ay isang paparating na kaganapan taunang siklo ng bagyong pagbubuo sa kanlurang Karagatang Pasipiko. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2026, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA ==Pangalan sa mga bagyo== Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. {{clear}} ==Mga sistema== ; Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas ====1. Bagyong Ada (''Nokaen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Enero 13 | Dissipated = Enero 22 | image = Nokaen 2026-01-17 0635Z.jpg | track = Nokaen 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 50 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====2. Bagyong Basyang (''Penha'')==== {{See also|Bagyong Basyang (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Pebrero 3 | Dissipated = Pebrero 7 | image = Penha 2026-02-05 0441Z.jpg | track = Penha 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1000 }} {{clear}} ====5. Bagyong Caloy (''Hagupit'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 5 | Dissipated = Mayo 15 | image = Hagupit 2026-05-08 0015Z.jpg | track = Hagupit 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====6. Bagyong Domeng (''Jangmi'')==== {{See also|Bagyong Domeng (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 26 | Dissipated = Hunyo 3 | image = JMA TD 08 2026-05-26 0428Z.jpg | track = Jangmi 2026 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 70 | Pressure = 975 }} {{clear}} ====7. Tropikal Depresyon Ester==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 3 | Dissipated = Hunyo 6 | image = JMA TD 09 06-03-2026.jpg | track = Ester 2026 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====8. Bagyong Francisco (''Mekkhala'')==== {{See also|Bagyong Francisco (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 18 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Mekkhala 2026-06-22 0250Z.png | track = JMA TD 11 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 125 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====9. Bagyong Gardo (''Higos'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 22 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Higos 2026-06-25 0615Z.jpg | track = Higos 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====10. Super Bagyong Inday (''Bavi'')==== {{See also|Super Bagyong Inday}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 15 | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | track = Bavi 2026 path.png | 10-min winds = 117 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====11. Bagyong Henry (''Maysak'')==== {{See also|Bagyong Henry (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 7 | image = Maysak 2026-07-03 0040Z.png | track = Maysak 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====12. Bagyong Josie (''Haishen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 12 | Dissipated = Hulyo 14 | image = Haishen 2026-07-13 0430Z.jpg | track = Haishen 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====13. Bagyong Kiyapo (''Noul'')==== {{See also|Bagyong Kiyapo (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = Hulyo 27 | image = Noul 2026-07-24 0230Z.png | track = Noul 2026 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | Pressure = 960 }} {{clear}} ====15. Bagyong Luis–Maymay (''Kujira'')==== {{See also|Bagyong Luis–Maymay}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Hulyo 31 | Dissipated = kasalukuyan | image = Kujira 2026-08-05 0200Z.jpg | track = Kujira 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 994 }} {{clear}} ====19. Bagyong Neneng (''Gaenari'')==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 18 | Dissipated = kasalukuyan | image = Neneng 2026-08-19 0440Z.jpg | track = Gaenari 2026 path.png | Prewinds = < | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====21. Super Bagyong Obet (''Saudel'')==== {{See also|Bagyong Obet (2026)}} {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 15 | Dissipated = kasalukuyan | image = Saudel 2026-08-22 2252Z.jpg | track = Saudel 2026 path.png | 10-min winds = 89 | 1-min winds = 115 | Pressure = 950 }} {{clear}} ====25. Bagyong Pilandok (''Krovanh'')==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Agosto 29 | Dissipated = Setyembre 8 | image = Pilandok 2026-08-29 2350Z.jpg | track = Krovanh 2026 path.png | Prewinds = | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 985 }} {{clear}} ====27. Bagyong Queenie (''Surigae'')==== {{See also|Bagyong Queenie (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 21 | Dissipated = Oktubre 1 | image = Surigae 2026-09-27 1635Z.jpg | track = Surigae 2026 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 130 | Pressure = 945 }} {{clear}} ====30. Super Bagyong Rosal (''Champi'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 11 | Dissipated =kasalukuyan | image = Champi 2026-10-17 2302Z.png | track = Champi 2026 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 145 | Pressure = 945 }} {{clear}} =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2026===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || Ada |- | Pebrero || Basyang |- | Marso || rowspan="2"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Abril |- | Mayo || Caloy, Domeng |- | Hunyo || Ester, Francisco, Gardo |- | Hulyo || Henry, Inday, Josie, Kiyapo |- | Agosto || Luis-Maymay, Neneng, Obet, Pilandok |- | Setyembre || Queenie |- | Oktubre || Rosal |- | Nobyembre || {{grey|Samuel}},{{grey|Tomas}}, {{grey|Umberto}} |- | Disyembre || {{grey|Venus}}, {{grey|Waldo}} |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====3. Bagyong Nuri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Marso 10 | Dissipated = Marso 13 | image = Nuri 2026-03-11 0404Z.jpg | track = Nuri 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====4. Bagyong Sinlaku==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Abril 8 | Dissipated = Abril 20 | image = Sinlaku 2026-04-12 1547Z.jpg | track = Sinlaku 2026 path.png | 10-min winds = 115 | 1-min winds = 160 | Pressure = 905 }} {{clear}} ====14. Super Bagyong Dolphin==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 26 | Dissipated = kasalukuyan | image = Dolphin 2026-07-29 1920Z.jpg | track = Dolphin 2026 path.png | 10-min winds = 110 | 1-min winds = 150 | Pressure = 910 }} {{clear}} ====16. Bagyong Chan-hom==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 5 | Dissipated = Agosto 15 | image = Chan-hom 2026-08-11 0350Z.jpg | track = Chan-hom 2026 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 50 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====17. Bagyong Peilou==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 8{{refn|The JTWC recognises this system as a regeneration of Kujira, therefore it also has the same designation as Kujira.|group="nb"}} | Dissipated = Agosto 13 | image = Peilou 2026-08-10 0320Z.jpg | track = Peilou 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 40 | Pressure = 992 }} {{clear}} ====18. Bagyong Nangka==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 11 | Dissipated = Agosto 16 | image = Nangka 2026-08-13 0310Z.jpg | track = Nangka 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 990 }} {{clear}} ====20. Bagyong Narra==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 17 | Dissipated = kasalukuyan | image = Narra 2026-08-22 0835Z.jpg | track = Narra 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 994 }} {{clear}} ====22. Bagyong Atsani==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 22 | Dissipated = Agosto 26 | image = Atsani 2026-08-24 0633Z.jpg | track = Atsani 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====23. Bagyong Bang-Lang==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 25 | Dissipated = Agosto 31 | image = Bang-Lang 2026-08-29 0200Z.jpg | track = Bang-Lang 2026 path.png | 10-min winds = 65 | 1-min winds = 75 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====24. Bagyong Etau==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 26 | Dissipated = Agosto 30 | image = Etau 2026-08-28 0150Z.jpg | track = Etau 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 985 }} {{clear}} ====25. Bagyong Dujuan==== {{Infobox hurricane | name = | Basin = WPac | Formed = Setyembre 13 | Dissipated = kasalukuyan | image = Dujuan 2026-09-18 0600Z.jpg | track = Dujuan 2026 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 65 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====28. Bagyong Choi-wan==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Setyembre 27 | Dissipated = Oktubre 7 | image = Choi-wan 2026-10-04 1600Z.jpg | track = Choi-wan 2026 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 140 | pressure = 925 }} {{clear}} ====29. Bagyong Koguma==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 3 | Dissipated = kasalukuyan | image = Koguma 2026-10-06 2220Z.png | track = Koguma 2026 path.png | 10-min winds = 55 | 1-min winds = 60 | Pressure = 990 }} {{clear}} ====Bagyong Nolo==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Oktubre 4 ([[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2026#Hurricane Nolo|entered basin]]) | Dissipated = kasalukuyan | image = Nolo 2026-10-05 0341Z.png | track = Nolo 2026 path.png | 10-min winds = 95 | 1-min winds = 110 | Pressure = 950 }} {{clear}} ==Pangalan ng mga bagyo== ===Internasyonal=== Ang mga pangalan ng mga internasyonal (daigdig) na bagyo ay ipinapangalan ng mga bansang [[Hapon]] (JMA) at [[Estados Unidos]] (JTCW) sa Kanlurang [[Karagatang Pasipiko]] kung ang iba rito ay pumasok sa Philippine Area of Responsibility (PAR) ay bibigyan ng pangalan na lokal ng PAGASA na nakahanay sa alpabeto. {| style="width:100%;" | * Nokaen (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Penha]] (2602) * Nuri (2603) * Sinlaku (2604) * Hagupit (2605) * [[Bagyong Domeng (2026)|Jangmi]] (2606) * [[Bagyong Francisco (2026)|Mekkhala]] (2607) * Higos (2608) | * [[Super Bagyong Inday|Bavi]] (2609) * [[Bagyong Henry (2026)|Maysak]] (2610) * Haishen (2611) * [[Bagyong Kiyapo (2026)|Noul]] (2612) * Dolphin (2613) * [[Bagyong Luis–Maymay|Kujira]] (2614) * Chan-hom (2615) * [[Bagyong Luis–Maymay|Peilou]] (2616) | * Nangka (2617) * [[Bagyong Obet (2026)|Saudel]] (2618) * Narra (2619) * Gaenari (2620) * Atsani (2621) * Etau (2622) * Bang-Lang (2623) * Krovanh (2624) * Dujuan (2625) * [[Bagyong Queenie (2026)|Surigae (2626)]] * Choi-wan (2627) | * Koguma (2628) * {{tcname active|Champi (2630)}} * {{tcname active|In-fa (2631)}} * {{tcname unused|Cempaka}} * {{tcname unused|Nepartak}} * {{tcname unused|Lupit}} * {{tcname unused|Mirinae}} * {{tcname unused|Nida}} * {{tcname unused|Omais}} | <!--Add once In-fa is used * {{tcname unused|Luc-binh}} * {{tcname unused|Chanthu}} * {{tcname unused|Dianmu}} * {{tcname unused|Mindulle}}--> |} ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]] at muling gagamitin noong 2030, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2022 maliban kay ''Ada'', ''Francisco'', ''Kiyapo'' at ''Pilandok'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Agaton|Agaton]]'', ''[[Bagyong Florita (2022)|Florita]]'', ''[[Bagyong Karding|Karding]]'' at ''[[Bagyong Paeng|Paeng]]'' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayon ng panahon. {| style="width:100%;" | * Ada (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] (2602) * Caloy (2605) * [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] (2606) * Ester | * [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] (2607) * Gardo (2608) * [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] (2610) * [[Super Bagyong Inday|Inday]] (2609) * Josie (2611) | * [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] (2612) * [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] (2614) * [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] (2614) * Neneng (2620) * [[Bagyong Obet (2026)|Obet]] (2618) | * Pilandok (2624) * [[Bagyong Queenie (2026)|Queenie]] (2626) * Rosal (2630) * {{tcname unused|Samuel}} * {{tcname unused|Tomas}} | * {{tcname unused|Umberto}} * {{tcname unused|Venus}} * {{tcname unused|Waldo}} * {{tcname unused|Yayang}} * {{tcname unused|Zeny}} |} <div style="text-align:center">'''Auxiliary list'''</div> {| style="width:90%;" | * {{tcname unused|Agila}} * {{tcname unused|Bagwis}} | * {{tcname unused|Chito}} * {{tcname unused|Diego}} | * {{tcname unused|Elena}} * {{tcname unused|Felino}} | * {{tcname unused|Gunding}} * {{tcname unused|Harriet}} | * {{tcname unused|Indang}} * {{tcname unused|Jessa}} |} {{clear}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Panahon ng bagyo sa Pilipinas]] r43qzxiy5h3cgdivmi6qbcxi7gj2d9h 0 337664 2237575 2235901 2026-10-27T11:57:18Z ComplicatedAnimals 167817 /* Pagpapalabas */ 2237575 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | image_alt = | caption = | alt_name = | genre = Kompetisyon sa musika | creator = [[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] | based_on = [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]] | writer = | screenplay = | teleplay = | story = | director = | presenter = Iba't ibang hosts | starring = | theme_music_composer = | music = | open_theme = | end_theme = | composer = | country = [[#Mga bansang kasapi|Iba't ibang kalahok na bansa]] | language = Iba-iba; pangunahin na Ingles | num_seasons = | num_series = | num_episodes = 1 paligsahan<br>1 live na palabas | location = Iba't ibang punong lungsod | runtime = | company = [[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]]<br>Voxovation<br>S20 Productions | network = | first_aired = {{Start date|2026|11|14}} | last_aired = }} Ang '''''Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision sa Asya''''' ([[Wikang Ingles|Ingles]] ''Eurovision Song Contest Asia'') ay isang paparating na internasyonal na paligsahan sa kanta na hinubog mula sa [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]], kung saan ang mga brodkaster mula sa rehiyon ng [[Asya-Pasipiko]] ay maglalaban-laban na kumakatawan sa kani-kanilang mga bansa. Ang unang edisyon, na inorganisa ng [[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) at Voxovation, ginawa ng S2O Productions, at itinanghal ng host brodkaster na Channel 3, ay gaganapin sa ika-14 ng Nobyembre 2026 sa [[One Bangkok|One Bangkok Forum]] sa [[Bangkok]], [[Taylandiya]]. Ang mga plano na iakma ang Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision para sa rehiyon ng Asya-Pasipiko ay nagsimula mula pa noong 2008. Noong 2016, kinuha ng Special Broadcasting Service (SBS) ng Australia ang proyekto, na bumuo ng isang bersyon ng format kasama ang Blink TV at ang EBU para sa isang nakaplanong debut sa 2019. Ipinagpaliban ng SBS ang proyekto noong 2021, at kalaunan ay ipinasa ito sa Voxovation, isang kumpanyang nilikha upang bumuo ng mga adaptasyon ng format ng paligsahan sa iba't ibang teritoryo na may mga lisensya mula sa EBU. Walang karagdagang mga update ang ibinigay hanggang 2025, nang ipalabas ng Bhutan Broadcasting Service (BBS) ang isang kompetisyon na tinatawag na ''Druk Dra'', na naglalayong piliin ang kanilang lahok para sa isang paligsahan sa Eurovision Asia bago hiniling ng Voxovation sa brodkaster na itigil ito. Noong Marso 31, 2026, opisyal na inanunsyo ng EBU at Voxovation ang kompetisyon, kasama ang Thailand bilang host country at isang paunang lineup ng 10 kalahok na bansa. ==Pagsulong== Noong Setyembre 2008, inanunsyo ng [[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]] (EBU) na gaganapin ang isang Asya-Pasipikong katapat ng [[Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision]] sa 2009.<ref name="ABC">{{Cite news |date=19 Setyembre 2008 |title=Asian 'Eurovision' to take place |url=https://www.abc.net.au/news/2008-09-19/asian-eurovision-to-take-place/515172 |access-date=7 Abril 2026 |work=ABC News (Australia)}}</ref> Tinawag na ''Our Sound – The Asia Pacific Song Contest'' pagsapit ng ika-4 ng Marso 2009, nakatakda itong gaganapin sa ikalawang kalahati ng taon, at pangungunahan ng kompanyang Singaporean na Asiavision, na pinamumunuan ng negosyanteng Aleman na si Andreas Gerlach. Nakatakdang makipagkumpetensya ang mga tagapagbalita mula sa labinlimang bansa at rehiyon, katulad ng [[Biyetnam]], [[Hapon]], [[Hong Kong]], [[Indiya]], [[Indonesya]], [[Kambodya]], [[Laos]], [[Macau]], [[Malaysia]], [[Pakistan]], [[Pilipinas]], [[Singapore]], [[Timog Korea]], [[Taiwan]], [[Taylandiya]], at [[Tsina]].<ref name="ABC" /> Ilang beses na naantala ang paligsahan at hindi natuloy. Noong Marso 2016, sinimulan ng EBU ang pagbuo ng isang adaptasyon ng Eurovision Song Contest para sa rehiyon kasama ang Special Broadcasting Service (SBS).<ref name="SBS">{{cite web |url=http://eurovoix.com/2016/03/21/asia-sbs-create-eurovision-song-contest-asia/ |title=Asia: SBS to create Eurovision Song Contest in Asia |first=Anthony |last=Granger |date=21 Marso 2016 |website=Eurovoix |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321081215/http://eurovoix.com/2016/03/21/asia-sbs-create-eurovision-song-contest-asia/ |archive-date=21 Marso 2016 |url-status=live}}</ref> Ang SBS ay nagtatrabaho sa proyekto kasama ang kasosyo sa produksyon nito na Blink TV.<ref name="EurovisionTV">{{cite web |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-concept-to-be-developed-in-asia |title=Eurovision Song Contest concept to be developed in Asia! |date=21 Marso 2016 |first=Paul |last=Jordan |website=Eurovision.tv |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819190409/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-concept-to-be-developed-in-asia/ |archive-date=19 Agosto 2017 |url-status=live}}</ref> Ang unang paligsahan ay nakatakdang gaganapin sa [[Australya]] sa 2017.<ref name="EurovisionTV" /> Ang opisyal na pangalan ng kompetisyon ay isiniwalat na Eurovision Asia Song Contest (o simpleng Eurovision Asia) noong Agosto 2017.<ref>{{cite web |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-is-coming-to-asia |title=The Greatest Song Contest in the World is coming to Asia! |first=Paul |last=Jordan |date=18 Agosto 2017 |website=Eurovision.tv |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818221335/https://eurovision.tv/story/eurovision-is-coming-to-asia |archive-date=18 Agosto 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="EurovoixWorld">{{cite web |url=https://eurovoix-world.com/three-cities-interested-hosting-eurovision-asia/ |title=Three cities interested in hosting Eurovision Asia |first=Anthony |last=Granger |date=19 Mayo 2017 |website=Eurovoix World |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805103012/https://eurovoix-world.com/three-cities-interested-hosting-eurovision-asia/ |archive-date=5 Agosto 2017 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://escxtra.com/2018/07/13/eurovision-asia-hold-ebu/ |title=Eurovision Asia on hold? Organizers and EBU "still early in the development process" |first=Ryan |last=Cobb |date=13 Hulyo 2018 |website=ESCXtra |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715010937/https://www.escxtra.com/2018/07/13/eurovision-asia-hold-ebu/ |archive-date=15 Hulyo 2018 |url-status=live}}</ref> Pagsapit ng Mayo, ang Australia, Hong Kong at Singapore ay nagpakita ng interes sa pagho-host ng unang edisyon ng paligsahan.<ref name="EurovoixWorld" /> Naglaan ang gobyerno ng Singapore ng $4 milyon upang mag-host ng kaganapan, habang ang lungsod ng Sydney at ang estado ng New South Wales ay nagsabing mamumuhunan sila sa pagho-host.<ref>{{cite web |url=https://escinsight.com/2017/05/06/eurovision-insight-podcast-insight-asks-australian-head-delegation-paul-clarke/ |title=Eurovision Insight Podcast: Insight Asks Australian Head Of Delegation Paul Clarke |first=Ewan |last=Spence |date=6 Mayo 2017 |website=ESC Insight |access-date=7 Abril 2026}}</ref> Iginiit ng konseho ng lungsod ng Gold Coast noong Nobyembre 2018 na ang unang paligsahan ay magaganap sa Gold Coast Convention and Exhibition Centre mula Nobyembre 30 hanggang Disyembre 7, 2019.<ref>{{cite web |url=https://www.9news.com.au/national/eurovision-asia-gold-coast-inaugural-event/bc4370be-1948-4125-9aca-0533d30b899c |title=Gold Coast to host inaugural Eurovision Asia |first=Brendon |last=Wolf |date=1 Nobyembre 2018 |website=9News |access-date=7 Abril 2026}}</ref> Noong Mayo 2021, nakumpirma na ipinagpaliban ng SBS ang proyekto.<ref>{{Cite web|last=Carter|first=Ford|date=25 Mayo 2021|title=SBS drops plans for Eurovision Asia|url=https://www.aussievision.net/post/sbs-drops-plans-for-eurovision-asia|access-date=7 Abril 2026|website=aussievision|language=en}}</ref> Ang mga plano ng SBS mula Mayo 2016 ay para sa isang brodkaster mula sa bawat bansa sa rehiyon ng Asya-Pasipiko na maging karapat-dapat na lumahok, ibig sabihin ay mayroong maximum na 68 kalahok.<ref>{{cite web |url=http://eurovoix-world.com/asiavision-12-countries-the-aim-for-the-first-contest/ |title=Asiavision 12 countries the aim for the first contest |first=Anthony |last=Granger |date=7 Mayo 2016 |website=Eurovoix World |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507180618/http://eurovoix-world.com/asiavision-12-countries-the-aim-for-the-first-contest/ |archive-date=7 Mayo 2016 |url-status=dead}}</ref> Ang pagiging miyembro sa Asia-Pacific Broadcasting Union (ABU) ay hindi isang kinakailangan para sa pakikilahok. Pagsapit ng Marso 2019, kinumpirma na ng mga brodkaster mula sa sampung bansa ang kanilang intensyon na lumahok: Australya, Hapon, [[Kapuluang Solomon]], [[Kasakistan]], [[Maldives|Maldibas]], [[Nuweba Selandiya]], [[Papua New Guinea|Papua Bagong Guinea]], Timog Korea, Tsina, at [[Vanuatu]].<ref name="EurovoixWorld2">{{cite web |url=https://eurovoix-world.com/eurovision-asia-song-contest-still-in-the-works/ |title=Eurovision Asia Song Contest Still in The Works |first=Anthony |last=Granger |date=4 Marso 2019 |website=Eurovoix World |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320195737/https://eurovoix-world.com/eurovision-asia-song-contest-still-in-the-works/ |archive-date=20 Marso 2019 |url-status=dead}}</ref> Kinumpirma ng SBS ang pakikilahok nito, habang ang Hapon, Timog Korea at Tsina ay pinangalanan bilang mga potensyal na kalahok.<ref name="EurovoixWorld2" /> Noong Mayo 2025, kinumpirma ng Bhutan Broadcasting Service (BBS) ang intensyon nitong lumahok sa Eurovision Asia, na nagsasaad na ang unang paligsahan ay gaganapin sa [[Bangkok]], Taylandiya, na may 18 bansang kalahok. Noong Hunyo 24, inilathala ng EBU ang Brand Impact Report nito para sa Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision, na naglista ng isang adaptasyon sa Asya-Pasipiko bilang nasa ilalim ng "patuloy na pag-unlad". Noong Agosto, ang lokasyon ay itinalaga ng BBS bilang [[Mumbai]], Indiya, habang sinimulan nitong mag-organisa ng isang pambansang seleksyon na pinamagatang ''Druk Dra'' sa parehong buwan upang piliin ang kanilang kalahok.<ref name="Aussievision">{{Cite web |last=Tsinivits |first=Kyriakos |date=25 Agosto 2025 |title=Is Eurovision Asia actually going to happen? |url=https://www.aussievision.net/post/is-eurovision-asia-actually-going-to-happen |access-date=7 Abril 2026 |website=Aussievision |language=en}}</ref> Bukod pa rito, ang Ho Chi Minh City Television (HTV), na nagsisilbi sa lugar ng [[Lungsod Ho Chi Minh]] sa Biyetnam, ay unang naglaan ng oras para sa isang programang pinamagatang ''Eurovision Asia'' sa Agosto 31.<ref name="Aussievision" /> Noong Agosto 28, sinabi ni Martin Green, direktor ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision, na "walang mga plano ang nakumpirma o inanunsyo hanggang sa kasalukuyan" para sa paligsahan sa Asya-Pasipiko, na lalong naglilinaw na ang ''Druk Dra'' ay inalis sa ere at binura mula sa mga online platform sa kahilingan ng mga kasosyo ng EBU.<ref name="EuroTripPod">{{Cite web |date=28 Agosto 2025 |title=EBU shuts down Eurovision Asia speculation |url=https://eurotrippodcast.com/2025/08/28/ebu-shuts-down-eurovision-asia-speculation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250828183848/https://eurotrippodcast.com/2025/08/28/ebu-shuts-down-eurovision-asia-speculation/ |archive-date=28 Agosto 2025 |access-date=7 Abril 2026 |work=The Eurotrip Podcast}}</ref> Noong Nobyembre, si Marcus Tang ay kinuha ng Voxovation upang maglingkod bilang "Managing Director Asia".<ref name="Voxovation">{{Cite web |title=About Us |url=https://www.voxovation.com/about |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251129172829/https://www.voxovation.com/about |archive-date=29 Nobyembre 2025 |access-date=7 Abril 2026}}</ref> Noong ika-15 ng Disyembre, sinabi ni Christer Björkman, Pinuno ng Musika at Tagapagtatag ng Voxovation, sa podcast na ''Eurovision Uncovered'' na ang Eurovision Asia ay patuloy na "masinsinang paghahanda", na may pag-asang maipapahayag ito sa publiko "sa lalong madaling panahon".<ref name="EuroUncovered">{{Cite web |date=15 December 2025 |title=Eurovision Uncovered Meets Christer Björkman: “There are Challenges in Almost Every Act” |url=https://escinsight.com/2025/12/15/christer-bjorkman-eurovision-production-interview/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215170122/https://escinsight.com/2025/12/15/christer-bjorkman-eurovision-production-interview/ |archive-date=15 Disyembre 2025 |access-date=7 Abril 2026 |work=Eurovision Uncovered Podcast}}</ref> Sa isang panayam, sinabi ng Direktor ng Eurovision na si Martin Green na pinahahalagahan ng mga pambansang brodkaster sa Asya-Pasipiko ang paligsahan bilang isang paraan ng pagbibigay ng pagkakataon sa mga pambansang bituin ng pop, na inilalarawan ito bilang isang "simpleng paraan". Sa kahilingan ng mga inaasahang mga kalahok na brodkaster, ang pangalang "Eurovision" ay isinama sa pamagat, kahit na ang paligsahan ay binubuo ng mga kalahok sa Asya-Pasipiko.<ref name="NYTimes">{{Cite news |last=Marshall |first=Alex |date=31 Marso 2026 |title=Eurovision Song Contest to Add Asian Edition This Year |url=https://www.nytimes.com/2026/03/31/arts/music/eurovision-song-contest-asia.html |access-date=7 Abril 2026 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==Pormat== Binubuo ng iisang palabas, ang mga resulta ay pagpapasyahan sa pamamagitan ng 50/50 na hati ng boto ng mga propesyonal na hurado at boto ng publiko.<ref name="Pormat">{{Cite web |url=https://eurovoix.com/2026/03/31/eurovision-song-contest-asia-launches/ |title=Eurovision Song Contest Asia Launches With Final in Bangkok This November |date=31 Marso 2026 |access-date=7 Abril 2026 |first=Anthony |last=Granger |website=Eurovoix.com}}</ref> Ang bawat kalahok na kalahok ay dapat na wala pang tatlong minuto at itanghal ng hindi hihigit sa anim na tao.<ref name="Pormat" /> Inaasahang lahat ng kalahok na brodkaster ay mag-oorganisa ng pambansang finals upang mapili ang kanilang kalahok. Ang mananalo ay iimbitahang magtanghal bilang panauhin sa susunod na edisyon ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision sa Europa.<ref name="NYTimes" /> ==Kasaysayan== {| class="wikitable tsx_sortable" style="font-size: 95%" |- style="background:#efefef" ! rowspan="2" class="autorowspan" | Taon ! rowspan="2" |Petsa ! rowspan="2" |Venue, punong lungsod at bansa ! rowspan="2" |Punong brodkaster ! rowspan="2" |(Mga) presenter ! rowspan="2" |Bansang kalahok ! colspan="3" class="autorowspan" | Kampeon |- !Bansa !Awit !Mang-aawit |- | [[#Paligsahan sa 2026|2026]] |Nobyembre 14 |<small>{{flagicon|THA}} One Bangkok Forum, [[Bangkok]], Taylandiya</small> |Channel 3 |Woody Milintachinda at Cindy Bishop |11 |''Iaanunsyo'' |''Iaanunsyo'' |''Iaanunsyo'' |} ==Paligsahan sa 2026== {{Infobox song contest | name = Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision sa Asya | year = 2026 | image = | size = | caption = | theme = | semi1 = | semi2 = | final = {{start date|2026|11|14|df=y}} | venue = [[One Bangkok|One Bangkok Forum]]<br />[[Bangkok]], [[Taylandiya]] | organizer = Voxovation | president = | host_broadcaster = [[Channel 3 HD (Taylandiya)|Channel 3]] | producer = S20 Productions | musdirector = | presenters = Woody Milintachinda<br>Cindy Bishop | entries = 11 | finalists = | debut = {{Plainlist| * {{Flag|Bangladesh}} * {{Flag|Bhutan}} * {{Flag|Biyetnam}} * {{Flag|Kambodya}} * {{Flag|Laos}} * {{Flag|Malaysia}} * {{Flag|Mongolia|name=Mongolya}} * {{Flag|Nepal}} * {{Flag|Pilipinas}} * {{Flag|Taylandiya}} * {{Flag|Timog Korea}} }} | return = | non-return = | winner = | vote = | prev_year = | next_year = |execsupervisor=Marcus Tang|exproducer=Assaf Blecher<br>Anders Lenhoff<br>Lee Smithurst<br>Christer Björkman}} Noong ika-29 ng Marso 2026, isang website ang inilunsad, na nagsasabing ang paligsahan ay gaganapin sa ika-14 ng Nobyembre sa Bangkok, na pansamantalang tampok ang siyam na bansa: [[Bangladesh]], [[Bhutan]], [[Biyetnam]], [[Kambodya]], [[Laos]], [[Malaysia]], [[Nepal]], [[Pilipinas]], at [[Taylandiya]].<ref>{{Cite web |url=https://eurovisionasia.com |title=Eurovision Song Contest Asia 2026 — Bangkok |access-date=7 Abril 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329001637/https://eurovisionasia.com/ |archive-date=29 Marso 2026 |url-status=dead}}</ref> Pansamantalang inalis ang website pagkalipas ng ilang oras.<ref>{{Cite web |last=Mouriquand |first=David |date=30 Marso 2026 |title=A decade in the making: Will Eurovision Asia take place in 2026? |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/30/a-decade-in-the-making-will-eurovision-asia-take-place-in-2026 |access-date=7 Abril 2026 |website=Euronews |language=en}}</ref> Pormal na inanunsyo ang paligsahan noong ika-31 ng Marso sa ilalim ng pangalang Eurovision Song Contest Asia, na ioorganisa ng EBU at Voxovation kasama ang S2O Productions bilang mga kasosyo, at ang Channel 3 ng Thailand bilang host broadcaster. Ang unang anunsyo ay naglista ng sampung bansa (ang nabanggit kasama ang [[Timog Korea]]) kasama ang kani-kanilang mga kalahok na broadcaster. Gaganapin ito sa ika-14 ng Nobyembre 2026 sa [[One Bangkok|One Bangkok Forum]] sa [[Bangkok]], Taylandiya.<ref>{{cite web |title=Eurovision Song Contest Asia will debut in 2026 |url=https://www.eurovision.com/stories/eurovision-song-contest-asia-will-debut-november-2026/ |website=Eurovision.com |access-date=7 Abril 2026 |date=31 Marso 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Kaur |first1=Baani |title=Eurovision launching Asia edition, grand final to take place in Bangkok in November |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/entertainment/eurovision-asia-2026-final-bangkok-580901 |website=Channel News Asia |access-date=7 Abril 2026 |date=31 Marso 2026}}</ref> ===Mga kalahok=== {| class="wikitable plainrowheaders sticky-header" |+ Mga kalahok ng Paligsahang Pang-awitin ng Eurovision sa Asya 2026<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2026 |title=Eurovision Goes East: Bangkok to Host First-Ever Eurovision Song Contest Asia in 2026 |url=https://www.eurovision.com/newsroom/release/bangkok-to-host-first-ever-eurovision-song-contest-asia-2026/ |access-date=7 Abril 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref> |- ! scope="col" rowspan="2" | Bansa ! scope="col" rowspan="2" | Brodkaster ! scope="col" rowspan="2" | Artista ! scope="col" rowspan="2" | Kanta ! scope="col" rowspan="2" | Wika ! scope="col" colspan="2" | Proseso ng pagpili ! scope="col" rowspan="2" | {{Abbr|Sang.|Sanggunian}} |- ! scope="col" | Proseso ! scope="col" | Petsa |- ! scope="row" |{{Flag|Bangladesh}} | NTV | Beatmosphere | "Tumi ele" {{small|(তুমি এলে)}} | [[Wikang Bengali|Bengali]] | ''Voice of Bangladesh'' | Setyembre 30, 2026 | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=Setyembre 30, 2026 |title=Bangladesh: Beatmosphere to Eurovision Asia 2026 |url=https://eurovoix.com/2026/09/30/bangladesh-beatmosphere-eurovision-asia-2026/ |access-date=Oktubre 1, 2026 |website=Eurovoix}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Bhutan}} | BBS | Nyendra | "Lhayi Semo" {{small|(ལྷ་ཡི་སྲས་མོ།)}} | [[Wikang Dzongkha|Dzongkha]] | ''Rhythm of Bhutan'' | Agosto 11, 2026 | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |date=Agosto 11, 2026 |title=Eurovision Song Contest Asia has its first entry |url=https://www.eurovision.com/stories/eurovision-song-contest-asia-has-its-first-entry/ |access-date=Oktubre 1, 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Biyetnam}} | VTV | Tóc Tiên | "Em Tiên" | [[Wikang Biyetnamita|Biyetnamita]] | Panloob na pagpili {{small|(artista)}}<br>''The Sound of Vietnam'' {{small|(kanta)}} | Setyembere 6, 2026 {{small|(artista)}}<br>Oktubre 3, 2026 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |last=Farren |first=Neil |date=Oktubre 3, 2026 |title=Vietnam: Tóc Tiên to Perform “Em Tiên” at Eurovision Asia 2026 |url=https://eurovoix.com/2026/10/03/vietnam-toc-tien-perform-em-tien-eurovision-asia-2026/ |access-date=Oktubre 21, 2026 |website=Eurovoix}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Kambodya}} | TV5 | Monetrey | "I Let You Go" | [[Wikang Ingles|Ingles]], [[Wikang Hemer|Hemer]] | ''Cambodia's Finest Voice'' | Oktubre 17, 2026 | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |date=Oktubre 17, 2026 |title=Monetrey will represent Cambodia at Eurovision Asia |url=https://www.eurovision.com/stories/monetrey-will-represent-cambodia-at-eurovision-asia-2026/ |access-date=2026-10-17 |website=Eurovision Song Contest |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]]}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Laos}} | VTE9 | Thinla | "Bae" | Ingles, [[Wikang Lao|Lao]] | Panloob na pagpili {{small|(artista)}}<br>''Sieng Lao: The One'' {{small|(kanta)}} | Setyembre 13, 2026 {{small|(artista)}}<br>Setyembre 24, 2026 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=Setyembre 13, 2026 |title=Laos: Thinla to Eurovision Asia 2026 |url=https://eurovoix.com/2026/09/13/laos-thinla-eurovision-asia-2026/ |access-date=Oktubre 1, 2026 |website=Eurovoix}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Malaysia}} | Media Prima | Aina Abdul | "Bluest Sky" | Ingles, [[Wikang Malasyo|Malasyo]] | Panloob na pagpili | Agosto 15, 2026 {{small|(artista)}}<br>Oktubre 9, 2026 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |last=Bijuvignesh |first=Darshan |date=Oktubre 7, 2026 |title=🇲🇾 Malaysia: Aina Abdul to Perform "Bluest Sky" at Eurovision Asia 2026 |url=https://eurovoix.com/2026/10/07/malaysia-aina-abdul-perform-bluest-sky-eurovision-asia-2026/ |access-date=Oktubre 21, 2026 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Mongolia|name=Mongolya}} | [[CNBC|CNBC Mongolia]] | Beck | "Chamguigeer (Without You)" (Чамгүйгээр) | [[Wikang Mongol|Mongol]] | Panloob na pagpili {{small|(artista)}}<br>''Mongolia's Chosen One'' {{small|(kanta)}} | Oktubre 1, 2026 {{small|(artista)}}<br>Oktubre 10, 2026 {{small|(kanta)}} | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |date=Oktubre 17, 2026 |title=Beck will perform 'Chamguigeer (Without You)' for Mongolia at Eurovision Asia |url=https://eurovisionasia.com/news/beck-to-perform-chamguigeer-without-you-eurovision-asia/ |access-date=Oktubre 21, 2026 |website=eurovisionasia.com}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Nepal}} | Himalaya TV | Pratik Himal Rai | "Ananta maya" (अनन्त माया) | [[Wikang Nepali|Nepali]] | ''Nepal Decides'' | Oktubre 7, 2026 | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |date=Oktubre 7, 2026 |title=Pratik Himal Rai will sing for Nepal at Bangkok 2026 |url=https://www.eurovision.com/stories/pratik-himal-rai-sing-for-nepal-bangkok-2026/ |access-date=Oktubre 21, 2026 |website=Eurovision.com |publisher=[[Unyon ng Pagbobrodkast sa Europa]]}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Pilipinas}} | [[ABS-CBN]] | Carmelle | "Sobra-Sobra" | Ingles, [[Wikang Filipino|Filipino]] | ''Philippine Selection Night'' | Agosto 30, 2026 | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |last=Conte |first=Davide |date=Agosto 30, 2026 |title=Philippines: Carmelle to Eurovision Asia 2026 |url=https://eurovoix.com/2026/08/30/philippines-carmelle-to-eurovision-asia-2026/ |access-date=Oktubre 1, 2026 |website=Eurovoix}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Taylandiya}} | Channel 3 | Mang and Daou | "Aroma" | [[Wikang Tailandes|Tailandes]] | ''Thailand's Chosen One'' | Setyembre 27, 2026 | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |date=Setyembre 27, 2026 |title=It's MANG x DAOU for Thailand at Eurovision Asia |url=https://www.eurovision.com/stories/its-mang-x-daou-for-thailand-at-eurovision-asia/ |access-date=Oktubre 1, 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU}}</ref> |- ! scope="row" |{{Flag|Timog Korea}} | [[ENA (Timog Korea)|ENA]] | Junhee | "Deep Dive" | Ingles | ''Korea's Next Wave'' | Setyembre 4, 2026 | style="text-align:center" |<ref>{{Cite web |last=Washak |first=James |date=Setyembre 4, 2026 |title=South Korea: Junhee to Eurovision Asia |url=https://eurovoix.com/2026/09/04/south-korea-junhee-to-eurovision-asia/ |access-date=Oktubre 1, 2026 |website=Eurovoix}}</ref> |} ===Pagpapalabas=== {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Mga brodkaster at komentarista sa mga kalahok na bansa ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Brodkaster ! scope="col" | (Mga) Channel ! scope="col" | (Mga) Komentarista |- ! scope="row" | {{Flagu|Bangladesh}} | colspan="2" | NTV | {{N/A|}} |- ! scope="row" | {{Flagu|Malaysia}} | Media Prima | TV3 | {{N/A|}} |- ! scope="row" | {{Flagu|Pilipinas}} | [[ABS-CBN]] | [[All TV]], [[A2Z]], [[Kapamilya Channel]], [[Myx]] | {{N/A|}} |} {| class="wikitable plainrowheaders" |+ Mga brodkaster at komentarista sa mga hindi kalahok na bansa ! scope="col" | Bansa ! scope="col" | Brodkaster ! scope="col" | (Mga) Channel ! scope="col" | (Mga) Komentarista |- ! scope="row" | {{Flagu|Australya}} | SBS | SBS On Demand, SBS2{{efn|Live na pagpapalabas sa SBS On Demand, na may naantalang pagpapalabas sa telebisyon sa SBS2 sa ika-15 ng Nobyembre 2026}} | Courtney Act |- ! scope="row" | {{Flagu|Israel}} | IPBC | Kan 11 | {{N/A|}} |- ! scope="row" | {{Flagu|Polonya}} | TVP | TVP2 | Artur Orzech |} ==Mga nota== {{Notelist}} ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Musika]] [[Kategorya:Patimpalak sa pag-awit]] [[Kategorya:Music festival]] mn6pfvdxikc00wkgkgk08tfa7ipu1af 0 337871 2237439 2203652 2026-10-26T23:20:13Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237439 wikitext text/x-wiki Si '''Karoline "Carry" van Biema''' (1881-1942) ay isang Aleman na artista. Kilala siya sa kanyang mga gawa sa [[Color theory|teorya ng kulay]] . Si Biema ay ipinanganak noong Oktubre 17, 1881 sa Hanover, Germany. <ref name="Joods Monument">{{Cite web |date=17 October 1881 |title=Karoline van Biema |url=https://www.joodsmonument.nl/en/page/27829/karoline-van-biema |access-date=1 April 2026 |website=Joods Monument |language=en}}</ref> Nag-aral siya sa Academy of Fine Arts sa The Hague. <ref name="British Museum">{{Cite web |title=Carry van Biema |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/AUTH237507 |access-date=1 April 2026 |website=British Museum}}</ref> Nag-aral din siya sa ilalim ni [[Adolf Hölzel]] sa [[State Academy of Fine Arts Stuttgart]] . <ref name="Art Cologne">{{Cite web |title=An eye on the avant-garde |url=https://www.artcologne.com/journal/articles/an-eye-on-the-avant-garde.php |access-date=1 April 2026 |website=Art Cologne |language=en}}</ref> Si Biema ang may-akda ng aklat-aralin sa teorya ng kulay ''na Farben und Formen als lebendige Kräfte'' (Mga Kulay at Anyo bilang mga Buháy na Pwersa). <ref name="ICEAC">{{Cite web |title=Carry van Biema (1881-1942) Portrait of a German artist |url=https://iceac.eu/wp-content/uploads/2022/01/Carry-van-Biema-Summary-Jong-Holland-2003-nr.-1.pdf |access-date=1 April 2026 |website=ICEAC (International Centre for the Study of European Artists' Colonies)}}</ref> Nanirahan siya nang ilang panahon sa Espanya at pagkatapos, noong 1938, lumipat siya sa Netherlands. Pinatay siya sa [[Kampo ng konsentrasyon sa Auschwitz|kampo konsentrasyon ng Auschwitz]] noong Agosto 31, 1942. Ang kanyang larawan noong 1920 ng makata na si {{Interlanguage link|Albrecht Schaeffer|de}} ay nasa [[Sprengel Museum]] . <ref name="Sprengel Museum">{{Cite web |title=Albrecht Schaeffer |url=https://sprengel.hannover-stadt.de/results?inventoryNumber=SH%202023,0027&page=1&pageSize=12 |access-date=1 April 2026 |website=Sprengel Museum}}</ref> Ang isang halimbawa ng kanyang drowing ay nasa [[Museong Britaniko|British Museum]] . Isang [[stolperstein]] sa kanyang karangalan ay nasa Utrecht, Netherlands. <ref name="Stolpersteine.app">{{Cite web |title=Wolter+Heukelslaan+62 |url=https://maps.stolpersteine.app/NL/Utrecht/Wolter+Heukelslaan+62 |access-date=1 April 2026 |website=Stolpersteine.app |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260413005703/https://maps.stolpersteine.app/NL/Utrecht/Wolter+Heukelslaan+62 |archive-date=13 Abril 2026 |url-status=dead}}</ref> == Mga Sanggunian == <references /> {{stub}} == Mga panlabas na sumpay == {{Commonscatinline|Carry van Biema}} i48cuqlbtw2t0mwedxyhqow94x4t882 0 339053 2237435 2231277 2026-10-26T22:18:15Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237435 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Neutron Star Manhattan.ogv|thumb|Isang bituing neutron kumpara sa [[Lungsod ng New York]].]] Ang '''bituing neutron''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Neutron star'') ay isang napakaliit at napakasiksik na [[bituin]] na karamihan ay binubuo ng mga [[neutron]].<ref>{{Cite web |date=2026-07-12 |title=Neutron star |url=https://www.britannica.com/science/neutron-star |access-date=2026-08-09 |website=Britannica |language=en}}</ref> May [[Radius ng araw|radius]] ang mga ito na humigit-kumulang nasa 10 [[kilometro]] at may [[Masa ng araw|masang]] mas malaki kaysa sa [[Araw (astronomiya)|Araw]].<ref>{{Cite web |last= |title=Neutron Star |url=https://esahubble.org/wordbank/neutron-star/ |access-date=2026-08-09 |website=esahubble.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Neutron Stars |url=https://imagine.gsfc.nasa.gov/science/objects/neutron_stars1.html |access-date=2026-08-09 |website=imagine.gsfc.nasa.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20260807094337/https://imagine.gsfc.nasa.gov/science/objects/neutron_stars1.html |archive-date=2026-08-07 |url-status=dead}}</ref> Kabilang ang mga bituing neutron sa pinakamaliit at pinakamakakapal na bituin na kilalang umiiral sa [[Uniberso]]. Nabubuo ang mga ito mula sa labi ng isang [[Superhiganteng bituin|napakalaking bituin]] na sumabog bilang isang [[supernoba]].<ref>{{Cite web |date=2024-12-03 |title=What is a neutron star? |url=https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2024/03/What_is_a_neutron_star |access-date=2026-08-09 |website=European Space Agency |language=en}}</ref> == Mga uri ng bituing neutron == [[Talaksan:Neutron star cross section-en.svg|thumb|Mga parte ng bituing neutron.]] May ilang uri ng bituing neutron na nakikilala batay sa kanilang katangian: * [[Pulsar]] – isang bituing neutron na mabilis na umiikot at naglalabas ng regular na mga bugso ng [[radiyasyon]] mula sa mga polong magnetic nito.<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Pulsars - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/science-behind-the-discoveries/hubble-pulsars/ |access-date=2026-08-09 |language=en-US}}</ref> * [[Magnetar]] – isang bituing neutron na may napakalakas na [[magnetic field]] at maaaring maglabas ng malalakas na pagsabog ng radiyasyon.<ref>{{Cite web |title=Magnetar |url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/M/Magnetar |access-date=2026-08-09 |website=astronomy.swin.edu.au |archive-url=https://web.archive.org/web/20260910054618/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/M/Magnetar |archive-date=2026-09-10 |url-status=dead}}</ref> * [[Bituing neutron na tahimik sa radyo]] (''Radio-quiet neutron star'') – isang bituing neutron na hindi karaniwang nakikita sa pamamagitan ng mga teleskopyong radyo, ngunit maaaring matukoy gamit ang ibang uri ng radiyasyon, gaya ng [[X-ray|X-rays]] o [[Sinag gamma|gamma rays]].<ref>{{Cite journal |last=Lin |first=Lupin Chun-Che |date=2016 |title=Radio-quiet Gamma-ray Pulsars |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2016JASS...33..147L/abstract |journal=Journal of Astronomy and Space Sciences |volume=33 |pages=147-166 |bibcode=2016JASS...33..147L}}</ref><ref>{{Cite journal |last=K. T. S. |first=Brazier |last2=S. |first2=Johnston |date=1999 |title=The implications of radio-quiet neutron stars |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1999MNRAS.305..671B/abstract |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=305 |pages=671-679 |arxiv=astro-ph/9803176 |bibcode=1999MNRAS.305..671B |doi=10.1046/j.1365-8711.1999.02490.x}}</ref> * [[Bituing neutron na nag-iipon ng materya]] (''Accreting neutron star'') – isang bituing neutron na kumukuha ng materyal mula sa isang kalapit na bituin at maaaring maglabas ito ng matinding X-rays.<ref>{{Cite web |title=Accreting Neutron Stars – Dr. Karl Remeis-Sternwarte |url=https://www.sternwarte.uni-erlangen.de/remeis-start/research/x-ray-astronomy/accreting-neutron-stars/ |access-date=2026-08-09 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Parfrey |first=Kyle |last2=Tchekhovskoy |first2=Alexander |date=2024-10-24 |title=Accreting Neutron Stars in 3D General-relativistic Magnetohydrodynamic Simulations: Jets, Magnetic Polarity, and the Interchange Slingshot |url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/ad737b |journal=The Astrophysical Journal |volume=975 |doi=}}</ref> == Tingnan din == *[[Itim na butas]] (''Black hole'') *[[Brown dwarf|Kayumangging unano]] (''Brown dwarf'') == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Astronomiya-stub}} [[Kategorya:Astronomiya]] [[Kategorya:Mga uri ng bituin]] [[Kategorya: Ebolusyon ng bituin]] 5ufbhdpel7hdql6nkjem29s9w6lpok6 0 339130 2237436 2222321 2026-10-26T22:35:36Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237436 wikitext text/x-wiki {{Infobox German location |type = Stadt |image_photo = Geiseltalsee, Neumark.JPG |image_caption = Tanawin ng Lawa ng Geiseltal mula sa Neumark |image_coa = Wappen Braunsbedra.png |coordinates = {{coord|51|17|N|11|54|E|format=dms|display=inline,title}} |image_plan = Braunsbedra in SK.svg |state = [[Sahonya-Anhalt]] |district = Saalekreis |elevation = 104 |area = 74.32 |postal_code = 06242 |area_code = 034633 |licence = SK |Gemeindeschlüssel = 15 0 88 065 |divisions = 13 |website = [http://www.braunsbedra.de/ www.braunsbedra.de] |mayor = Steffen Schmitz<ref>[https://wahlergebnisse.sachsen-anhalt.de/wahlen/bmbm/index.html Bürgermeisterwahlen in den Gemeinden, Endgültige Ergebnisse], [[Statistisches Landesamt Sachsen-Anhalt]], accessed 10 November 2022.</ref> |leader_term = 2022&ndash;29 |party = CDU }} Ang '''Braunsbedra''' ay isang bayan sa distrito ng [[Saalekreis]], sa [[Sahonya-Anhalt]], [[Alemanya]]. Ito ay matatagpuan humigit-kumulang 11 km timog-kanluran ng [[Merseburg|Merseburgo]]. Ito ay nilikha pagkatapos ng 1945 sa pamamagitan ng pagsasanib ng Braunsdorf at Bedra. Ang bayan ng Braunsbedra ay binubuo ng Braunsbedra mismo at apat na Ortschaften (mga dibisyon ng munisipyo): Frankleben, Großkayna, Krumpa at Roßbach.<ref name=Hauptsatzung>[https://www.braunsbedra.de/de/datei/download/id/6650,1243/hauptsatzung0.pdf Hauptsatzung der Stadt Braunsbedra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240525093252/https://www.braunsbedra.de/de/datei/download/id/6650,1243/hauptsatzung0.pdf |date=2024-05-25 }}, December 2014.</ref> Ang Roßbach, na kilala sa [[Labanan sa Roßbach]], ay isa sa mga lokal na komunidad; ang ayos ng lupain ay lubhang nagbago simula noong labanan dahil sa pagmimina ng lignite at pagkatapos ay pagbaha sa mga inabandunang minahan upang malikha ang Komplikado ng mga Lawa ng [[Lambak ng Geisel]].<ref>[http://www.lmbv.de/files/LMBV/Publikationen/Publikationen%20Mitteldeutschland/Wandlungen%20und%20Perspektiven%20MD/doku%2003_Geiseltal.pdf Geiseltal], Lausitzer und Mitteldeutsche Bergbau-Verwaltungsgesellschaft, p. 10.</ref> [[Image:Bedra-Sammlung Duncker (5355151).jpg|thumb|Palasyo Bedra, bandang 1860, Edisyon ni [[Alexander Duncker]]]] ==Heograpiya== Ang Braunsbedra ay matatagpuan humigit-kumulang 25 km sa timog ng [[Halle (Saale)]] at humigit-kumulang 35 km sa kanluran ng [[Leipzig]]. Ang [[Lawa ng Geiseltal]], ang pinakamalaking lawa sa Sahonya-Anhalt at ang pinakamalaking artipisyal na lawa sa Germany, ay nilikha malapit sa Braunsbedra. Nagsimula ang pagbaha noong Hunyo 30, 2003, at natapos noong Abril 29, 2011.<ref>''Ein Trio feiert das Flutungsende.'' In: ''Mitteldeutsche Zeitung.'' 30. April 2011, Zugriff am 1. September 2011. ([http://www.geiseltalsee-ifv.de/Pressespiegel/pressespiegel.html geiseltalsee-ifv.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100228225051/http://www.geiseltalsee-ifv.de/Pressespiegel/pressespiegel.html |date=2010-02-28 }} Digitalisat).</ref> ==Kasaysayan== Sa isang rehistro ng mga ikapu na pagmamay-ari ng Abtei Hersfeld, na tinipon sa pagitan ng 881 at 899, ang Braunsdorf, Bedra, at Schortau ay unang naitala bilang mga nayon na nagbabayad ng ikapu sa rehiyon ng Friesenfeld. Ang mga may-ari ng Bedra ay ang Knights Knuth (1260–1321), ang Schenken von Bedra (1321–1413), at ang pamilyang von Bünau (1413–1460). Sa pagitan ng 1420 at 1440, ang pamilyang von Bose ang nagmamay-ari ng Braunsdorf at Bedra. Kasunod nito, ang pamilyang von Taubenheim (1460–1755), ang pamilyang von Brühl (1755–1794), at sa huli ay ang pamilyang von Helldorff (1794–1945) ang nagmamay-ari ng nayon. Ang [[Kastilyo ng Bedra]] ay naitala na simula pa noong 1260. Hanggang 1815, ang Braunsdorf at Bedra ay kabilang sa distrito ng Wettin, at kalaunan ay Saxon, ng Freyburg.<ref>[[Karlheinz Blaschke]], [[Uwe Ulrich Jäschke]]: ''Kursächsischer Ämteratlas.'' Leipzig 2009, ISBN 978-3-937386-14-0, S.&nbsp;34&nbsp;f.</ref> Bilang resulta ng mga desisyon ng Kongreso ng Vienna, sila ay napasailalim sa pamamahala ng Prussia at noong 1816 ay itinalaga sa distrito ng Querfurt sa rehiyong administratibo ng Merseburg sa lalawigan ng Sahonya, kung saan sila kabilang hanggang 1944. Ang Braunsbedra ay nahubog nang malaki ng pagmimina at pagproseso ng lignite noong ika-20 siglo (tingnan ang Central German Lignite Mining Region). Noong bandang 1911/12, binuksan ang open-cast mine at ang planta ng lignite ng Pfännerhall ay ipinagawa ng Halle Pfännerschaft (Halle Mining Association). Ang nayon sa kanayunan ay ginawang isang industriyal na pamayanan sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga pabahay para sa pagdagsa ng mga manggagawa. Noong 1927, ang Bedra ay may 500 naninirahan, habang ang Braunsdorf ay may 1,501.<ref>Richard Jaeckel (Hrsg.): ''Adreßbuch. Einwohnerverzeichnis, Wohnungs- und Geschäftsanzeiger Kreis Querfurt''. Band 1. Selbstverlag der Verlagsanstalt Richard Jaeckel. Querfurt, 1927. S. 39 und S. 44.</ref> Sa distrito ng Krumpa, ang planta ng langis ng mineral na Lützkendorf ay itinayo noong 1936. Kalaunan ay nawasak ito nang husto ng mga pagsalakay sa himpapawid, pagkatapos ay muling nag-operate bilang isang negosyong pag-aari ng estado, at sa wakas ay nagsara noong 1998. Maraming panganib sa kapaligiran ang nanatili. Nakaranas ang Braunsbedra ng isa pang pagdagsa ng populasyon sa pagtatayo ng Parksiedlung (Park Settlement) noong ikalawang kalahati ng dekada 1950, nang ang ilang mga nayon sa lambak ng Geiseltal ay naging biktima ng pagsulong ng pagmimina ng lignite. Ang populasyon ay tumaas sa humigit-kumulang 10,000. Mula 1952 hanggang 1994, ang Braunsbedra ay bahagi ng distrito ng Merseburg (mula 1952 hanggang 1990 sa distrito ng Halle ng GDR, na noon ay nasa estado ng Saxony-Anhalt). Kasunod ng reporma sa distrito noong 1994, ang bayan ay kabilang sa distrito ng Merseburg-Querfurt; simula noong reporma sa distrito noong 2007, ito ay naging bahagi ng distrito ng [[Saalekreis]]. Ang Braunsbedra ay binigyan ng katayuan bilang bayan noong Hulyo 5, 1993. ==Ekonomiya at imprastraktura== ===Transportasyon=== [[File:Braunsbedra Seebrücke2a.JPG|thumb|Pantalan]] Ang Merseburg-Süd interchange ng A38 Göttingen–Leipzig motorway ay bahagyang nasa loob ng bayan ng Braunsbedra. Ang mga state road na L178 at L179 ay dumadaan sa bayan. Ang mga istasyon ng tren ng Braunsbedra at Frankleben, pati na rin ang mga hintuan ng Braunsbedra Pfännerhall at Krumpa sa linya ng tren ng Merseburg–Querfurt, ay matatagpuan sa loob ng mga hangganan ng bayan. Ang mga ito ay pinaglilingkuran oras-oras ng linya ng S11 Halle–Merseburg–Querfurt na pinapatakbo ng DB Regio Südost. Ang pinakamalapit na istasyon na pinaglilingkuran ng mga long-distance na tren ay ang Halle (Saale) Hauptbahnhof (pangunahing istasyon). Ang Braunsbedra ay bahagi ng [[Mitteldeutschen Verkehrsverbundes]] (MDV) fare zone. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Braunsbedra]] [[Kategorya:Mga bayan sa Alemanya]] soolmaw25uyvbp5vsx6hu6jnl325ze2 0 340147 2237430 2231245 2026-10-26T20:10:12Z InternetArchiveBot 113521 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2237430 wikitext text/x-wiki {{Infobox Commune Italya|name=Ameglia|official_name=Comune di Ameglia|native_name={{native name|lij|Megia}}|image_size=|image_shield=Ameglia-Stemma.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|44|4|N|9|57|E|type:city(4,551)_region:IT|display=inline}}|coordinates_footnotes=|region=[[Liguria]]|province=[[Lalawigan ng La Spezia|La Spezia]] (SP)|frazioni=Bocca di Magra, Fiumaretta, Montemarcello|mayor_party=|mayor=Andrea De Ranieri|area_footnotes=|area_total_km2=14.17|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web|title=Resident population|url=https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref>|population_demonym=Amegliesi|elevation_footnotes=|elevation_m=89|istat=|saint=|day=|postal_code=19031|area_code=0187|website={{official website|http://www.comune.ameglia.sp.it/}}|footnotes=|image_skyline=Ameglia.JPG}}Ang '''Ameglia''' ({{IPA|it|aˈmeʎʎa|lang}} {{Langx|lij|Ameggia}}, lokal na {{Lang|lij|Megia}}<ref>{{Cite book |last=Frisoni |first=Gaetano |author-link=:it:Gaetano Frisoni |title=Dizionario Genovese-Italiano e Italiano-Genovese |publisher=Nuova Editrice Genovese |year=1910 |location=Genoa |language=it}}</ref> {{IPA|lij|ˈmeːdʒa|}}) ay isang [[Comune|''comune'']] (komuna o munisipalidad) sa [[Lalawigan ng La Spezia]], rehiyon ng [[Liguria]], [[Hilagang Italya|hilagang-kanlurang]] [[Italya]], na matatagpuan mga {{Convert|90|km|mi}} timog-silangan ng [[Genova]] at mga {{Convert|11|km|mi|0}} timog-silangan ng [[La Spezia]]. Ito ay may populasyon na 4,265.<ref name="population"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=en "Resident population"]. </cite></ref> May hangganan ang Ameglia sa mga munisipalidad ng [[Lerici]] at [[Sarzana]]. == Kasaysayan == Ang Ameglia at ang teritoryo nito ay may sinaunang kasaysayan, na nagsimula pa noong ika-4 na siglo BK, at nagpapakita ng nananatiling kahalagahan sa paglipas ng mga siglo. Isang [[nekropolis]] ang natagpuan sa lugar na ito at ang mga bagay at kagamitang natuklasan ay nagpapakita na ang lugar ay isang mahalagang sentro ng transportasyon kapuwa patungo sa dagat at sa mga kalapit na daanan sa bundok.<ref>{{Cite book |last=Minozzi |first=Simona |title=The Analysis of Burned Human Remains, Second Edition |date=2015 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-800451-7 |editor-last=Schmidt |editor-first=Christopher W. |pages=308–309 |chapter=Chapter 17: Italian Iron Age Cremations |editor-last2=Symes |editor-first2=Steven A. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tZ7vAwAAQBAJ&q=ameglia+necropolis&pg=PA312}}</ref> Ito ay isang mahalagang sentro at daungan noong [[Sinaunang Roma|panahon ng mga Romano]]. Makikita ang mga bakas ng panahong ito sa mga labi ng isang Romanong villa malapit sa kasalukuyang nayon sa tabing-dagat ng Bocca di Magra. Gayunpaman, noong mga Maagang [[Gitnang Kapanahunan]], naabot ng Ameglia ang tugatog ng kahalagahan nito sa politika at ekonomiya. Noong 963, nabanggit ito sa unang pagkakataon sa isang dokumento ng [[Banal na Imperyong Romano|imperyo]] ni [[Oton ang Dakila|Oton I]], kung saan binanggit ang ''castrum de Ameliae'' bilang pag-aari ng [[Katoliko Romanong Diyosesis ng Luni|Diyosesis ng Luni]]. Ang Ameglia ay pinili ng diyosesis bilang isang tirahan ng mga obispo, ang mga pader nito ay pinatibay at pinatibay, noong ika-11 siglo. Noong 1321, si Ameglia ay nasakop ng [[Lucca|Luques]] na ''[[condottiero]]'' [[Castruccio Castracani]], na nagdala sa teritoryo sa ilalim ng pamamahala ng Lucca. Pagkatapos ng kaniyang pagkamatay noong 1328, ang kuta ng medyebal na panahon ay napasailalim sa impluwensiya ng iba't ibang mga panginoon at mga lokal na pamilya, kabilang ang mga [[Doria (pamilya)|Doria]], [[Visconti ng Milan|Visconti]], at [[Fregoso]]. Muling makukuha ng Genova ang mga karapatang piyudal pagsapit ng 1380. Sa sumunod na siglo, ang kontrol sa Ameglia ay ilang beses na nagpalitan ng kamay hanggang sa umabot sa isang tiyak na katatagan na may tiyak na pagkuha ng [[Republika ng Genova]], noong ikalawang kalahati ng ika-16 na siglo. Ang Ameglia ay inilagay sa ilalim ng Kapitaniya ng [[Lerici]]. == Demograpiko == {{Historical populations|1861|1488|1871|1582|1881|1897|1901|2414|1911|2806|1921|3199|1931|3577|1936|3614|1951|3657|1961|3740|1971|3888|1981|4610|1991|4259|2001|4520|2011|4484|2021|4318|cols=2|align=none|source=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]<ref>{{cite web|title=Popolazione residente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1991|trans-title=Resident population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1991|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/RML0050288Pop_res_cens_1861_1991.pdf|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]|access-date=2026-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20251112200324/https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/RML0050288Pop_res_cens_1861_1991.pdf|archive-date=2025-11-12|url-status=dead}}</ref><ref name="timeseries">{{cite web|title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]|access-date=2026-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20250523181501/https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|archive-date=2025-05-23|url-status=dead}}</ref>}} == Mga kilalang mamamayan == * [[Roberto Pazzi]] (1946-2023), nobelista at makata, ipinanganak dito == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website|http://www.comune.ameglia.sp.it/}} * [http://www.apathtolunch.com/2011/06/brides-walk-ameglia-to-tellaro.html Ameglia Walks] Ameglia History & Walk. {{Province of La Spezia}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Official website different in Wikidata and Wikipedia]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 8nn8vy14s8szjrhykrkrxq28b03jdt9 0 340256 2237530 2231783 2026-10-27T06:55:40Z Ryomaandres 8044 /* Kasaysayan */ 2237530 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Napoli|image=SSC Napoli 2025 (white and azure).svg|upright=0.85|fullname=Società Sportiva Calcio Napoli [[Società per azioni|S.p.A.]]|nickname={{lang|it|Gli Azzurri}} (The Blues)<br>{{lang|it|I Partenopei}} (The [[Parthenope (Naples)|Parthenopeans]])<br>{{lang|it|I Ciucciarelli}} (The Little Donkeys)|short name=|founded={{Start date and age|df=yes|25 August 1926}}, as ''Associazione Calcio Napoli''<br> {{Start date and age|df=yes|6 September 2004}}, as ''Napoli Soccer'' then ''SSC Napoli''|stadium=[[Stadio Diego Armando Maradona]]|capacity=54,732|owner=[[Filmauro|Filmauro S.r.l.]]|chrtitle=President|chairman=[[Aurelio De Laurentiis]]|mgrtitle=Head coach|manager=[[Massimiliano Allegri]]|league={{Italian football updater|Napoli}}|season={{Italian football updater|Napoli2}}|position={{Italian football updater|Napoli3}}|current=2026–27 SSC Napoli season|website={{Official URL}}|pattern_la1=|pattern_b1=_Napoli2627h|pattern_ra1=|pattern_sh1=|pattern_so1=|leftarm1=5f8ee6|body1=|rightarm1=5f8ee6|shorts1=FFFFFF|socks1=5f8ee6|pattern_la2=_napoli2627a|pattern_b2=_Napoli2627a|pattern_ra2=_napoli2627a|pattern_sh2=_napoli2627a|pattern_so2=|leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF|pattern_la3=_napoli2627t|pattern_b3=_Napoli2627t|pattern_ra3=_napoli2627t|pattern_sh3=_napoli2627t|pattern_so3=_napoli2627tl|leftarm3=FE0000|body3=FE0000|rightarm3=FE0000|shorts3=FE0000|socks3=FE0000}} [[File:Stadio_San_Paolo_Napoli_2019.jpg|thumb| Ang estadyo pagkatapos ng pinakahuling renobasyon nito, noong XXX Summer Universiade.]] Ang '''Società Sportiva Calcio Napoli''' ({{IPA|it|sotʃeˈta sporˈtiːva ˈkaltʃo ˈnaːpoli|pron}}), karaniwang kilala bilang '''SSC Napoli''' o simpleng '''Napoli''', ay isang Italyanong propesyonal na [[Talaan ng mga club ng futbol sa Italya|club]] ng [[futbol]] na nakabase sa [[Napoles]], [[Campania]], [[Katimugang Italya]], na naglalaro sa [[Serie A]], ang nangungunang liga ng [[Sistema ng liga ng Italyanong futbol|Italyanong futbol]]. Kabilang sila sa mga pinakamatagumpay na club sa bansa, na may apat na titulo sa liga, anim na [[Coppa Italia|Coppe Italia]], tatlong [[Supercoppa Italiana|Supercoppe Italiane]], at isang [[UEFA Europa League|UEFA Cup]].<ref name="calcionap2">{{Cite news |title=La storia del Calcio Napoli sino ai giorni nostri |language=it |publisher=Ale Napoli |url=http://www.alenapoli.com/storia/storia.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081024075840/http://www.alenapoli.com/storia/storia.htm |archive-date=24 October 2008}}</ref> Ang club ay nabuo noong 1926 bilang '''Associazione Calcio Napoli''' kasunod ng pagsasanib ng [[US Internazionale Napoli]] at [[Naples FBC|Naples Foot-Ball Club]]. Hindi gaanong nagtagumpay ang Napoli noong mga unang taon nila, at hindi nila napanalunan ang kanilang unang pangunahing tropeo hanggang sa [[1961–62 Coppa Italia|1962 Coppa Italia]]. Ang club ay nagtamasa ng mas matinding tagumpay noong dekada 1970 at 1980, kung saan nanalo sila sa [[1975–76 Coppa Italia|1976 Coppa Italia]] at naabot ang mga bagong tagumpay kasunod ng pagdating ni [[Diego Maradona]] noong 1984. Sa kanyang panahon kasama ang Napoli, napanalunan ng club ang kanilang unang dalawang titulo sa liga, noong [[1986–87 Serie A|1987]] at [[1989–90 Serie A|1990]]. Sa pitong season niya sa Napoles, nanalo rin sila ng [[1986–87 Coppa Italia|1987 Coppa Italia]], [[1990 Supercoppa Italiana]], at [[1988–89 UEFA Cup|1989 UEFA Cup]] —ang kanilang tanging tropeo sa Europa. Gayunpaman, kasunod ng pag-alis ni Maradona noong 1991, nahirapan ang Napoli sa pananalapi, at tiniis ang pagkalugi at pagkalugi bago muling itinatag noong 2004 ng prodyuser ng pelikula na si [[Aurelio De Laurentiis]]. Bumalik ang Napoli sa Serie A pagkalipas ng tatlong taon, at mula noon ay kabilang na sila sa mga nangungunang club sa futbol ng Italya, na nanalo ng tatlong Coppa Italia ([[2012 Coppa Italia final|2012]], [[2014 Coppa Italia final|2014]], at [[2020 Coppa Italia final|2020]]), dalawang Supercoppa Italiana ([[2014 Supercoppa Italiana|2014]] at [[2025–26 Supercoppa Italiana|2025–26]]), at dalawang titulo ng Serie A ([[2022–23 Serie A|2023]] at [[2024–25 Serie A|2025]]). Sa dami ng dumalo, ang Napoli ang may pang-apat na pinakamalaking fan base sa Italya,<ref name="tifo2">{{Cite news |date=September 2012 |title=Il tifo calcistico in Italia&nbsp;– Settembre 2012 |language=it |url=http://www.demos.it/a00756.php |url-status=live |access-date=18 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015164331/http://www.demos.it/a00756.php |archive-date=15 October 2013}}</ref> at niraranggo bilang [[Deloitte Football Money League|panglimang]] football club na may pinakamataas na kita sa Serie A, na may $182 milyon na kita noong 2017–18 season.<ref>{{Cite web |title=Deloitte Football Money League 2014 |url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220013031/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/sports/football/deloitte-football-money-league/ |archive-date=20 December 2013 |access-date=9 October 2014 |publisher=Deloitte}}</ref> Noong 2018, [[Talaan ng Forbes ng mga pinakamahalagang club ng futbol|tinantiya ng ''Forbes'']] ang Napoli ay may halagang $379 milyon, na ginagawa silang panglima sa pinakamahalagang club sa Italya. Ang Napoli ay isa rin sa mga katawang kasapi ng [[European Football Clubs|European Club Association]]. Mula noong 1959, ang club ay naglaro ng mga laro sa kanilang tahanan sa Stadio San Paolo, na pinalitan ng pangalan bilang [[Stadio Diego Armando Maradona]] kasunod ng kaniyang pagkamatay noong 2020. Tradisyonal na nagsusuot ang Napoli ng mga kamiseta na kulay bughaw langit, puting shorts, at medyas na kulay bughaw langit sa bahay at puting kamiseta, puti o bughaw langit na shorts, at puti o bughaw langit medyas sa labas; ito ay hango sa mga kamiseta ng Napoles FBC at shorts ng Internazionale Napoli matapos magsama ang mga club upang bumuo ng hinalinhan ng Napoli ns [[SSC Napoli|Internaples]] noong 1922. Ang Napoli ay [[Talaan ng mga ribalan sa futbol|karibalan]] ang [[Ribalang Juventus FC–SSC Napoli|Juventus]], [[Derby del Sole|Roma]] (Derby del Sole), [[Inter Milan|Internazionale]], [[AC Milan]], at [[Salernitana]] (Derby ng [[Campania]]). Ang awit ng club ay "Napoli", isa sa mga pangunahing hit ng Napolitanong mang-aawit na si [[Nino D'Angelo]].<ref>{{Cite web |date=27 May 2023 |title="Napoli" di Nino D'Angelo sarà il nuovo inno: l'annuncio di De Laurentiis |url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/napoli/2023/05/27-108253458/_napoli_di_nino_d_angelo_sara_il_nuovo_inno_l_annuncio_di_de_laurentiis |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823150545/https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/napoli/2023/05/27-108253458/_napoli_di_nino_d_angelo_sara_il_nuovo_inno_l_annuncio_di_de_laurentiis |archive-date=23 August 2024 |access-date=23 August 2024 |website=corrieredellosport.it |language=Italian}}</ref> [[File:Naples_Foot-Ball_Club_1906.jpg|left|thumb|Koponan ng "Naples FC", hinalinhan ng kasalukuyang club, noong 1906]] == Kasaysayan == === Mga pinagmulan === Bagaman opisyal na itinatag ang club noong 1926, ang Napoli ay nag-ugat sa unang kaugnay na Neapolitan club, na itinatag bilang ''Futbol at Kriket ng Napoles''<ref name=":0">Some sources say the name was spelled ''Naples Foot-Ball and Croquet Club''.</ref> noong 1905 ng Ingles na marino na si William Poths at ng kanyang kasama na si Hector M. Bayon.<ref name="earlyhistory2">{{Cite news |date=23 June 2007 |title=Storia Del Club, by Pietro Gentile and Valerio Rossano |language=it |publisher=Napoli 2000 |url=http://napoli2000.etereanetwork.com/StoriaClub_Albori.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070702133335/http://napoli2000.etereanetwork.com/StoriaClub_Albori.asp |archive-date=2 July 2007}}</ref><ref>{{Cite news |date=23 June 2007 |title=Willy Garbutt, The Italian Trailblazer |publisher=[[British Council]] |url=http://www.britishcouncil.org/japan-sport-footballculture-history-garbutt-italy.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080330025643/http://www.britishcouncil.org/japan-sport-footballculture-history-garbutt-italy.htm |archive-date=30 March 2008}}</ref> Kasama rin ang mga Napolitano tulad nina Conforti, Catterina at Amedeo Salsi; si Salsi ay itinalaga bilang unang pangulo ng club.<ref>{{Cite news |date=23 June 2007 |title=Dal Naples Football Club all'Internaples |language=it |publisher=S.S.C. Napoli |url=http://www.sscnapoli.it/client/render.aspx?content=0&root=643&lang=en-US |url-status=live |access-date=23 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925071642/http://www.sscnapoli.it/client/render.aspx?content=0&root=643&lang=en-US |archive-date=25 September 2019}}</ref> Ang orihinal na kasuotan ng club ay isang guhit na kamiseta na kulay [[bughaw langit]] at navy blue, na may kasamang itim na shorts.<ref>{{Cite news |date=23 June 2007 |title=La Storia&nbsp;– Periodo 1904–1926 |publisher=Napolissimo |url=http://spazioinwind.libero.it/napolissimo/cenni%20storici%201904-1926.htm |url-status=dead |access-date=23 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625080628/https://archive.ph/20120724191400/http:/spazioinwind.libero.it/napolissimo/cenni%20storici%201904-1926.htm |archive-date=25 Hunyo 2022}}</ref> Ang unang laban ng Napoles ay isang 3-2 na panalo laban sa mga Ingles na tripulante ng bangkang ''Arabik'' na may mga gol mula kina William MacPherson, Michele Scafoglio at Léon Chaudoir.<ref>{{Cite news |date=3 April 2009 |title=Napoli back among the big boys |work=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |url=https://www.fifa.com/news/y=2009/m=4/news=napoli-back-among-the-big-boys-1045169.html |url-status=dead |access-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119142442/http://www.fifa.com/news/y=2009/m=4/news=napoli-back-among-the-big-boys-1045169.html |archive-date=19 November 2015}}</ref> == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}}{{Navboxes}}{{Naples}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Italyano]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] pe1z2pdv6hj2b431bnk7kdn8ksy27nl 0 340700 2237400 2236728 2026-10-26T14:15:29Z Myrabert015 156576 /* Mga sanggunian */ 2237400 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands | disputed = yes | name = Pulo ng Lawak | other_names = Nanshan Island ''(Ingles)''<br/>Likas Island ''(Ingles na Filipino)''<br/>Pulo ng Lawak ''(Filipino)''<br/>Đảo Vĩnh Viễn ''(Biyetnames)''<br/>馬歡島 / 马欢岛 Mǎhuān Dǎo Xīyuè Dǎo ''(Intsik)'' | island_type = [[Pulo]] | image_name = Nanshan Island.png | image_caption = Pulo ng Lawak |pushpin_map = Spratly Islands relief | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{Coord|10|44|N|115|48|E|display=inline,title|name=Pulo ng Lawak}} | archipelago = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | country = {{PHL}} | country_admin_divisions_title = [[Mga Rehiyon ng Pilipinas|Rehiyon]] | country_admin_divisions = [[Mimaropa|IV-B - MIMAROPA]] | country_admin_divisions_title_1 = [[Mga Lalawigan ng Pilipinas|Lalawigan]] | country_admin_divisions_1 = [[Palawan]] | country_admin_divisions_title_2 = [[Bayan]] | country_admin_divisions_2 = [[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]] | country1 = {{CHN}} | country2 = {{PHL}} | country3 = {{TWN}} | country4 = {{VNM}} | additional_info = {{maplink|frane-align=center|frame=yes|plain=yes|center|thumb|type=shape|stroke-width=1|stroke-color=#000000|zoom=14}} }} Ang '''Pulo ng Lawak''','''<ref>{{Cite book |last1=Elleman |first1=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=CnDlcP6L8iEC&q=West+York+Island+likas+Spratly+Islands&pg=PA162 |title=Beijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia |last2=Kotkin |first2=Stephen |last3=Schofield |first3=Clive |date=2015-05-18 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-2766-7 |language=en}}</ref>''' na kilala rin bilang '''Lawak Island''' (literal na kahulugan: "Pulo na Malawak"; Ingles: '''Nanshan Island''';<ref>{{Cite book |last=Dzurek |first=Daniel J. |url=https://books.google.com/books?id=o5P4U4UlucMC&q=West+York+Island+Spratly+Islands&pg=PA10 |title=The Spratly Islands Dispute: Who's on First? |date=1996 |publisher=IBRU |isbn=978-1-897643-23-5 |language=en}}</ref> Mandarin Chinese: 馬歡島 / 马欢岛; pinyin: ''Mǎhuān Dǎo Xīyuè Dǎo''; Vietnamese: ''Đảo Vĩnh Viễn''), at iba’t ibang pangalan, ay may lawak na 7.93 ektarya (19.6 acres). Ito ang ikaapat pinakamalaki sa mga likas na pulo ng [[Kapuluan ng Kalayaan]],<ref>{{Cite book |last=Hanson |first=Arthur J. |url=https://books.google.com/books?id=HO9m_mlVyLEC&q=West+York+Island+likas+Spratly+Islands&pg=RA1-PA31 |title=Environmental Considerations in Foreign-donor-supported Projects: Some Experiences in Indonesia |date=1981 |publisher=East-West Center |isbn=978-0-86638-023-2 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Buchholz |first=Hanns Jürgen |url=https://books.google.com/books?id=2KZEEuaS6RIC&q=West+York+Island+likas+Spratly+Islands&pg=PA45 |title=Law of the Sea Zones in the Pacific Ocean |date=1987 |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=978-9971-988-73-9 |language=en}}</ref> at ang ikatlong pinakamalaki (kasunod ng [[Pulo ng Pag-asa]] at [[Pulo ng Likas]]) sa mga inookupa at pinamamahalaan ng [[Pilipinas]]. Ang pulo ay pinamamahalaan ng Pilipinas bilang bahagi ng bayan ng [[Kalayaan, Palawan]]; ito ay matatagpuan 98 milya (158 km) silangan ng [[Pulo ng Pag-asa]] (''Thitu Island''), na siyang kinaroroonan ng poblacion ng bayan ng Kalayaan ayon sa depinisyon ng Pilipinas. May nakatalagang mga sundalong Pilipino sa pulo. Inaangkin din ang pulo ng [[Tsina|Republika ng Bayan ng Tsina]] (Tsina), [[Taiwan|Republika ng Tsina]] (Taiwan), at [[Vietnam]]. ==Silipin din== * [[Kapuluan ng Kalayaan]] * [[Kalayaan, Palawan]] == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Kapuluan ng Kalayaan}} [[Kaurian:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kaurian:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] t3ywg0mihwoo9wui4yznbnnvi9kt3za 0 340716 2237420 2236941 2026-10-26T15:45:34Z Allyriana000 119761 2237420 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season | image = | alt = | caption = Title card | bg_colour = #FFF8DC | season_number = 12 | module1 = {{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = | num_housemates = | companion_show = {{Plainlist| * ''Updates'' * ''The OnlineVerse''}}}} | network = [[GMA Network]] | first_aired = <!--Only insert start date after the first episode has aired. {{Start date|2026|10|24}} --> | prev_season = ''[[Pinoy Big Brother: Gen 11|Gen 11]]'' }} Ang '''''Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0''''' ay ang ikalabindalawang kabanata ng ''reality game show'' na ''[[Pinoy Big Brother]]'', at ang ikatlo sa mga edisyong bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng ABS-CBN Studios—ang may hawak ng prangkisa—at ng [[GMA Network]], kung saan ipalalabas ang programa. Nagsimula ang kabanatang ito noong 24 Oktubre 2026, sa GMA Network.<ref name="PBB premiere">{{Cite web |last= |first= |date=10 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother Collab 3.0' to launch on October 24 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1005439/pinoy-big-brother-collab-3-0-to-launch-on-october-24/story/?amp |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Hindi tulad ng dalawang naunang ''Collab edition'' ([[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|''Collab 1'']] at [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0|''Collab 2.0'']]), itatampok ng kabanatang ito ang halo ng mga karaniwan at kilalang mga ''housemate''. Gagamitin din ng kabanatang ito ng bagong bahay ng ''Big Brother'', kasunod ng paggiba sa orihinal na bahay sa Eugenio Lopez Drive sa Lungsod Quezon matapos ang pagtatapos ng ''Collab 2.0''.<ref>{{cite news |last=Felipe |first=MJ |date=24 Marso 2026 |title='Pinoy Big Brother' moving to new house |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/3/24/-pinoy-big-brother-moving-to-new-house-1913 |access-date=24 Oktubre 2026}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Melai Cantiveros]], [[Alexa Ilacad]], [[Gabbi Garcia]], at Michael Saeger ang kabanata. == Pagbuo == Noong 10 Agosto 2026, nag-post ang ''Pinoy Big Brother'' sa hatirang pangmadla na nagpapakita ng isang kamay na gumagawa ng "OK" na kumpas, kung saan nasa loob ng bilog na binuo ng mga daliri ang ''logo'' ng palabas na hugis-mata. Sa mga araw bago ang anunsyo, naglabas ang palabas ng iba pang mga ''post'' na nagtatampok sa mga dating ''housemate'' na gumagawa rin ng parehong senyas. Noong 14 Agosto, opisyal na kinumpirma ang bagong kabanata sa isang pambungad na pagtatanghal ng mga dating housemate sa palabas sa tanghalian na ''[[It's Showtime]]''.<ref>{{Cite web |last=Deveza |first=Reyma |date=14 Agosto 2026 |title=PBB is returning with 'Pinoy Big Brother Collab 3.0' |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025031417/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> Nagbukas ang mga awdisyon noong gabing iyon, kasunod ng isang anunsyo sa ''[[24 Oras]]'', at nanatiling bukas hanggang 31 Agosto para sa mga aplikanteng may edad 18 hanggang 35.<ref>{{Cite web |last= |date=17 Agosto 2026 |title=GMA Network, ABS-CBN Studios open auditions for ‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ |url=https://businessmirror.com.ph/2026/08/17/gma-network-abs-cbn-studios-open-auditions-for-pinoy-big-brother-collab-3-0/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=BusinessMirror |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Songco |first=Pauline |date=16 Agosto 2026 |title=‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ opens auditions |url=https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-url=https://web.archive.org/web/20260910153107/https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-date=10 Setyembre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> == Mga ''housemate'' == Labing-anim na ''housemate'' ang pumasok sa loob ng bahay noong Araw 1 (24 Oktubre 2026).<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=24 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0': Meet the 16 new housemates |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1007041/pinoy-big-brother-collab-edition-3-0-meet-the-16-new-housemates/story/ |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Kalaunan, hinati sila sa dalawang grupo na walang direktang kaugnayan sa mga ahensyang kinabibilangan ng mga regular na ''housemate'': walong "Kapuso" ''housemate'' at walong "Kapamilya" ''housemate''.<ref>{{Cite news |author=Evangelista |first=Jessica Ann |date=25 Oktubre 2026 |title=Winwyn Marquez, Mikee Quintos among new housemates of ‘PBB Collab 3.0’ |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/687811/winwyn-marquez-mikee-quintos-among-new-housemates-of-pbb-collab-3-0 |access-date=25 Oktubre 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Posadas |first=Andrea |date=24 Oktubre 2026 |title=New Home, New Stars: Meet the 16 Housemates of “Pinoy Big Brother Collab 3.0” |url=https://www.wheninmanila.com/pbb-collab-new-season/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=[[When in Manila]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; font-size:100%; line-height:20px; text-align:center" |+ class="nowrap" |Listahan ng mga ''housemate'' sa ''Pinoy Big Brother: Collab Edition'' ''3.0'' !Kalahok !Edad !Bayan !Himpilan !Uri !Trabaho !Araw ng pagpasok !Araw ng paglabas !Estado !Sang. |- !{{Sortname|Anthony|Constantino}} |24 | align="left" |[[California]], Estados Unidos | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | rowspan="16" |<ref name=":1" /> |- !{{Sortname|Bela|Arcal|nolink=1}} |35 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Manggagawa sa pabrika |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Calix Esguerra |18 | align="left" |[[Pampanga]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Pageant king'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Cianne|Dominguez}} |25 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Personalidad sa telebisyon |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Ethan Banares |20 | align="left" |[[Bacolod]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Atleta |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Gehlee|Dangca|link=Gehlee}} |19 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Jeo Ong |18 | align="left" |[[Palawan]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Lans Nagal |24 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Estudyante at ''content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Mikee|Quintos}} |28 | align="left" |[[Maynila]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nathan Garcia |19 | align="left" |[[Cebu]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nicole Fortuna |21 | align="left" |[[Bohol]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Primo|Alterado|nolink=1}} |27 | align="left" |[[Taguig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Raheel Bahyria |24 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor at boksingero |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Robbie|Jaworski}} |26 | align="left" |[[Pasig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Shea Valerio |19 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- ![[Winwyn Marquez]] |34 | align="left" |[[Parañaque]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres at ''beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |} == Mga yugto == === Linggo 1 === {{Episode table|background=#FFF8DC|overall=3|title=''Pinoy Big Brother: Collab 3.0''|airdate=|aux1=|aux1T=Kasaysayan ng mga kaganapan|aux2=|aux2T=Oras na nakalaan|aux3=|aux3T=Sanggunian|episodes={{Episode list | EpisodeNumber = 1 | Title = #PBBCollab3point0 | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Sabado ; 6:00 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = <ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2026 |title=Get to Know the 'Pinoy Big Brother: Collab 3.0' Housemates |url=https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025030848/https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Metro Style |language=en}}</ref> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|24}} | ShortSummary = Ipinapakilala sa pagsisimula ng pinakabagong kabanata ang bagong bahay ng Pinoy Big Brother at ang pinakabagong grupo ng mga ''housemate'', na binubuo ng pinagsamang mga ''regular'' at ''celebrity'' na housemate. Inihayag din sa yugto ang ''Collab ni Kuya'' na ''twist'', kung saan mayroong dalawang ''housemate'', isang Kapamilya at isang Kapuso, na magiging "ka-collab" o kasabwat ni ''Big Brother'', na tutukuyin pa lamang sa hinaharap. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 2 | Title = "#PBBCollab3FirstNight" | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Linggo; 4:40 n.h. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|25}} | Aux3 = <ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Robbie, may secret mission bilang Ka-Collab ni Kuya! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-robbie-may-secret-mission-bilang-ka-collab-ni-kuya-pbb-collab-3-0-1909 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga mahahalagang bahagi at mga sandali noong unang gabi ng mga ''housemate'' sa loob ng bahay. Isiniwalat din na si Robbie ay isa sa dalawang kasabwat o "ka-collab" ni Big Brother, na siyang magsisimula ng Big Collab Charity Mission sa kabanatang ito. * '''Ibinigay na gawain''': Pagdating naman sa kanilang unang gawain at unang pagkain sa loob ng bahay, magtutulungan ang mga ''housemate'' na ilipat ang malalaking barya na sumisimbolo sa pagkaing nagmula sa tahanan ng mga housemate gamit lamang ang kanilang mga paa. Kailangan nilang ilagay at ipatong-patong ang mga ito sa plataporma sa loob lamang ng tatlumpung minuto. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 3 | Title = #PBBCollab | Aux1 = Araw 1-2 | Aux2 = Lunes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|26}} | Aux3 = | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga unang pag-uusap ni ''Big Brother'' sa kaniyang mga bagong ''housemate'', pati na rin ang kanilang unang umaga sa loob ng bahay. Isiniwalat din sa yugto na si Mikee ang Kapuso "ka-collab" ni ''Big Brother'', kasama si Robbie. * '''Ibinigay na gawain''': Para sa gawaing pagbabahaging ito, magkukuwento ang mga ''housemate'' tungkol sa mga bagay na nasa kani-kanilang ''gift box'', na nagmula sa kani-kanilang tahanan. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 4 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Martes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|27}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 5 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Miyerkules; n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|28}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 6 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Huwebes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|29}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 7 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Biyernes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|30}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 8 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Sabado; 6:15 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|31}} | Aux3 = | ShortSummary = }}}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pinoy Big Brother}} rmvepky29230vfo0yp5weg26nuie4k6 2237421 2237420 2026-10-26T15:55:08Z Allyriana000 119761 2237421 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season | image = | alt = | caption = Title card | bg_colour = #FFF8DC | season_number = 12 | module1 = {{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = | num_housemates = | companion_show = {{Plainlist| * ''Updates'' * ''The OnlineVerse''}}}} | network = [[GMA Network]] | first_aired = <!--Only insert start date after the first episode has aired. {{Start date|2026|10|24}} --> | prev_season = ''[[Pinoy Big Brother: Gen 11|Gen 11]]'' }} Ang '''''Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0''''' ay ang ikalabindalawang kabanata ng ''reality game show'' na ''[[Pinoy Big Brother]]'', at ang ikatlo sa mga edisyong bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng ABS-CBN Studios—ang may hawak ng prangkisa—at ng [[GMA Network]], kung saan ipalalabas ang programa. Nagsimula ang kabanatang ito noong 24 Oktubre 2026, sa GMA Network.<ref name="PBB premiere">{{Cite web |last= |first= |date=10 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother Collab 3.0' to launch on October 24 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1005439/pinoy-big-brother-collab-3-0-to-launch-on-october-24/story/?amp |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Hindi tulad ng dalawang naunang ''Collab edition'' ([[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|''Collab 1'']] at [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0|''Collab 2.0'']]), itatampok ng kabanatang ito ang halo ng mga karaniwan at kilalang mga ''housemate''. Gagamitin din ng kabanatang ito ng bagong bahay ng ''Big Brother'', kasunod ng paggiba sa orihinal na bahay sa Eugenio Lopez Drive sa Lungsod Quezon matapos ang pagtatapos ng ''Collab 2.0''.<ref>{{cite news |last=Felipe |first=MJ |date=24 Marso 2026 |title='Pinoy Big Brother' moving to new house |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/3/24/-pinoy-big-brother-moving-to-new-house-1913 |access-date=24 Oktubre 2026}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Melai Cantiveros]], [[Alexa Ilacad]], [[Enchong Dee]], [[Gabbi Garcia]], at [[Michael Saeger]] ang kabanata.<ref name=":2">{{Cite web |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=6 Oktubre 2026 |title=Michael Sager joins ‘PBB’ hosting lineup for new season |url=https://entertainment.inquirer.net/685965/michael-sager-joins-pbb-hosting-lineup-for-new-season |archive-url=https://web.archive.org/web/20261006102120/https://entertainment.inquirer.net/685965/michael-sager-joins-pbb-hosting-lineup-for-new-season |archive-date=6 Oktubre 2026 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> == Pagbuo == Noong 10 Agosto 2026, nag-post ang ''Pinoy Big Brother'' sa hatirang pangmadla na nagpapakita ng isang kamay na gumagawa ng "OK" na kumpas, kung saan nasa loob ng bilog na binuo ng mga daliri ang ''logo'' ng palabas na hugis-mata. Sa mga araw bago ang anunsyo, naglabas ang palabas ng iba pang mga ''post'' na nagtatampok sa mga dating ''housemate'' na gumagawa rin ng parehong senyas. Noong 14 Agosto, opisyal na kinumpirma ang bagong kabanata sa isang pambungad na pagtatanghal ng mga dating housemate sa palabas sa tanghalian na ''[[It's Showtime]]''.<ref>{{Cite web |last=Deveza |first=Reyma |date=14 Agosto 2026 |title=PBB is returning with 'Pinoy Big Brother Collab 3.0' |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025031417/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> Nagbukas ang mga awdisyon noong gabing iyon, kasunod ng isang anunsyo sa ''[[24 Oras]]'', at nanatiling bukas hanggang 31 Agosto para sa mga aplikanteng may edad 18 hanggang 35.<ref>{{Cite web |last= |date=17 Agosto 2026 |title=GMA Network, ABS-CBN Studios open auditions for ‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ |url=https://businessmirror.com.ph/2026/08/17/gma-network-abs-cbn-studios-open-auditions-for-pinoy-big-brother-collab-3-0/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=BusinessMirror |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Songco |first=Pauline |date=16 Agosto 2026 |title=‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ opens auditions |url=https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-url=https://web.archive.org/web/20260910153107/https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-date=10 Setyembre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Noong 3 Oktubre, inihayag ng palabas sa pamamagitan ng hatirang pangmadla ang pagbabalik nina Gonzalez, Garcia, Domingo, Cantiveros, Dee, at Ilacad bilang mga mangunguna, habang nagpapahiwatig din ng pagdating ng isang bagong mangunguna na may mga inisyal na "M.S." Makalipas ang dalawang araw, noong 5 Oktubre, ibinunyag na ang dating ''housemate'' mula sa Collab 1 na si [[Michael Sager]] ang pinakabagong mangunguna ng palabas.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=6 Oktubre 2026 |title=Michael Sager joins ‘Pinoy Big Brother’ hosting team |url=https://www.philstar.com/entertainment/2026/10/06/2561292/michael-sager-joins-pinoy-big-brother-hosting-team |access-date=26 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> == Mga ''housemate'' == Labing-anim na ''housemate'' ang pumasok sa loob ng bahay noong Araw 1 (24 Oktubre 2026).<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=24 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0': Meet the 16 new housemates |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1007041/pinoy-big-brother-collab-edition-3-0-meet-the-16-new-housemates/story/ |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Kalaunan, hinati sila sa dalawang grupo na walang direktang kaugnayan sa mga ahensyang kinabibilangan ng mga regular na ''housemate'': walong "Kapuso" ''housemate'' at walong "Kapamilya" ''housemate''.<ref>{{Cite news |author=Evangelista |first=Jessica Ann |date=25 Oktubre 2026 |title=Winwyn Marquez, Mikee Quintos among new housemates of ‘PBB Collab 3.0’ |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/687811/winwyn-marquez-mikee-quintos-among-new-housemates-of-pbb-collab-3-0 |access-date=25 Oktubre 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Posadas |first=Andrea |date=24 Oktubre 2026 |title=New Home, New Stars: Meet the 16 Housemates of “Pinoy Big Brother Collab 3.0” |url=https://www.wheninmanila.com/pbb-collab-new-season/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=[[When in Manila]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; font-size:100%; line-height:20px; text-align:center" |+ class="nowrap" |Listahan ng mga ''housemate'' sa ''Pinoy Big Brother: Collab Edition'' ''3.0'' !Kalahok !Edad !Bayan !Himpilan !Uri !Trabaho !Araw ng pagpasok !Araw ng paglabas !Estado !Sang. |- !{{Sortname|Anthony|Constantino}} |24 | align="left" |[[California]], Estados Unidos | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | rowspan="16" |<ref name=":1" /> |- !{{Sortname|Bela|Arcal|nolink=1}} |35 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Manggagawa sa pabrika |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Calix Esguerra |18 | align="left" |[[Pampanga]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Pageant king'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Cianne|Dominguez}} |25 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Personalidad sa telebisyon |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Ethan Banares |20 | align="left" |[[Bacolod]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Atleta |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Gehlee|Dangca|link=Gehlee}} |19 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Jeo Ong |18 | align="left" |[[Palawan]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Lans Nagal |24 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Estudyante at ''content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Mikee|Quintos}} |28 | align="left" |[[Maynila]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nathan Garcia |19 | align="left" |[[Cebu]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nicole Fortuna |21 | align="left" |[[Bohol]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Primo|Alterado|nolink=1}} |27 | align="left" |[[Taguig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Raheel Bahyria |24 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor at boksingero |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Robbie|Jaworski}} |26 | align="left" |[[Pasig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Shea Valerio |19 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- ![[Winwyn Marquez]] |34 | align="left" |[[Parañaque]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres at ''beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |} == Mga yugto == === Linggo 1 === {{Episode table|background=#FFF8DC|overall=3|title=''Pinoy Big Brother: Collab 3.0''|airdate=|aux1=|aux1T=Kasaysayan ng mga kaganapan|aux2=|aux2T=Oras na nakalaan|aux3=|aux3T=Sanggunian|episodes={{Episode list | EpisodeNumber = 1 | Title = #PBBCollab3point0 | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Sabado ; 6:00 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = <ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2026 |title=Get to Know the 'Pinoy Big Brother: Collab 3.0' Housemates |url=https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025030848/https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Metro Style |language=en}}</ref> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|24}} | ShortSummary = Ipinapakilala sa pagsisimula ng pinakabagong kabanata ang bagong bahay ng Pinoy Big Brother at ang pinakabagong grupo ng mga ''housemate'', na binubuo ng pinagsamang mga ''regular'' at ''celebrity'' na housemate. Inihayag din sa yugto ang ''Collab ni Kuya'' na ''twist'', kung saan mayroong dalawang ''housemate'', isang Kapamilya at isang Kapuso, na magiging "ka-collab" o kasabwat ni ''Big Brother'', na tutukuyin pa lamang sa hinaharap. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 2 | Title = "#PBBCollab3FirstNight" | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Linggo; 4:40 n.h. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|25}} | Aux3 = <ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Robbie, may secret mission bilang Ka-Collab ni Kuya! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-robbie-may-secret-mission-bilang-ka-collab-ni-kuya-pbb-collab-3-0-1909 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga mahahalagang bahagi at mga sandali noong unang gabi ng mga ''housemate'' sa loob ng bahay. Isiniwalat din na si Robbie ay isa sa dalawang kasabwat o "ka-collab" ni Big Brother, na siyang magsisimula ng Big Collab Charity Mission sa kabanatang ito. * '''Ibinigay na gawain''': Pagdating naman sa kanilang unang gawain at unang pagkain sa loob ng bahay, magtutulungan ang mga ''housemate'' na ilipat ang malalaking barya na sumisimbolo sa pagkaing nagmula sa tahanan ng mga housemate gamit lamang ang kanilang mga paa. Kailangan nilang ilagay at ipatong-patong ang mga ito sa plataporma sa loob lamang ng tatlumpung minuto.<ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Housemates, tagumpay sa unang task! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-housemates-tagumpay-sa-unang-task-pbb-collab-3-0-1905 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261026154627/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-housemates-tagumpay-sa-unang-task-pbb-collab-3-0-1905 |archive-date=26 Oktubre 2026 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> }} {{Episode list | EpisodeNumber = 3 | Title = #PBBCollab3UnangUmaga | Aux1 = Araw 1-2 | Aux2 = Lunes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|26}} | Aux3 = | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga unang pag-uusap ni ''Big Brother'' sa kaniyang mga bagong ''housemate'', pati na rin ang kanilang unang umaga sa loob ng bahay. Isiniwalat din sa yugto na si Mikee ang Kapuso "ka-collab" ni ''Big Brother'', kasama si Robbie. * '''Ibinigay na gawain''': Para sa gawaing pagbabahaging ito, magkukuwento ang mga ''housemate'' tungkol sa mga bagay na nasa kani-kanilang ''gift box'', na nagmula sa kani-kanilang tahanan. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 4 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Martes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|27}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 5 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Miyerkules; n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|28}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 6 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Huwebes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|29}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 7 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Biyernes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|30}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 8 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Sabado; 6:15 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|31}} | Aux3 = | ShortSummary = }}}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pinoy Big Brother}} t3rrsof8bvn6z898ib3ocd975q4h8qp 2237424 2237421 2026-10-26T18:06:10Z ~2026-56851-59 167944 /* Mga housemate */ /* Edad */ 2237424 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season | image = | alt = | caption = Title card | bg_colour = #FFF8DC | season_number = 12 | module1 = {{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = | num_housemates = | companion_show = {{Plainlist| * ''Updates'' * ''The OnlineVerse''}}}} | network = [[GMA Network]] | first_aired = <!--Only insert start date after the first episode has aired. {{Start date|2026|10|24}} --> | prev_season = ''[[Pinoy Big Brother: Gen 11|Gen 11]]'' }} Ang '''''Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0''''' ay ang ikalabindalawang kabanata ng ''reality game show'' na ''[[Pinoy Big Brother]]'', at ang ikatlo sa mga edisyong bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng ABS-CBN Studios—ang may hawak ng prangkisa—at ng [[GMA Network]], kung saan ipalalabas ang programa. Nagsimula ang kabanatang ito noong 24 Oktubre 2026, sa GMA Network.<ref name="PBB premiere">{{Cite web |last= |first= |date=10 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother Collab 3.0' to launch on October 24 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1005439/pinoy-big-brother-collab-3-0-to-launch-on-october-24/story/?amp |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Hindi tulad ng dalawang naunang ''Collab edition'' ([[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|''Collab 1'']] at [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0|''Collab 2.0'']]), itatampok ng kabanatang ito ang halo ng mga karaniwan at kilalang mga ''housemate''. Gagamitin din ng kabanatang ito ng bagong bahay ng ''Big Brother'', kasunod ng paggiba sa orihinal na bahay sa Eugenio Lopez Drive sa Lungsod Quezon matapos ang pagtatapos ng ''Collab 2.0''.<ref>{{cite news |last=Felipe |first=MJ |date=24 Marso 2026 |title='Pinoy Big Brother' moving to new house |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/3/24/-pinoy-big-brother-moving-to-new-house-1913 |access-date=24 Oktubre 2026}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Melai Cantiveros]], [[Alexa Ilacad]], [[Enchong Dee]], [[Gabbi Garcia]], at [[Michael Saeger]] ang kabanata.<ref name=":2">{{Cite web |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=6 Oktubre 2026 |title=Michael Sager joins ‘PBB’ hosting lineup for new season |url=https://entertainment.inquirer.net/685965/michael-sager-joins-pbb-hosting-lineup-for-new-season |archive-url=https://web.archive.org/web/20261006102120/https://entertainment.inquirer.net/685965/michael-sager-joins-pbb-hosting-lineup-for-new-season |archive-date=6 Oktubre 2026 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> == Pagbuo == Noong 10 Agosto 2026, nag-post ang ''Pinoy Big Brother'' sa hatirang pangmadla na nagpapakita ng isang kamay na gumagawa ng "OK" na kumpas, kung saan nasa loob ng bilog na binuo ng mga daliri ang ''logo'' ng palabas na hugis-mata. Sa mga araw bago ang anunsyo, naglabas ang palabas ng iba pang mga ''post'' na nagtatampok sa mga dating ''housemate'' na gumagawa rin ng parehong senyas. Noong 14 Agosto, opisyal na kinumpirma ang bagong kabanata sa isang pambungad na pagtatanghal ng mga dating housemate sa palabas sa tanghalian na ''[[It's Showtime]]''.<ref>{{Cite web |last=Deveza |first=Reyma |date=14 Agosto 2026 |title=PBB is returning with 'Pinoy Big Brother Collab 3.0' |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025031417/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> Nagbukas ang mga awdisyon noong gabing iyon, kasunod ng isang anunsyo sa ''[[24 Oras]]'', at nanatiling bukas hanggang 31 Agosto para sa mga aplikanteng may edad 18 hanggang 35.<ref>{{Cite web |last= |date=17 Agosto 2026 |title=GMA Network, ABS-CBN Studios open auditions for ‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ |url=https://businessmirror.com.ph/2026/08/17/gma-network-abs-cbn-studios-open-auditions-for-pinoy-big-brother-collab-3-0/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=BusinessMirror |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Songco |first=Pauline |date=16 Agosto 2026 |title=‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ opens auditions |url=https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-url=https://web.archive.org/web/20260910153107/https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-date=10 Setyembre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Noong 3 Oktubre, inihayag ng palabas sa pamamagitan ng hatirang pangmadla ang pagbabalik nina Gonzalez, Garcia, Domingo, Cantiveros, Dee, at Ilacad bilang mga mangunguna, habang nagpapahiwatig din ng pagdating ng isang bagong mangunguna na may mga inisyal na "M.S." Makalipas ang dalawang araw, noong 5 Oktubre, ibinunyag na ang dating ''housemate'' mula sa Collab 1 na si [[Michael Sager]] ang pinakabagong mangunguna ng palabas.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=6 Oktubre 2026 |title=Michael Sager joins ‘Pinoy Big Brother’ hosting team |url=https://www.philstar.com/entertainment/2026/10/06/2561292/michael-sager-joins-pinoy-big-brother-hosting-team |access-date=26 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> == Mga ''housemate'' == Labing-anim na ''housemate'' ang pumasok sa loob ng bahay noong Araw 1 (24 Oktubre 2026).<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=24 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0': Meet the 16 new housemates |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1007041/pinoy-big-brother-collab-edition-3-0-meet-the-16-new-housemates/story/ |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Kalaunan, hinati sila sa dalawang grupo na walang direktang kaugnayan sa mga ahensyang kinabibilangan ng mga regular na ''housemate'': walong "Kapuso" ''housemate'' at walong "Kapamilya" ''housemate''.<ref>{{Cite news |author=Evangelista |first=Jessica Ann |date=25 Oktubre 2026 |title=Winwyn Marquez, Mikee Quintos among new housemates of ‘PBB Collab 3.0’ |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/687811/winwyn-marquez-mikee-quintos-among-new-housemates-of-pbb-collab-3-0 |access-date=25 Oktubre 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Posadas |first=Andrea |date=24 Oktubre 2026 |title=New Home, New Stars: Meet the 16 Housemates of “Pinoy Big Brother Collab 3.0” |url=https://www.wheninmanila.com/pbb-collab-new-season/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=[[When in Manila]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; font-size:100%; line-height:20px; text-align:center" |+ class="nowrap" |Listahan ng mga ''housemate'' sa ''Pinoy Big Brother: Collab Edition'' ''3.0'' !Kalahok !Edad !Bayan !Himpilan !Uri !Trabaho !Araw ng pagpasok !Araw ng paglabas !Estado !Sang. |- !{{Sortname|Anthony|Constantino}} |24 | align="left" |[[California]], Estados Unidos | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | rowspan="16" |<ref name=":1" /> |- !{{Sortname|Bela|Arcal|nolink=1}} |35 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Manggagawa sa pabrika |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Calix Esguerra |18 | align="left" |[[Pampanga]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Pageant king'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Cianne|Dominguez}} |25 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Personalidad sa telebisyon |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Ethan Banares |20 | align="left" |[[Bacolod]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Atleta |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Gehlee|Dangca|link=Gehlee}} |19 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Jeo Ong |18 | align="left" |[[Palawan]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Lans Nagal |24 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Estudyante at ''content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Mikee|Quintos}} |28 | align="left" |[[Maynila]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nathan Garcia |19 | align="left" |[[Cebu]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nicole Fortuna |21 | align="left" |[[Bohol]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Primo|Alterado|nolink=1}} |20 | align="left" |[[Taguig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Raheel Bahyria |24 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor at boksingero |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Robbie|Jaworski}} |26 | align="left" |[[Pasig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Shea Valerio |19 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- ![[Winwyn Marquez]] |34 | align="left" |[[Parañaque]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres at ''beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |} == Mga yugto == === Linggo 1 === {{Episode table|background=#FFF8DC|overall=3|title=''Pinoy Big Brother: Collab 3.0''|airdate=|aux1=|aux1T=Kasaysayan ng mga kaganapan|aux2=|aux2T=Oras na nakalaan|aux3=|aux3T=Sanggunian|episodes={{Episode list | EpisodeNumber = 1 | Title = #PBBCollab3point0 | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Sabado ; 6:00 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = <ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2026 |title=Get to Know the 'Pinoy Big Brother: Collab 3.0' Housemates |url=https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025030848/https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Metro Style |language=en}}</ref> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|24}} | ShortSummary = Ipinapakilala sa pagsisimula ng pinakabagong kabanata ang bagong bahay ng Pinoy Big Brother at ang pinakabagong grupo ng mga ''housemate'', na binubuo ng pinagsamang mga ''regular'' at ''celebrity'' na housemate. Inihayag din sa yugto ang ''Collab ni Kuya'' na ''twist'', kung saan mayroong dalawang ''housemate'', isang Kapamilya at isang Kapuso, na magiging "ka-collab" o kasabwat ni ''Big Brother'', na tutukuyin pa lamang sa hinaharap. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 2 | Title = "#PBBCollab3FirstNight" | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Linggo; 4:40 n.h. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|25}} | Aux3 = <ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Robbie, may secret mission bilang Ka-Collab ni Kuya! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-robbie-may-secret-mission-bilang-ka-collab-ni-kuya-pbb-collab-3-0-1909 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga mahahalagang bahagi at mga sandali noong unang gabi ng mga ''housemate'' sa loob ng bahay. Isiniwalat din na si Robbie ay isa sa dalawang kasabwat o "ka-collab" ni Big Brother, na siyang magsisimula ng Big Collab Charity Mission sa kabanatang ito. * '''Ibinigay na gawain''': Pagdating naman sa kanilang unang gawain at unang pagkain sa loob ng bahay, magtutulungan ang mga ''housemate'' na ilipat ang malalaking barya na sumisimbolo sa pagkaing nagmula sa tahanan ng mga housemate gamit lamang ang kanilang mga paa. Kailangan nilang ilagay at ipatong-patong ang mga ito sa plataporma sa loob lamang ng tatlumpung minuto.<ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Housemates, tagumpay sa unang task! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-housemates-tagumpay-sa-unang-task-pbb-collab-3-0-1905 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261026154627/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-housemates-tagumpay-sa-unang-task-pbb-collab-3-0-1905 |archive-date=26 Oktubre 2026 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> }} {{Episode list | EpisodeNumber = 3 | Title = #PBBCollab3UnangUmaga | Aux1 = Araw 1-2 | Aux2 = Lunes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|26}} | Aux3 = | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga unang pag-uusap ni ''Big Brother'' sa kaniyang mga bagong ''housemate'', pati na rin ang kanilang unang umaga sa loob ng bahay. Isiniwalat din sa yugto na si Mikee ang Kapuso "ka-collab" ni ''Big Brother'', kasama si Robbie. * '''Ibinigay na gawain''': Para sa gawaing pagbabahaging ito, magkukuwento ang mga ''housemate'' tungkol sa mga bagay na nasa kani-kanilang ''gift box'', na nagmula sa kani-kanilang tahanan. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 4 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Martes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|27}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 5 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Miyerkules; n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|28}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 6 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Huwebes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|29}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 7 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Biyernes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|30}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 8 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Sabado; 6:15 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|31}} | Aux3 = | ShortSummary = }}}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pinoy Big Brother}} 8gkamppp4htgzftafq9ww47qyfr70yj 2237518 2237424 2026-10-27T04:46:53Z Allyriana000 119761 2237518 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season|image=|alt=|caption=Title card|bg_colour=#FFF8DC|season_number=12|module1={{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Enchong Dee]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = 3 | num_housemates = 16 | companion_show = {{Plainlist| * ''The OnlineVerse''}}}}|num_episodes=3|network=[[GMA Network]]|first_aired={{Start date|2026|10|24}}|last_aired=present|prev_season=''[[Pinoy Big Brother: Gen 11|Gen 11]]''}} Ang '''''Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0''''' ay ang ikalabindalawang kabanata ng ''reality game show'' na ''[[Pinoy Big Brother]]'', at ang ikatlo sa mga edisyong bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng ABS-CBN Studios—ang may hawak ng prangkisa—at ng [[GMA Network]], kung saan ipalalabas ang programa. Nagsimula ang kabanatang ito noong 24 Oktubre 2026, sa GMA Network.<ref name="PBB premiere">{{Cite web |last= |first= |date=10 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother Collab 3.0' to launch on October 24 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1005439/pinoy-big-brother-collab-3-0-to-launch-on-october-24/story/?amp |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Hindi tulad ng dalawang naunang ''Collab edition'' ([[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|''Collab 1'']] at [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0|''Collab 2.0'']]), itatampok ng kabanatang ito ang halo ng mga karaniwan at kilalang mga ''housemate''. Gagamitin din ng kabanatang ito ng bagong bahay ng ''Big Brother'', kasunod ng paggiba sa orihinal na bahay sa Eugenio Lopez Drive sa Lungsod Quezon matapos ang pagtatapos ng ''Collab 2.0''.<ref>{{cite news |last=Felipe |first=MJ |date=24 Marso 2026 |title='Pinoy Big Brother' moving to new house |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/3/24/-pinoy-big-brother-moving-to-new-house-1913 |access-date=24 Oktubre 2026}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Melai Cantiveros]], [[Alexa Ilacad]], [[Enchong Dee]], [[Gabbi Garcia]], at [[Michael Saeger]] ang kabanata.<ref name=":2">{{Cite web |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=6 Oktubre 2026 |title=Michael Sager joins ‘PBB’ hosting lineup for new season |url=https://entertainment.inquirer.net/685965/michael-sager-joins-pbb-hosting-lineup-for-new-season |archive-url=https://web.archive.org/web/20261006102120/https://entertainment.inquirer.net/685965/michael-sager-joins-pbb-hosting-lineup-for-new-season |archive-date=6 Oktubre 2026 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> == Pagbuo == Noong 10 Agosto 2026, nag-post ang ''Pinoy Big Brother'' sa hatirang pangmadla na nagpapakita ng isang kamay na gumagawa ng "OK" na kumpas, kung saan nasa loob ng bilog na binuo ng mga daliri ang ''logo'' ng palabas na hugis-mata. Sa mga araw bago ang anunsyo, naglabas ang palabas ng iba pang mga ''post'' na nagtatampok sa mga dating ''housemate'' na gumagawa rin ng parehong senyas. Noong 14 Agosto, opisyal na kinumpirma ang bagong kabanata sa isang pambungad na pagtatanghal ng mga dating housemate sa palabas sa tanghalian na ''[[It's Showtime]]''.<ref>{{Cite web |last=Deveza |first=Reyma |date=14 Agosto 2026 |title=PBB is returning with 'Pinoy Big Brother Collab 3.0' |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025031417/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> Nagbukas ang mga awdisyon noong gabing iyon, kasunod ng isang anunsyo sa ''[[24 Oras]]'', at nanatiling bukas hanggang 31 Agosto para sa mga aplikanteng may edad 18 hanggang 35.<ref>{{Cite web |last= |date=17 Agosto 2026 |title=GMA Network, ABS-CBN Studios open auditions for ‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ |url=https://businessmirror.com.ph/2026/08/17/gma-network-abs-cbn-studios-open-auditions-for-pinoy-big-brother-collab-3-0/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=BusinessMirror |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Songco |first=Pauline |date=16 Agosto 2026 |title=‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ opens auditions |url=https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-url=https://web.archive.org/web/20260910153107/https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-date=10 Setyembre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Noong 3 Oktubre, inihayag ng palabas sa pamamagitan ng hatirang pangmadla ang pagbabalik nina Gonzalez, Garcia, Domingo, Cantiveros, Dee, at Ilacad bilang mga mangunguna, habang nagpapahiwatig din ng pagdating ng isang bagong mangunguna na may mga inisyal na "M.S." Makalipas ang dalawang araw, noong 5 Oktubre, ibinunyag na ang dating ''housemate'' mula sa Collab 1 na si [[Michael Sager]] ang pinakabagong mangunguna ng palabas.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=6 Oktubre 2026 |title=Michael Sager joins ‘Pinoy Big Brother’ hosting team |url=https://www.philstar.com/entertainment/2026/10/06/2561292/michael-sager-joins-pinoy-big-brother-hosting-team |access-date=26 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> == Mga ''housemate'' == Labing-anim na ''housemate'' ang pumasok sa loob ng bahay noong Araw 1 (24 Oktubre 2026).<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=24 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0': Meet the 16 new housemates |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1007041/pinoy-big-brother-collab-edition-3-0-meet-the-16-new-housemates/story/ |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Kalaunan, hinati sila sa dalawang grupo na walang direktang kaugnayan sa mga ahensyang kinabibilangan ng mga regular na ''housemate'': walong "Kapuso" ''housemate'' at walong "Kapamilya" ''housemate''.<ref>{{Cite news |author=Evangelista |first=Jessica Ann |date=25 Oktubre 2026 |title=Winwyn Marquez, Mikee Quintos among new housemates of ‘PBB Collab 3.0’ |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/687811/winwyn-marquez-mikee-quintos-among-new-housemates-of-pbb-collab-3-0 |access-date=25 Oktubre 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Posadas |first=Andrea |date=24 Oktubre 2026 |title=New Home, New Stars: Meet the 16 Housemates of “Pinoy Big Brother Collab 3.0” |url=https://www.wheninmanila.com/pbb-collab-new-season/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=[[When in Manila]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; font-size:100%; line-height:20px; text-align:center" |+ class="nowrap" |Listahan ng mga ''housemate'' sa ''Pinoy Big Brother: Collab Edition'' ''3.0'' !Kalahok !Edad !Bayan !Himpilan !Uri !Trabaho !Araw ng pagpasok !Araw ng paglabas !Estado !Sang. |- !{{Sortname|Anthony|Constantino}} |24 | align="left" |[[California]], Estados Unidos | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | rowspan="16" |<ref name=":1" /> |- !{{Sortname|Bela|Arcal|nolink=1}} |35 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Manggagawa sa pabrika |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Calix Esguerra |18 | align="left" |[[Pampanga]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Pageant king'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Cianne|Dominguez}} |25 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Personalidad sa telebisyon |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Ethan Banares |20 | align="left" |[[Bacolod]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Atleta |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Gehlee|Dangca|link=Gehlee}} |19 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Jeo Ong |18 | align="left" |[[Palawan]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Lans Nagal |24 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Estudyante at ''content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Mikee|Quintos}} |28 | align="left" |[[Maynila]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nathan Garcia |19 | align="left" |[[Cebu]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nicole Fortuna |21 | align="left" |[[Bohol]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Primo|Alterado|nolink=1}} |20 | align="left" |[[Taguig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Raheel Bahyria |24 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor at boksingero |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Robbie|Jaworski}} |26 | align="left" |[[Pasig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Shea Valerio |19 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- ![[Winwyn Marquez]] |34 | align="left" |[[Parañaque]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres at ''beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |} == Mga yugto == === Linggo 1 === {{Episode table|background=#FFF8DC|overall=3|title=''Pinoy Big Brother: Collab 3.0''|airdate=|aux1=|aux1T=Kasaysayan ng mga kaganapan|aux2=|aux2T=Oras na nakalaan|aux3=|aux3T=Sanggunian|episodes={{Episode list | EpisodeNumber = 1 | Title = #PBBCollab3point0 | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Sabado ; 6:00 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = <ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2026 |title=Get to Know the 'Pinoy Big Brother: Collab 3.0' Housemates |url=https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025030848/https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Metro Style |language=en}}</ref> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|24}} | ShortSummary = Ipinapakilala sa pagsisimula ng pinakabagong kabanata ang bagong bahay ng Pinoy Big Brother at ang pinakabagong grupo ng mga ''housemate'', na binubuo ng pinagsamang mga ''regular'' at ''celebrity'' na housemate. Inihayag din sa yugto ang ''Collab ni Kuya'' na ''twist'', kung saan mayroong dalawang ''housemate'', isang Kapamilya at isang Kapuso, na magiging "ka-collab" o kasabwat ni ''Big Brother'', na tutukuyin pa lamang sa hinaharap. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 2 | Title = "#PBBCollab3FirstNight" | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Linggo; 4:40 n.h. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|25}} | Aux3 = <ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Robbie, may secret mission bilang Ka-Collab ni Kuya! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-robbie-may-secret-mission-bilang-ka-collab-ni-kuya-pbb-collab-3-0-1909 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga mahahalagang bahagi at mga sandali noong unang gabi ng mga ''housemate'' sa loob ng bahay. Isiniwalat din na si Robbie ay isa sa dalawang kasabwat o "ka-collab" ni Big Brother, na siyang magsisimula ng Big Collab Charity Mission sa kabanatang ito. * '''Ibinigay na gawain''': Pagdating naman sa kanilang unang gawain at unang pagkain sa loob ng bahay, magtutulungan ang mga ''housemate'' na ilipat ang malalaking barya na sumisimbolo sa pagkaing nagmula sa tahanan ng mga housemate gamit lamang ang kanilang mga paa. Kailangan nilang ilagay at ipatong-patong ang mga ito sa plataporma sa loob lamang ng tatlumpung minuto.<ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Housemates, tagumpay sa unang task! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-housemates-tagumpay-sa-unang-task-pbb-collab-3-0-1905 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261026154627/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-housemates-tagumpay-sa-unang-task-pbb-collab-3-0-1905 |archive-date=26 Oktubre 2026 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> }} {{Episode list | EpisodeNumber = 3 | Title = #PBBCollab3UnangUmaga | Aux1 = Araw 1-2 | Aux2 = Lunes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|26}} | Aux3 = | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga unang pag-uusap ni ''Big Brother'' sa kaniyang mga bagong ''housemate'', pati na rin ang kanilang unang umaga sa loob ng bahay. Isiniwalat din sa yugto na si Mikee ang Kapuso "ka-collab" ni ''Big Brother'', kasama si Robbie. * '''Ibinigay na gawain''': Para sa gawaing pagbabahaging ito, magkukuwento ang mga ''housemate'' tungkol sa mga bagay na nasa kani-kanilang ''gift box'', na nagmula sa kani-kanilang tahanan. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 4 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Martes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|27}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 5 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Miyerkules; n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|28}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 6 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Huwebes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|29}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 7 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Biyernes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|30}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 8 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Sabado; 6:15 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|31}} | Aux3 = | ShortSummary = }}}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pinoy Big Brother}} ee660y4x2xhee3q4sln8ksx6ih2gywl 2237520 2237518 2026-10-27T04:48:33Z Allyriana000 119761 2237520 wikitext text/x-wiki {{Infobox television season|alt=|caption=Title card|bg_colour=#FFF8DC|season_number=12|module1={{Infobox reality competition season | host = {{Plainlist| * [[Bianca Gonzalez]] * [[Gabbi Garcia]] * [[Robi Domingo]] * [[Melai Cantiveros]] * [[Enchong Dee]] * [[Alexa Ilacad]] * [[Michael Sager]]}} | num_days = 3 | num_housemates = 16 | companion_show = {{Plainlist| * ''The OnlineVerse''}}}}|num_episodes=3|network=[[GMA Network]]|first_aired={{Start date|2026|10|24}}|last_aired=present|prev_season=''[[Pinoy Big Brother: Gen 11|Gen 11]]''}} Ang '''''Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0''''' ay ang ikalabindalawang kabanata ng ''reality game show'' na ''[[Pinoy Big Brother]]'', at ang ikatlo sa mga edisyong bunga ng kolaborasyon sa pagitan ng ABS-CBN Studios—ang may hawak ng prangkisa—at ng [[GMA Network]], kung saan ipalalabas ang programa. Nagsimula ang kabanatang ito noong 24 Oktubre 2026, sa GMA Network.<ref name="PBB premiere">{{Cite web |last= |first= |date=10 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother Collab 3.0' to launch on October 24 |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1005439/pinoy-big-brother-collab-3-0-to-launch-on-october-24/story/?amp |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Hindi tulad ng dalawang naunang ''Collab edition'' ([[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition|''Collab 1'']] at [[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0|''Collab 2.0'']]), itatampok ng kabanatang ito ang halo ng mga karaniwan at kilalang mga ''housemate''. Gagamitin din ng kabanatang ito ng bagong bahay ng ''Big Brother'', kasunod ng paggiba sa orihinal na bahay sa Eugenio Lopez Drive sa Lungsod Quezon matapos ang pagtatapos ng ''Collab 2.0''.<ref>{{cite news |last=Felipe |first=MJ |date=24 Marso 2026 |title='Pinoy Big Brother' moving to new house |language=en |work=[[ABS-CBN News]] |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/3/24/-pinoy-big-brother-moving-to-new-house-1913 |access-date=24 Oktubre 2026}}</ref> Papangunahan nina [[Bianca Gonzalez]], [[Robi Domingo]], [[Melai Cantiveros]], [[Alexa Ilacad]], [[Enchong Dee]], [[Gabbi Garcia]], at [[Michael Saeger]] ang kabanata.<ref name=":2">{{Cite web |last=Evangelista |first=Jessica Ann |date=6 Oktubre 2026 |title=Michael Sager joins ‘PBB’ hosting lineup for new season |url=https://entertainment.inquirer.net/685965/michael-sager-joins-pbb-hosting-lineup-for-new-season |archive-url=https://web.archive.org/web/20261006102120/https://entertainment.inquirer.net/685965/michael-sager-joins-pbb-hosting-lineup-for-new-season |archive-date=6 Oktubre 2026 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> == Pagbuo == Noong 10 Agosto 2026, nag-post ang ''Pinoy Big Brother'' sa hatirang pangmadla na nagpapakita ng isang kamay na gumagawa ng "OK" na kumpas, kung saan nasa loob ng bilog na binuo ng mga daliri ang ''logo'' ng palabas na hugis-mata. Sa mga araw bago ang anunsyo, naglabas ang palabas ng iba pang mga ''post'' na nagtatampok sa mga dating ''housemate'' na gumagawa rin ng parehong senyas. Noong 14 Agosto, opisyal na kinumpirma ang bagong kabanata sa isang pambungad na pagtatanghal ng mga dating housemate sa palabas sa tanghalian na ''[[It's Showtime]]''.<ref>{{Cite web |last=Deveza |first=Reyma |date=14 Agosto 2026 |title=PBB is returning with 'Pinoy Big Brother Collab 3.0' |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025031417/https://www.abs-cbn.com/entertainment/showbiz/movies-series/2026/8/14/pbb-is-returning-with-pinoy-big-brother-collab-3-0-1258 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> Nagbukas ang mga awdisyon noong gabing iyon, kasunod ng isang anunsyo sa ''[[24 Oras]]'', at nanatiling bukas hanggang 31 Agosto para sa mga aplikanteng may edad 18 hanggang 35.<ref>{{Cite web |last= |date=17 Agosto 2026 |title=GMA Network, ABS-CBN Studios open auditions for ‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ |url=https://businessmirror.com.ph/2026/08/17/gma-network-abs-cbn-studios-open-auditions-for-pinoy-big-brother-collab-3-0/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=BusinessMirror |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Songco |first=Pauline |date=16 Agosto 2026 |title=‘Pinoy Big Brother Collab 3.0’ opens auditions |url=https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-url=https://web.archive.org/web/20260910153107/https://tribune.net.ph/2026/08/16/pinoy-big-brother-collab-30-opens-auditions |archive-date=10 Setyembre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Daily Tribune |language=en-PH}}</ref> Noong 3 Oktubre, inihayag ng palabas sa pamamagitan ng hatirang pangmadla ang pagbabalik nina Gonzalez, Garcia, Domingo, Cantiveros, Dee, at Ilacad bilang mga mangunguna, habang nagpapahiwatig din ng pagdating ng isang bagong mangunguna na may mga inisyal na "M.S." Makalipas ang dalawang araw, noong 5 Oktubre, ibinunyag na ang dating ''housemate'' mula sa Collab 1 na si [[Michael Sager]] ang pinakabagong mangunguna ng palabas.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=6 Oktubre 2026 |title=Michael Sager joins ‘Pinoy Big Brother’ hosting team |url=https://www.philstar.com/entertainment/2026/10/06/2561292/michael-sager-joins-pinoy-big-brother-hosting-team |access-date=26 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}</ref> == Mga ''housemate'' == Labing-anim na ''housemate'' ang pumasok sa loob ng bahay noong Araw 1 (24 Oktubre 2026).<ref>{{Cite web |last=Yap |first=Jade Veronique |date=24 Oktubre 2026 |title='Pinoy Big Brother: Collab Edition 3.0': Meet the 16 new housemates |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/chikaminute/1007041/pinoy-big-brother-collab-edition-3-0-meet-the-16-new-housemates/story/ |access-date=24 Oktubre 2026 |website=[[GMA News Online]] |publisher=[[GMA Network]] |language=en}}</ref> Kalaunan, hinati sila sa dalawang grupo na walang direktang kaugnayan sa mga ahensyang kinabibilangan ng mga regular na ''housemate'': walong "Kapuso" ''housemate'' at walong "Kapamilya" ''housemate''.<ref>{{Cite news |author=Evangelista |first=Jessica Ann |date=25 Oktubre 2026 |title=Winwyn Marquez, Mikee Quintos among new housemates of ‘PBB Collab 3.0’ |language=en |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/687811/winwyn-marquez-mikee-quintos-among-new-housemates-of-pbb-collab-3-0 |access-date=25 Oktubre 2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Posadas |first=Andrea |date=24 Oktubre 2026 |title=New Home, New Stars: Meet the 16 Housemates of “Pinoy Big Brother Collab 3.0” |url=https://www.wheninmanila.com/pbb-collab-new-season/ |access-date=25 Oktubre 2026 |website=[[When in Manila]] |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; font-size:100%; line-height:20px; text-align:center" |+ class="nowrap" |Listahan ng mga ''housemate'' sa ''Pinoy Big Brother: Collab Edition'' ''3.0'' !Kalahok !Edad !Bayan !Himpilan !Uri !Trabaho !Araw ng pagpasok !Araw ng paglabas !Estado !Sang. |- !{{Sortname|Anthony|Constantino}} |24 | align="left" |[[California]], Estados Unidos | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' | rowspan="16" |<ref name=":1" /> |- !{{Sortname|Bela|Arcal|nolink=1}} |35 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Manggagawa sa pabrika |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Calix Esguerra |18 | align="left" |[[Pampanga]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Pageant king'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Cianne|Dominguez}} |25 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Personalidad sa telebisyon |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Ethan Banares |20 | align="left" |[[Bacolod]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Atleta |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Gehlee|Dangca|link=Gehlee}} |19 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Jeo Ong |18 | align="left" |[[Palawan]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Tagapagtanghal |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Lans Nagal |24 | align="left" |[[Kabite]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Estudyante at ''content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Mikee|Quintos}} |28 | align="left" |[[Maynila]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nathan Garcia |19 | align="left" |[[Cebu]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Nicole Fortuna |21 | align="left" |[[Bohol]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Regulars'' | align="left" |Modelo |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{Sortname|Primo|Alterado|nolink=1}} |20 | align="left" |[[Taguig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Content creator'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Raheel Bahyria |24 | align="left" |[[Las Piñas]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor at boksingero |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !{{sortname|Robbie|Jaworski}} |26 | align="left" |[[Pasig]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktor |Araw 1 | |''Ligtas'' |- !Shea Valerio |19 | align="left" |[[Rizal]] | style="background:#BD0E1A" | {{fontcolor|white|Kapamilya}} |''Regulars'' | align="left" |''Beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |- ![[Winwyn Marquez]] |34 | align="left" |[[Parañaque]] | style="background:#004680" | {{fontcolor|white|Kapuso}} |''Celebrities'' | align="left" |Aktres at ''beauty queen'' |Araw 1 | |''Ligtas'' |} == Mga yugto == === Linggo 1 === {{Episode table|background=#FFF8DC|overall=3|title=''Pinoy Big Brother: Collab 3.0''|airdate=|aux1=|aux1T=Kasaysayan ng mga kaganapan|aux2=|aux2T=Oras na nakalaan|aux3=|aux3T=Sanggunian|episodes={{Episode list | EpisodeNumber = 1 | Title = #PBBCollab3point0 | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Sabado ; 6:00 n.g. <small>(PHT)</small> | Aux3 = <ref>{{Cite web |date=25 Oktubre 2026 |title=Get to Know the 'Pinoy Big Brother: Collab 3.0' Housemates |url=https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261025030848/https://metro.style/people/2026/10/24/meet-the-pinoy-big-brother-celeb-collab-3-0-housemates-2335 |archive-date=25 Oktubre 2026 |access-date=25 Oktubre 2026 |website=Metro Style |language=en}}</ref> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|24}} | ShortSummary = Ipinapakilala sa pagsisimula ng pinakabagong kabanata ang bagong bahay ng Pinoy Big Brother at ang pinakabagong grupo ng mga ''housemate'', na binubuo ng pinagsamang mga ''regular'' at ''celebrity'' na housemate. Inihayag din sa yugto ang ''Collab ni Kuya'' na ''twist'', kung saan mayroong dalawang ''housemate'', isang Kapamilya at isang Kapuso, na magiging "ka-collab" o kasabwat ni ''Big Brother'', na tutukuyin pa lamang sa hinaharap. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 2 | Title = "#PBBCollab3FirstNight" | Aux1 = Araw 1 | Aux2 = Linggo; 4:40 n.h. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|25}} | Aux3 = <ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Robbie, may secret mission bilang Ka-Collab ni Kuya! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-robbie-may-secret-mission-bilang-ka-collab-ni-kuya-pbb-collab-3-0-1909 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga mahahalagang bahagi at mga sandali noong unang gabi ng mga ''housemate'' sa loob ng bahay. Isiniwalat din na si Robbie ay isa sa dalawang kasabwat o "ka-collab" ni Big Brother, na siyang magsisimula ng Big Collab Charity Mission sa kabanatang ito. * '''Ibinigay na gawain''': Pagdating naman sa kanilang unang gawain at unang pagkain sa loob ng bahay, magtutulungan ang mga ''housemate'' na ilipat ang malalaking barya na sumisimbolo sa pagkaing nagmula sa tahanan ng mga housemate gamit lamang ang kanilang mga paa. Kailangan nilang ilagay at ipatong-patong ang mga ito sa plataporma sa loob lamang ng tatlumpung minuto.<ref>{{Cite web |last=Dela Cruz |first=Liezel |date=25 Oktubre 2026 |title=Day 2: Housemates, tagumpay sa unang task! {{!}} PBB Collab 3.0 |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-housemates-tagumpay-sa-unang-task-pbb-collab-3-0-1905 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261026154627/https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/10/25/day-2-housemates-tagumpay-sa-unang-task-pbb-collab-3-0-1905 |archive-date=26 Oktubre 2026 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=ABS-CBN Entertainment |publisher=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> }} {{Episode list | EpisodeNumber = 3 | Title = #PBBCollab3UnangUmaga | Aux1 = Araw 1-2 | Aux2 = Lunes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|26}} | Aux3 = | ShortSummary = Itinampok sa yugto ang mga unang pag-uusap ni ''Big Brother'' sa kaniyang mga bagong ''housemate'', pati na rin ang kanilang unang umaga sa loob ng bahay. Isiniwalat din sa yugto na si Mikee ang Kapuso "ka-collab" ni ''Big Brother'', kasama si Robbie. * '''Ibinigay na gawain''': Para sa gawaing pagbabahaging ito, magkukuwento ang mga ''housemate'' tungkol sa mga bagay na nasa kani-kanilang ''gift box'', na nagmula sa kani-kanilang tahanan. }} {{Episode list | EpisodeNumber = 4 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Martes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|27}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 5 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Miyerkules; n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|28}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 6 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Huwebes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|29}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 7 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Biyernes; 9:35 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|30}} | Aux3 = | ShortSummary = }} {{Episode list | EpisodeNumber = 8 | Title = #PBBCollab | Aux1 = | Aux2 = Sabado; 6:15 n.g. <small>(PHT)</small> | OriginalAirDate = {{Start date|2026|10|31}} | Aux3 = | ShortSummary = }}}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Pinoy Big Brother}} idkxbcc78m93fhd6llu2sigt6gpdlpj 0 340761 2237542 2237379 2026-10-27T10:53:35Z Flynniepedia 160192 2237542 wikitext text/x-wiki {{Stub}} {{Citations missing}} Sa [[Mitolohiyang Nordiko]], Si Fafnir ay isang [[unano]] na sumailialim ng transpormasyon na magiging isang [[dragon]]. Siya ay ang anak ni [[Hreidmarr]], at ang panganay ng dalawang kapatid; si [[Regin]] at [[Otr]]. Dahil sa kanyang kasibaan, kinuha niya ang [[andvaranaut]], isang singsing na may malas, at isinumpa siya. Ang ang nagsimula ng kanyang transpormasyon. == Istorya == Ang pinagmulaan ni Fafnir ay isang istorya na pinaguusapan sa mga lumang panahon. Ganito ito kumikilos. # Pinatay ni Fafnir ang kanyang tatay, at kinuha ang kanyang kayamanan, na isang tubos-pera ng mga Diyos si [[Hoenir|''Hoenir'',]] ''[[Loki]]'', at ''[[Odin]]''. # Tumakbo sa isang kagubatan at nagtago sa isang kuweba kung saan naging Dragon siya. # Si Regin ay bumuo ng espada para kay Sigurd . # Inutusan na patayin si Fafnir sa pamamagitan nang pagtago sa isang lungaw at paglaslas sa ilalim. # Pinatay ni Sigurd si Fafnir. # Inutusan ni Regin na iluto ang puso ni Fafnir. # Isinagawa ni Sigurd ang utos ni Regin. Habang ginagawa niya ito, napaso ang kamay niya. # Sinipsip ni Sigurd ang kanyang daliri. Dahil dito, nakuha niya ang abilidad na makaintindi ng mga sinasabi ng ibon. # Narining ni Sigurd sa mga ibon na itataksil siya ni Regin. # Dahil dito, pinatay ni Sigurd si Regin at kinuha ang kanyang kayamanan. [[Kategorya:Nordico]] [[Kategorya:Dragon]] [[Kategorya:Mytolohiya]] pvfcwr0obkvgwp8mt5d1acz0fxijhng 0 340763 2237384 2026-10-26T12:05:39Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Sorgum]] sa [[Sorghum bicolor]] 2237384 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sorghum bicolor]] pcmp00ev4y027bc4n67yrtxx5wtvpsx 2237389 2237384 2026-10-26T12:11:29Z Xqbot 14117 Robot: Fixing double redirect from [[Sorghum bicolor]] to [[Batad]] 2237389 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Batad]] 2vip6am70d5izl6flzbyso9hm2qwud5 0 340765 2237388 2026-10-26T12:07:48Z Ryomaandres 8044 Inilipat ni Ryomaandres ang pahinang [[Sorghum bicolor]] sa [[Batad]] 2237388 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Batad]] 2vip6am70d5izl6flzbyso9hm2qwud5 0 340766 2237390 2026-10-26T12:20:54Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1381737752|Alexander Pushkin]]" 2237390 wikitext text/x-wiki Si '''Alexander Sergeyevich Pushkin'''{{Efn|The first name is also transliterated as '''Aleksandr'''. {{family name explanation|Sergeyevich|Pushkin|lang=Eastern Slavic}}}}{{Efn|{{IPAc-en|lang|ˈ|p|ʊ|ʃ|k|ɪ|n}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/pushkin "Pushkin"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{langx|ru|links=no|Александр Сергеевич Пушкин}}, {{IPA|ru|ɐlʲɪkˈsandr sʲɪrˈɡʲe(j)ɪvʲɪtɕ ˈpuʂkʲɪn|IPA|ru-Pushkin.ogg}}}} (Hunyo 6 1799{{Spaced en dash}}Pebrero 10, 1837) ay isang Rusong makata, mandudula, at nobelista ng [[Romantisismo|panahong Romantiko]].<ref name="basker">Basker, Michael.</ref> Siya ay itinuturing ng marami bilang ang pinakadakilang makata ng Russia,<ref name="virginia">[http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html Short biography from University of Virginia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401220028/http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html|date=1 April 2019}}.</ref><ref name="Reid">[https://www.worldandi.com/newhome/public/2004/March/bkpub1print.asp Allan Reid, "Russia's Greatest Poet/Scoundrel"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/361169.stm "Pushkin fever sweeps Russia"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2977322.stm "Biographer wins rich book price"].</ref> pati na rin ang nagtatag ng modernong [[panitikang Ruso]].<ref>[http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1241 Biography of Pushkin at the Russian Literary Institute "Pushkin House"].</ref><ref name="Gorky">Maxim Gorky, [https://www.marxists.org/archive/gorky-maxim/misc/pushkin.htm "Pushkin, An Appraisal"].</ref> Si Pushkin ay ipinanganak sa [[maharlikang Ruso]] sa [[Mosku]].<ref>{{Cite web |date=7 July 2016 |title=Alexander Sergeevich Pushkin - Russian famous poet. Biography and interesting facts about his life |url=https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202852/https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |archive-date=15 April 2019 |access-date=14 January 2019}}</ref> Ang kaniyang ama, si Sergey Lvovich Pushkin, ay kabilang sa isang matandang maharlikang pamilya. Isa sa kaniyang mga lolo sa tuhod sa ina ay si [[Abram Petrovich Gannibal]], isang maharlika at heneral militar na may lahing [[Aprika|Aprikano]] na dinukot mula sa kaniyang tinubuang-bayan ng mga [[Mga Otomanong Turko|Otomano]], pagkatapos ay pinalaya ni [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]] at pinalaki sa sambahayan ng korte ng Emperador bilang kaniyang [[inaanak]]. [[Kategorya:Namatay noong 1837]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1799]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Ruso]] [[Kategorya:Articles with hCards]] s5drvqtrdmopmpb7iset47uho09p630 2237391 2237390 2026-10-26T12:21:29Z Ryomaandres 8044 2237391 wikitext text/x-wiki Si '''Alexander Sergeyevich Pushkin'''{{Efn|The first name is also transliterated as '''Aleksandr'''. {{family name explanation|Sergeyevich|Pushkin|lang=Eastern Slavic}}}}{{Efn|{{IPAc-en|lang|ˈ|p|ʊ|ʃ|k|ɪ|n}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/pushkin "Pushkin"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{langx|ru|links=no|Александр Сергеевич Пушкин}}, {{IPA|ru|ɐlʲɪkˈsandr sʲɪrˈɡʲe(j)ɪvʲɪtɕ ˈpuʂkʲɪn|IPA|ru-Pushkin.ogg}}}} (Hunyo 6 1799{{Spaced en dash}}Pebrero 10, 1837) ay isang Rusong makata, mandudula, at nobelista ng [[Romantisismo|panahong Romantiko]].<ref name="basker">Basker, Michael.</ref> Siya ay itinuturing ng marami bilang ang pinakadakilang makata ng Russia,<ref name="virginia">[http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html Short biography from University of Virginia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401220028/http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html|date=1 April 2019}}.</ref><ref name="Reid">[https://www.worldandi.com/newhome/public/2004/March/bkpub1print.asp Allan Reid, "Russia's Greatest Poet/Scoundrel"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/361169.stm "Pushkin fever sweeps Russia"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2977322.stm "Biographer wins rich book price"].</ref> pati na rin ang nagtatag ng modernong [[panitikang Ruso]].<ref>[http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1241 Biography of Pushkin at the Russian Literary Institute "Pushkin House"].</ref><ref name="Gorky">Maxim Gorky, [https://www.marxists.org/archive/gorky-maxim/misc/pushkin.htm "Pushkin, An Appraisal"].</ref> Si Pushkin ay ipinanganak sa [[maharlikang Ruso]] sa [[Mosku]].<ref>{{Cite web |date=7 July 2016 |title=Alexander Sergeevich Pushkin - Russian famous poet. Biography and interesting facts about his life |url=https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202852/https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |archive-date=15 April 2019 |access-date=14 January 2019}}</ref> Ang kaniyang ama, si Sergey Lvovich Pushkin, ay kabilang sa isang matandang maharlikang pamilya. Isa sa kaniyang mga lolo sa tuhod sa ina ay si [[Abram Petrovich Gannibal]], isang maharlika at heneral militar na may lahing [[Aprika|Aprikano]] na dinukot mula sa kaniyang tinubuang-bayan ng mga [[Mga Otomanong Turko|Otomano]], pagkatapos ay pinalaya ni [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]] at pinalaki sa sambahayan ng korte ng Emperador bilang kaniyang [[inaanak]]. [[Kategorya:Namatay noong 1837]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1799]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Ruso]] [[Kategorya:Articles with hCards]] == Mga sanggunian == foh0nffxac1pkdyzjj6va2kwezgp71z 2237392 2237391 2026-10-26T12:24:18Z Ryomaandres 8044 2237392 wikitext text/x-wiki Si '''Alexander Sergeyevich Pushkin'''{{Efn|The first name is also transliterated as '''Aleksandr'''. {{family name explanation|Sergeyevich|Pushkin|lang=Eastern Slavic}}}}{{Efn|{{IPAc-en|lang|ˈ|p|ʊ|ʃ|k|ɪ|n}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/pushkin "Pushkin"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{langx|ru|links=no|Александр Сергеевич Пушкин}}, {{IPA|ru|ɐlʲɪkˈsandr sʲɪrˈɡʲe(j)ɪvʲɪtɕ ˈpuʂkʲɪn|IPA|ru-Pushkin.ogg}}}} (Hunyo 6 1799{{Spaced en dash}}Pebrero 10, 1837) ay isang Rusong makata, mandudula, at nobelista ng [[Romantisismo|panahong Romantiko]].<ref name="basker">Basker, Michael.</ref> Siya ay itinuturing ng marami bilang ang pinakadakilang makata ng Russia,<ref name="virginia">[http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html Short biography from University of Virginia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401220028/http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html|date=1 April 2019}}.</ref><ref name="Reid">[https://www.worldandi.com/newhome/public/2004/March/bkpub1print.asp Allan Reid, "Russia's Greatest Poet/Scoundrel"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/361169.stm "Pushkin fever sweeps Russia"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2977322.stm "Biographer wins rich book price"].</ref> pati na rin ang nagtatag ng modernong [[panitikang Ruso]].<ref>[http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1241 Biography of Pushkin at the Russian Literary Institute "Pushkin House"].</ref><ref name="Gorky">Maxim Gorky, [https://www.marxists.org/archive/gorky-maxim/misc/pushkin.htm "Pushkin, An Appraisal"].</ref> Si Pushkin ay ipinanganak sa [[maharlikang Ruso]] sa [[Mosku]].<ref>{{Cite web |date=7 July 2016 |title=Alexander Sergeevich Pushkin - Russian famous poet. Biography and interesting facts about his life |url=https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202852/https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |archive-date=15 April 2019 |access-date=14 January 2019}}</ref> Ang kaniyang ama, si Sergey Lvovich Pushkin, ay kabilang sa isang matandang maharlikang pamilya. Isa sa kaniyang mga lolo sa tuhod sa ina ay si [[Abram Petrovich Gannibal]], isang maharlika at heneral militar na may lahing [[Aprika|Aprikano]] na dinukot mula sa kaniyang tinubuang-bayan ng mga [[Mga Otomanong Turko|Otomano]], pagkatapos ay pinalaya ni [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]] at pinalaki sa sambahayan ng korte ng Emperador bilang kaniyang [[inaanak]]. Inilathala ni Pushkin ang kaniyang unang tula sa edad na 15, at malawak na kinilala ng mga manunulat noong siya ay nagtapos sa [[Tsarskoye Selo Lyceum]]. Pagkatapos ng kanyang pagtatapos sa Lyceum, binigkas ni Pushkin ang kanyang kontrobersiyal na tulang "[[Oda sa Kalayaan (tula)|Oda sa Kalayaan]]", isa sa ilan na humantong sa kaniyang pagkatapon sa ilalim ni Emperador [[Alejandro I ng Rusya|Alejandro&#x20;I]]. Habang nasa ilalim ng mahigpit na pagmamatyag ng [[Third Section of His Imperial Majesty's Own Chancellery|pulisyang pampulitika ng Emperador]] at hindi makapaglathala, isinulat ni Pushkin ang kanyang pinakatanyag na dula, ang ''[[Boris Godunov (dula)|Boris Godunov]]''. Ang kaniyang dakilang opus na [[nobelang taludtod]] na ''[[Eugene Onegin]]'' ay inilathala nang serye sa pagitan ng 1825 at 1832. Si Pushkin ay malubhang nasugatan sa isang [[duwelo]] laban sa umano'y kasintahan ng kaniyang asawa (asawa ng kaniyang kapatid na babae), si [[Georges-Charles de Heeckeren d'Anthès]], kilala rin bilang Dantes-Gekkern, isang opisyal na Pranses na naglilingkod sa Rusong [[Chevalier Guard Regiment]] . [[Kategorya:Namatay noong 1837]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1799]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Ruso]] [[Kategorya:Articles with hCards]] == Mga sanggunian == f6dxdmk51qjepaiz8nmnep2m0lyhc3b 2237467 2237392 2026-10-27T02:14:02Z Ryomaandres 8044 2237467 wikitext text/x-wiki Si '''Alexander Sergeyevich Pushkin'''{{Efn|The first name is also transliterated as '''Aleksandr'''. {{family name explanation|Sergeyevich|Pushkin|lang=Eastern Slavic}}}}{{Efn|{{IPAc-en|lang|ˈ|p|ʊ|ʃ|k|ɪ|n}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/pushkin "Pushkin"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{langx|ru|links=no|Александр Сергеевич Пушкин}}, {{IPA|ru|ɐlʲɪkˈsandr sʲɪrˈɡʲe(j)ɪvʲɪtɕ ˈpuʂkʲɪn|IPA|ru-Pushkin.ogg}}}} (Hunyo 6 1799{{Spaced en dash}}Pebrero 10, 1837) ay isang Rusong makata, mandudula, at nobelista ng [[Romantisismo|panahong Romantiko]].<ref name="basker">Basker, Michael.</ref> Siya ay itinuturing ng marami bilang ang pinakadakilang makata ng Russia,<ref name="virginia">[http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html Short biography from University of Virginia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401220028/http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html|date=1 April 2019}}.</ref><ref name="Reid">[https://www.worldandi.com/newhome/public/2004/March/bkpub1print.asp Allan Reid, "Russia's Greatest Poet/Scoundrel"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/361169.stm "Pushkin fever sweeps Russia"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2977322.stm "Biographer wins rich book price"].</ref> pati na rin ang nagtatag ng modernong [[panitikang Ruso]].<ref>[http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1241 Biography of Pushkin at the Russian Literary Institute "Pushkin House"].</ref><ref name="Gorky">Maxim Gorky, [https://www.marxists.org/archive/gorky-maxim/misc/pushkin.htm "Pushkin, An Appraisal"].</ref> Si Pushkin ay ipinanganak sa [[maharlikang Ruso]] sa [[Mosku]].<ref>{{Cite web |date=7 July 2016 |title=Alexander Sergeevich Pushkin - Russian famous poet. Biography and interesting facts about his life |url=https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202852/https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |archive-date=15 April 2019 |access-date=14 January 2019}}</ref> Ang kaniyang ama, si Sergey Lvovich Pushkin, ay kabilang sa isang matandang maharlikang pamilya. Isa sa kaniyang mga lolo sa tuhod sa ina ay si [[Abram Petrovich Gannibal]], isang maharlika at heneral militar na may lahing [[Aprika|Aprikano]] na dinukot mula sa kaniyang tinubuang-bayan ng mga [[Mga Otomanong Turko|Otomano]], pagkatapos ay pinalaya ni [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]] at pinalaki sa sambahayan ng korte ng Emperador bilang kaniyang [[inaanak]]. Inilathala ni Pushkin ang kaniyang unang tula sa edad na 15, at malawak na kinilala ng mga manunulat noong siya ay nagtapos sa [[Tsarskoye Selo Lyceum]]. Pagkatapos ng kanyang pagtatapos sa Lyceum, binigkas ni Pushkin ang kanyang kontrobersiyal na tulang "[[Oda sa Kalayaan (tula)|Oda sa Kalayaan]]", isa sa ilan na humantong sa kaniyang pagkatapon sa ilalim ni Emperador [[Alejandro I ng Rusya|Alejandro&#x20;I]]. Habang nasa ilalim ng mahigpit na pagmamatyag ng [[Third Section of His Imperial Majesty's Own Chancellery|pulisyang pampulitika ng Emperador]] at hindi makapaglathala, isinulat ni Pushkin ang kanyang pinakatanyag na dula, ang ''[[Boris Godunov (dula)|Boris Godunov]]''. Ang kaniyang dakilang opus na [[nobelang taludtod]] na ''[[Eugene Onegin]]'' ay inilathala nang serye sa pagitan ng 1825 at 1832. Si Pushkin ay malubhang nasugatan sa isang [[duwelo]] laban sa umano'y kasintahan ng kaniyang asawa (asawa ng kaniyang kapatid na babae), si [[Georges-Charles de Heeckeren d'Anthès]], kilala rin bilang Dantes-Gekkern, isang opisyal na Pranses na naglilingkod sa Rusong [[Chevalier Guard Regiment]]. [[Kategorya:Namatay noong 1837]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1799]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Ruso]] [[Kategorya:Articles with hCards]] == Mga sanggunian == dnzozihk6cyaa6ngvp33t0t4721i2ya 2237469 2237467 2026-10-27T02:22:38Z Ryomaandres 8044 2237469 wikitext text/x-wiki Si '''Alexander Sergeyevich Pushkin'''{{Efn|The first name is also transliterated as '''Aleksandr'''. {{family name explanation|Sergeyevich|Pushkin|lang=Eastern Slavic}}}}{{Efn|{{IPAc-en|lang|ˈ|p|ʊ|ʃ|k|ɪ|n}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/pushkin "Pushkin"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{langx|ru|links=no|Александр Сергеевич Пушкин}}, {{IPA|ru|ɐlʲɪkˈsandr sʲɪrˈɡʲe(j)ɪvʲɪtɕ ˈpuʂkʲɪn|IPA|ru-Pushkin.ogg}}}} (Hunyo 6 1799{{Spaced en dash}}Pebrero 10, 1837) ay isang Rusong makata, mandudula, at nobelista ng [[Romantisismo|panahong Romantiko]].<ref name="basker">Basker, Michael.</ref> Siya ay itinuturing ng marami bilang ang pinakadakilang makata ng Russia,<ref name="virginia">[http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html Short biography from University of Virginia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401220028/http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html|date=1 April 2019}}.</ref><ref name="Reid">[https://www.worldandi.com/newhome/public/2004/March/bkpub1print.asp Allan Reid, "Russia's Greatest Poet/Scoundrel"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/361169.stm "Pushkin fever sweeps Russia"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2977322.stm "Biographer wins rich book price"].</ref> pati na rin ang nagtatag ng modernong [[panitikang Ruso]].<ref>[http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1241 Biography of Pushkin at the Russian Literary Institute "Pushkin House"].</ref><ref name="Gorky">Maxim Gorky, [https://www.marxists.org/archive/gorky-maxim/misc/pushkin.htm "Pushkin, An Appraisal"].</ref> Si Pushkin ay ipinanganak sa [[maharlikang Ruso]] sa [[Mosku]].<ref>{{Cite web |date=7 July 2016 |title=Alexander Sergeevich Pushkin - Russian famous poet. Biography and interesting facts about his life |url=https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202852/https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |archive-date=15 April 2019 |access-date=14 January 2019}}</ref> Ang kaniyang ama, si Sergey Lvovich Pushkin, ay kabilang sa isang matandang maharlikang pamilya. Isa sa kaniyang mga lolo sa tuhod sa ina ay si [[Abram Petrovich Gannibal]], isang maharlika at heneral militar na may lahing [[Aprika|Aprikano]] na dinukot mula sa kaniyang tinubuang-bayan ng mga [[Mga Otomanong Turko|Otomano]], pagkatapos ay pinalaya ni [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]] at pinalaki sa sambahayan ng korte ng Emperador bilang kaniyang [[inaanak]]. Inilathala ni Pushkin ang kaniyang unang tula sa edad na 15, at malawak na kinilala ng mga manunulat noong siya ay nagtapos sa [[Tsarskoye Selo Lyceum]]. Pagkatapos ng kanyang pagtatapos sa Lyceum, binigkas ni Pushkin ang kanyang kontrobersiyal na tulang "[[Oda sa Kalayaan (tula)|Oda sa Kalayaan]]", isa sa ilan na humantong sa kaniyang pagkatapon sa ilalim ni Emperador [[Alejandro I ng Rusya|Alejandro&#x20;I]]. Habang nasa ilalim ng mahigpit na pagmamatyag ng [[Third Section of His Imperial Majesty's Own Chancellery|pulisyang pampulitika ng Emperador]] at hindi makapaglathala, isinulat ni Pushkin ang kanyang pinakatanyag na dula, ang ''[[Boris Godunov (dula)|Boris Godunov]]''. Ang kaniyang dakilang opus na [[nobelang taludtod]] na ''[[Eugene Onegin]]'' ay inilathala nang serye sa pagitan ng 1825 at 1832. Si Pushkin ay malubhang nasugatan sa isang [[duwelo]] laban sa umano'y kasintahan ng kaniyang asawa (asawa ng kaniyang kapatid na babae), si [[Georges-Charles de Heeckeren d'Anthès]], kilala rin bilang Dantes-Gekkern, isang opisyal na Pranses na naglilingkod sa Rusong [[Chevalier Guard Regiment]]. == Lipi == Ang ama ni Pushkin, si Sergei Lvovich Pushkin (1767–1848), ay nagmula sa isang kilalang pamilya ng mga maharlikang Ruso na nagmula pa noong ika-12 siglo.<ref name="Saint Petersburg 2007">Н.</ref> Ang ina ni Pushkin, si Nadezhda (Nadya) Ossipovna Gannibal (1775–1836), ay nagmula sa kanyang lola sa ama mula sa maharlikang [[Maharlikang Aleman|Aleman]] at [[Talaan ng mga maharlika at kasika ng Escandinavia noong ika-13 na siglo|Escandinavo]].<ref name="Лихауг Lihaug 2006 31–38">{{Cite journal |last=Лихауг [Lihaug] |first=Э.Г. [E.G.] |date=November 2006 |title=Предки А.С. Пушкина в Германии и Скандинавии(предположительно): происхождение Христины Регины Шёберг (Ганнибал) от Клауса фон Грабо из Грабо [Ancestors of A.S. Pushkin in Germany and Scandinavia: Descent of Christina Regina Siöberg (Hannibal) from Claus von Grabow zu Grabow] |journal=Генеалогический вестник |location=Saint Petersburg |volume=27 |pages=31–38}}</ref><ref name="Lihaug 2007 32–46">{{Cite journal |last=Lihaug |first=Elin Galtung |year=2007 |title=Aus Brandenburg nach Skandinavien, dem Baltikum und Rußland. Eine Abstammungslinie von Claus von Grabow bis Alexander Sergejewitsch Puschkin 1581–1837 |journal=Archiv für Familiengeschichtsforschung |volume=11 |pages=32–46}}</ref> Siya ay anak na babae nina Ossip Abramovich Gannibal (1744–1807) at ng kaniyang asawang si Maria Alekseyevna Pushkina (1745–1818). Ang ama ni Ossip Abramovich Gannibal, ang lolo sa tuhod ni Pushkin, ay si [[Abram Petrovich Gannibal]] (1696–1781), isang Aprikanong [[Pahe|sundalo]] na dinukot at dinala sa [[Constantinopla]] bilang regalo para sa [[Talaan ng mga Otomanong sultan ng Imperyong Otomano|Otomanong Sultan]] at kalaunan ay inilipat sa Russia bilang regalo para kay [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]]. Sumulat si Abram sa isang liham kay Emperatris Elizabeth, anak na babae ni Pedro ang Dakila, na siya ay mula sa bayan ng "Lagon", pangunahin na batay sa isang mitikal na talambuhay ng manugang ni Gannibal na si Rotkirch. Nang sinaliksik ni [[Vladimir Nabokov]] ang ''[[Eugene Onegin]]'', ay nagbigay ng matinding pagdududa sa teoryang ito ng pinagmulan. Ang mga sumunod na pananaliksik ng mga iskolar na sina [[Dieudonné Gnammankou]] at [[Hugh Barnes]] ay kalaunan ay napatunayang si Gannibal ay ipinanganak sa Gitnang Aprika, sa isang lugar na nasa hangganan ng [[Lawa ng Chad]] sa modernong [[Cameroon]].<ref name="Nsl">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=aowxAQAAIAAJ |title=New Statesman |date=2005 |publisher=New Statesman Limited |page=36 |access-date=7 January 2015}}</ref><ref name="Nepomnyashchy">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=shNNrZJEEUEC |title=Under the Sky of My Africa: Alexander Pushkin and Blackness |date=2006 |publisher=Northwestern University Press |isbn=0810119714 |editor-last=Catharine Theimer Nepomnyashchy |page=31 |access-date=7 January 2015 |editor-last2=Nicole Svobodny |editor-last3=Ludmilla A. Trigos}}</ref> Pagkatapos ng edukasyon sa Pransiya bilang isang [[Inhenyeriyang militar|inhenyero militar]], si Gannibal  naging gobernador ng [[Tallin|Reval]] at kalaunan ay [[Talaan ng mga Rusong ranggong militar|Général en Chief]] (ang pangatlong pinakamatataas na ranggo ng hukbo) na namamahala sa pagtatayo ng mga kuta at kanal sa dagat sa Russia. [[Kategorya:Namatay noong 1837]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1799]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Ruso]] [[Kategorya:Articles with hCards]] == Mga sanggunian == grb7xj8ykbqis1x3fvq9k385q5a4vln 2237470 2237469 2026-10-27T02:23:01Z Ryomaandres 8044 /* Lipi */ 2237470 wikitext text/x-wiki Si '''Alexander Sergeyevich Pushkin'''{{Efn|The first name is also transliterated as '''Aleksandr'''. {{family name explanation|Sergeyevich|Pushkin|lang=Eastern Slavic}}}}{{Efn|{{IPAc-en|lang|ˈ|p|ʊ|ʃ|k|ɪ|n}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/pushkin "Pushkin"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{langx|ru|links=no|Александр Сергеевич Пушкин}}, {{IPA|ru|ɐlʲɪkˈsandr sʲɪrˈɡʲe(j)ɪvʲɪtɕ ˈpuʂkʲɪn|IPA|ru-Pushkin.ogg}}}} (Hunyo 6 1799{{Spaced en dash}}Pebrero 10, 1837) ay isang Rusong makata, mandudula, at nobelista ng [[Romantisismo|panahong Romantiko]].<ref name="basker">Basker, Michael.</ref> Siya ay itinuturing ng marami bilang ang pinakadakilang makata ng Russia,<ref name="virginia">[http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html Short biography from University of Virginia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401220028/http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html|date=1 April 2019}}.</ref><ref name="Reid">[https://www.worldandi.com/newhome/public/2004/March/bkpub1print.asp Allan Reid, "Russia's Greatest Poet/Scoundrel"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/361169.stm "Pushkin fever sweeps Russia"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2977322.stm "Biographer wins rich book price"].</ref> pati na rin ang nagtatag ng modernong [[panitikang Ruso]].<ref>[http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1241 Biography of Pushkin at the Russian Literary Institute "Pushkin House"].</ref><ref name="Gorky">Maxim Gorky, [https://www.marxists.org/archive/gorky-maxim/misc/pushkin.htm "Pushkin, An Appraisal"].</ref> Si Pushkin ay ipinanganak sa [[maharlikang Ruso]] sa [[Mosku]].<ref>{{Cite web |date=7 July 2016 |title=Alexander Sergeevich Pushkin - Russian famous poet. Biography and interesting facts about his life |url=https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202852/https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |archive-date=15 April 2019 |access-date=14 January 2019}}</ref> Ang kaniyang ama, si Sergey Lvovich Pushkin, ay kabilang sa isang matandang maharlikang pamilya. Isa sa kaniyang mga lolo sa tuhod sa ina ay si [[Abram Petrovich Gannibal]], isang maharlika at heneral militar na may lahing [[Aprika|Aprikano]] na dinukot mula sa kaniyang tinubuang-bayan ng mga [[Mga Otomanong Turko|Otomano]], pagkatapos ay pinalaya ni [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]] at pinalaki sa sambahayan ng korte ng Emperador bilang kaniyang [[inaanak]]. Inilathala ni Pushkin ang kaniyang unang tula sa edad na 15, at malawak na kinilala ng mga manunulat noong siya ay nagtapos sa [[Tsarskoye Selo Lyceum]]. Pagkatapos ng kanyang pagtatapos sa Lyceum, binigkas ni Pushkin ang kanyang kontrobersiyal na tulang "[[Oda sa Kalayaan (tula)|Oda sa Kalayaan]]", isa sa ilan na humantong sa kaniyang pagkatapon sa ilalim ni Emperador [[Alejandro I ng Rusya|Alejandro&#x20;I]]. Habang nasa ilalim ng mahigpit na pagmamatyag ng [[Third Section of His Imperial Majesty's Own Chancellery|pulisyang pampulitika ng Emperador]] at hindi makapaglathala, isinulat ni Pushkin ang kanyang pinakatanyag na dula, ang ''[[Boris Godunov (dula)|Boris Godunov]]''. Ang kaniyang dakilang opus na [[nobelang taludtod]] na ''[[Eugene Onegin]]'' ay inilathala nang serye sa pagitan ng 1825 at 1832. Si Pushkin ay malubhang nasugatan sa isang [[duwelo]] laban sa umano'y kasintahan ng kaniyang asawa (asawa ng kaniyang kapatid na babae), si [[Georges-Charles de Heeckeren d'Anthès]], kilala rin bilang Dantes-Gekkern, isang opisyal na Pranses na naglilingkod sa Rusong [[Chevalier Guard Regiment]]. == Lipi == [[File:Pushkin_Coat_of_arms.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pushkin_Coat_of_arms.jpg|thumb|238x238px|Eskudo de armas ng Pamilya Pushkin]] Ang ama ni Pushkin, si Sergei Lvovich Pushkin (1767–1848), ay nagmula sa isang kilalang pamilya ng mga maharlikang Ruso na nagmula pa noong ika-12 siglo.<ref name="Saint Petersburg 2007">Н.</ref> Ang ina ni Pushkin, si Nadezhda (Nadya) Ossipovna Gannibal (1775–1836), ay nagmula sa kanyang lola sa ama mula sa maharlikang [[Maharlikang Aleman|Aleman]] at [[Talaan ng mga maharlika at kasika ng Escandinavia noong ika-13 na siglo|Escandinavo]].<ref name="Лихауг Lihaug 2006 31–38">{{Cite journal |last=Лихауг [Lihaug] |first=Э.Г. [E.G.] |date=November 2006 |title=Предки А.С. Пушкина в Германии и Скандинавии(предположительно): происхождение Христины Регины Шёберг (Ганнибал) от Клауса фон Грабо из Грабо [Ancestors of A.S. Pushkin in Germany and Scandinavia: Descent of Christina Regina Siöberg (Hannibal) from Claus von Grabow zu Grabow] |journal=Генеалогический вестник |location=Saint Petersburg |volume=27 |pages=31–38}}</ref><ref name="Lihaug 2007 32–46">{{Cite journal |last=Lihaug |first=Elin Galtung |year=2007 |title=Aus Brandenburg nach Skandinavien, dem Baltikum und Rußland. Eine Abstammungslinie von Claus von Grabow bis Alexander Sergejewitsch Puschkin 1581–1837 |journal=Archiv für Familiengeschichtsforschung |volume=11 |pages=32–46}}</ref> Siya ay anak na babae nina Ossip Abramovich Gannibal (1744–1807) at ng kaniyang asawang si Maria Alekseyevna Pushkina (1745–1818). Ang ama ni Ossip Abramovich Gannibal, ang lolo sa tuhod ni Pushkin, ay si [[Abram Petrovich Gannibal]] (1696–1781), isang Aprikanong [[Pahe|sundalo]] na dinukot at dinala sa [[Constantinopla]] bilang regalo para sa [[Talaan ng mga Otomanong sultan ng Imperyong Otomano|Otomanong Sultan]] at kalaunan ay inilipat sa Russia bilang regalo para kay [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]]. Sumulat si Abram sa isang liham kay Emperatris Elizabeth, anak na babae ni Pedro ang Dakila, na siya ay mula sa bayan ng "Lagon", pangunahin na batay sa isang mitikal na talambuhay ng manugang ni Gannibal na si Rotkirch. Nang sinaliksik ni [[Vladimir Nabokov]] ang ''[[Eugene Onegin]]'', ay nagbigay ng matinding pagdududa sa teoryang ito ng pinagmulan. Ang mga sumunod na pananaliksik ng mga iskolar na sina [[Dieudonné Gnammankou]] at [[Hugh Barnes]] ay kalaunan ay napatunayang si Gannibal ay ipinanganak sa Gitnang Aprika, sa isang lugar na nasa hangganan ng [[Lawa ng Chad]] sa modernong [[Cameroon]].<ref name="Nsl">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=aowxAQAAIAAJ |title=New Statesman |date=2005 |publisher=New Statesman Limited |page=36 |access-date=7 January 2015}}</ref><ref name="Nepomnyashchy">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=shNNrZJEEUEC |title=Under the Sky of My Africa: Alexander Pushkin and Blackness |date=2006 |publisher=Northwestern University Press |isbn=0810119714 |editor-last=Catharine Theimer Nepomnyashchy |page=31 |access-date=7 January 2015 |editor-last2=Nicole Svobodny |editor-last3=Ludmilla A. Trigos}}</ref> Pagkatapos ng edukasyon sa Pransiya bilang isang [[Inhenyeriyang militar|inhenyero militar]], si Gannibal  naging gobernador ng [[Tallin|Reval]] at kalaunan ay [[Talaan ng mga Rusong ranggong militar|Général en Chief]] (ang pangatlong pinakamatataas na ranggo ng hukbo) na namamahala sa pagtatayo ng mga kuta at kanal sa dagat sa Russia. [[Kategorya:Namatay noong 1837]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1799]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Ruso]] [[Kategorya:Articles with hCards]] == Mga sanggunian == qht1rj87l6adiudpv62dt0bf73cglbf 2237471 2237470 2026-10-27T02:23:35Z Ryomaandres 8044 2237471 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer|name=Alexander Pushkin|image=Orest Kiprensky - Портрет поэта А.С.Пушкина - Google Art Project.jpg|caption={{ill|Alexander Pushkin (Kiprensky painting)|lt=Portrait|ru|Портрет А. С. Пушкина (Кипренский)}} by [[Orest Kiprensky]], 1827|native_name=Александр Пушкин|native_name_lang=ru|birth_date={{birth date|df=y|1799|06|06}}|birth_place=[[Mosku]], Russia|death_date={{death date and age|df=y|1837|02|10|1799|06|06}}|death_place=[[Saint Petersburg]], Russia|occupation={{cslist|Poet|novelist|playwright}}|resting_place={{ill|Svyatogorsky Monastery (Pskov Oblast)|lt=Svyatogorsky Monastery|ru|Святогорский Успенский монастырь (Пушкинские Горы)}}, [[Pushkinskiye Gory]]|spouse={{marriage|[[Natalia Pushkina|Natalia Goncharova]]|1831}}|children=4, including [[Natalia Alexandrovna Pushkina|Natalia]]|genre={{cslist|Novel|novel in verse|poem|drama|short story|fairytale}}|language=Ruso, Pranses|movement={{plainlist| * [[Romantisismo]] * [[Literary realism|Realism]] * [[Classicism]]<ref>{{cite book | chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004484054_007 | doi=10.1163/9789004484054_007 | chapter=Pushkin between Classicism, Romanticism and Realism | title=Two Hundred Years of Pushkin, Volume III | date=2004 | last1=Weststeijn | first1=Willem G. | pages=47–56 | isbn=978-90-04-48405-4 }}</ref>}}|notable_works={{cslist|''[[Eugene Onegin]]''|''[[The Captain's Daughter]]''|''[[Boris Godunov (play)|Boris Godunov]]''|''[[Ruslan and Ludmila]]''}}|period=[[Golden Age of Russian Poetry]]|education=[[Tsarskoye Selo Lyceum]]|signature=Pushkin Signature.svg|image_size=|relatives=[[Gannibal family]] (maternal)}} Si '''Alexander Sergeyevich Pushkin'''{{Efn|The first name is also transliterated as '''Aleksandr'''. {{family name explanation|Sergeyevich|Pushkin|lang=Eastern Slavic}}}}{{Efn|{{IPAc-en|lang|ˈ|p|ʊ|ʃ|k|ɪ|n}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/pushkin "Pushkin"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{langx|ru|links=no|Александр Сергеевич Пушкин}}, {{IPA|ru|ɐlʲɪkˈsandr sʲɪrˈɡʲe(j)ɪvʲɪtɕ ˈpuʂkʲɪn|IPA|ru-Pushkin.ogg}}}} (Hunyo 6 1799{{Spaced en dash}}Pebrero 10, 1837) ay isang Rusong makata, mandudula, at nobelista ng [[Romantisismo|panahong Romantiko]].<ref name="basker">Basker, Michael.</ref> Siya ay itinuturing ng marami bilang ang pinakadakilang makata ng Russia,<ref name="virginia">[http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html Short biography from University of Virginia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401220028/http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html|date=1 April 2019}}.</ref><ref name="Reid">[https://www.worldandi.com/newhome/public/2004/March/bkpub1print.asp Allan Reid, "Russia's Greatest Poet/Scoundrel"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/361169.stm "Pushkin fever sweeps Russia"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2977322.stm "Biographer wins rich book price"].</ref> pati na rin ang nagtatag ng modernong [[panitikang Ruso]].<ref>[http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1241 Biography of Pushkin at the Russian Literary Institute "Pushkin House"].</ref><ref name="Gorky">Maxim Gorky, [https://www.marxists.org/archive/gorky-maxim/misc/pushkin.htm "Pushkin, An Appraisal"].</ref> Si Pushkin ay ipinanganak sa [[maharlikang Ruso]] sa [[Mosku]].<ref>{{Cite web |date=7 July 2016 |title=Alexander Sergeevich Pushkin - Russian famous poet. Biography and interesting facts about his life |url=https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202852/https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |archive-date=15 April 2019 |access-date=14 January 2019}}</ref> Ang kaniyang ama, si Sergey Lvovich Pushkin, ay kabilang sa isang matandang maharlikang pamilya. Isa sa kaniyang mga lolo sa tuhod sa ina ay si [[Abram Petrovich Gannibal]], isang maharlika at heneral militar na may lahing [[Aprika|Aprikano]] na dinukot mula sa kaniyang tinubuang-bayan ng mga [[Mga Otomanong Turko|Otomano]], pagkatapos ay pinalaya ni [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]] at pinalaki sa sambahayan ng korte ng Emperador bilang kaniyang [[inaanak]]. Inilathala ni Pushkin ang kaniyang unang tula sa edad na 15, at malawak na kinilala ng mga manunulat noong siya ay nagtapos sa [[Tsarskoye Selo Lyceum]]. Pagkatapos ng kanyang pagtatapos sa Lyceum, binigkas ni Pushkin ang kanyang kontrobersiyal na tulang "[[Oda sa Kalayaan (tula)|Oda sa Kalayaan]]", isa sa ilan na humantong sa kaniyang pagkatapon sa ilalim ni Emperador [[Alejandro I ng Rusya|Alejandro&#x20;I]]. Habang nasa ilalim ng mahigpit na pagmamatyag ng [[Third Section of His Imperial Majesty's Own Chancellery|pulisyang pampulitika ng Emperador]] at hindi makapaglathala, isinulat ni Pushkin ang kanyang pinakatanyag na dula, ang ''[[Boris Godunov (dula)|Boris Godunov]]''. Ang kaniyang dakilang opus na [[nobelang taludtod]] na ''[[Eugene Onegin]]'' ay inilathala nang serye sa pagitan ng 1825 at 1832. Si Pushkin ay malubhang nasugatan sa isang [[duwelo]] laban sa umano'y kasintahan ng kaniyang asawa (asawa ng kaniyang kapatid na babae), si [[Georges-Charles de Heeckeren d'Anthès]], kilala rin bilang Dantes-Gekkern, isang opisyal na Pranses na naglilingkod sa Rusong [[Chevalier Guard Regiment]]. == Lipi == [[File:Pushkin_Coat_of_arms.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pushkin_Coat_of_arms.jpg|thumb|238x238px|Eskudo de armas ng Pamilya Pushkin]] Ang ama ni Pushkin, si Sergei Lvovich Pushkin (1767–1848), ay nagmula sa isang kilalang pamilya ng mga maharlikang Ruso na nagmula pa noong ika-12 siglo.<ref name="Saint Petersburg 2007">Н.</ref> Ang ina ni Pushkin, si Nadezhda (Nadya) Ossipovna Gannibal (1775–1836), ay nagmula sa kanyang lola sa ama mula sa maharlikang [[Maharlikang Aleman|Aleman]] at [[Talaan ng mga maharlika at kasika ng Escandinavia noong ika-13 na siglo|Escandinavo]].<ref name="Лихауг Lihaug 2006 31–38">{{Cite journal |last=Лихауг [Lihaug] |first=Э.Г. [E.G.] |date=November 2006 |title=Предки А.С. Пушкина в Германии и Скандинавии(предположительно): происхождение Христины Регины Шёберг (Ганнибал) от Клауса фон Грабо из Грабо [Ancestors of A.S. Pushkin in Germany and Scandinavia: Descent of Christina Regina Siöberg (Hannibal) from Claus von Grabow zu Grabow] |journal=Генеалогический вестник |location=Saint Petersburg |volume=27 |pages=31–38}}</ref><ref name="Lihaug 2007 32–46">{{Cite journal |last=Lihaug |first=Elin Galtung |year=2007 |title=Aus Brandenburg nach Skandinavien, dem Baltikum und Rußland. Eine Abstammungslinie von Claus von Grabow bis Alexander Sergejewitsch Puschkin 1581–1837 |journal=Archiv für Familiengeschichtsforschung |volume=11 |pages=32–46}}</ref> Siya ay anak na babae nina Ossip Abramovich Gannibal (1744–1807) at ng kaniyang asawang si Maria Alekseyevna Pushkina (1745–1818). Ang ama ni Ossip Abramovich Gannibal, ang lolo sa tuhod ni Pushkin, ay si [[Abram Petrovich Gannibal]] (1696–1781), isang Aprikanong [[Pahe|sundalo]] na dinukot at dinala sa [[Constantinopla]] bilang regalo para sa [[Talaan ng mga Otomanong sultan ng Imperyong Otomano|Otomanong Sultan]] at kalaunan ay inilipat sa Russia bilang regalo para kay [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]]. Sumulat si Abram sa isang liham kay Emperatris Elizabeth, anak na babae ni Pedro ang Dakila, na siya ay mula sa bayan ng "Lagon", pangunahin na batay sa isang mitikal na talambuhay ng manugang ni Gannibal na si Rotkirch. Nang sinaliksik ni [[Vladimir Nabokov]] ang ''[[Eugene Onegin]]'', ay nagbigay ng matinding pagdududa sa teoryang ito ng pinagmulan. Ang mga sumunod na pananaliksik ng mga iskolar na sina [[Dieudonné Gnammankou]] at [[Hugh Barnes]] ay kalaunan ay napatunayang si Gannibal ay ipinanganak sa Gitnang Aprika, sa isang lugar na nasa hangganan ng [[Lawa ng Chad]] sa modernong [[Cameroon]].<ref name="Nsl">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=aowxAQAAIAAJ |title=New Statesman |date=2005 |publisher=New Statesman Limited |page=36 |access-date=7 January 2015}}</ref><ref name="Nepomnyashchy">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=shNNrZJEEUEC |title=Under the Sky of My Africa: Alexander Pushkin and Blackness |date=2006 |publisher=Northwestern University Press |isbn=0810119714 |editor-last=Catharine Theimer Nepomnyashchy |page=31 |access-date=7 January 2015 |editor-last2=Nicole Svobodny |editor-last3=Ludmilla A. Trigos}}</ref> Pagkatapos ng edukasyon sa Pransiya bilang isang [[Inhenyeriyang militar|inhenyero militar]], si Gannibal  naging gobernador ng [[Tallin|Reval]] at kalaunan ay [[Talaan ng mga Rusong ranggong militar|Général en Chief]] (ang pangatlong pinakamatataas na ranggo ng hukbo) na namamahala sa pagtatayo ng mga kuta at kanal sa dagat sa Russia. [[Kategorya:Namatay noong 1837]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1799]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Ruso]] [[Kategorya:Articles with hCards]] == Mga sanggunian == 6s3hpfcwag70dvw4043vxi4y4p7uxhw 2237472 2237471 2026-10-27T02:23:57Z Ryomaandres 8044 2237472 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer|name=Alexander Pushkin|image=Orest Kiprensky - Портрет поэта А.С.Пушкина - Google Art Project.jpg|caption={{ill|Alexander Pushkin (Kiprensky painting)|lt=Portrait|ru|Портрет А. С. Пушкина (Кипренский)}} by [[Orest Kiprensky]], 1827|native_name=Александр Пушкин|native_name_lang=ru|birth_date={{birth date|df=y|1799|06|06}}|birth_place=[[Mosku]], Rusya|death_date={{death date and age|df=y|1837|02|10|1799|06|06}}|death_place=[[San Petersburgo]], Rusya|occupation={{cslist|Poet|novelist|playwright}}|resting_place={{ill|Svyatogorsky Monastery (Pskov Oblast)|lt=Svyatogorsky Monastery|ru|Святогорский Успенский монастырь (Пушкинские Горы)}}, [[Pushkinskiye Gory]]|spouse={{marriage|[[Natalia Pushkina|Natalia Goncharova]]|1831}}|children=4, including [[Natalia Alexandrovna Pushkina|Natalia]]|genre={{cslist|Novel|novel in verse|poem|drama|short story|fairytale}}|language=Ruso, Pranses|movement={{plainlist| * [[Romantisismo]] * [[Literary realism|Realism]] * [[Classicism]]<ref>{{cite book | chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004484054_007 | doi=10.1163/9789004484054_007 | chapter=Pushkin between Classicism, Romanticism and Realism | title=Two Hundred Years of Pushkin, Volume III | date=2004 | last1=Weststeijn | first1=Willem G. | pages=47–56 | isbn=978-90-04-48405-4 }}</ref>}}|notable_works={{cslist|''[[Eugene Onegin]]''|''[[The Captain's Daughter]]''|''[[Boris Godunov (play)|Boris Godunov]]''|''[[Ruslan and Ludmila]]''}}|period=[[Golden Age of Russian Poetry]]|education=[[Tsarskoye Selo Lyceum]]|signature=Pushkin Signature.svg|image_size=|relatives=[[Gannibal family]] (maternal)}} Si '''Alexander Sergeyevich Pushkin'''{{Efn|The first name is also transliterated as '''Aleksandr'''. {{family name explanation|Sergeyevich|Pushkin|lang=Eastern Slavic}}}}{{Efn|{{IPAc-en|lang|ˈ|p|ʊ|ʃ|k|ɪ|n}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/pushkin "Pushkin"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{langx|ru|links=no|Александр Сергеевич Пушкин}}, {{IPA|ru|ɐlʲɪkˈsandr sʲɪrˈɡʲe(j)ɪvʲɪtɕ ˈpuʂkʲɪn|IPA|ru-Pushkin.ogg}}}} (Hunyo 6 1799{{Spaced en dash}}Pebrero 10, 1837) ay isang Rusong makata, mandudula, at nobelista ng [[Romantisismo|panahong Romantiko]].<ref name="basker">Basker, Michael.</ref> Siya ay itinuturing ng marami bilang ang pinakadakilang makata ng Russia,<ref name="virginia">[http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html Short biography from University of Virginia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401220028/http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html|date=1 April 2019}}.</ref><ref name="Reid">[https://www.worldandi.com/newhome/public/2004/March/bkpub1print.asp Allan Reid, "Russia's Greatest Poet/Scoundrel"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/361169.stm "Pushkin fever sweeps Russia"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2977322.stm "Biographer wins rich book price"].</ref> pati na rin ang nagtatag ng modernong [[panitikang Ruso]].<ref>[http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1241 Biography of Pushkin at the Russian Literary Institute "Pushkin House"].</ref><ref name="Gorky">Maxim Gorky, [https://www.marxists.org/archive/gorky-maxim/misc/pushkin.htm "Pushkin, An Appraisal"].</ref> Si Pushkin ay ipinanganak sa [[maharlikang Ruso]] sa [[Mosku]].<ref>{{Cite web |date=7 July 2016 |title=Alexander Sergeevich Pushkin - Russian famous poet. Biography and interesting facts about his life |url=https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202852/https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |archive-date=15 April 2019 |access-date=14 January 2019}}</ref> Ang kaniyang ama, si Sergey Lvovich Pushkin, ay kabilang sa isang matandang maharlikang pamilya. Isa sa kaniyang mga lolo sa tuhod sa ina ay si [[Abram Petrovich Gannibal]], isang maharlika at heneral militar na may lahing [[Aprika|Aprikano]] na dinukot mula sa kaniyang tinubuang-bayan ng mga [[Mga Otomanong Turko|Otomano]], pagkatapos ay pinalaya ni [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]] at pinalaki sa sambahayan ng korte ng Emperador bilang kaniyang [[inaanak]]. Inilathala ni Pushkin ang kaniyang unang tula sa edad na 15, at malawak na kinilala ng mga manunulat noong siya ay nagtapos sa [[Tsarskoye Selo Lyceum]]. Pagkatapos ng kanyang pagtatapos sa Lyceum, binigkas ni Pushkin ang kanyang kontrobersiyal na tulang "[[Oda sa Kalayaan (tula)|Oda sa Kalayaan]]", isa sa ilan na humantong sa kaniyang pagkatapon sa ilalim ni Emperador [[Alejandro I ng Rusya|Alejandro&#x20;I]]. Habang nasa ilalim ng mahigpit na pagmamatyag ng [[Third Section of His Imperial Majesty's Own Chancellery|pulisyang pampulitika ng Emperador]] at hindi makapaglathala, isinulat ni Pushkin ang kanyang pinakatanyag na dula, ang ''[[Boris Godunov (dula)|Boris Godunov]]''. Ang kaniyang dakilang opus na [[nobelang taludtod]] na ''[[Eugene Onegin]]'' ay inilathala nang serye sa pagitan ng 1825 at 1832. Si Pushkin ay malubhang nasugatan sa isang [[duwelo]] laban sa umano'y kasintahan ng kaniyang asawa (asawa ng kaniyang kapatid na babae), si [[Georges-Charles de Heeckeren d'Anthès]], kilala rin bilang Dantes-Gekkern, isang opisyal na Pranses na naglilingkod sa Rusong [[Chevalier Guard Regiment]]. == Lipi == [[File:Pushkin_Coat_of_arms.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pushkin_Coat_of_arms.jpg|thumb|238x238px|Eskudo de armas ng Pamilya Pushkin]] Ang ama ni Pushkin, si Sergei Lvovich Pushkin (1767–1848), ay nagmula sa isang kilalang pamilya ng mga maharlikang Ruso na nagmula pa noong ika-12 siglo.<ref name="Saint Petersburg 2007">Н.</ref> Ang ina ni Pushkin, si Nadezhda (Nadya) Ossipovna Gannibal (1775–1836), ay nagmula sa kanyang lola sa ama mula sa maharlikang [[Maharlikang Aleman|Aleman]] at [[Talaan ng mga maharlika at kasika ng Escandinavia noong ika-13 na siglo|Escandinavo]].<ref name="Лихауг Lihaug 2006 31–38">{{Cite journal |last=Лихауг [Lihaug] |first=Э.Г. [E.G.] |date=November 2006 |title=Предки А.С. Пушкина в Германии и Скандинавии(предположительно): происхождение Христины Регины Шёберг (Ганнибал) от Клауса фон Грабо из Грабо [Ancestors of A.S. Pushkin in Germany and Scandinavia: Descent of Christina Regina Siöberg (Hannibal) from Claus von Grabow zu Grabow] |journal=Генеалогический вестник |location=Saint Petersburg |volume=27 |pages=31–38}}</ref><ref name="Lihaug 2007 32–46">{{Cite journal |last=Lihaug |first=Elin Galtung |year=2007 |title=Aus Brandenburg nach Skandinavien, dem Baltikum und Rußland. Eine Abstammungslinie von Claus von Grabow bis Alexander Sergejewitsch Puschkin 1581–1837 |journal=Archiv für Familiengeschichtsforschung |volume=11 |pages=32–46}}</ref> Siya ay anak na babae nina Ossip Abramovich Gannibal (1744–1807) at ng kaniyang asawang si Maria Alekseyevna Pushkina (1745–1818). Ang ama ni Ossip Abramovich Gannibal, ang lolo sa tuhod ni Pushkin, ay si [[Abram Petrovich Gannibal]] (1696–1781), isang Aprikanong [[Pahe|sundalo]] na dinukot at dinala sa [[Constantinopla]] bilang regalo para sa [[Talaan ng mga Otomanong sultan ng Imperyong Otomano|Otomanong Sultan]] at kalaunan ay inilipat sa Russia bilang regalo para kay [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]]. Sumulat si Abram sa isang liham kay Emperatris Elizabeth, anak na babae ni Pedro ang Dakila, na siya ay mula sa bayan ng "Lagon", pangunahin na batay sa isang mitikal na talambuhay ng manugang ni Gannibal na si Rotkirch. Nang sinaliksik ni [[Vladimir Nabokov]] ang ''[[Eugene Onegin]]'', ay nagbigay ng matinding pagdududa sa teoryang ito ng pinagmulan. Ang mga sumunod na pananaliksik ng mga iskolar na sina [[Dieudonné Gnammankou]] at [[Hugh Barnes]] ay kalaunan ay napatunayang si Gannibal ay ipinanganak sa Gitnang Aprika, sa isang lugar na nasa hangganan ng [[Lawa ng Chad]] sa modernong [[Cameroon]].<ref name="Nsl">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=aowxAQAAIAAJ |title=New Statesman |date=2005 |publisher=New Statesman Limited |page=36 |access-date=7 January 2015}}</ref><ref name="Nepomnyashchy">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=shNNrZJEEUEC |title=Under the Sky of My Africa: Alexander Pushkin and Blackness |date=2006 |publisher=Northwestern University Press |isbn=0810119714 |editor-last=Catharine Theimer Nepomnyashchy |page=31 |access-date=7 January 2015 |editor-last2=Nicole Svobodny |editor-last3=Ludmilla A. Trigos}}</ref> Pagkatapos ng edukasyon sa Pransiya bilang isang [[Inhenyeriyang militar|inhenyero militar]], si Gannibal  naging gobernador ng [[Tallin|Reval]] at kalaunan ay [[Talaan ng mga Rusong ranggong militar|Général en Chief]] (ang pangatlong pinakamatataas na ranggo ng hukbo) na namamahala sa pagtatayo ng mga kuta at kanal sa dagat sa Russia. [[Kategorya:Namatay noong 1837]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1799]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Ruso]] [[Kategorya:Articles with hCards]] == Mga sanggunian == <references /> cwnmxsen20fxyazuoyczihtzs8tp1bb 2237483 2237472 2026-10-27T02:50:59Z Ryomaandres 8044 2237483 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer|name=Alexander Pushkin|image=Orest Kiprensky - Портрет поэта А.С.Пушкина - Google Art Project.jpg|caption={{ill|Alexander Pushkin (Kiprensky painting)|lt=Portrait|ru|Портрет А. С. Пушкина (Кипренский)}} by [[Orest Kiprensky]], 1827|native_name=Александр Пушкин|native_name_lang=ru|birth_date={{birth date|df=y|1799|06|06}}|birth_place=[[Mosku]], Rusya|death_date={{death date and age|df=y|1837|02|10|1799|06|06}}|death_place=[[San Petersburgo]], Rusya|occupation={{cslist|Poet|novelist|playwright}}|resting_place={{ill|Svyatogorsky Monastery (Pskov Oblast)|lt=Svyatogorsky Monastery|ru|Святогорский Успенский монастырь (Пушкинские Горы)}}, [[Pushkinskiye Gory]]|spouse={{marriage|[[Natalia Pushkina|Natalia Goncharova]]|1831}}|children=4, including [[Natalia Alexandrovna Pushkina|Natalia]]|genre={{cslist|Novel|novel in verse|poem|drama|short story|fairytale}}|language=Ruso, Pranses|movement={{plainlist| * [[Romantisismo]] * [[Literary realism|Realism]] * [[Classicism]]<ref>{{cite book | chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004484054_007 | doi=10.1163/9789004484054_007 | chapter=Pushkin between Classicism, Romanticism and Realism | title=Two Hundred Years of Pushkin, Volume III | date=2004 | last1=Weststeijn | first1=Willem G. | pages=47–56 | isbn=978-90-04-48405-4 }}</ref>}}|notable_works={{cslist|''[[Eugene Onegin]]''|''[[The Captain's Daughter]]''|''[[Boris Godunov (play)|Boris Godunov]]''|''[[Ruslan and Ludmila]]''}}|period=[[Golden Age of Russian Poetry]]|education=[[Tsarskoye Selo Lyceum]]|signature=Pushkin Signature.svg|image_size=|relatives=[[Gannibal family]] (maternal)}} Si '''Alexander Sergeyevich Pushkin'''{{Efn|The first name is also transliterated as '''Aleksandr'''. {{family name explanation|Sergeyevich|Pushkin|lang=Eastern Slavic}}}}{{Efn|{{IPAc-en|lang|ˈ|p|ʊ|ʃ|k|ɪ|n}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/pushkin "Pushkin"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{langx|ru|links=no|Александр Сергеевич Пушкин}}, {{IPA|ru|ɐlʲɪkˈsandr sʲɪrˈɡʲe(j)ɪvʲɪtɕ ˈpuʂkʲɪn|IPA|ru-Pushkin.ogg}}}} (Hunyo 6 1799{{Spaced en dash}}Pebrero 10, 1837) ay isang Rusong makata, mandudula, at nobelista ng [[Romantisismo|panahong Romantiko]].<ref name="basker">Basker, Michael.</ref> Siya ay itinuturing ng marami bilang ang pinakadakilang makata ng Russia,<ref name="virginia">[http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html Short biography from University of Virginia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401220028/http://www.faculty.virginia.edu/dostoevsky/texts/devil_pushkinbio.html|date=1 April 2019}}.</ref><ref name="Reid">[https://www.worldandi.com/newhome/public/2004/March/bkpub1print.asp Allan Reid, "Russia's Greatest Poet/Scoundrel"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/361169.stm "Pushkin fever sweeps Russia"].</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2977322.stm "Biographer wins rich book price"].</ref> pati na rin ang nagtatag ng modernong [[panitikang Ruso]].<ref>[http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1241 Biography of Pushkin at the Russian Literary Institute "Pushkin House"].</ref><ref name="Gorky">Maxim Gorky, [https://www.marxists.org/archive/gorky-maxim/misc/pushkin.htm "Pushkin, An Appraisal"].</ref> Si Pushkin ay ipinanganak sa [[maharlikang Ruso]] sa [[Mosku]].<ref>{{Cite web |date=7 July 2016 |title=Alexander Sergeevich Pushkin - Russian famous poet. Biography and interesting facts about his life |url=https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415202852/https://www.moscovery.com/alexander-pushkin/ |archive-date=15 April 2019 |access-date=14 January 2019}}</ref> Ang kaniyang ama, si Sergey Lvovich Pushkin, ay kabilang sa isang matandang maharlikang pamilya. Isa sa kaniyang mga lolo sa tuhod sa ina ay si [[Abram Petrovich Gannibal]], isang maharlika at heneral militar na may lahing [[Aprika|Aprikano]] na dinukot mula sa kaniyang tinubuang-bayan ng mga [[Mga Otomanong Turko|Otomano]], pagkatapos ay pinalaya ni [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]] at pinalaki sa sambahayan ng korte ng Emperador bilang kaniyang [[inaanak]]. Inilathala ni Pushkin ang kaniyang unang tula sa edad na 15, at malawak na kinilala ng mga manunulat noong siya ay nagtapos sa [[Tsarskoye Selo Lyceum]]. Pagkatapos ng kanyang pagtatapos sa Lyceum, binigkas ni Pushkin ang kaniyang kontrobersiyal na tulang "[[Oda sa Kalayaan (tula)|Oda sa Kalayaan]]", isa sa ilang dahilang humantong sa kaniyang pagkatapon sa ilalim ni Emperador [[Alejandro I ng Rusya|Alejandro&#x20;I]]. Habang nasa ilalim ng mahigpit na pagmamatyag ng [[Third Section of His Imperial Majesty's Own Chancellery|pulisyang pampulitika ng Emperador]] at hindi makapaglathala, isinulat ni Pushkin ang kanyang pinakatanyag na dula, ang ''[[Boris Godunov (dula)|Boris Godunov]]''. Ang kaniyang dakilang opus na [[nobelang taludtod]] na ''[[Eugene Onegin]]'' ay inilathala nang serye sa pagitan ng 1825 at 1832. Si Pushkin ay malubhang nasugatan sa isang [[duwelo]] laban sa umano'y kasintahan ng kaniyang asawa (asawa ng kaniyang kapatid na babae), si [[Georges-Charles de Heeckeren d'Anthès]], kilala rin bilang Dantes-Gekkern, isang opisyal na Pranses na naglilingkod sa Rusong [[Chevalier Guard Regiment]]. == Lipi == [[File:Pushkin_Coat_of_arms.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pushkin_Coat_of_arms.jpg|thumb|238x238px|Eskudo de armas ng Pamilya Pushkin]] Ang ama ni Pushkin, si Sergei Lvovich Pushkin (1767–1848), ay nagmula sa isang kilalang pamilya ng mga maharlikang Ruso na nagmula pa noong ika-12 siglo.<ref name="Saint Petersburg 2007">Н.</ref> Ang ina ni Pushkin, si Nadezhda (Nadya) Ossipovna Gannibal (1775–1836), ay nagmula sa kanyang lola sa ama mula sa maharlikang [[Maharlikang Aleman|Aleman]] at [[Talaan ng mga maharlika at kasika ng Escandinavia noong ika-13 na siglo|Escandinavo]].<ref name="Лихауг Lihaug 2006 31–38">{{Cite journal |last=Лихауг [Lihaug] |first=Э.Г. [E.G.] |date=November 2006 |title=Предки А.С. Пушкина в Германии и Скандинавии(предположительно): происхождение Христины Регины Шёберг (Ганнибал) от Клауса фон Грабо из Грабо [Ancestors of A.S. Pushkin in Germany and Scandinavia: Descent of Christina Regina Siöberg (Hannibal) from Claus von Grabow zu Grabow] |journal=Генеалогический вестник |location=Saint Petersburg |volume=27 |pages=31–38}}</ref><ref name="Lihaug 2007 32–46">{{Cite journal |last=Lihaug |first=Elin Galtung |year=2007 |title=Aus Brandenburg nach Skandinavien, dem Baltikum und Rußland. Eine Abstammungslinie von Claus von Grabow bis Alexander Sergejewitsch Puschkin 1581–1837 |journal=Archiv für Familiengeschichtsforschung |volume=11 |pages=32–46}}</ref> Siya ay anak na babae nina Ossip Abramovich Gannibal (1744–1807) at ng kaniyang asawang si Maria Alekseyevna Pushkina (1745–1818). Ang ama ni Ossip Abramovich Gannibal, ang lolo sa tuhod ni Pushkin, ay si [[Abram Petrovich Gannibal]] (1696–1781), isang Aprikanong [[Pahe|sundalo]] na dinukot at dinala sa [[Constantinopla]] bilang regalo para sa [[Talaan ng mga Otomanong sultan ng Imperyong Otomano|Otomanong Sultan]] at kalaunan ay inilipat sa Russia bilang regalo para kay [[Pedro ang Dakila ng Rusya|Pedro ang Dakila]]. Sumulat si Abram sa isang liham kay Emperatris Elizabeth, anak na babae ni Pedro ang Dakila, na siya ay mula sa bayan ng "Lagon", pangunahin na batay sa isang mitikal na talambuhay ng manugang ni Gannibal na si Rotkirch. Nang sinaliksik ni [[Vladimir Nabokov]] ang ''[[Eugene Onegin]]'', ay nagbigay ng matinding pagdududa sa teoryang ito ng pinagmulan. Ang mga sumunod na pananaliksik ng mga iskolar na sina [[Dieudonné Gnammankou]] at [[Hugh Barnes]] ay kalaunan ay napatunayang si Gannibal ay ipinanganak sa Gitnang Aprika, sa isang lugar na nasa hangganan ng [[Lawa ng Chad]] sa modernong [[Cameroon]].<ref name="Nsl">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=aowxAQAAIAAJ |title=New Statesman |date=2005 |publisher=New Statesman Limited |page=36 |access-date=7 January 2015}}</ref><ref name="Nepomnyashchy">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=shNNrZJEEUEC |title=Under the Sky of My Africa: Alexander Pushkin and Blackness |date=2006 |publisher=Northwestern University Press |isbn=0810119714 |editor-last=Catharine Theimer Nepomnyashchy |page=31 |access-date=7 January 2015 |editor-last2=Nicole Svobodny |editor-last3=Ludmilla A. Trigos}}</ref> Pagkatapos ng edukasyon sa Pransiya bilang isang [[Inhenyeriyang militar|inhenyero militar]], si Gannibal  naging gobernador ng [[Tallin|Reval]] at kalaunan ay [[Talaan ng mga Rusong ranggong militar|Général en Chief]] (ang pangatlong pinakamatataas na ranggo ng hukbo) na namamahala sa pagtatayo ng mga kuta at kanal sa dagat sa Russia. [[Kategorya:Namatay noong 1837]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 1799]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng teksto sa wikang Ruso]] [[Kategorya:Articles with hCards]] == Mga sanggunian == <references /> 21uhk02vxa20c41vp1zi4lpnl0o51vu 2 340767 2237395 2026-10-26T12:35:24Z Kittydoujful 168037 Bagong pahina: '''svetfarri''' is the online handle of a digital artist, animator, and content creator known on ''[[TikTok]]''. • Creating character designs, tweening animations, and video edits using Gacha. • Sharing fast-motion digital art creation videos set to music, showcasing their original character (OC) designs. 2237395 wikitext text/x-wiki '''svetfarri''' is the online handle of a digital artist, animator, and content creator known on ''[[TikTok]]''. • Creating character designs, tweening animations, and video edits using Gacha. • Sharing fast-motion digital art creation videos set to music, showcasing their original character (OC) designs. exiwyskkmw11u7vccvnah1yzuqwkes4 0 340768 2237405 2026-10-26T14:58:43Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1381778895|AS Roma]]" 2237405 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="7" |Roma | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:AS_Roma_logo_(2017).svg|227x227px]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Buong Pangalan | class="infobox-data" |Associazione Sportiva Roma [[Società per azioni|S.p.A.]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Mga palayaw | class="infobox-data nickname" |''I Giallorossi'' (Ang mga Dilaw at Pula)<br /><br />''I Lupi'' (Ang mga Lobo)<br /><br />''La Magica'' (Ang Mahiwaga) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Itinatag | class="infobox-data" |June 7, 1927<span class="noprint">&#x3B;&#x20;99 taon nang nakararaan</span><span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1927-06-07</span>)</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Estadyo | class="infobox-data label" |[[Stadio Olimpico]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Kapasidad | class="infobox-data" |70,634<ref name="olimpico"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="2420">[https://web.archive.org/web/20150901114629/http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_serie_a.pdf "Stadi Serie A 2015–2016"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="2421">Archived from [http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_serie_a.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 1 September 2015.</span></cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Nagmamay-ari | class="infobox-data" |The Friedkin Group (95.97%) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Presidente | class="infobox-data agent" |[[Dan Friedkin]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Punong coach | class="infobox-data agent" |[[Gian Piero Gasperini]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Liga | class="infobox-data" |[[Serie A]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |[[2025–26 Serie A|2025–26]] | class="infobox-data" |Serie A, 3rd of 20 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Website | class="infobox-data" |<span class="official-website"><span class="url">[https://www.asroma.com www.asroma.com]</span></span> [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|link=https://www.wikidata.org/wiki/Q2739#P856|text-top|frameless|10x10px|Edit this at Wikidata]] |- class="infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" | |- | colspan="2" style="padding: 0; background: #fff; color:#000; text-align: center; border: 1px solid #D3D3D3;" | {| role="presentation" style="width:100%; text-align:center;" | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #681f30;color:inherit;">[[File:Kit_left_arm_roma2627h.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #980729;color:inherit;">[[File:Kit_body_roma2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #681f30;color:inherit;">[[File:Kit_right_arm_roma2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #681f30;color:inherit;">[[File:Kit_shorts_roma2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #980729;color:inherit;">[[File:Kit_socks_roma2627hl.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''[[Kit (association football)|Home colours]]'''</div> </div> | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_left_arm_roma2627a.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_body_roma2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_right_arm_roma2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_shorts_roma2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_socks_roma2627al.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''[[Away colours]]'''</div> </div> | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_left_arm_roma2627t.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_body_roma2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_right_arm_roma2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #000000;color:inherit;">[[File:Kit_shorts_roma2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_socks_blacktopl.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''[[Third jersey|Third colours]]'''</div> </div> |} |- style="display:none" | colspan="2" | |- | colspan="2" class="infobox-below noprint" |[[File:Soccerball_current_event.svg|link=|alt=|33x33px]] ''[[2026–27 AS Roma season|Current season]]'' |}   Ang '''Associazione Sportiva Roma''' (''Asosasyong Sport ng Roma''; Italyanong pagbigkas: <nowiki><span about="#mwt23" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Bracket&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Padron:Bracket&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;ˈroːma&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwGQ" typeof="mw:Transclusion mw:Entity">[</span></nowiki>) ay isang propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Roma]], Italya. Itinatag sa pamamagitan ng isang pagsasanib noong 1927, ang Roma ay lumahok sa nangungunang tier ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|futbol ng Italya]] sa lahat ng pag-iral nito, maliban sa panahon ng [[1951–52 Serie B|1951-52]]. Tatlong beses nang nanalo ang Roma sa [[Serie A]], noong [[1941–42 Serie A|1941–42]], [[1982–83 Serie A|1982–83]] at [[2000–01 Serie A|2000–01]], pati na rin ang siyam na titulong ''{{Lang|it|[[Coppa Italia]]|italic=no}}'' at dalawang titulong ''{{Lang|it|[[Supercoppa Italiana]]|italic=no}}''. Sa mga kompetisyon sa Europa, nanalo ang Roma sa [[Inter-Cities Fairs Cup]] noong [[1960–61 Inter-Cities Fairs Cup|1960–61]] at sa unang [[UEFA Conference League]] noong [[2022 UEFA Europa Conference League Final|2021–22]], habang nagtapos silang ikalawang puwesto sa [[1983–84 European Cup]], [[1990–91 UEFA Cup]], at [[2022–23 UEFA Europa League]]. Labing-anim na manlalaro ang nanalo sa [[FIFA World Cup]] habang naglalaro sa Roma: [[Attilio Ferraris]] at [[Enrique Guaita]] (1934); [[Guido Masetti]] at [[Eraldo Monzeglio]] (1934 at 1938); [[Aldo Donati]] at [[Pietro Serantoni]] (1938); [[Bruno Conti]] (1982); [[Rudi Völler]] at [[Thomas Berthold]] (1990); [[Aldair]] (1994); [[Vincent Candela]] (1998); [[Cafu]] (2002); [[Daniele De Rossi]], [[Simone Perrotta]] at [[Francesco Totti]] (2006); [[Paulo Dybala]] (2022). [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Pahinang may infobox company na may logo mula wikidata]] [[Kategorya:Lahat ng mga artikulong may pangungusap na walang pinagmulan]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] aghz3wvek70fo4jgkbjfrahdrhc9ic7 2237406 2237405 2026-10-26T14:59:11Z Ryomaandres 8044 2237406 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="7" |Roma | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:AS_Roma_logo_(2017).svg|227x227px]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Buong Pangalan | class="infobox-data" |Associazione Sportiva Roma [[Società per azioni|S.p.A.]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Mga palayaw | class="infobox-data nickname" |''I Giallorossi'' (Ang mga Dilaw at Pula)<br /><br />''I Lupi'' (Ang mga Lobo)<br /><br />''La Magica'' (Ang Mahiwaga) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Itinatag | class="infobox-data" |June 7, 1927<span class="noprint">&#x3B;&#x20;99 taon nang nakararaan</span><span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1927-06-07</span>)</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Estadyo | class="infobox-data label" |[[Stadio Olimpico]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Kapasidad | class="infobox-data" |70,634<ref name="olimpico"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="2420">[https://web.archive.org/web/20150901114629/http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_serie_a.pdf "Stadi Serie A 2015–2016"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="2421">Archived from [http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_serie_a.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 1 September 2015.</span></cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Nagmamay-ari | class="infobox-data" |The Friedkin Group (95.97%) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Presidente | class="infobox-data agent" |[[Dan Friedkin]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Punong coach | class="infobox-data agent" |[[Gian Piero Gasperini]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Liga | class="infobox-data" |[[Serie A]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |[[2025–26 Serie A|2025–26]] | class="infobox-data" |Serie A, 3rd of 20 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Website | class="infobox-data" |<span class="official-website"><span class="url">[https://www.asroma.com www.asroma.com]</span></span> [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|link=https://www.wikidata.org/wiki/Q2739#P856|text-top|frameless|10x10px|Edit this at Wikidata]] |- class="infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" | |- | colspan="2" style="padding: 0; background: #fff; color:#000; text-align: center; border: 1px solid #D3D3D3;" | {| role="presentation" style="width:100%; text-align:center;" | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #681f30;color:inherit;">[[File:Kit_left_arm_roma2627h.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #980729;color:inherit;">[[File:Kit_body_roma2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #681f30;color:inherit;">[[File:Kit_right_arm_roma2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #681f30;color:inherit;">[[File:Kit_shorts_roma2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #980729;color:inherit;">[[File:Kit_socks_roma2627hl.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''[[Kit (association football)|Home colours]]'''</div> </div> | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_left_arm_roma2627a.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_body_roma2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_right_arm_roma2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_shorts_roma2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_socks_roma2627al.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''[[Away colours]]'''</div> </div> | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_left_arm_roma2627t.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_body_roma2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_right_arm_roma2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #000000;color:inherit;">[[File:Kit_shorts_roma2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_socks_blacktopl.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''[[Third jersey|Third colours]]'''</div> </div> |} |- style="display:none" | colspan="2" | |- | colspan="2" class="infobox-below noprint" |[[File:Soccerball_current_event.svg|link=|alt=|33x33px]] ''[[2026–27 AS Roma season|Current season]]'' |}   Ang '''Associazione Sportiva Roma''' (''Asosasyong Sport ng Roma''; Italyanong pagbigkas:) ay isang propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Roma]], Italya. Itinatag sa pamamagitan ng isang pagsasanib noong 1927, ang Roma ay lumahok sa nangungunang tier ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|futbol ng Italya]] sa lahat ng pag-iral nito, maliban sa panahon ng [[1951–52 Serie B|1951-52]]. Tatlong beses nang nanalo ang Roma sa [[Serie A]], noong [[1941–42 Serie A|1941–42]], [[1982–83 Serie A|1982–83]] at [[2000–01 Serie A|2000–01]], pati na rin ang siyam na titulong ''{{Lang|it|[[Coppa Italia]]|italic=no}}'' at dalawang titulong ''{{Lang|it|[[Supercoppa Italiana]]|italic=no}}''. Sa mga kompetisyon sa Europa, nanalo ang Roma sa [[Inter-Cities Fairs Cup]] noong [[1960–61 Inter-Cities Fairs Cup|1960–61]] at sa unang [[UEFA Conference League]] noong [[2022 UEFA Europa Conference League Final|2021–22]], habang nagtapos silang ikalawang puwesto sa [[1983–84 European Cup]], [[1990–91 UEFA Cup]], at [[2022–23 UEFA Europa League]]. Labing-anim na manlalaro ang nanalo sa [[FIFA World Cup]] habang naglalaro sa Roma: [[Attilio Ferraris]] at [[Enrique Guaita]] (1934); [[Guido Masetti]] at [[Eraldo Monzeglio]] (1934 at 1938); [[Aldo Donati]] at [[Pietro Serantoni]] (1938); [[Bruno Conti]] (1982); [[Rudi Völler]] at [[Thomas Berthold]] (1990); [[Aldair]] (1994); [[Vincent Candela]] (1998); [[Cafu]] (2002); [[Daniele De Rossi]], [[Simone Perrotta]] at [[Francesco Totti]] (2006); [[Paulo Dybala]] (2022). Mula noong 1953, ang Roma ay naglaro ng mga home match sa [[Stadio Olimpico]], isang lugar na pinagsasaluhan ng club kasama ang karibal sa lungsod na [[SS Lazio|Lazio]]. Dahil sa kapasidad na mahigit 72,000 katao, ang estadyo ang [[List of football stadiums in Italy|pangalawa sa pinakamalaki]] sa uri nito sa Italya, kung saan ang [[San Siro]] lamang ang may kakayahang maglaman ng mas maraming upuan. Plano ng club na lumipat sa isang [[Stadio della Roma|bagong estadyo]], bagaman hindi pa nasisimulan ang konstruksiyon. Dahil sa malakas na lokal na [[Ribalan sa sports|ribalan]], ang Roma at Lazio ay maglalaban sa [[Derby della Capitale]]. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Pahinang may infobox company na may logo mula wikidata]] [[Kategorya:Lahat ng mga artikulong may pangungusap na walang pinagmulan]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] du69jubaunocppukm45546uxpsqg77n 2237408 2237406 2026-10-26T15:00:26Z Ryomaandres 8044 2237408 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="7" |Roma | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:AS_Roma_logo_(2017).svg|227x227px]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Buong Pangalan | class="infobox-data" |Associazione Sportiva Roma [[Società per azioni|S.p.A.]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Mga palayaw | class="infobox-data nickname" |''I Giallorossi'' (Ang mga Dilaw at Pula)<br />''I Lupi'' (Ang mga Lobo)<br />''La Magica'' (Ang Mahiwaga) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Itinatag | class="infobox-data" |June 7, 1927<span class="noprint">&#x3B;&#x20;99 taon nang nakararaan</span><span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">1927-06-07</span>)</span> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Estadyo | class="infobox-data label" |[[Stadio Olimpico]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Kapasidad | class="infobox-data" |70,634<ref name="olimpico"><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="2420">[https://web.archive.org/web/20150901114629/http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_serie_a.pdf "Stadi Serie A 2015–2016"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="2421">Archived from [http://www.osservatoriosport.interno.gov.it/allegati/stadi_serie_a.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 1 September 2015.</span></cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Nagmamay-ari | class="infobox-data" |The Friedkin Group (95.97%) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Presidente | class="infobox-data agent" |[[Dan Friedkin]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Punong coach | class="infobox-data agent" |[[Gian Piero Gasperini]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Liga | class="infobox-data" |[[Serie A]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |[[2025–26 Serie A|2025–26]] | class="infobox-data" |Serie A, 3rd of 20 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Website | class="infobox-data" |<span class="official-website"><span class="url">[https://www.asroma.com www.asroma.com]</span></span> [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|link=https://www.wikidata.org/wiki/Q2739#P856|text-top|frameless|10x10px|Edit this at Wikidata]] |- class="infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" | |- | colspan="2" style="padding: 0; background: #fff; color:#000; text-align: center; border: 1px solid #D3D3D3;" | {| role="presentation" style="width:100%; text-align:center;" | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #681f30;color:inherit;">[[File:Kit_left_arm_roma2627h.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #980729;color:inherit;">[[File:Kit_body_roma2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #681f30;color:inherit;">[[File:Kit_right_arm_roma2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #681f30;color:inherit;">[[File:Kit_shorts_roma2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #980729;color:inherit;">[[File:Kit_socks_roma2627hl.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''[[Kit (association football)|Home colours]]'''</div> </div> | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_left_arm_roma2627a.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_body_roma2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_right_arm_roma2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_shorts_roma2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #ECE3DA;color:inherit;">[[File:Kit_socks_roma2627al.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''[[Away colours]]'''</div> </div> | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_left_arm_roma2627t.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_body_roma2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_right_arm_roma2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #000000;color:inherit;">[[File:Kit_shorts_roma2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #46474b;color:inherit;">[[File:Kit_socks_blacktopl.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''[[Third jersey|Third colours]]'''</div> </div> |} |- style="display:none" | colspan="2" | |- | colspan="2" class="infobox-below noprint" |[[File:Soccerball_current_event.svg|link=|alt=|33x33px]] ''[[2026–27 AS Roma season|Current season]]'' |}   Ang '''Associazione Sportiva Roma''' (''Asosasyong Sport ng Roma''; Italyanong pagbigkas:) ay isang propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Roma]], Italya. Itinatag sa pamamagitan ng isang pagsasanib noong 1927, ang Roma ay lumahok sa nangungunang tier ng [[Sistema ng ligang futbol ng Italya|futbol ng Italya]] sa lahat ng pag-iral nito, maliban sa panahon ng [[1951–52 Serie B|1951-52]]. Tatlong beses nang nanalo ang Roma sa [[Serie A]], noong [[1941–42 Serie A|1941–42]], [[1982–83 Serie A|1982–83]] at [[2000–01 Serie A|2000–01]], pati na rin ang siyam na titulong ''{{Lang|it|[[Coppa Italia]]|italic=no}}'' at dalawang titulong ''{{Lang|it|[[Supercoppa Italiana]]|italic=no}}''. Sa mga kompetisyon sa Europa, nanalo ang Roma sa [[Inter-Cities Fairs Cup]] noong [[1960–61 Inter-Cities Fairs Cup|1960–61]] at sa unang [[UEFA Conference League]] noong [[2022 UEFA Europa Conference League Final|2021–22]], habang nagtapos silang ikalawang puwesto sa [[1983–84 European Cup]], [[1990–91 UEFA Cup]], at [[2022–23 UEFA Europa League]]. Labing-anim na manlalaro ang nanalo sa [[FIFA World Cup]] habang naglalaro sa Roma: [[Attilio Ferraris]] at [[Enrique Guaita]] (1934); [[Guido Masetti]] at [[Eraldo Monzeglio]] (1934 at 1938); [[Aldo Donati]] at [[Pietro Serantoni]] (1938); [[Bruno Conti]] (1982); [[Rudi Völler]] at [[Thomas Berthold]] (1990); [[Aldair]] (1994); [[Vincent Candela]] (1998); [[Cafu]] (2002); [[Daniele De Rossi]], [[Simone Perrotta]] at [[Francesco Totti]] (2006); [[Paulo Dybala]] (2022). Mula noong 1953, ang Roma ay naglaro ng mga home match sa [[Stadio Olimpico]], isang lugar na pinagsasaluhan ng club kasama ang karibal sa lungsod na [[SS Lazio|Lazio]]. Dahil sa kapasidad na mahigit 72,000 katao, ang estadyo ang [[List of football stadiums in Italy|pangalawa sa pinakamalaki]] sa uri nito sa Italya, kung saan ang [[San Siro]] lamang ang may kakayahang maglaman ng mas maraming upuan. Plano ng club na lumipat sa isang [[Stadio della Roma|bagong estadyo]], bagaman hindi pa nasisimulan ang konstruksiyon. Dahil sa malakas na lokal na [[Ribalan sa sports|ribalan]], ang Roma at Lazio ay maglalaban sa [[Derby della Capitale]]. == Mga sanggunian == [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Italyano ng CS1 (it)]] [[Kategorya:Pahinang may infobox company na may logo mula wikidata]] [[Kategorya:Lahat ng mga artikulong may pangungusap na walang pinagmulan]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] eadp6otpkwixxekq9sodi6lqx3f6s0r 0 340769 2237407 2026-10-26T15:00:04Z Ryomaandres 8044 Ikinakarga sa [[AS Roma]] 2237407 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[AS Roma]] 7otddjs7eepfog0mmeduc3nu2mf1k5s 0 340770 2237412 2026-10-26T15:12:40Z Myrabert015 156576 Bagong pahina: {{Infobox islands | disputed = yes | name = Bahura ng Panganiban | island_type = [[Bahura]] | other_names = Mischief Reef<br /Panganiban Reef ''(Philippine English)''<br />Bahura ng Panganiban ''(Filipino)''<br />美濟礁 / 美济礁 Měijì Jiāo ''(Chinese)''<br />Đá Vành Khăn ''(Vietnamese)'' | image_name = Da Vanh Khan.jpg | image_size = 260 | image_caption = Larawan mula sa [[Sentinel-2]] (Oktubre 2022) | p... 2237412 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands | disputed = yes | name = Bahura ng Panganiban | island_type = [[Bahura]] | other_names = Mischief Reef<br /Panganiban Reef ''(Philippine English)''<br />Bahura ng Panganiban ''(Filipino)''<br />美濟礁 / 美济礁 Měijì Jiāo ''(Chinese)''<br />Đá Vành Khăn ''(Vietnamese)'' | image_name = Da Vanh Khan.jpg | image_size = 260 | image_caption = Larawan mula sa [[Sentinel-2]] (Oktubre 2022) | pushpin_map = Spratly Islands relief | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{coord|9|55|N|115|32|E|source:kolossus-zhwiki|display=inline,title}} | archipelago = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | country = {{CHN}} | country_admin_divisions_title = [[Probinsiya]] | country_admin_divisions = [[Hainan]] | country_admin_divisions_title_1 = [[Lungsod]] | country_admin_divisions_1 = [[Sansha]] | country2 = {{PHI}} | country2 = {{PHL}} | country2_admin_divisions_title = [[Bayan]] | country2_admin_divisions = [[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]], [[Palawan]] | country3 = {{TWN}} | country4 = {{VNM}} | area_km2 = 0 | area_footnotes = {{nbsp}}(Natural)<br>{{convert|558|ha|acres|abbr=on}} (Pinalawak) }} Ang '''Bahura ng Panganiban''', (Ingles: '''Panganiban Reef'''; na kilala rin bilang '''Mischief Reef'''; Biyetnames: ''Đá Vành Khăn''), o '''Zhubi Reef''' (Chinese: ''美濟礁 / 美济礁''; pinyin: ''Měijì Jiāo'') ay isang atoll sa [[Kapuluan ng Kalayaan|Kapuluan]] [[Kapuluan ng Kalayaan|ng Kalayaan]] sa [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] na matatagpuan 33 km (20.50 mi) hilaga-kanluran ng [[Buhanginan ng Ayungin|Buhanginan ng Ayungin (Second Thomas Shoal)]]. Kasalukuyang sinasakupan ito ng [[Tsina]]. Inaangkin ito ng [[Pilipinas]], [[Taiwan]], at [[Vietnam]]. == Topograpiya at mga features == Ang atoll ay hugis pabilog. Likas na tumataas sa ibabaw ng tubig lamang tuwing mababang tide, ang atoll ay nakapalibot sa isang laguna.<ref name=Gazetteer>{{cite web|title=Digital Gazetteer of the Spratly Islands |url=http://www.southchinasea.org/macand/gazetteer.htm |publisher=www.southchinasea.org |access-date=2008-03-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717152713/http://www.southchinasea.org/macand/gazetteer.htm |archive-date=July 17, 2007 }}</ref> Ang [[Republikang Bayan ng Tsina]] ay inukupahan ang bahura noong 1995.<ref name=ReefWars>{{cite journal | last = McCarthy | first = Terry | title = Reef Wars | journal = [[Time Asia]] | volume = 153 | issue = 9 | location = Puerto Princessa, Palawan | date = 8 March 1999 | url = http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990308/spratlys1.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20010214034610/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990308/spratlys1.html | url-status = dead | archive-date = 14 February 2001 | access-date = 22 March 2008}}</ref> Ginawang artipisyal na pulo ng Republikang Bayan ng Tsina at nagtayo ng isang apat na palapag na gusali, isang istasyon para sa pagmamasid ng panahon na may Doppler weather radar, mga pantalan, at isang paliparan sa lugar.<ref>{{cite web |title=Feb 2021: New Construction on Mischief Reef |url=https://simularity.com/feb-2021-new-construction-on-mischief-reef/ |website=Simularity |access-date=17 February 2021}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Kapuluan ng Kalayaan}} {{Lalawigan ng Pilipinas}} [[Kaurian:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kaurian:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] 39tygxb6a2ed1xsdodq8xg9bq6qad52 2237413 2237412 2026-10-26T15:14:41Z Myrabert015 156576 2237413 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands | disputed = yes | name = Bahura ng Panganiban | island_type = [[Bahura]] | other_names = Mischief Reef<br /Panganiban Reef ''(Philippine English)''<br />Bahura ng Panganiban ''(Filipino)''<br />美濟礁 / 美济礁 Měijì Jiāo ''(Chinese)''<br />Đá Vành Khăn ''(Vietnamese)'' | image_name = Da Vanh Khan.jpg | image_size = 260 | image_caption = Larawan mula sa [[Sentinel-2]] (Oktubre 2022) | pushpin_map = Spratly Islands relief | location = [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] | coordinates = {{coord|9|55|N|115|32|E|source:kolossus-zhwiki|display=inline,title}} | archipelago = [[Kapuluan ng Kalayaan]] | country = {{CHN}} | country_admin_divisions_title = [[Probinsiya]] | country_admin_divisions = [[Hainan]] | country_admin_divisions_title_1 = [[Lungsod]] | country_admin_divisions_1 = [[Sansha]] | country2 = {{PHI}} | country2 = {{PHL}} | country2_admin_divisions_title = [[Bayan]] | country2_admin_divisions = [[Kalayaan, Palawan|Kalayaan]], [[Palawan]] | country3 = {{TWN}} | country4 = {{VNM}} | area_km2 = 0 | area_footnotes = {{nbsp}}(Natural)<br>{{convert|558|ha|acres|abbr=on}} (Pinalawak) }} Ang '''Bahura ng Panganiban''', (Ingles: '''Panganiban Reef'''; na kilala rin bilang '''Mischief Reef'''; Biyetnames: ''Đá Vành Khăn''), o '''Meiji Reef''' (Chinese: ''美濟礁 / 美济礁''; pinyin: ''Měijì Jiāo'') ay isang atoll sa [[Kapuluan ng Kalayaan|Kapuluan]] [[Kapuluan ng Kalayaan|ng Kalayaan]] sa [[Kanlurang Dagat ng Pilipinas]] na matatagpuan 33 km (20.50 mi) hilaga-kanluran ng [[Buhanginan ng Ayungin|Buhanginan ng Ayungin (Second Thomas Shoal)]]. Kasalukuyang sinasakupan ito ng [[Tsina]]. Inaangkin ito ng [[Pilipinas]], [[Taiwan]], at [[Vietnam]]. == Topograpiya at mga features == Ang atoll ay hugis pabilog. Likas na tumataas sa ibabaw ng tubig lamang tuwing mababang tide, ang atoll ay nakapalibot sa isang laguna.<ref name=Gazetteer>{{cite web|title=Digital Gazetteer of the Spratly Islands |url=http://www.southchinasea.org/macand/gazetteer.htm |publisher=www.southchinasea.org |access-date=2008-03-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717152713/http://www.southchinasea.org/macand/gazetteer.htm |archive-date=July 17, 2007 }}</ref> Ang [[Republikang Bayan ng Tsina]] ay inukupahan ang bahura noong 1995.<ref name=ReefWars>{{cite journal | last = McCarthy | first = Terry | title = Reef Wars | journal = [[Time Asia]] | volume = 153 | issue = 9 | location = Puerto Princessa, Palawan | date = 8 March 1999 | url = http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990308/spratlys1.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20010214034610/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990308/spratlys1.html | url-status = dead | archive-date = 14 February 2001 | access-date = 22 March 2008}}</ref> Ginawang artipisyal na pulo ng Republikang Bayan ng Tsina at nagtayo ng isang apat na palapag na gusali, isang istasyon para sa pagmamasid ng panahon na may Doppler weather radar, mga pantalan, at isang paliparan sa lugar.<ref>{{cite web |title=Feb 2021: New Construction on Mischief Reef |url=https://simularity.com/feb-2021-new-construction-on-mischief-reef/ |website=Simularity |access-date=17 February 2021}}</ref> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Kapuluan ng Kalayaan}} {{Lalawigan ng Pilipinas}} [[Kaurian:Mga pulo ng Dagat Timog Tsina]] [[Kaurian:Mga pulo ng Pilipinas]] [[Kategorya:Mga sigalutan sa teritoryo ng Pilipinas]] bf1dm3fhu6d3f12agc9nuyasz9qgy9z 0 340771 2237425 2026-10-26T19:32:41Z Allyriana000 119761 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1381143011|Miss Earth 2026]]" 2237425 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|image=|date=December 12, 2026|presenters=|venue=|broadcaster=|entrants=|debuts=|withdrawals=|returns={{Hlist|Algeria|Belgium|Bosnia and Herzegovina|Cook Islands|Costa Rica|Croatia|Egypt|Guatemala|Honduras|Kazakhstan|Kyrgyzstan|Mauritius|Montenegro|North Macedonia|Puerto Rico|Sierra Leone|Slovakia|Spain|Tonga}}|placements=|winner=|next=|theme=Love in Action}}Ang '''Miss Earth 2026''' ang magiging ika-26 na [[Miss Earth]] pageant, na gaganapin sa Pilipinas sa 12 Disyembre 2026. Kokoronahan ni [[Natálie Puškinová]] ng Republikang Tseko ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kaganapan. == Pagpili ng mga kandidata == === Mga pagpalit === Pinalitan ni Marian Rodríguez si Ziari Ruiz ng Nikaragwa dahil sa suliraning pang-organisasyon.<ref>{{cite web |last=Velasquez |first=Maura |date=8 Abril 2026 |title=Lista para el escenario internacional: Ziari Ruiz es la nueva Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ready for the international stage: Ziari Ruiz is the new Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.tn8.ni/entretenimiento/lista-para-el-escenario-internacional-ziari-ruiz-es-la-nueva-miss-earth-nicaragua-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=TN8 |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Hunyo 2026 |title=Ziari Ruiz renuncia a Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ziari Ruiz resigns from Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.vivanicaragua.com.ni/2026/06/05/espectaculos/ziari-ruiz-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Viva Nicaragua Canal 13 |language=es}}</ref> Pinalitan ni Karina Joya si Nazarena Torrejón bilang kinatawan ng Arhentina dahil sa suliraning pangkalusugan.<ref>{{Cite web |last= |date=20 Abril 2026 |title=La comodorense Maia Padilla brilló en un certamen internacional de belleza |trans-title=Maia Padilla from Comodoro Rivadavia shone in an international beauty pageant |url=https://www.adnsur.com.ar/sociedad/la-comodorense-maia-padilla-brillo-en-un-certamen-internacional-de-belleza_a69e6989335fd4a108ad7be19 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=ADN Sur |language=es}}</ref> Pinalitan ni Alicia Bouclin si Jennifer Malits bilang kinatawan ng Taylandiya dahil lampas na siya sa ''age limit''.<ref>{{cite web |date=13 October 2026 |title=Alicia Buoclin will Represent Thailand at Miss Earth 2026 |url=https://www.facebook.com/missearth.th/posts/a-new-journey-begins-a-nation-stands-behind-her-introducing-alicia-elizabeth-bou/1563296652500235/ |publisher=Miss Earth Thailand}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suwannatada |first=Sutannaraj |date=1 Setyembre 2026 |title='เจนนี่-เจนนิเฟอร์' สวยสมมง! คว้า Miss Earth Thailand 2026 เวทีชูพลังนางงามรักษ์โลก |trans-title='Jenny-Jennifer' is stunning and deserving of the crown! She wins Miss Earth Thailand 2026, a pageant showcasing the power of beauty queens to protect the environment. |url=https://www.dailynews.co.th/news/6155379/ |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Daily News (Thailand) |language=th}}</ref> Pinalitan ni Kayra Wouters, Miss Exclusive Air, si Miss Exclusive 2026 Axana Carmoy bilang kinatawan ng Belhika sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=12 Mayo 2026 |title=Miss Exclusive Axana uit Asse zet zich in voor bijenpopulatie: “Liefde voor natuur van thuis meegekregen” |trans-title=Miss Exclusive Axana from Asse dedicates herself to the bee population: “Love for nature inherited from home” |url=https://www.ringtv.be/groen/miss-exclusive-axana-uit-asse-zet-zich-voor-bijenpopulatie-liefde-voor-natuur-van-thuis |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ring TV |language=nl}}</ref> Pinalitan din nina Shanna Meril Kalle ng Estonya, Ariet Sanjarova ng Kirgistan, Barbara Costa ng Portugal, at Na-yeong Kim ng Timog Korea sina Veronika Sinkevitš, Adina Bekturova, Maria Gabriela Pereira, at Soo-in Park, ayon sa pagkakabanggit, sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |last=Tust |first=Katrin |date=15 Hunyo 2026 |title=MISSIS ESTONIA 35 |trans-title=MISS ESTONIA 35 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/missis-estonia-35-2/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Buduaar |publisher=TV3 |language=Estonian}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2026 |title=Кто они — победительницы «Мисс Кыргызстан - 2026»? Фото |trans-title=Who are the winners of Miss Kyrgyzstan 2026? Photo |url=https://culture.akipress.org/news:2510385 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=AKIpress News Agency |language=ru}}</ref><ref>{{Cite news |last=Koch |first=Mary Julia |date=8 Enero 2026 |title=Venezuela’s Lost Export: Beauty Queens |language=en-US |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/opinion/free-expression/venezuelas-lost-export-beauty-queens-6eaf19bb |access-date=27 Oktubre 2026 |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2026 |title=박수인, 2026 미스 어스 코리아 최고 타이틀 수상…세계 미스 어스 도전 : 네이트 연예 |trans-title=Park Soo-in Wins Top Title at Miss Earth Korea 2026… Competing for Miss Earth World |url=https://news.nate.com/view/20260826n18285 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Nate |language=ko}}</ref> Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Kapuluang Cook, na huling sumali noong [[Miss Earth 2017|2017]]; Ehipto na huling sumali noong [[Miss Earth 2018|2018]]; Tonga na huling sumali noong [[Miss Earth 2019|2019]]; Guwatemala na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Eslobakya, Hilagang Masedonya at Kirgistan na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; Bosniya at Herzegovina, Espanya, Kasakistan, Kroasya at Sierra Leone na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]], at Arhelya, Belhika, Costa Rica, Honduras, Mawrisyo, Montenegro at Puerto Rico na huling sumali noong [[Miss Earth 2024|2024]]. Bumitiw si Adrianna Carrandi ng Kuba dahil sa hindi inaasahang mga pangyayari sa kaniyang pamilya.<ref>{{Cite web |date=25 Abril 2026 |title=NBNC Miss Cuba 2026 Final Crowning Gala |url=https://www.nuestrabellezanacionalcuba.com/post/nbnc-miss-cuba-2026-final-crowning-gala |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nuestra Belleza Nacional Cuba}}</ref> Bumitiw si Verónica Graciela Ocampos ng Paragway sa hindi isiniwalat na dahilan at lumahok na lamang sa [[Miss International 2026]].<ref>{{cite news |date=9 Agosto 2026 |title=¿Perdió la corona de Miss Tierra Paraguay por ser hakita? |language=es |trans-title=Did she lose the Miss Earth Paraguay crown because she was Hakita? |website=Popular |url=https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810090332/https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> == Mga kandidata == Kinumpirma na ang mga sumusunod na kandidata: {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+ !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan |- |{{Flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{Sortname|Enxhi|Sterkaj|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=7 June 2026 |title=Shpallet më e bukura e Shqipërisë/ Ja vajza që 'rrëmbeu' kurorën e "Miss Shqipëria 2026" |language=sq |trans-title=Albania's most beautiful woman announced/ Here is the girl who 'snatched' the crown of "Miss Albania 2026" |work=[[Gazeta Sot]] |url=https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |url-status=live |access-date=15 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607123116/https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |archive-date=7 June 2026}}</ref> |22 |[[Tirana]] |- |{{Flagdeco|ARG}} [[Arhentina]] |{{Sortname|Karina|Joya|nolink=1}} |20 |[[Lungsod ng Buenos Aires|Buenos Aires]] |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{Sortname|Larisa|Hambaryan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Abril 2026 |title=Լարիսա Համբարյանը` Miss Earth Armenia 2026 տիտղոսակիր |trans-title=Larisa Hambaryan: Miss Earth Armenia 2026 title holder |url=https://yerevanpost.am/hy/2026/04/03/article/5866 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yerevan Post |language=hy}}</ref> |23 |Akhaltsikhe |- |{{flagdeco|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{Sortname|Helena|Ristevski|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=31 Agosto 2026 |title=MUPH alumna to represent Australia at Miss International 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/682234/muph-alumna-to-represent-australia-at-miss-international-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |20 |[[Sidney|Sydney]] |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{Sortname|Aritry|Abdullah|nolink=1}} |22 |[[Dhaka]] |- | {{flagdeco|BEL}} [[Belhika]] |{{Sortname|Kayra|Wouters|nolink=1}} |25 |Genk |- | {{flagdeco|BLZ}} [[Belise|Belis]] |{{Sortname|Vashti|Thompson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Earth Belize Shares Passion for Environmental Activism |url=https://www.greaterbelize.com/miss-earth-belize-shares-passion-for-environmental-activism/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Greater Belize Media |language=en}}</ref> |25 |Lungsod ng Belis |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{Sortname|Tina|Batson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejías |first=Yolimer |date=12 Setyembre 2026 |title=La Organización Reinas y Reyes de Venezuela anunció oficialmente la designación de Tina Batson como la nueva Miss Earth Venezuela 2026 |trans-title=The Reinas y Reyes de Venezuela Organization officially announced the designation of Tina Batson as the new Miss Earth Venezuela 2026 |url=https://www.facebook.com/share/r/1Dk4z2WFRQ/?mibextid=wwXIfr |access-date=27 Oktubre 2026 |website=El Universal |language=es}}</ref> |27 |Barcelona |- |{{flagdeco|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{Sortname|Thu Uyên|Phạm|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phương |first=Hoài |date=7 Hulyo 2026 |title=Phạm Hoàng Thu Uyên lên tiếng trước hoài nghi khi thi Hoa hậu Trái đất 2026 |trans-title=Pham Hoang Thu Uyen speaks out against skepticism when competing in Miss Earth 2026 |url=https://tuoitre.vn/pham-hoang-thu-uyen-len-tieng-truoc-hoai-nghi-khi-thi-hoa-hau-trai-dat-2026-100260704170041005.htm |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |28 |[[Haiphong]] |- | {{flagdeco|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina]] |{{Sortname|Tijana|Štrbac|nolink=1}}<ref name="missbalkana">{{Cite web |date=30 Marso 2026 |title=IZBOR ZA MISS BALKANA 2026 ZA IZBOR MISS SVETA |trans-title=MISS BALKAN 2026 SELECTION FOR MISS [EARTH] SELECTION |url=https://zipa.novamedia.agency/galerija/izbor-za-miss-balkana-2026-za-izbor-miss-sveta/69c99df985114e1bc7b1a235 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova Media |language=bs}}</ref> |18 |Banja Luka |- |{{flagdeco|BRA}} [[Brasil]] |{{Sortname|Karine Stella|Cardoso|nolink=1}} |28 |[[Rio de Janeiro]] |- |{{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica]] |{{Sortname|Loany|Vásquez|nolink=1}} |23 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{flagdeco|SLV}} [[El Salvador]] |{{Sortname|Marisol|Echeverría|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Serrano |first=Oscar |date=1 Hunyo 2026 |title=Coronan a la nueva Miss Earth El Salvador 2026 |trans-title=The new Miss Earth El Salvador 2026 is crowned |url=https://xpot.sv/coronan-a-la-nueva-miss-earth-el-salvador-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Xpot |language=es}}</ref> |26 |[[San Salvador]] |- |{{flagdeco|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{Sortname|Martina|Bugáňová|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kleinová |first=Dana |date=7 Hulyo 2026 |title=Slovensko spoznalo nové kráľovné krásy. Titul si odniesli 4 Slovenky, budú nás reprezentovať vo svete |trans-title=Slovakia has crowned its new beauty queens. Four Slovak women took home titles and will represent the country on the global stage |url=https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711124621/https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |archive-date=11 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Interez.sk |language=sk}}</ref> |21 |[[Bratislava]] |- |{{flagdeco|ESP}} [[Espanya]] |{{Sortname|Arantxa|Guzmán|nolink=1}} |24 |[[Madrid]] |- |{{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] |{{Sortname|Gia|Espinoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Montejano |first=Fernando |date=8 Enero 2026 |title=El Pasoans At 'Miss Earth USA' Make History For The Sun City |url=https://kisselpaso.com/el-paso-miss-earth-usa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=93.1 KISS FM |language=en}}</ref> |21 |[[El Paso]] |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{Sortname|Shanna Meril|Kalle|nolink=q}}<ref name=":1" /> |18 |[[Tallin]] |- |{{flagdeco|WAL}} [[Gales]] |{{Sortname|Sarann|John|nolink=1}} |22 |Rhondda Cynon Taf |- |{{flagdeco|GTM}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{Sortname|Vilma|Rodríguez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Franco |first=Delia |date=14 Hunyo 2026 |title=Miss Guatemala Contest 2026: quiénes son las ocho ganadoras que representarán al país en certámenes internacionales |trans-title=Miss Guatemala Contest 2026: Who are the eight winners who will represent the country in international pageants |url=https://www.publinews.gt/espectaculos/2026/06/15/miss-guatemala-contest-2026-asi-quedaron-las-representantes-de-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Prensa Libre |language=es}}</ref> |25 |Totonicapán |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{Sortname|Brianna|Foster|nolink=1}}<ref name=":0">{{Cite news |last=Jackson |first=Kevin |date=27 Enero 2026 |title=Nevaeh Allen is Miss Jamaica World 2026 |language=en |work=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/01/27/nevaeh-allen-miss-world-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Trelawny |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{Sortname|Yumeha|Sakurai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Agosto 2026 |title=2026ミス・アース・ジャパン日本代表にトリリンガルの秘書・櫻井夢羽が決定 |trans-title=Trilingual secretary Yumeha Sakurai has been selected as Miss Earth Japan 2026. |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/a376b1af4ee0a79b3ca042d425a410a70972bb42 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yahoo! Japan |language=ja}}</ref> |24 |[[Prepektura ng Mie|Mie]] |- |{{flagdeco|MNP}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{Sortname|Marielle|Jeon|nolink=1}} | |Saipan |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{Sortname|Olga|Castillo|nolink=1}} |25 |[[Tegucigalpa]] |- |{{flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{Sortname|Aarya|Aawadhoot|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=20 Setyembre 2026 |title=Aarya Aawadhoot Crowned Miss Earth India 2026 in Jaipur |url=https://www.glamstaan.com/pageants/aarya-aawadhoot-crowned-miss-earth-india-2026-in-jaipur |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Glamstaan |language=en}}</ref> |21 |[[Nagpur]] |- |{{flagdeco|IDN}} [[Indonesya]] |{{Sortname|Puan Cita|Pinayongan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=6 Setyembre 2026 |title=7 Potret Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan, from West Sumatra! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-indonesia-2026-puan-pinayongan-asal-sumbar-c1c2-01-l8vsm-n4248c |access-date=26 Oktubre 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |Padang |- |{{flagdeco|ENG}} [[Inglatera]] |{{Sortname|Georgina|Lawrence|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Setyembre 2026 |title=Hampshire woman with Type 1 diabetes crowned Miss Earth England 2026 |url=https://www.hampshirechronicle.co.uk/news/26548772.hampshire-woman-wins-miss-earth-england-2026-title/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Hampshire Chronicle |language=en}}</ref> |26 |Hampshire |- | {{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{Sortname|Sophia|Koster|nolink=1}} |18 |[[Calgary]] |- | {{flagdeco|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{Sortname|Cassiedy|Davis Quintero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Mayo 2026 |title=New Miss Earth Cayman Islands crowned |url=https://www.caymaniantimes.ky/news/new-miss-earth-cayman-islands-crowned |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Caymanian Times |language=en}}</ref> |26 |George Town |- | {{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{Sortname|Matangaro|Tarabay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Melina Etches |date=3 Nobyembre 2025 |title=Spectacular finale for Miss Cook Islands 2025: High-value prizes for the top three winners |url=https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cook Islands News |language=en}}</ref> |19 |Rarotonga |- |{{flagdeco|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{Sortname|Adellina|Balgymbaeva|nolink=1}} |22 |Pavlodar |- |{{flagdeco|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{Sortname|Ariet|Sanjarova|nolink=1}} |23 |[[Osh]] |- | {{flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{Sortname|Isabella|Bermúdez|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 2026 |title=Isabella Bermúdez Nieto es la nueva Miss Earth Colombia 2026 |language=es |trans-title=Isabella Bermúdez Nieto is the new Miss Earth Colombia 2026 |work=El Quindiano |url=https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713055417/https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |25 |[[Pereira, Colombia|Pereira]] |- | {{flagdeco|HRV}} [[Kroasya]] |{{Sortname|Paola|Hrdas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2026 |title=Nova Miss Earth Croatia je studentica medicine iz Zagreba: Pogledajte kako izgleda |trans-title=The new Miss Earth Croatia is a medical student from Zagreb: See what she looks like |url=https://net.hr/hot/zvijezde/nova-miss-earth-croatia-je-studentica-medicine-iz-zagreba-pogledajte-kako-izgleda-727d579f-2ec0-11f1-936f-9600040c8f8e |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Net.hr |language=hr}}</ref> |21 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{Sortname|Norma|Yamin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sanchez |first=Miguel |date=18 Hunyo 2026 |title=Norma Yamin participará en Miss Earth y representará al Líbano |trans-title=Norma Yamin will participate in Miss Earth and represent Lebanon |url=https://acn.com.ve/norma-yamin-participara-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Agencia Carabobeña de Noticias |language=es}}</ref> |27 |[[Beirut]] |- |{{flagdeco|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{Sortname|Lilja|Pétursdóttir|nolink=1}} |22 |[[Reikiavik]] |- |{{flagdeco|Madagascar}} [[Madagascar|Madagaskar]] |{{sortname|Laura|Nomeny|nolink=1}} |20 |Mahajanga |- |{{flagdeco|MAC}} [[Macau|Makaw]] |Jolie Feilei<ref>{{Cite web |date=29 Hulyo 2026 |title=星光聚羊城，美耀环宇时｜2026 MISS COSMO环宇小姐中国总决赛圆满落幕 |trans-title=Stars Gather in Guangzhou, Beauty Shines Globally: 2026 MISS COSMO China Final Concludes Successfully |url=https://www.sohu.com/a/1056253893_121309384 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |21 |[[Macau|Makaw]] |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{Sortname|Elyse|Tan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |title=IJN Supports World Drowning Prevention Day 2026 with CPR Education |url=https://www.ijn.com.my/ijn-media/world-drowning-prevention-day-2026-cpr/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Institut Jantung Negara |language=en-US}}</ref> |18 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{Sortname|Karina|Nandee|nolink=1}} |26 |Quatre Bornes |- |{{flagdeco|MEX}} [[Mehiko]] |{{Sortname|Alexia|Briviesca|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Medina |first=Tommy |date=1 Setyembre 2026 |title=Veracruz conquista su cuarta corona nacional en Miss Earth México |url=https://imagendeveracruz.mx/sociales/veracruz-conquista-su-cuarta-corona-nacional-en-miss-earth-mexico-20260902-0005.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Imagen de Veracruz |language=es}}</ref> |23 |[[Mérida, Yucatán|Mérida]] |- |{{flagdeco|MDA}} [[Moldabya]] |{{Sortname|Margarita|Rudkovskaya|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |19 |[[Chișinău|Chişinău]] |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{Sortname|Zulsar|Otgonbayar|nolink=1}} |20 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagdeco|MNE}} [[Montenegro]] |{{Sortname|Ksenija|Popović|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |22 |[[Podgorica]] |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{Sortname|Thoon|Hayman Oo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Hulyo 2026 |title=Miss Myanmar Earth 2026 ရဲ့ Grand Final ပွဲ |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2026/07/miss-myanmar-earth-2026-grand-final.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Myanmar Celebrity News |language=en}}</ref> |22 |[[Yangon]] |- | {{flagdeco|NPL}} [[Nepal]] | data-sort-value="Oli, Binita" |Binita Oli<ref>{{Cite web |date=27 Setyembre 2026 |title=प्रयासनाले पहिरिइन् मिस युनिभर्स नेपालको ताज, मिस अर्थ नेपाल बनिन् बिनिता |trans-title=Prayasana crowned Miss Universe Nepal, Binita becomes Miss Earth Nepal |url=https://ekantipur.com/entertainment/2026/09/27/prayasana-crowned-miss-universe-nepal-binita-becomes-miss-earth-nepal-53-55.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |27 |Jhapa |- | {{flagdeco|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |{{Sortname|Mercy|Suoyo|nolink=1}} |21 |Yenagoa |- | {{flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |Marian Rodríguez |21 |Rivas |- | {{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{Sortname|Emilie|Sand|nolink=1}} |22 |Ålesund |- | {{flagdeco|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |{{Sortname|Yajna|Singh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Hunyo 2026 |title=Yajna Singh: Beauty with a Purpose! |url=https://indiannews.nz/2026/06/10/yajna-singh-beauty-with-a-purpose/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Indian News |language=en}}</ref> |25 |[[Auckland]] |- | {{flagdeco|NED}} [[Holland|Olanda]] | data-sort-value="Sande, Lotte van de" |{{Sortname|Lotte|van de Sande|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date= |title=Miss Netherlands Earth |url=https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708022703/https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |archive-date=8 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Miss Nederland}}</ref> |23 |[[Utrecht]] |- | {{flagdeco|PHL}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{Sortname|Rina Andrea|Delos Santos|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Rina Andrea Delos Santos of Cagayan is Miss Philippines Earth 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/675379/rina-andrea-delos-santos-of-cagayan-is-miss-philippines-earth-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |27 |[[Ballesteros, Cagayan|Ballesteros]] |- | {{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{Sortname|Annika|Viertola|nolink=1}} |21 |[[Helsinki]] |- | {{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{Sortname|Izabela|Cieśla|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Miss Earth Poland 2026 pays courtesy call on Consul General — Chicago |url=https://asianjournal.com/usa/chicago/miss-earth-poland-2026-pays-courtesy-call-on-consul-general/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Asian Journal News |language=en-US}}</ref> |20 |[[Chicago]] |- | {{flagdeco|POR}} [[Miss Queen Portugal|Portugal]] |{{Sortname|Bárbara|Costa|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Antunes |first=Pedro |date=1 Mayo 2026 |title=Caldense Bárbara Costa é Miss Earth Portugal 2026 |trans-title=Bárbara Costa from Caldas is Miss Earth Portugal 2026 |url=https://jornaldascaldas.pt/2026/05/01/caldense-barbara-costa-e-miss-earth-portugal-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Jornal das Caldas |language=pt}}</ref> |25 |Caldas da Rainha |- | {{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{Sortname|Pauline|Mouchard|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Leroux |first=Stéphanie |date=18 Agosto 2026 |title=Putri Andriani Juficha : la reine de beauté Indonésienne est morte le jour de son 26e anniversaire - Voici.fr |trans-title=Putri Andriani Juficha: the Indonesian beauty queen died on her 26th birthday |url=https://www.voici.fr/celebrites/putri-andriani-juficha-la-reine-de-beaute-indonesienne-est-morte-le-jour-de-son-26e-anniversaire-827798 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Voici |language=fr}}</ref> |26 |Guichainville |- | {{flagdeco|PUR}} [[Miss Earth Puerto Rico|Puerto Rico]] |{{Sortname|Cristina|Ríos|nolink=1}} |24 |San Sebastián |- | {{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{Sortname|Nicole|Rijo|nolink=1}} |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- | {{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{Sortname|Hana|Dědková|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=23 Mayo 2026 |title=Novou Miss Czech Republic 2026 se stala Lucie Pisková |trans-title=Lucie Pisková became the new Miss Czech Republic 2026 |url=https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523234420/https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-date=23 Mayo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova.cz |language=cs}}</ref> |25 |Ostrava |- | [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Miss Earth Reunion|Réunion]] |{{Sortname|Madeleine|Bordesoulle|nolink=1}} |20 |La Montagne |- | {{flagdeco|SRB}} [[Serbiya]] |{{Sortname|Lana|Mandić|nolink=1}} |21 |Novi Sad |- | {{flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{Sortname|Angela|Guta|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2026 |title=Angela Guta Crowned Miss Earth Zimbabwe 2026, Set To Represent The Nation In The Philippines |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/angela-guta-crowned-miss-earth-zimbabwe-2026-set-to-represent-the-nation-in-the-philippines/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Youth Village |language=en}}</ref> |25 |[[Harare]] |- | {{flagdeco|SGP}} [[Singapura]] |{{Sortname|Kaarthika|Kumanan|nolink=1}} |24 |[[Singapura]] |- | {{flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{Sortname|Nethmi|Kaveesha|nolink=1}} | |[[Colombo]] |- |{{Flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |{{Sortname|Isabelle|Åhs|nolink=1}} |21 |Malmö |- | {{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{Sortname|Celine|Edson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2026 |title=Tanzania crowns new queens at Miss Grand Tanzania 2026 |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/tanzania-crowns-new-queens-at-miss-grand-tanzania-2026-5556204 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |22 |[[Dar es Salaam]] |- | {{flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{Sortname|Alicia|Bouclin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=1 Setyembre 2026 |title=เปิดรายชื่อนางงามผู้ชนะบนเวทีต่าง ๆ ในประเทศไทย ประจำปี 2026 |trans-title=Here is the list of beauty pageant winners in Thailand for 2026 |url=https://board.postjung.com/1714919 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901134755/https://board.postjung.com/1714919 |archive-date=1 Setyembre 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Postjung |language=th}}</ref> |23 |[[Chiang Mai]] |- | {{flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{Sortname|Hlombe|Khanya|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Peterson |first=Desnay |date=19 Oktubre 2026 |title=A new chapter for Miss Earth South Africa |url=https://www.citizen.co.za/southern-courier/news-headlines/local-news/2026/10/19/a-new-chapter-for-miss-earth-south-africa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Southern Courier |language=en-GB}}</ref> |25 |[[Johannesburgo]] |- | {{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{Sortname|Na-yeong|Kim|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Seong |first=Jong-hyun |date=26 Agosto 2026 |title=[포토] 김나영, ‘미스 워터 수상’(미스어스코리아) |trans-title=[Photo] Kim Na-young, 'Miss Water Award Winner' (Miss Earth Korea) |url=https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=705886 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=News Free Zone |language=ko}}</ref> |23 |[[Seoul]] |- | {{flagdeco|TON}} [[Tonga]] |{{Sortname|Malia Soana|Kavai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Vaipulu |first=Amanda |date=22 Hulyo 2026 |title=Tonga's Tri-Pageant Dazzles the Pacific |url=https://tongachronicle.to/tongas-tri-pageant-dazzles-the-pacific/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tonga Chronicle |language=en-NZ}}</ref> |25 |Leimatuʻa |- | {{flagdeco|CHL}} [[Chile|Tsile]] |{{Sortname|María Paz|Berríos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=6 Setyembre 2026 |title=Quién es María Paz Berríos, la nueva Miss Earth Chile que representará al país en Filipinas |language=es |trans-title=Who is Maria Paz Berriod, the new Miss Earth Chile that will represent the country in Philippines |work=24 Horas |url=https://www.24horas.cl/amp/tendencias/redes-sociales/maria-paz-berrios-miss-earth-chile-filipinas |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Colina |- | {{flagdeco|TUR}} Turkiya |{{Sortname|Didem|Güngör|nolink=1}} |27 |[[Dortmund]] |- | {{flagdeco|UKR}} [[Ukranya]] |{{Sortname|Sofia|Orel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Oktubre 2026 |title=19-year-old Sofia Orel will represent Ukraine at the Miss Earth 2026 pageant |url=https://ua.news/en/krasa/19-richna-sofiia-orel-predstavit-ukrayinu-na-konkursi-mis-zemlia-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=UA News |language=en}}</ref> |19 |Uman |} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[Kategorya:Miss Earth]] 7n5w3zs6i72g0getgeizz94i5psr6q8 2237427 2237425 2026-10-26T19:40:47Z Allyriana000 119761 2237427 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|image=|date=12 Disyembre 2026|presenters=|venue=Pilipinas|broadcaster=|entrants=|debuts=|withdrawals=|returns={{Hlist|Arhelya|Belhika|Bosniya at Herzegovina|Costa Rica|Ehipto|Eslobakya|Espanya|Guwatemala|Hilagang Masedonya|Honduras|Kapuluang Cook|Kasakistan|Kirgistan|Kroasya|Mawrisyo|Montenegro|Puerto Rico|Sierra Leone|Tonga}}|placements=|winner=|next=|theme=Love in Action|before=[[Miss Earth 2025|2025]]}}Ang '''Miss Earth 2026''' ang magiging ika-26 na [[Miss Earth]] pageant, na gaganapin sa Pilipinas sa 12 Disyembre 2026. Kokoronahan ni [[Natálie Puškinová]] ng Republikang Tseko ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kaganapan. == Kaligiran == === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Marian Rodríguez si Ziari Ruiz ng Nikaragwa dahil sa suliraning pang-organisasyon.<ref>{{cite web |last=Velasquez |first=Maura |date=8 Abril 2026 |title=Lista para el escenario internacional: Ziari Ruiz es la nueva Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ready for the international stage: Ziari Ruiz is the new Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.tn8.ni/entretenimiento/lista-para-el-escenario-internacional-ziari-ruiz-es-la-nueva-miss-earth-nicaragua-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=TN8 |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Hunyo 2026 |title=Ziari Ruiz renuncia a Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ziari Ruiz resigns from Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.vivanicaragua.com.ni/2026/06/05/espectaculos/ziari-ruiz-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Viva Nicaragua Canal 13 |language=es}}</ref> Pinalitan ni Karina Joya si Nazarena Torrejón bilang kinatawan ng Arhentina dahil sa suliraning pangkalusugan.<ref>{{Cite web |last= |date=20 Abril 2026 |title=La comodorense Maia Padilla brilló en un certamen internacional de belleza |trans-title=Maia Padilla from Comodoro Rivadavia shone in an international beauty pageant |url=https://www.adnsur.com.ar/sociedad/la-comodorense-maia-padilla-brillo-en-un-certamen-internacional-de-belleza_a69e6989335fd4a108ad7be19 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=ADN Sur |language=es}}</ref> Pinalitan ni Alicia Bouclin si Jennifer Malits bilang kinatawan ng Taylandiya dahil lampas na siya sa ''age limit''.<ref>{{cite web |date=13 October 2026 |title=Alicia Buoclin will Represent Thailand at Miss Earth 2026 |url=https://www.facebook.com/missearth.th/posts/a-new-journey-begins-a-nation-stands-behind-her-introducing-alicia-elizabeth-bou/1563296652500235/ |publisher=Miss Earth Thailand}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suwannatada |first=Sutannaraj |date=1 Setyembre 2026 |title='เจนนี่-เจนนิเฟอร์' สวยสมมง! คว้า Miss Earth Thailand 2026 เวทีชูพลังนางงามรักษ์โลก |trans-title='Jenny-Jennifer' is stunning and deserving of the crown! She wins Miss Earth Thailand 2026, a pageant showcasing the power of beauty queens to protect the environment. |url=https://www.dailynews.co.th/news/6155379/ |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Daily News (Thailand) |language=th}}</ref> Pinalitan ni Kayra Wouters, Miss Exclusive Air, si Miss Exclusive 2026 Axana Carmoy bilang kinatawan ng Belhika sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=12 Mayo 2026 |title=Miss Exclusive Axana uit Asse zet zich in voor bijenpopulatie: “Liefde voor natuur van thuis meegekregen” |trans-title=Miss Exclusive Axana from Asse dedicates herself to the bee population: “Love for nature inherited from home” |url=https://www.ringtv.be/groen/miss-exclusive-axana-uit-asse-zet-zich-voor-bijenpopulatie-liefde-voor-natuur-van-thuis |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ring TV |language=nl}}</ref> Pinalitan din nina Shanna Meril Kalle ng Estonya, Ariet Sanjarova ng Kirgistan, Barbara Costa ng Portugal, at Na-yeong Kim ng Timog Korea sina Veronika Sinkevitš, Adina Bekturova, Maria Gabriela Pereira, at Soo-in Park, ayon sa pagkakabanggit, sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |last=Tust |first=Katrin |date=15 Hunyo 2026 |title=MISSIS ESTONIA 35 |trans-title=MISS ESTONIA 35 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/missis-estonia-35-2/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Buduaar |publisher=TV3 |language=Estonian}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2026 |title=Кто они — победительницы «Мисс Кыргызстан - 2026»? Фото |trans-title=Who are the winners of Miss Kyrgyzstan 2026? Photo |url=https://culture.akipress.org/news:2510385 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=AKIpress News Agency |language=ru}}</ref><ref>{{Cite news |last=Koch |first=Mary Julia |date=8 Enero 2026 |title=Venezuela’s Lost Export: Beauty Queens |language=en-US |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/opinion/free-expression/venezuelas-lost-export-beauty-queens-6eaf19bb |access-date=27 Oktubre 2026 |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2026 |title=박수인, 2026 미스 어스 코리아 최고 타이틀 수상…세계 미스 어스 도전 : 네이트 연예 |trans-title=Park Soo-in Wins Top Title at Miss Earth Korea 2026… Competing for Miss Earth World |url=https://news.nate.com/view/20260826n18285 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Nate |language=ko}}</ref> ==== Mga pagbalik at pag-urong ==== Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Kapuluang Cook, na huling sumali noong [[Miss Earth 2017|2017]]; Ehipto na huling sumali noong [[Miss Earth 2018|2018]]; Tonga na huling sumali noong [[Miss Earth 2019|2019]]; Guwatemala na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Eslobakya, Hilagang Masedonya at Kirgistan na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; Bosniya at Herzegovina, Espanya, Kasakistan, Kroasya at Sierra Leone na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]], at Arhelya, Belhika, Costa Rica, Honduras, Mawrisyo, Montenegro at Puerto Rico na huling sumali noong [[Miss Earth 2024|2024]]. Bumitiw si Adrianna Carrandi ng Kuba dahil sa hindi inaasahang mga pangyayari sa kaniyang pamilya.<ref>{{Cite web |date=25 Abril 2026 |title=NBNC Miss Cuba 2026 Final Crowning Gala |url=https://www.nuestrabellezanacionalcuba.com/post/nbnc-miss-cuba-2026-final-crowning-gala |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nuestra Belleza Nacional Cuba}}</ref> Bumitiw si Verónica Graciela Ocampos ng Paragway sa hindi isiniwalat na dahilan at lumahok na lamang sa [[Miss International 2026]].<ref>{{cite news |date=9 Agosto 2026 |title=¿Perdió la corona de Miss Tierra Paraguay por ser hakita? |language=es |trans-title=Did she lose the Miss Earth Paraguay crown because she was Hakita? |website=Popular |url=https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810090332/https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> == Mga kandidata == Kinumpirma na ang mga sumusunod na kandidata: {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+ !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan |- |{{Flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{Sortname|Enxhi|Sterkaj|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=7 June 2026 |title=Shpallet më e bukura e Shqipërisë/ Ja vajza që 'rrëmbeu' kurorën e "Miss Shqipëria 2026" |language=sq |trans-title=Albania's most beautiful woman announced/ Here is the girl who 'snatched' the crown of "Miss Albania 2026" |work=[[Gazeta Sot]] |url=https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |url-status=live |access-date=15 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607123116/https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |archive-date=7 June 2026}}</ref> |22 |[[Tirana]] |- |{{Flagdeco|ARG}} [[Arhentina]] |{{Sortname|Karina|Joya|nolink=1}} |20 |[[Lungsod ng Buenos Aires|Buenos Aires]] |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{Sortname|Larisa|Hambaryan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Abril 2026 |title=Լարիսա Համբարյանը` Miss Earth Armenia 2026 տիտղոսակիր |trans-title=Larisa Hambaryan: Miss Earth Armenia 2026 title holder |url=https://yerevanpost.am/hy/2026/04/03/article/5866 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yerevan Post |language=hy}}</ref> |23 |Akhaltsikhe |- |{{flagdeco|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{Sortname|Helena|Ristevski|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=31 Agosto 2026 |title=MUPH alumna to represent Australia at Miss International 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/682234/muph-alumna-to-represent-australia-at-miss-international-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |20 |[[Sidney|Sydney]] |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{Sortname|Aritry|Abdullah|nolink=1}} |22 |[[Dhaka]] |- | {{flagdeco|BEL}} [[Belhika]] |{{Sortname|Kayra|Wouters|nolink=1}} |25 |Genk |- | {{flagdeco|BLZ}} [[Belise|Belis]] |{{Sortname|Vashti|Thompson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Earth Belize Shares Passion for Environmental Activism |url=https://www.greaterbelize.com/miss-earth-belize-shares-passion-for-environmental-activism/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Greater Belize Media |language=en}}</ref> |25 |Lungsod ng Belis |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{Sortname|Tina|Batson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejías |first=Yolimer |date=12 Setyembre 2026 |title=La Organización Reinas y Reyes de Venezuela anunció oficialmente la designación de Tina Batson como la nueva Miss Earth Venezuela 2026 |trans-title=The Reinas y Reyes de Venezuela Organization officially announced the designation of Tina Batson as the new Miss Earth Venezuela 2026 |url=https://www.facebook.com/share/r/1Dk4z2WFRQ/?mibextid=wwXIfr |access-date=27 Oktubre 2026 |website=El Universal |language=es}}</ref> |27 |Barcelona |- |{{flagdeco|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{Sortname|Thu Uyên|Phạm|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phương |first=Hoài |date=7 Hulyo 2026 |title=Phạm Hoàng Thu Uyên lên tiếng trước hoài nghi khi thi Hoa hậu Trái đất 2026 |trans-title=Pham Hoang Thu Uyen speaks out against skepticism when competing in Miss Earth 2026 |url=https://tuoitre.vn/pham-hoang-thu-uyen-len-tieng-truoc-hoai-nghi-khi-thi-hoa-hau-trai-dat-2026-100260704170041005.htm |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |28 |[[Haiphong]] |- | {{flagdeco|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina]] |{{Sortname|Tijana|Štrbac|nolink=1}}<ref name="missbalkana">{{Cite web |date=30 Marso 2026 |title=IZBOR ZA MISS BALKANA 2026 ZA IZBOR MISS SVETA |trans-title=MISS BALKAN 2026 SELECTION FOR MISS [EARTH] SELECTION |url=https://zipa.novamedia.agency/galerija/izbor-za-miss-balkana-2026-za-izbor-miss-sveta/69c99df985114e1bc7b1a235 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova Media |language=bs}}</ref> |18 |Banja Luka |- |{{flagdeco|BRA}} [[Brasil]] |{{Sortname|Karine Stella|Cardoso|nolink=1}} |28 |[[Rio de Janeiro]] |- |{{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica]] |{{Sortname|Loany|Vásquez|nolink=1}} |23 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{flagdeco|SLV}} [[El Salvador]] |{{Sortname|Marisol|Echeverría|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Serrano |first=Oscar |date=1 Hunyo 2026 |title=Coronan a la nueva Miss Earth El Salvador 2026 |trans-title=The new Miss Earth El Salvador 2026 is crowned |url=https://xpot.sv/coronan-a-la-nueva-miss-earth-el-salvador-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Xpot |language=es}}</ref> |26 |[[San Salvador]] |- |{{flagdeco|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{Sortname|Martina|Bugáňová|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kleinová |first=Dana |date=7 Hulyo 2026 |title=Slovensko spoznalo nové kráľovné krásy. Titul si odniesli 4 Slovenky, budú nás reprezentovať vo svete |trans-title=Slovakia has crowned its new beauty queens. Four Slovak women took home titles and will represent the country on the global stage |url=https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711124621/https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |archive-date=11 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Interez.sk |language=sk}}</ref> |21 |[[Bratislava]] |- |{{flagdeco|ESP}} [[Espanya]] |{{Sortname|Arantxa|Guzmán|nolink=1}} |24 |[[Madrid]] |- |{{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] |{{Sortname|Gia|Espinoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Montejano |first=Fernando |date=8 Enero 2026 |title=El Pasoans At 'Miss Earth USA' Make History For The Sun City |url=https://kisselpaso.com/el-paso-miss-earth-usa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=93.1 KISS FM |language=en}}</ref> |21 |[[El Paso]] |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{Sortname|Shanna Meril|Kalle|nolink=q}}<ref name=":1" /> |18 |[[Tallin]] |- |{{flagdeco|WAL}} [[Gales]] |{{Sortname|Sarann|John|nolink=1}} |22 |Rhondda Cynon Taf |- |{{flagdeco|GTM}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{Sortname|Vilma|Rodríguez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Franco |first=Delia |date=14 Hunyo 2026 |title=Miss Guatemala Contest 2026: quiénes son las ocho ganadoras que representarán al país en certámenes internacionales |trans-title=Miss Guatemala Contest 2026: Who are the eight winners who will represent the country in international pageants |url=https://www.publinews.gt/espectaculos/2026/06/15/miss-guatemala-contest-2026-asi-quedaron-las-representantes-de-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Prensa Libre |language=es}}</ref> |25 |Totonicapán |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{Sortname|Brianna|Foster|nolink=1}}<ref name=":0">{{Cite news |last=Jackson |first=Kevin |date=27 Enero 2026 |title=Nevaeh Allen is Miss Jamaica World 2026 |language=en |work=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/01/27/nevaeh-allen-miss-world-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Trelawny |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{Sortname|Yumeha|Sakurai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Agosto 2026 |title=2026ミス・アース・ジャパン日本代表にトリリンガルの秘書・櫻井夢羽が決定 |trans-title=Trilingual secretary Yumeha Sakurai has been selected as Miss Earth Japan 2026. |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/a376b1af4ee0a79b3ca042d425a410a70972bb42 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yahoo! Japan |language=ja}}</ref> |24 |[[Prepektura ng Mie|Mie]] |- |{{flagdeco|MNP}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{Sortname|Marielle|Jeon|nolink=1}} | |Saipan |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{Sortname|Olga|Castillo|nolink=1}} |25 |[[Tegucigalpa]] |- |{{flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{Sortname|Aarya|Aawadhoot|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=20 Setyembre 2026 |title=Aarya Aawadhoot Crowned Miss Earth India 2026 in Jaipur |url=https://www.glamstaan.com/pageants/aarya-aawadhoot-crowned-miss-earth-india-2026-in-jaipur |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Glamstaan |language=en}}</ref> |21 |[[Nagpur]] |- |{{flagdeco|IDN}} [[Indonesya]] |{{Sortname|Puan Cita|Pinayongan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=6 Setyembre 2026 |title=7 Potret Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan, from West Sumatra! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-indonesia-2026-puan-pinayongan-asal-sumbar-c1c2-01-l8vsm-n4248c |access-date=26 Oktubre 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |Padang |- |{{flagdeco|ENG}} [[Inglatera]] |{{Sortname|Georgina|Lawrence|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Setyembre 2026 |title=Hampshire woman with Type 1 diabetes crowned Miss Earth England 2026 |url=https://www.hampshirechronicle.co.uk/news/26548772.hampshire-woman-wins-miss-earth-england-2026-title/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Hampshire Chronicle |language=en}}</ref> |26 |Hampshire |- | {{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{Sortname|Sophia|Koster|nolink=1}} |18 |[[Calgary]] |- | {{flagdeco|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{Sortname|Cassiedy|Davis Quintero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Mayo 2026 |title=New Miss Earth Cayman Islands crowned |url=https://www.caymaniantimes.ky/news/new-miss-earth-cayman-islands-crowned |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Caymanian Times |language=en}}</ref> |26 |George Town |- | {{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{Sortname|Matangaro|Tarabay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Melina Etches |date=3 Nobyembre 2025 |title=Spectacular finale for Miss Cook Islands 2025: High-value prizes for the top three winners |url=https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cook Islands News |language=en}}</ref> |19 |Rarotonga |- |{{flagdeco|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{Sortname|Adellina|Balgymbaeva|nolink=1}} |22 |Pavlodar |- |{{flagdeco|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{Sortname|Ariet|Sanjarova|nolink=1}} |23 |[[Osh]] |- | {{flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{Sortname|Isabella|Bermúdez|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 2026 |title=Isabella Bermúdez Nieto es la nueva Miss Earth Colombia 2026 |language=es |trans-title=Isabella Bermúdez Nieto is the new Miss Earth Colombia 2026 |work=El Quindiano |url=https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713055417/https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |25 |[[Pereira, Colombia|Pereira]] |- | {{flagdeco|HRV}} [[Kroasya]] |{{Sortname|Paola|Hrdas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2026 |title=Nova Miss Earth Croatia je studentica medicine iz Zagreba: Pogledajte kako izgleda |trans-title=The new Miss Earth Croatia is a medical student from Zagreb: See what she looks like |url=https://net.hr/hot/zvijezde/nova-miss-earth-croatia-je-studentica-medicine-iz-zagreba-pogledajte-kako-izgleda-727d579f-2ec0-11f1-936f-9600040c8f8e |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Net.hr |language=hr}}</ref> |21 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{Sortname|Norma|Yamin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sanchez |first=Miguel |date=18 Hunyo 2026 |title=Norma Yamin participará en Miss Earth y representará al Líbano |trans-title=Norma Yamin will participate in Miss Earth and represent Lebanon |url=https://acn.com.ve/norma-yamin-participara-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Agencia Carabobeña de Noticias |language=es}}</ref> |27 |[[Beirut]] |- |{{flagdeco|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{Sortname|Lilja|Pétursdóttir|nolink=1}} |22 |[[Reikiavik]] |- |{{flagdeco|Madagascar}} [[Madagascar|Madagaskar]] |{{sortname|Laura|Nomeny|nolink=1}} |20 |Mahajanga |- |{{flagdeco|MAC}} [[Macau|Makaw]] |Jolie Feilei<ref>{{Cite web |date=29 Hulyo 2026 |title=星光聚羊城，美耀环宇时｜2026 MISS COSMO环宇小姐中国总决赛圆满落幕 |trans-title=Stars Gather in Guangzhou, Beauty Shines Globally: 2026 MISS COSMO China Final Concludes Successfully |url=https://www.sohu.com/a/1056253893_121309384 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |21 |[[Macau|Makaw]] |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{Sortname|Elyse|Tan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |title=IJN Supports World Drowning Prevention Day 2026 with CPR Education |url=https://www.ijn.com.my/ijn-media/world-drowning-prevention-day-2026-cpr/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Institut Jantung Negara |language=en-US}}</ref> |18 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{Sortname|Karina|Nandee|nolink=1}} |26 |Quatre Bornes |- |{{flagdeco|MEX}} [[Mehiko]] |{{Sortname|Alexia|Briviesca|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Medina |first=Tommy |date=1 Setyembre 2026 |title=Veracruz conquista su cuarta corona nacional en Miss Earth México |url=https://imagendeveracruz.mx/sociales/veracruz-conquista-su-cuarta-corona-nacional-en-miss-earth-mexico-20260902-0005.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Imagen de Veracruz |language=es}}</ref> |23 |[[Mérida, Yucatán|Mérida]] |- |{{flagdeco|MDA}} [[Moldabya]] |{{Sortname|Margarita|Rudkovskaya|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |19 |[[Chișinău|Chişinău]] |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{Sortname|Zulsar|Otgonbayar|nolink=1}} |20 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagdeco|MNE}} [[Montenegro]] |{{Sortname|Ksenija|Popović|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |22 |[[Podgorica]] |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{Sortname|Thoon|Hayman Oo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Hulyo 2026 |title=Miss Myanmar Earth 2026 ရဲ့ Grand Final ပွဲ |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2026/07/miss-myanmar-earth-2026-grand-final.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Myanmar Celebrity News |language=en}}</ref> |22 |[[Yangon]] |- | {{flagdeco|NPL}} [[Nepal]] | data-sort-value="Oli, Binita" |Binita Oli<ref>{{Cite web |date=27 Setyembre 2026 |title=प्रयासनाले पहिरिइन् मिस युनिभर्स नेपालको ताज, मिस अर्थ नेपाल बनिन् बिनिता |trans-title=Prayasana crowned Miss Universe Nepal, Binita becomes Miss Earth Nepal |url=https://ekantipur.com/entertainment/2026/09/27/prayasana-crowned-miss-universe-nepal-binita-becomes-miss-earth-nepal-53-55.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |27 |Jhapa |- | {{flagdeco|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |{{Sortname|Mercy|Suoyo|nolink=1}} |21 |Yenagoa |- | {{flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |Marian Rodríguez |21 |Rivas |- | {{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{Sortname|Emilie|Sand|nolink=1}} |22 |Ålesund |- | {{flagdeco|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |{{Sortname|Yajna|Singh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Hunyo 2026 |title=Yajna Singh: Beauty with a Purpose! |url=https://indiannews.nz/2026/06/10/yajna-singh-beauty-with-a-purpose/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Indian News |language=en}}</ref> |25 |[[Auckland]] |- | {{flagdeco|NED}} [[Holland|Olanda]] | data-sort-value="Sande, Lotte van de" |{{Sortname|Lotte|van de Sande|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date= |title=Miss Netherlands Earth |url=https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708022703/https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |archive-date=8 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Miss Nederland}}</ref> |23 |[[Utrecht]] |- | {{flagdeco|PHL}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{Sortname|Rina Andrea|Delos Santos|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Rina Andrea Delos Santos of Cagayan is Miss Philippines Earth 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/675379/rina-andrea-delos-santos-of-cagayan-is-miss-philippines-earth-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |27 |[[Ballesteros, Cagayan|Ballesteros]] |- | {{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{Sortname|Annika|Viertola|nolink=1}} |21 |[[Helsinki]] |- | {{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{Sortname|Izabela|Cieśla|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Miss Earth Poland 2026 pays courtesy call on Consul General — Chicago |url=https://asianjournal.com/usa/chicago/miss-earth-poland-2026-pays-courtesy-call-on-consul-general/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Asian Journal News |language=en-US}}</ref> |20 |[[Chicago]] |- | {{flagdeco|POR}} [[Portugal]] |{{Sortname|Bárbara|Costa|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Antunes |first=Pedro |date=1 Mayo 2026 |title=Caldense Bárbara Costa é Miss Earth Portugal 2026 |trans-title=Bárbara Costa from Caldas is Miss Earth Portugal 2026 |url=https://jornaldascaldas.pt/2026/05/01/caldense-barbara-costa-e-miss-earth-portugal-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Jornal das Caldas |language=pt}}</ref> |25 |Caldas da Rainha |- | {{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{Sortname|Pauline|Mouchard|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Leroux |first=Stéphanie |date=18 Agosto 2026 |title=Putri Andriani Juficha : la reine de beauté Indonésienne est morte le jour de son 26e anniversaire - Voici.fr |trans-title=Putri Andriani Juficha: the Indonesian beauty queen died on her 26th birthday |url=https://www.voici.fr/celebrites/putri-andriani-juficha-la-reine-de-beaute-indonesienne-est-morte-le-jour-de-son-26e-anniversaire-827798 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Voici |language=fr}}</ref> |26 |Guichainville |- | {{flagdeco|PUR}} [[Puerto Rico]] |{{Sortname|Cristina|Ríos|nolink=1}} |24 |San Sebastián |- | {{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{Sortname|Nicole|Rijo|nolink=1}} |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- | {{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{Sortname|Hana|Dědková|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=23 Mayo 2026 |title=Novou Miss Czech Republic 2026 se stala Lucie Pisková |trans-title=Lucie Pisková became the new Miss Czech Republic 2026 |url=https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523234420/https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-date=23 Mayo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova.cz |language=cs}}</ref> |25 |Ostrava |- | [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{Sortname|Madeleine|Bordesoulle|nolink=1}} |20 |La Montagne |- | {{flagdeco|SRB}} [[Serbiya]] |{{Sortname|Lana|Mandić|nolink=1}} |21 |Novi Sad |- | {{flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{Sortname|Angela|Guta|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2026 |title=Angela Guta Crowned Miss Earth Zimbabwe 2026, Set To Represent The Nation In The Philippines |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/angela-guta-crowned-miss-earth-zimbabwe-2026-set-to-represent-the-nation-in-the-philippines/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Youth Village |language=en}}</ref> |25 |[[Harare]] |- | {{flagdeco|SGP}} [[Singapura]] |{{Sortname|Kaarthika|Kumanan|nolink=1}} |24 |[[Singapura]] |- | {{flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{Sortname|Nethmi|Kaveesha|nolink=1}} | |[[Colombo]] |- |{{Flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |{{Sortname|Isabelle|Åhs|nolink=1}} |21 |Malmö |- | {{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{Sortname|Celine|Edson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2026 |title=Tanzania crowns new queens at Miss Grand Tanzania 2026 |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/tanzania-crowns-new-queens-at-miss-grand-tanzania-2026-5556204 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |22 |[[Dar es Salaam]] |- | {{flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{Sortname|Alicia|Bouclin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=1 Setyembre 2026 |title=เปิดรายชื่อนางงามผู้ชนะบนเวทีต่าง ๆ ในประเทศไทย ประจำปี 2026 |trans-title=Here is the list of beauty pageant winners in Thailand for 2026 |url=https://board.postjung.com/1714919 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901134755/https://board.postjung.com/1714919 |archive-date=1 Setyembre 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Postjung |language=th}}</ref> |23 |[[Chiang Mai]] |- | {{flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{Sortname|Hlombe|Khanya|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Peterson |first=Desnay |date=19 Oktubre 2026 |title=A new chapter for Miss Earth South Africa |url=https://www.citizen.co.za/southern-courier/news-headlines/local-news/2026/10/19/a-new-chapter-for-miss-earth-south-africa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Southern Courier |language=en-GB}}</ref> |25 |[[Johannesburgo]] |- | {{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{Sortname|Na-yeong|Kim|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Seong |first=Jong-hyun |date=26 Agosto 2026 |title=[포토] 김나영, ‘미스 워터 수상’(미스어스코리아) |trans-title=[Photo] Kim Na-young, 'Miss Water Award Winner' (Miss Earth Korea) |url=https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=705886 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=News Free Zone |language=ko}}</ref> |23 |[[Seoul]] |- | {{flagdeco|TON}} [[Tonga]] |{{Sortname|Malia Soana|Kavai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Vaipulu |first=Amanda |date=22 Hulyo 2026 |title=Tonga's Tri-Pageant Dazzles the Pacific |url=https://tongachronicle.to/tongas-tri-pageant-dazzles-the-pacific/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tonga Chronicle |language=en-NZ}}</ref> |25 |Leimatuʻa |- | {{flagdeco|CHL}} [[Chile|Tsile]] |{{Sortname|María Paz|Berríos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=6 Setyembre 2026 |title=Quién es María Paz Berríos, la nueva Miss Earth Chile que representará al país en Filipinas |language=es |trans-title=Who is Maria Paz Berriod, the new Miss Earth Chile that will represent the country in Philippines |work=24 Horas |url=https://www.24horas.cl/amp/tendencias/redes-sociales/maria-paz-berrios-miss-earth-chile-filipinas |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Colina |- | {{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{Sortname|Didem|Güngör|nolink=1}} |27 |[[Dortmund]] |- | {{flagdeco|UKR}} [[Ukranya]] |{{Sortname|Sofia|Orel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Oktubre 2026 |title=19-year-old Sofia Orel will represent Ukraine at the Miss Earth 2026 pageant |url=https://ua.news/en/krasa/19-richna-sofiia-orel-predstavit-ukrayinu-na-konkursi-mis-zemlia-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=UA News |language=en}}</ref> |19 |Uman |} == Mga sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[Kategorya:Miss Earth]] q4bohoxnlmhgkw8vqvsvp3rc1ljpvfl 2237428 2237427 2026-10-26T19:41:30Z Allyriana000 119761 2237428 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|image=|date=12 Disyembre 2026|presenters=|venue=Pilipinas|broadcaster=|entrants=|debuts=|withdrawals=|returns={{Hlist|Arhelya|Belhika|Bosniya at Herzegovina|Costa Rica|Ehipto|Eslobakya|Espanya|Guwatemala|Hilagang Masedonya|Honduras|Kapuluang Cook|Kasakistan|Kirgistan|Kroasya|Mawrisyo|Montenegro|Puerto Rico|Sierra Leone|Tonga}}|placements=|winner=|next=|theme=Love in Action|before=[[Miss Earth 2025|2025]]}}Ang '''Miss Earth 2026''' ang magiging ika-26 na [[Miss Earth]] pageant, na gaganapin sa Pilipinas sa 12 Disyembre 2026. Kokoronahan ni [[Natálie Puškinová]] ng Republikang Tseko ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kaganapan. == Kaligiran == === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Marian Rodríguez si Ziari Ruiz ng Nikaragwa dahil sa suliraning pang-organisasyon.<ref>{{cite web |last=Velasquez |first=Maura |date=8 Abril 2026 |title=Lista para el escenario internacional: Ziari Ruiz es la nueva Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ready for the international stage: Ziari Ruiz is the new Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.tn8.ni/entretenimiento/lista-para-el-escenario-internacional-ziari-ruiz-es-la-nueva-miss-earth-nicaragua-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=TN8 |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Hunyo 2026 |title=Ziari Ruiz renuncia a Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ziari Ruiz resigns from Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.vivanicaragua.com.ni/2026/06/05/espectaculos/ziari-ruiz-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Viva Nicaragua Canal 13 |language=es}}</ref> Pinalitan ni Karina Joya si Nazarena Torrejón bilang kinatawan ng Arhentina dahil sa suliraning pangkalusugan.<ref>{{Cite web |last= |date=20 Abril 2026 |title=La comodorense Maia Padilla brilló en un certamen internacional de belleza |trans-title=Maia Padilla from Comodoro Rivadavia shone in an international beauty pageant |url=https://www.adnsur.com.ar/sociedad/la-comodorense-maia-padilla-brillo-en-un-certamen-internacional-de-belleza_a69e6989335fd4a108ad7be19 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=ADN Sur |language=es}}</ref> Pinalitan ni Alicia Bouclin si Jennifer Malits bilang kinatawan ng Taylandiya dahil lampas na siya sa ''age limit''.<ref>{{cite web |date=13 October 2026 |title=Alicia Buoclin will Represent Thailand at Miss Earth 2026 |url=https://www.facebook.com/missearth.th/posts/a-new-journey-begins-a-nation-stands-behind-her-introducing-alicia-elizabeth-bou/1563296652500235/ |publisher=Miss Earth Thailand}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suwannatada |first=Sutannaraj |date=1 Setyembre 2026 |title='เจนนี่-เจนนิเฟอร์' สวยสมมง! คว้า Miss Earth Thailand 2026 เวทีชูพลังนางงามรักษ์โลก |trans-title='Jenny-Jennifer' is stunning and deserving of the crown! She wins Miss Earth Thailand 2026, a pageant showcasing the power of beauty queens to protect the environment. |url=https://www.dailynews.co.th/news/6155379/ |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Daily News (Thailand) |language=th}}</ref> Pinalitan ni Kayra Wouters, Miss Exclusive Air, si Miss Exclusive 2026 Axana Carmoy bilang kinatawan ng Belhika sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=12 Mayo 2026 |title=Miss Exclusive Axana uit Asse zet zich in voor bijenpopulatie: “Liefde voor natuur van thuis meegekregen” |trans-title=Miss Exclusive Axana from Asse dedicates herself to the bee population: “Love for nature inherited from home” |url=https://www.ringtv.be/groen/miss-exclusive-axana-uit-asse-zet-zich-voor-bijenpopulatie-liefde-voor-natuur-van-thuis |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ring TV |language=nl}}</ref> Pinalitan din nina Shanna Meril Kalle ng Estonya, Ariet Sanjarova ng Kirgistan, Barbara Costa ng Portugal, at Na-yeong Kim ng Timog Korea sina Veronika Sinkevitš, Adina Bekturova, Maria Gabriela Pereira, at Soo-in Park, ayon sa pagkakabanggit, sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |last=Tust |first=Katrin |date=15 Hunyo 2026 |title=MISSIS ESTONIA 35 |trans-title=MISS ESTONIA 35 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/missis-estonia-35-2/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Buduaar |publisher=TV3 |language=Estonian}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2026 |title=Кто они — победительницы «Мисс Кыргызстан - 2026»? Фото |trans-title=Who are the winners of Miss Kyrgyzstan 2026? Photo |url=https://culture.akipress.org/news:2510385 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=AKIpress News Agency |language=ru}}</ref><ref>{{Cite news |last=Koch |first=Mary Julia |date=8 Enero 2026 |title=Venezuela’s Lost Export: Beauty Queens |language=en-US |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/opinion/free-expression/venezuelas-lost-export-beauty-queens-6eaf19bb |access-date=27 Oktubre 2026 |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2026 |title=박수인, 2026 미스 어스 코리아 최고 타이틀 수상…세계 미스 어스 도전 : 네이트 연예 |trans-title=Park Soo-in Wins Top Title at Miss Earth Korea 2026… Competing for Miss Earth World |url=https://news.nate.com/view/20260826n18285 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Nate |language=ko}}</ref> ==== Mga pagbalik at pag-urong ==== Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Kapuluang Cook, na huling sumali noong [[Miss Earth 2017|2017]]; Ehipto na huling sumali noong [[Miss Earth 2018|2018]]; Tonga na huling sumali noong [[Miss Earth 2019|2019]]; Guwatemala na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Eslobakya, Hilagang Masedonya at Kirgistan na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; Bosniya at Herzegovina, Espanya, Kasakistan, Kroasya at Sierra Leone na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]], at Arhelya, Belhika, Costa Rica, Honduras, Mawrisyo, Montenegro at Puerto Rico na huling sumali noong [[Miss Earth 2024|2024]]. Bumitiw si Adrianna Carrandi ng Kuba dahil sa hindi inaasahang mga pangyayari sa kaniyang pamilya.<ref>{{Cite web |date=25 Abril 2026 |title=NBNC Miss Cuba 2026 Final Crowning Gala |url=https://www.nuestrabellezanacionalcuba.com/post/nbnc-miss-cuba-2026-final-crowning-gala |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nuestra Belleza Nacional Cuba}}</ref> Bumitiw si Verónica Graciela Ocampos ng Paragway sa hindi isiniwalat na dahilan at lumahok na lamang sa [[Miss International 2026]].<ref>{{cite news |date=9 Agosto 2026 |title=¿Perdió la corona de Miss Tierra Paraguay por ser hakita? |language=es |trans-title=Did she lose the Miss Earth Paraguay crown because she was Hakita? |website=Popular |url=https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810090332/https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> == Mga kandidata == Kinumpirma na ang mga sumusunod na kandidata: {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+ !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan |- |{{Flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{Sortname|Enxhi|Sterkaj|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=7 June 2026 |title=Shpallet më e bukura e Shqipërisë/ Ja vajza që 'rrëmbeu' kurorën e "Miss Shqipëria 2026" |language=sq |trans-title=Albania's most beautiful woman announced/ Here is the girl who 'snatched' the crown of "Miss Albania 2026" |work=[[Gazeta Sot]] |url=https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |url-status=live |access-date=15 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607123116/https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |archive-date=7 June 2026}}</ref> |22 |[[Tirana]] |- |{{Flagdeco|ARG}} [[Arhentina]] |{{Sortname|Karina|Joya|nolink=1}} |20 |[[Lungsod ng Buenos Aires|Buenos Aires]] |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{Sortname|Larisa|Hambaryan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Abril 2026 |title=Լարիսա Համբարյանը` Miss Earth Armenia 2026 տիտղոսակիր |trans-title=Larisa Hambaryan: Miss Earth Armenia 2026 title holder |url=https://yerevanpost.am/hy/2026/04/03/article/5866 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yerevan Post |language=hy}}</ref> |23 |Akhaltsikhe |- |{{flagdeco|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{Sortname|Helena|Ristevski|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=31 Agosto 2026 |title=MUPH alumna to represent Australia at Miss International 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/682234/muph-alumna-to-represent-australia-at-miss-international-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |20 |[[Sidney|Sydney]] |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{Sortname|Aritry|Abdullah|nolink=1}} |22 |[[Dhaka]] |- | {{flagdeco|BEL}} [[Belhika]] |{{Sortname|Kayra|Wouters|nolink=1}} |25 |Genk |- | {{flagdeco|BLZ}} [[Belise|Belis]] |{{Sortname|Vashti|Thompson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Earth Belize Shares Passion for Environmental Activism |url=https://www.greaterbelize.com/miss-earth-belize-shares-passion-for-environmental-activism/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Greater Belize Media |language=en}}</ref> |25 |Lungsod ng Belis |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{Sortname|Tina|Batson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejías |first=Yolimer |date=12 Setyembre 2026 |title=La Organización Reinas y Reyes de Venezuela anunció oficialmente la designación de Tina Batson como la nueva Miss Earth Venezuela 2026 |trans-title=The Reinas y Reyes de Venezuela Organization officially announced the designation of Tina Batson as the new Miss Earth Venezuela 2026 |url=https://www.facebook.com/share/r/1Dk4z2WFRQ/?mibextid=wwXIfr |access-date=27 Oktubre 2026 |website=El Universal |language=es}}</ref> |27 |Barcelona |- |{{flagdeco|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{Sortname|Thu Uyên|Phạm|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phương |first=Hoài |date=7 Hulyo 2026 |title=Phạm Hoàng Thu Uyên lên tiếng trước hoài nghi khi thi Hoa hậu Trái đất 2026 |trans-title=Pham Hoang Thu Uyen speaks out against skepticism when competing in Miss Earth 2026 |url=https://tuoitre.vn/pham-hoang-thu-uyen-len-tieng-truoc-hoai-nghi-khi-thi-hoa-hau-trai-dat-2026-100260704170041005.htm |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |28 |[[Haiphong]] |- | {{flagdeco|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina]] |{{Sortname|Tijana|Štrbac|nolink=1}}<ref name="missbalkana">{{Cite web |date=30 Marso 2026 |title=IZBOR ZA MISS BALKANA 2026 ZA IZBOR MISS SVETA |trans-title=MISS BALKAN 2026 SELECTION FOR MISS [EARTH] SELECTION |url=https://zipa.novamedia.agency/galerija/izbor-za-miss-balkana-2026-za-izbor-miss-sveta/69c99df985114e1bc7b1a235 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova Media |language=bs}}</ref> |18 |Banja Luka |- |{{flagdeco|BRA}} [[Brasil]] |{{Sortname|Karine Stella|Cardoso|nolink=1}} |28 |[[Rio de Janeiro]] |- |{{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica]] |{{Sortname|Loany|Vásquez|nolink=1}} |23 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{flagdeco|SLV}} [[El Salvador]] |{{Sortname|Marisol|Echeverría|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Serrano |first=Oscar |date=1 Hunyo 2026 |title=Coronan a la nueva Miss Earth El Salvador 2026 |trans-title=The new Miss Earth El Salvador 2026 is crowned |url=https://xpot.sv/coronan-a-la-nueva-miss-earth-el-salvador-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Xpot |language=es}}</ref> |26 |[[San Salvador]] |- |{{flagdeco|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{Sortname|Martina|Bugáňová|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kleinová |first=Dana |date=7 Hulyo 2026 |title=Slovensko spoznalo nové kráľovné krásy. Titul si odniesli 4 Slovenky, budú nás reprezentovať vo svete |trans-title=Slovakia has crowned its new beauty queens. Four Slovak women took home titles and will represent the country on the global stage |url=https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711124621/https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |archive-date=11 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Interez.sk |language=sk}}</ref> |21 |[[Bratislava]] |- |{{flagdeco|ESP}} [[Espanya]] |{{Sortname|Arantxa|Guzmán|nolink=1}} |24 |[[Madrid]] |- |{{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] |{{Sortname|Gia|Espinoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Montejano |first=Fernando |date=8 Enero 2026 |title=El Pasoans At 'Miss Earth USA' Make History For The Sun City |url=https://kisselpaso.com/el-paso-miss-earth-usa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=93.1 KISS FM |language=en}}</ref> |21 |[[El Paso]] |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{Sortname|Shanna Meril|Kalle|nolink=q}}<ref name=":1" /> |18 |[[Tallin]] |- |{{flagdeco|WAL}} [[Gales]] |{{Sortname|Sarann|John|nolink=1}} |22 |Rhondda Cynon Taf |- |{{flagdeco|GTM}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{Sortname|Vilma|Rodríguez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Franco |first=Delia |date=14 Hunyo 2026 |title=Miss Guatemala Contest 2026: quiénes son las ocho ganadoras que representarán al país en certámenes internacionales |trans-title=Miss Guatemala Contest 2026: Who are the eight winners who will represent the country in international pageants |url=https://www.publinews.gt/espectaculos/2026/06/15/miss-guatemala-contest-2026-asi-quedaron-las-representantes-de-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Prensa Libre |language=es}}</ref> |25 |Totonicapán |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{Sortname|Brianna|Foster|nolink=1}}<ref name=":0">{{Cite news |last=Jackson |first=Kevin |date=27 Enero 2026 |title=Nevaeh Allen is Miss Jamaica World 2026 |language=en |work=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/01/27/nevaeh-allen-miss-world-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Trelawny |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{Sortname|Yumeha|Sakurai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Agosto 2026 |title=2026ミス・アース・ジャパン日本代表にトリリンガルの秘書・櫻井夢羽が決定 |trans-title=Trilingual secretary Yumeha Sakurai has been selected as Miss Earth Japan 2026. |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/a376b1af4ee0a79b3ca042d425a410a70972bb42 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yahoo! Japan |language=ja}}</ref> |24 |[[Prepektura ng Mie|Mie]] |- |{{flagdeco|MNP}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{Sortname|Marielle|Jeon|nolink=1}} | |Saipan |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{Sortname|Olga|Castillo|nolink=1}} |25 |[[Tegucigalpa]] |- |{{flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{Sortname|Aarya|Aawadhoot|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=20 Setyembre 2026 |title=Aarya Aawadhoot Crowned Miss Earth India 2026 in Jaipur |url=https://www.glamstaan.com/pageants/aarya-aawadhoot-crowned-miss-earth-india-2026-in-jaipur |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Glamstaan |language=en}}</ref> |21 |[[Nagpur]] |- |{{flagdeco|IDN}} [[Indonesya]] |{{Sortname|Puan Cita|Pinayongan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=6 Setyembre 2026 |title=7 Potret Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan, from West Sumatra! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-indonesia-2026-puan-pinayongan-asal-sumbar-c1c2-01-l8vsm-n4248c |access-date=26 Oktubre 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |Padang |- |{{flagdeco|ENG}} [[Inglatera]] |{{Sortname|Georgina|Lawrence|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Setyembre 2026 |title=Hampshire woman with Type 1 diabetes crowned Miss Earth England 2026 |url=https://www.hampshirechronicle.co.uk/news/26548772.hampshire-woman-wins-miss-earth-england-2026-title/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Hampshire Chronicle |language=en}}</ref> |26 |Hampshire |- | {{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{Sortname|Sophia|Koster|nolink=1}} |18 |[[Calgary]] |- | {{flagdeco|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{Sortname|Cassiedy|Davis Quintero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Mayo 2026 |title=New Miss Earth Cayman Islands crowned |url=https://www.caymaniantimes.ky/news/new-miss-earth-cayman-islands-crowned |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Caymanian Times |language=en}}</ref> |26 |George Town |- | {{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{Sortname|Matangaro|Tarabay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Melina Etches |date=3 Nobyembre 2025 |title=Spectacular finale for Miss Cook Islands 2025: High-value prizes for the top three winners |url=https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cook Islands News |language=en}}</ref> |19 |Rarotonga |- |{{flagdeco|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{Sortname|Adellina|Balgymbaeva|nolink=1}} |22 |Pavlodar |- |{{flagdeco|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{Sortname|Ariet|Sanjarova|nolink=1}} |23 |[[Osh]] |- | {{flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{Sortname|Isabella|Bermúdez|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 2026 |title=Isabella Bermúdez Nieto es la nueva Miss Earth Colombia 2026 |language=es |trans-title=Isabella Bermúdez Nieto is the new Miss Earth Colombia 2026 |work=El Quindiano |url=https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713055417/https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |25 |[[Pereira, Colombia|Pereira]] |- | {{flagdeco|HRV}} [[Kroasya]] |{{Sortname|Paola|Hrdas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2026 |title=Nova Miss Earth Croatia je studentica medicine iz Zagreba: Pogledajte kako izgleda |trans-title=The new Miss Earth Croatia is a medical student from Zagreb: See what she looks like |url=https://net.hr/hot/zvijezde/nova-miss-earth-croatia-je-studentica-medicine-iz-zagreba-pogledajte-kako-izgleda-727d579f-2ec0-11f1-936f-9600040c8f8e |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Net.hr |language=hr}}</ref> |21 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{Sortname|Norma|Yamin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sanchez |first=Miguel |date=18 Hunyo 2026 |title=Norma Yamin participará en Miss Earth y representará al Líbano |trans-title=Norma Yamin will participate in Miss Earth and represent Lebanon |url=https://acn.com.ve/norma-yamin-participara-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Agencia Carabobeña de Noticias |language=es}}</ref> |27 |[[Beirut]] |- |{{flagdeco|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{Sortname|Lilja|Pétursdóttir|nolink=1}} |22 |[[Reikiavik]] |- |{{flagdeco|Madagascar}} [[Madagascar|Madagaskar]] |{{sortname|Laura|Nomeny|nolink=1}} |20 |Mahajanga |- |{{flagdeco|MAC}} [[Macau|Makaw]] |Jolie Feilei<ref>{{Cite web |date=29 Hulyo 2026 |title=星光聚羊城，美耀环宇时｜2026 MISS COSMO环宇小姐中国总决赛圆满落幕 |trans-title=Stars Gather in Guangzhou, Beauty Shines Globally: 2026 MISS COSMO China Final Concludes Successfully |url=https://www.sohu.com/a/1056253893_121309384 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |21 |[[Macau|Makaw]] |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{Sortname|Elyse|Tan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |title=IJN Supports World Drowning Prevention Day 2026 with CPR Education |url=https://www.ijn.com.my/ijn-media/world-drowning-prevention-day-2026-cpr/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Institut Jantung Negara |language=en-US}}</ref> |18 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{Sortname|Karina|Nandee|nolink=1}} |26 |Quatre Bornes |- |{{flagdeco|MEX}} [[Mehiko]] |{{Sortname|Alexia|Briviesca|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Medina |first=Tommy |date=1 Setyembre 2026 |title=Veracruz conquista su cuarta corona nacional en Miss Earth México |url=https://imagendeveracruz.mx/sociales/veracruz-conquista-su-cuarta-corona-nacional-en-miss-earth-mexico-20260902-0005.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Imagen de Veracruz |language=es}}</ref> |23 |[[Mérida, Yucatán|Mérida]] |- |{{flagdeco|MDA}} [[Moldabya]] |{{Sortname|Margarita|Rudkovskaya|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |19 |[[Chișinău|Chişinău]] |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{Sortname|Zulsar|Otgonbayar|nolink=1}} |20 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagdeco|MNE}} [[Montenegro]] |{{Sortname|Ksenija|Popović|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |22 |[[Podgorica]] |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{Sortname|Thoon|Hayman Oo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Hulyo 2026 |title=Miss Myanmar Earth 2026 ရဲ့ Grand Final ပွဲ |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2026/07/miss-myanmar-earth-2026-grand-final.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Myanmar Celebrity News |language=en}}</ref> |22 |[[Yangon]] |- | {{flagdeco|NPL}} [[Nepal]] | data-sort-value="Oli, Binita" |Binita Oli<ref>{{Cite web |date=27 Setyembre 2026 |title=प्रयासनाले पहिरिइन् मिस युनिभर्स नेपालको ताज, मिस अर्थ नेपाल बनिन् बिनिता |trans-title=Prayasana crowned Miss Universe Nepal, Binita becomes Miss Earth Nepal |url=https://ekantipur.com/entertainment/2026/09/27/prayasana-crowned-miss-universe-nepal-binita-becomes-miss-earth-nepal-53-55.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |27 |Jhapa |- | {{flagdeco|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |{{Sortname|Mercy|Suoyo|nolink=1}} |21 |Yenagoa |- | {{flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |Marian Rodríguez |21 |Rivas |- | {{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{Sortname|Emilie|Sand|nolink=1}} |22 |Ålesund |- | {{flagdeco|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |{{Sortname|Yajna|Singh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Hunyo 2026 |title=Yajna Singh: Beauty with a Purpose! |url=https://indiannews.nz/2026/06/10/yajna-singh-beauty-with-a-purpose/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Indian News |language=en}}</ref> |25 |[[Auckland]] |- | {{flagdeco|NED}} [[Holland|Olanda]] | data-sort-value="Sande, Lotte van de" |{{Sortname|Lotte|van de Sande|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date= |title=Miss Netherlands Earth |url=https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708022703/https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |archive-date=8 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Miss Nederland}}</ref> |23 |[[Utrecht]] |- | {{flagdeco|PHL}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{Sortname|Rina Andrea|Delos Santos|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Rina Andrea Delos Santos of Cagayan is Miss Philippines Earth 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/675379/rina-andrea-delos-santos-of-cagayan-is-miss-philippines-earth-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |27 |[[Ballesteros, Cagayan|Ballesteros]] |- | {{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{Sortname|Annika|Viertola|nolink=1}} |21 |[[Helsinki]] |- | {{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{Sortname|Izabela|Cieśla|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Miss Earth Poland 2026 pays courtesy call on Consul General — Chicago |url=https://asianjournal.com/usa/chicago/miss-earth-poland-2026-pays-courtesy-call-on-consul-general/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Asian Journal News |language=en-US}}</ref> |20 |[[Chicago]] |- | {{flagdeco|POR}} [[Portugal]] |{{Sortname|Bárbara|Costa|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Antunes |first=Pedro |date=1 Mayo 2026 |title=Caldense Bárbara Costa é Miss Earth Portugal 2026 |trans-title=Bárbara Costa from Caldas is Miss Earth Portugal 2026 |url=https://jornaldascaldas.pt/2026/05/01/caldense-barbara-costa-e-miss-earth-portugal-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Jornal das Caldas |language=pt}}</ref> |25 |Caldas da Rainha |- | {{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{Sortname|Pauline|Mouchard|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Leroux |first=Stéphanie |date=18 Agosto 2026 |title=Putri Andriani Juficha : la reine de beauté Indonésienne est morte le jour de son 26e anniversaire - Voici.fr |trans-title=Putri Andriani Juficha: the Indonesian beauty queen died on her 26th birthday |url=https://www.voici.fr/celebrites/putri-andriani-juficha-la-reine-de-beaute-indonesienne-est-morte-le-jour-de-son-26e-anniversaire-827798 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Voici |language=fr}}</ref> |26 |Guichainville |- | {{flagdeco|PUR}} [[Puerto Rico]] |{{Sortname|Cristina|Ríos|nolink=1}} |24 |San Sebastián |- | {{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{Sortname|Nicole|Rijo|nolink=1}} |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- | {{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{Sortname|Hana|Dědková|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=23 Mayo 2026 |title=Novou Miss Czech Republic 2026 se stala Lucie Pisková |trans-title=Lucie Pisková became the new Miss Czech Republic 2026 |url=https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523234420/https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-date=23 Mayo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova.cz |language=cs}}</ref> |25 |Ostrava |- | [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{Sortname|Madeleine|Bordesoulle|nolink=1}} |20 |La Montagne |- | {{flagdeco|SRB}} [[Serbiya]] |{{Sortname|Lana|Mandić|nolink=1}} |21 |Novi Sad |- | {{flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{Sortname|Angela|Guta|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2026 |title=Angela Guta Crowned Miss Earth Zimbabwe 2026, Set To Represent The Nation In The Philippines |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/angela-guta-crowned-miss-earth-zimbabwe-2026-set-to-represent-the-nation-in-the-philippines/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Youth Village |language=en}}</ref> |25 |[[Harare]] |- | {{flagdeco|SGP}} [[Singapura]] |{{Sortname|Kaarthika|Kumanan|nolink=1}} |24 |[[Singapura]] |- | {{flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{Sortname|Nethmi|Kaveesha|nolink=1}} | |[[Colombo]] |- |{{Flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |{{Sortname|Isabelle|Åhs|nolink=1}} |21 |Malmö |- | {{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{Sortname|Celine|Edson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2026 |title=Tanzania crowns new queens at Miss Grand Tanzania 2026 |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/tanzania-crowns-new-queens-at-miss-grand-tanzania-2026-5556204 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |22 |[[Dar es Salaam]] |- | {{flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{Sortname|Alicia|Bouclin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=1 Setyembre 2026 |title=เปิดรายชื่อนางงามผู้ชนะบนเวทีต่าง ๆ ในประเทศไทย ประจำปี 2026 |trans-title=Here is the list of beauty pageant winners in Thailand for 2026 |url=https://board.postjung.com/1714919 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901134755/https://board.postjung.com/1714919 |archive-date=1 Setyembre 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Postjung |language=th}}</ref> |23 |[[Chiang Mai]] |- | {{flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{Sortname|Hlombe|Khanya|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Peterson |first=Desnay |date=19 Oktubre 2026 |title=A new chapter for Miss Earth South Africa |url=https://www.citizen.co.za/southern-courier/news-headlines/local-news/2026/10/19/a-new-chapter-for-miss-earth-south-africa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Southern Courier |language=en-GB}}</ref> |25 |[[Johannesburgo]] |- | {{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{Sortname|Na-yeong|Kim|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Seong |first=Jong-hyun |date=26 Agosto 2026 |title=[포토] 김나영, ‘미스 워터 수상’(미스어스코리아) |trans-title=[Photo] Kim Na-young, 'Miss Water Award Winner' (Miss Earth Korea) |url=https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=705886 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=News Free Zone |language=ko}}</ref> |23 |[[Seoul]] |- | {{flagdeco|TON}} [[Tonga]] |{{Sortname|Malia Soana|Kavai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Vaipulu |first=Amanda |date=22 Hulyo 2026 |title=Tonga's Tri-Pageant Dazzles the Pacific |url=https://tongachronicle.to/tongas-tri-pageant-dazzles-the-pacific/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tonga Chronicle |language=en-NZ}}</ref> |25 |Leimatuʻa |- | {{flagdeco|CHL}} [[Chile|Tsile]] |{{Sortname|María Paz|Berríos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=6 Setyembre 2026 |title=Quién es María Paz Berríos, la nueva Miss Earth Chile que representará al país en Filipinas |language=es |trans-title=Who is Maria Paz Berriod, the new Miss Earth Chile that will represent the country in Philippines |work=24 Horas |url=https://www.24horas.cl/amp/tendencias/redes-sociales/maria-paz-berrios-miss-earth-chile-filipinas |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Colina |- | {{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{Sortname|Didem|Güngör|nolink=1}} |27 |[[Dortmund]] |- | {{flagdeco|UKR}} [[Ukranya]] |{{Sortname|Sofia|Orel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Oktubre 2026 |title=19-year-old Sofia Orel will represent Ukraine at the Miss Earth 2026 pageant |url=https://ua.news/en/krasa/19-richna-sofiia-orel-predstavit-ukrayinu-na-konkursi-mis-zemlia-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=UA News |language=en}}</ref> |19 |Uman |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[Kategorya:Miss Earth]] ihb7dso9sffnkuau0k5qcxdv1bkcpi6 2237429 2237428 2026-10-26T19:44:21Z Allyriana000 119761 2237429 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|image=|date=12 Disyembre 2026|presenters=|venue=Pilipinas|broadcaster=|entrants=|debuts=|withdrawals=|returns={{Hlist|Arhelya|Belhika|Bosniya at Herzegovina|Costa Rica|Ehipto|Eslobakya|Espanya|Guwatemala|Hilagang Masedonya|Honduras|Kapuluang Cook|Kasakistan|Kirgistan|Kroasya|Mawrisyo|Montenegro|Puerto Rico|Sierra Leone|Tonga}}|placements=|winner=|next=|theme=Love in Action|before=[[Miss Earth 2025|2025]]}}Ang '''Miss Earth 2026''' ang magiging ika-26 na [[Miss Earth]] pageant, na gaganapin sa Pilipinas sa 12 Disyembre 2026. Kokoronahan ni [[Natálie Puškinová]] ng Republikang Tseko ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kaganapan. == Kaligiran == === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Marian Rodríguez si Ziari Ruiz ng Nikaragwa dahil sa suliraning pang-organisasyon.<ref>{{cite web |last=Velasquez |first=Maura |date=8 Abril 2026 |title=Lista para el escenario internacional: Ziari Ruiz es la nueva Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ready for the international stage: Ziari Ruiz is the new Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.tn8.ni/entretenimiento/lista-para-el-escenario-internacional-ziari-ruiz-es-la-nueva-miss-earth-nicaragua-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=TN8 |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Hunyo 2026 |title=Ziari Ruiz renuncia a Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ziari Ruiz resigns from Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.vivanicaragua.com.ni/2026/06/05/espectaculos/ziari-ruiz-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Viva Nicaragua Canal 13 |language=es}}</ref> Pinalitan ni Karina Joya si Nazarena Torrejón bilang kinatawan ng Arhentina dahil sa suliraning pangkalusugan.<ref>{{Cite web |last= |date=20 Abril 2026 |title=La comodorense Maia Padilla brilló en un certamen internacional de belleza |trans-title=Maia Padilla from Comodoro Rivadavia shone in an international beauty pageant |url=https://www.adnsur.com.ar/sociedad/la-comodorense-maia-padilla-brillo-en-un-certamen-internacional-de-belleza_a69e6989335fd4a108ad7be19 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=ADN Sur |language=es}}</ref> Pinalitan ni Alicia Bouclin si Jennifer Malits bilang kinatawan ng Taylandiya dahil lampas na siya sa ''age limit''.<ref>{{cite web |date=13 October 2026 |title=Alicia Buoclin will Represent Thailand at Miss Earth 2026 |url=https://www.facebook.com/missearth.th/posts/a-new-journey-begins-a-nation-stands-behind-her-introducing-alicia-elizabeth-bou/1563296652500235/ |publisher=Miss Earth Thailand}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suwannatada |first=Sutannaraj |date=1 Setyembre 2026 |title='เจนนี่-เจนนิเฟอร์' สวยสมมง! คว้า Miss Earth Thailand 2026 เวทีชูพลังนางงามรักษ์โลก |trans-title='Jenny-Jennifer' is stunning and deserving of the crown! She wins Miss Earth Thailand 2026, a pageant showcasing the power of beauty queens to protect the environment. |url=https://www.dailynews.co.th/news/6155379/ |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Daily News (Thailand) |language=th}}</ref> Pinalitan ni Kayra Wouters, Miss Exclusive Air, si Miss Exclusive 2026 Axana Carmoy bilang kinatawan ng Belhika sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=12 Mayo 2026 |title=Miss Exclusive Axana uit Asse zet zich in voor bijenpopulatie: “Liefde voor natuur van thuis meegekregen” |trans-title=Miss Exclusive Axana from Asse dedicates herself to the bee population: “Love for nature inherited from home” |url=https://www.ringtv.be/groen/miss-exclusive-axana-uit-asse-zet-zich-voor-bijenpopulatie-liefde-voor-natuur-van-thuis |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ring TV |language=nl}}</ref> Pinalitan din nina Shanna Meril Kalle ng Estonya, Ariet Sanjarova ng Kirgistan, Barbara Costa ng Portugal, at Na-yeong Kim ng Timog Korea sina Veronika Sinkevitš, Adina Bekturova, Maria Gabriela Pereira, at Soo-in Park, ayon sa pagkakabanggit, sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |last=Tust |first=Katrin |date=15 Hunyo 2026 |title=MISSIS ESTONIA 35 |trans-title=MISS ESTONIA 35 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/missis-estonia-35-2/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Buduaar |publisher=TV3 |language=Estonian}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2026 |title=Кто они — победительницы «Мисс Кыргызстан - 2026»? Фото |trans-title=Who are the winners of Miss Kyrgyzstan 2026? Photo |url=https://culture.akipress.org/news:2510385 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=AKIpress News Agency |language=ru}}</ref><ref>{{Cite news |last=Koch |first=Mary Julia |date=8 Enero 2026 |title=Venezuela’s Lost Export: Beauty Queens |language=en-US |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/opinion/free-expression/venezuelas-lost-export-beauty-queens-6eaf19bb |access-date=27 Oktubre 2026 |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2026 |title=박수인, 2026 미스 어스 코리아 최고 타이틀 수상…세계 미스 어스 도전 : 네이트 연예 |trans-title=Park Soo-in Wins Top Title at Miss Earth Korea 2026… Competing for Miss Earth World |url=https://news.nate.com/view/20260826n18285 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Nate |language=ko}}</ref> ==== Mga pagbalik at pag-urong ==== Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Kapuluang Cook, na huling sumali noong [[Miss Earth 2017|2017]]; Ehipto na huling sumali noong [[Miss Earth 2018|2018]]; Tonga na huling sumali noong [[Miss Earth 2019|2019]]; Guwatemala na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Eslobakya, Hilagang Masedonya at Kirgistan na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; Bosniya at Herzegovina, Espanya, Kasakistan, Kroasya at Sierra Leone na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]], at Arhelya, Belhika, Costa Rica, Honduras, Mawrisyo, Montenegro at Puerto Rico na huling sumali noong [[Miss Earth 2024|2024]]. Bumitiw si Adrianna Carrandi ng Kuba dahil sa hindi inaasahang mga pangyayari sa kaniyang pamilya.<ref>{{Cite web |date=25 Abril 2026 |title=NBNC Miss Cuba 2026 Final Crowning Gala |url=https://www.nuestrabellezanacionalcuba.com/post/nbnc-miss-cuba-2026-final-crowning-gala |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nuestra Belleza Nacional Cuba}}</ref> Bumitiw si Verónica Graciela Ocampos ng Paragway sa hindi isiniwalat na dahilan at lumahok na lamang sa [[Miss International 2026]].<ref>{{cite news |date=9 Agosto 2026 |title=¿Perdió la corona de Miss Tierra Paraguay por ser hakita? |language=es |trans-title=Did she lose the Miss Earth Paraguay crown because she was Hakita? |website=Popular |url=https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810090332/https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> == Mga kandidata == Kinumpirma na ang mga sumusunod na kandidata: {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+ !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan |- |{{Flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{Sortname|Enxhi|Sterkaj|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=7 June 2026 |title=Shpallet më e bukura e Shqipërisë/ Ja vajza që 'rrëmbeu' kurorën e "Miss Shqipëria 2026" |language=sq |trans-title=Albania's most beautiful woman announced/ Here is the girl who 'snatched' the crown of "Miss Albania 2026" |work=[[Gazeta Sot]] |url=https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |url-status=live |access-date=15 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607123116/https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |archive-date=7 June 2026}}</ref> |22 |[[Tirana]] |- |{{Flagdeco|ARG}} [[Arhentina]] |{{Sortname|Karina|Joya|nolink=1}} |20 |[[Lungsod ng Buenos Aires|Buenos Aires]] |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{Sortname|Larisa|Hambaryan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Abril 2026 |title=Լարիսա Համբարյանը` Miss Earth Armenia 2026 տիտղոսակիր |trans-title=Larisa Hambaryan: Miss Earth Armenia 2026 title holder |url=https://yerevanpost.am/hy/2026/04/03/article/5866 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yerevan Post |language=hy}}</ref> |23 |Akhaltsikhe |- |{{flagdeco|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{Sortname|Helena|Ristevski|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=31 Agosto 2026 |title=MUPH alumna to represent Australia at Miss International 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/682234/muph-alumna-to-represent-australia-at-miss-international-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |20 |[[Sidney|Sydney]] |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{Sortname|Aritry|Abdullah|nolink=1}} |22 |[[Dhaka]] |- | {{flagdeco|BEL}} [[Belhika]] |{{Sortname|Kayra|Wouters|nolink=1}} |25 |Genk |- | {{flagdeco|BLZ}} [[Belise|Belis]] |{{Sortname|Vashti|Thompson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Earth Belize Shares Passion for Environmental Activism |url=https://www.greaterbelize.com/miss-earth-belize-shares-passion-for-environmental-activism/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Greater Belize Media |language=en}}</ref> |25 |Lungsod ng Belis |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{Sortname|Tina|Batson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejías |first=Yolimer |date=12 Setyembre 2026 |title=La Organización Reinas y Reyes de Venezuela anunció oficialmente la designación de Tina Batson como la nueva Miss Earth Venezuela 2026 |trans-title=The Reinas y Reyes de Venezuela Organization officially announced the designation of Tina Batson as the new Miss Earth Venezuela 2026 |url=https://www.facebook.com/share/r/1Dk4z2WFRQ/?mibextid=wwXIfr |access-date=27 Oktubre 2026 |website=El Universal |language=es}}</ref> |27 |Barcelona |- |{{flagdeco|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{Sortname|Thu Uyên|Phạm|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phương |first=Hoài |date=7 Hulyo 2026 |title=Phạm Hoàng Thu Uyên lên tiếng trước hoài nghi khi thi Hoa hậu Trái đất 2026 |trans-title=Pham Hoang Thu Uyen speaks out against skepticism when competing in Miss Earth 2026 |url=https://tuoitre.vn/pham-hoang-thu-uyen-len-tieng-truoc-hoai-nghi-khi-thi-hoa-hau-trai-dat-2026-100260704170041005.htm |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |28 |[[Haiphong]] |- | {{flagdeco|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina]] |{{Sortname|Tijana|Štrbac|nolink=1}}<ref name="missbalkana">{{Cite web |date=30 Marso 2026 |title=IZBOR ZA MISS BALKANA 2026 ZA IZBOR MISS SVETA |trans-title=MISS BALKAN 2026 SELECTION FOR MISS [EARTH] SELECTION |url=https://zipa.novamedia.agency/galerija/izbor-za-miss-balkana-2026-za-izbor-miss-sveta/69c99df985114e1bc7b1a235 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova Media |language=bs}}</ref> |18 |Banja Luka |- |{{flagdeco|BRA}} [[Brasil]] |{{Sortname|Karine Stella|Cardoso|nolink=1}} |28 |[[Rio de Janeiro]] |- |{{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica]] |{{Sortname|Loany|Vásquez|nolink=1}} |23 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{flagdeco|SLV}} [[El Salvador]] |{{Sortname|Marisol|Echeverría|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Serrano |first=Oscar |date=1 Hunyo 2026 |title=Coronan a la nueva Miss Earth El Salvador 2026 |trans-title=The new Miss Earth El Salvador 2026 is crowned |url=https://xpot.sv/coronan-a-la-nueva-miss-earth-el-salvador-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Xpot |language=es}}</ref> |26 |[[San Salvador]] |- |{{flagdeco|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{Sortname|Martina|Bugáňová|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kleinová |first=Dana |date=7 Hulyo 2026 |title=Slovensko spoznalo nové kráľovné krásy. Titul si odniesli 4 Slovenky, budú nás reprezentovať vo svete |trans-title=Slovakia has crowned its new beauty queens. Four Slovak women took home titles and will represent the country on the global stage |url=https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711124621/https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |archive-date=11 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Interez.sk |language=sk}}</ref> |21 |[[Bratislava]] |- |{{flagdeco|ESP}} [[Espanya]] |{{Sortname|Arantxa|Guzmán|nolink=1}} |24 |[[Madrid]] |- |{{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] |{{Sortname|Gia|Espinoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Montejano |first=Fernando |date=8 Enero 2026 |title=El Pasoans At 'Miss Earth USA' Make History For The Sun City |url=https://kisselpaso.com/el-paso-miss-earth-usa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=93.1 KISS FM |language=en}}</ref> |21 |[[El Paso]] |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{Sortname|Shanna Meril|Kalle|nolink=q}}<ref name=":1" /> |18 |[[Tallin]] |- |{{flagdeco|WAL}} [[Gales]] |{{Sortname|Sarann|John|nolink=1}} |22 |Rhondda Cynon Taf |- |{{flagdeco|GTM}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{Sortname|Vilma|Rodríguez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Franco |first=Delia |date=14 Hunyo 2026 |title=Miss Guatemala Contest 2026: quiénes son las ocho ganadoras que representarán al país en certámenes internacionales |trans-title=Miss Guatemala Contest 2026: Who are the eight winners who will represent the country in international pageants |url=https://www.publinews.gt/espectaculos/2026/06/15/miss-guatemala-contest-2026-asi-quedaron-las-representantes-de-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Prensa Libre |language=es}}</ref> |25 |Totonicapán |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{Sortname|Brianna|Foster|nolink=1}}<ref name=":0">{{Cite news |last=Jackson |first=Kevin |date=27 Enero 2026 |title=Nevaeh Allen is Miss Jamaica World 2026 |language=en |work=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/01/27/nevaeh-allen-miss-world-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Trelawny |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{Sortname|Yumeha|Sakurai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Agosto 2026 |title=2026ミス・アース・ジャパン日本代表にトリリンガルの秘書・櫻井夢羽が決定 |trans-title=Trilingual secretary Yumeha Sakurai has been selected as Miss Earth Japan 2026. |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/a376b1af4ee0a79b3ca042d425a410a70972bb42 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yahoo! Japan |language=ja}}</ref> |24 |[[Prepektura ng Mie|Mie]] |- |{{flagdeco|MNP}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{Sortname|Marielle|Jeon|nolink=1}} | |Saipan |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{Sortname|Olga|Castillo|nolink=1}} |25 |[[Tegucigalpa]] |- |{{flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{Sortname|Aarya|Aawadhoot|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=20 Setyembre 2026 |title=Aarya Aawadhoot Crowned Miss Earth India 2026 in Jaipur |url=https://www.glamstaan.com/pageants/aarya-aawadhoot-crowned-miss-earth-india-2026-in-jaipur |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Glamstaan |language=en}}</ref> |21 |[[Nagpur]] |- |{{flagdeco|IDN}} [[Indonesya]] |{{Sortname|Puan Cita|Pinayongan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=6 Setyembre 2026 |title=7 Potret Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan, from West Sumatra! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-indonesia-2026-puan-pinayongan-asal-sumbar-c1c2-01-l8vsm-n4248c |access-date=26 Oktubre 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |Padang |- |{{flagdeco|ENG}} [[Inglatera]] |{{Sortname|Georgina|Lawrence|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Setyembre 2026 |title=Hampshire woman with Type 1 diabetes crowned Miss Earth England 2026 |url=https://www.hampshirechronicle.co.uk/news/26548772.hampshire-woman-wins-miss-earth-england-2026-title/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Hampshire Chronicle |language=en}}</ref> |26 |Hampshire |- | {{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{Sortname|Sophia|Koster|nolink=1}} |18 |[[Calgary]] |- | {{flagdeco|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{Sortname|Cassiedy|Davis Quintero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Mayo 2026 |title=New Miss Earth Cayman Islands crowned |url=https://www.caymaniantimes.ky/news/new-miss-earth-cayman-islands-crowned |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Caymanian Times |language=en}}</ref> |26 |George Town |- | {{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{Sortname|Matangaro|Tarabay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Melina Etches |date=3 Nobyembre 2025 |title=Spectacular finale for Miss Cook Islands 2025: High-value prizes for the top three winners |url=https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cook Islands News |language=en}}</ref> |19 |Rarotonga |- |{{flagdeco|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{Sortname|Adellina|Balgymbaeva|nolink=1}} |22 |Pavlodar |- |{{flagdeco|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{Sortname|Ariet|Sanjarova|nolink=1}} |23 |[[Osh]] |- | {{flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{Sortname|Isabella|Bermúdez|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 2026 |title=Isabella Bermúdez Nieto es la nueva Miss Earth Colombia 2026 |language=es |trans-title=Isabella Bermúdez Nieto is the new Miss Earth Colombia 2026 |work=El Quindiano |url=https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713055417/https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |25 |[[Pereira, Colombia|Pereira]] |- | {{flagdeco|HRV}} [[Kroasya]] |{{Sortname|Paola|Hrdas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2026 |title=Nova Miss Earth Croatia je studentica medicine iz Zagreba: Pogledajte kako izgleda |trans-title=The new Miss Earth Croatia is a medical student from Zagreb: See what she looks like |url=https://net.hr/hot/zvijezde/nova-miss-earth-croatia-je-studentica-medicine-iz-zagreba-pogledajte-kako-izgleda-727d579f-2ec0-11f1-936f-9600040c8f8e |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Net.hr |language=hr}}</ref> |21 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{Sortname|Norma|Yamin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sanchez |first=Miguel |date=18 Hunyo 2026 |title=Norma Yamin participará en Miss Earth y representará al Líbano |trans-title=Norma Yamin will participate in Miss Earth and represent Lebanon |url=https://acn.com.ve/norma-yamin-participara-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Agencia Carabobeña de Noticias |language=es}}</ref> |27 |[[Beirut]] |- |{{flagdeco|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{Sortname|Lilja|Pétursdóttir|nolink=1}} |22 |[[Reikiavik]] |- |{{flagdeco|Madagascar}} [[Madagascar|Madagaskar]] |{{sortname|Laura|Nomeny|nolink=1}} |20 |Mahajanga |- |{{flagdeco|MAC}} [[Macau|Makaw]] |Jolie Feilei<ref>{{Cite web |date=29 Hulyo 2026 |title=星光聚羊城，美耀环宇时｜2026 MISS COSMO环宇小姐中国总决赛圆满落幕 |trans-title=Stars Gather in Guangzhou, Beauty Shines Globally: 2026 MISS COSMO China Final Concludes Successfully |url=https://www.sohu.com/a/1056253893_121309384 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |21 |[[Macau|Makaw]] |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{Sortname|Elyse|Tan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |title=IJN Supports World Drowning Prevention Day 2026 with CPR Education |url=https://www.ijn.com.my/ijn-media/world-drowning-prevention-day-2026-cpr/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Institut Jantung Negara |language=en-US}}</ref> |18 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{Sortname|Karina|Nandee|nolink=1}} |26 |Quatre Bornes |- |{{flagdeco|MEX}} [[Mehiko]] |{{Sortname|Alexia|Briviesca|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Medina |first=Tommy |date=1 Setyembre 2026 |title=Veracruz conquista su cuarta corona nacional en Miss Earth México |url=https://imagendeveracruz.mx/sociales/veracruz-conquista-su-cuarta-corona-nacional-en-miss-earth-mexico-20260902-0005.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Imagen de Veracruz |language=es}}</ref> |23 |[[Mérida, Yucatán|Mérida]] |- |{{flagdeco|MDA}} [[Moldabya]] |{{Sortname|Margarita|Rudkovskaya|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |19 |[[Chișinău|Chişinău]] |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{Sortname|Zulsar|Otgonbayar|nolink=1}} |20 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagdeco|MNE}} [[Montenegro]] |{{Sortname|Ksenija|Popović|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |22 |[[Podgorica]] |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{Sortname|Thoon|Hayman Oo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Hulyo 2026 |title=Miss Myanmar Earth 2026 ရဲ့ Grand Final ပွဲ |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2026/07/miss-myanmar-earth-2026-grand-final.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Myanmar Celebrity News |language=en}}</ref> |22 |[[Yangon]] |- | {{flagdeco|NPL}} [[Nepal]] | data-sort-value="Oli, Binita" |Binita Oli<ref>{{Cite web |date=27 Setyembre 2026 |title=प्रयासनाले पहिरिइन् मिस युनिभर्स नेपालको ताज, मिस अर्थ नेपाल बनिन् बिनिता |trans-title=Prayasana crowned Miss Universe Nepal, Binita becomes Miss Earth Nepal |url=https://ekantipur.com/entertainment/2026/09/27/prayasana-crowned-miss-universe-nepal-binita-becomes-miss-earth-nepal-53-55.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |27 |Jhapa |- | {{flagdeco|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |{{Sortname|Mercy|Suoyo|nolink=1}} |21 |Yenagoa |- | {{flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |Marian Rodríguez |21 |Rivas |- | {{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{Sortname|Emilie|Sand|nolink=1}} |22 |Ålesund |- | {{flagdeco|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |{{Sortname|Yajna|Singh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Hunyo 2026 |title=Yajna Singh: Beauty with a Purpose! |url=https://indiannews.nz/2026/06/10/yajna-singh-beauty-with-a-purpose/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Indian News |language=en}}</ref> |25 |[[Auckland]] |- | {{flagdeco|NED}} [[Holland|Olanda]] | data-sort-value="Sande, Lotte van de" |{{Sortname|Lotte|van de Sande|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date= |title=Miss Netherlands Earth |url=https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708022703/https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |archive-date=8 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Miss Nederland}}</ref> |23 |[[Utrecht]] |- | {{flagdeco|PHL}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{Sortname|Rina Andrea|Delos Santos|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Rina Andrea Delos Santos of Cagayan is Miss Philippines Earth 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/675379/rina-andrea-delos-santos-of-cagayan-is-miss-philippines-earth-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |27 |[[Ballesteros, Cagayan|Ballesteros]] |- | {{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{Sortname|Annika|Viertola|nolink=1}} |21 |[[Helsinki]] |- | {{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{Sortname|Izabela|Cieśla|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Miss Earth Poland 2026 pays courtesy call on Consul General — Chicago |url=https://asianjournal.com/usa/chicago/miss-earth-poland-2026-pays-courtesy-call-on-consul-general/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Asian Journal News |language=en-US}}</ref> |20 |[[Chicago]] |- | {{flagdeco|POR}} [[Portugal]] |{{Sortname|Bárbara|Costa|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Antunes |first=Pedro |date=1 Mayo 2026 |title=Caldense Bárbara Costa é Miss Earth Portugal 2026 |trans-title=Bárbara Costa from Caldas is Miss Earth Portugal 2026 |url=https://jornaldascaldas.pt/2026/05/01/caldense-barbara-costa-e-miss-earth-portugal-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Jornal das Caldas |language=pt}}</ref> |25 |Caldas da Rainha |- | {{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{Sortname|Pauline|Mouchard|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Leroux |first=Stéphanie |date=18 Agosto 2026 |title=Putri Andriani Juficha : la reine de beauté Indonésienne est morte le jour de son 26e anniversaire - Voici.fr |trans-title=Putri Andriani Juficha: the Indonesian beauty queen died on her 26th birthday |url=https://www.voici.fr/celebrites/putri-andriani-juficha-la-reine-de-beaute-indonesienne-est-morte-le-jour-de-son-26e-anniversaire-827798 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Voici |language=fr}}</ref> |26 |Guichainville |- | {{flagdeco|PUR}} [[Puerto Rico]] |{{Sortname|Cristina|Ríos|nolink=1}} |24 |San Sebastián |- | {{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{Sortname|Nicole|Rijo|nolink=1}} |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- | {{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{Sortname|Hana|Dědková|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=23 Mayo 2026 |title=Novou Miss Czech Republic 2026 se stala Lucie Pisková |trans-title=Lucie Pisková became the new Miss Czech Republic 2026 |url=https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523234420/https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-date=23 Mayo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova.cz |language=cs}}</ref> |25 |Ostrava |- | [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{Sortname|Madeleine|Bordesoulle|nolink=1}} |20 |La Montagne |- | {{flagdeco|SRB}} [[Serbiya]] |{{Sortname|Lana|Mandić|nolink=1}} |21 |Novi Sad |- | {{flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{Sortname|Angela|Guta|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2026 |title=Angela Guta Crowned Miss Earth Zimbabwe 2026, Set To Represent The Nation In The Philippines |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/angela-guta-crowned-miss-earth-zimbabwe-2026-set-to-represent-the-nation-in-the-philippines/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Youth Village |language=en}}</ref> |25 |[[Harare]] |- | {{flagdeco|SGP}} [[Singapura]] |{{Sortname|Kaarthika|Kumanan|nolink=1}} |24 |[[Singapura]] |- | {{flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{Sortname|Nethmi|Kaveesha|nolink=1}} | |[[Colombo]] |- |{{Flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |{{Sortname|Isabelle|Åhs|nolink=1}} |21 |Malmö |- | {{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{Sortname|Celine|Edson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2026 |title=Tanzania crowns new queens at Miss Grand Tanzania 2026 |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/tanzania-crowns-new-queens-at-miss-grand-tanzania-2026-5556204 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |22 |[[Dar es Salaam]] |- | {{flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{Sortname|Alicia|Bouclin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=1 Setyembre 2026 |title=เปิดรายชื่อนางงามผู้ชนะบนเวทีต่าง ๆ ในประเทศไทย ประจำปี 2026 |trans-title=Here is the list of beauty pageant winners in Thailand for 2026 |url=https://board.postjung.com/1714919 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901134755/https://board.postjung.com/1714919 |archive-date=1 Setyembre 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Postjung |language=th}}</ref> |23 |[[Chiang Mai]] |- | {{flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{Sortname|Hlombe|Khanya|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Peterson |first=Desnay |date=19 Oktubre 2026 |title=A new chapter for Miss Earth South Africa |url=https://www.citizen.co.za/southern-courier/news-headlines/local-news/2026/10/19/a-new-chapter-for-miss-earth-south-africa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Southern Courier |language=en-GB}}</ref> |25 |[[Johannesburgo]] |- | {{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{Sortname|Na-yeong|Kim|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Seong |first=Jong-hyun |date=26 Agosto 2026 |title=[포토] 김나영, ‘미스 워터 수상’(미스어스코리아) |trans-title=[Photo] Kim Na-young, 'Miss Water Award Winner' (Miss Earth Korea) |url=https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=705886 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=News Free Zone |language=ko}}</ref> |23 |[[Seoul]] |- | {{flagdeco|TON}} [[Tonga]] |{{Sortname|Malia Soana|Kavai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Vaipulu |first=Amanda |date=22 Hulyo 2026 |title=Tonga's Tri-Pageant Dazzles the Pacific |url=https://tongachronicle.to/tongas-tri-pageant-dazzles-the-pacific/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tonga Chronicle |language=en-NZ}}</ref> |25 |Leimatuʻa |- | {{flagdeco|CHL}} [[Chile|Tsile]] |{{Sortname|María Paz|Berríos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=6 Setyembre 2026 |title=Quién es María Paz Berríos, la nueva Miss Earth Chile que representará al país en Filipinas |language=es |trans-title=Who is Maria Paz Berriod, the new Miss Earth Chile that will represent the country in Philippines |work=24 Horas |url=https://www.24horas.cl/amp/tendencias/redes-sociales/maria-paz-berrios-miss-earth-chile-filipinas |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Colina |- | {{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{Sortname|Didem|Güngör|nolink=1}} |27 |[[Dortmund]] |- | {{flagdeco|UKR}} [[Ukranya]] |{{Sortname|Sofia|Orel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Oktubre 2026 |title=19-year-old Sofia Orel will represent Ukraine at the Miss Earth 2026 pageant |url=https://ua.news/en/krasa/19-richna-sofiia-orel-predstavit-ukrayinu-na-konkursi-mis-zemlia-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=UA News |language=en}}</ref> |19 |Uman |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[Kategorya:Miss Earth]] sw2ui92o185rx5idmjndgnrxgn5zfeu 2237453 2237429 2026-10-27T01:07:40Z Allyriana000 119761 2237453 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|image=|date=12 Disyembre 2026|presenters=|venue=Pilipinas|broadcaster=|entrants=|debuts=|withdrawals=|returns={{Hlist|Arhelya|Belhika|Bosniya at Herzegovina|Costa Rica|Ehipto|Eslobakya|Espanya|Guwatemala|Hilagang Masedonya|Honduras|Kapuluang Cook|Kasakistan|Kirgistan|Kroasya|Mawrisyo|Montenegro|Puerto Rico|Sierra Leone|Tonga}}|placements=|winner=|next=|theme=Love in Action|before=[[Miss Earth 2025|2025]]}}Ang '''Miss Earth 2026''' ang magiging ika-26 na [[Miss Earth]] pageant, na gaganapin sa Pilipinas sa 12 Disyembre 2026. Kokoronahan ni [[Natálie Puškinová]] ng Republikang Tseko ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kaganapan. == Kaligiran == === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Marian Rodríguez si Ziari Ruiz ng Nikaragwa dahil sa suliraning pang-organisasyon.<ref>{{cite web |last=Velasquez |first=Maura |date=8 Abril 2026 |title=Lista para el escenario internacional: Ziari Ruiz es la nueva Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ready for the international stage: Ziari Ruiz is the new Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.tn8.ni/entretenimiento/lista-para-el-escenario-internacional-ziari-ruiz-es-la-nueva-miss-earth-nicaragua-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=TN8 |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Hunyo 2026 |title=Ziari Ruiz renuncia a Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ziari Ruiz resigns from Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.vivanicaragua.com.ni/2026/06/05/espectaculos/ziari-ruiz-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Viva Nicaragua Canal 13 |language=es}}</ref> Pinalitan ni Karina Joya si Nazarena Torrejón bilang kinatawan ng Arhentina dahil sa suliraning pangkalusugan.<ref>{{Cite web |last= |date=20 Abril 2026 |title=La comodorense Maia Padilla brilló en un certamen internacional de belleza |trans-title=Maia Padilla from Comodoro Rivadavia shone in an international beauty pageant |url=https://www.adnsur.com.ar/sociedad/la-comodorense-maia-padilla-brillo-en-un-certamen-internacional-de-belleza_a69e6989335fd4a108ad7be19 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=ADN Sur |language=es}}</ref> Pinalitan ni Alicia Bouclin si Jennifer Malits bilang kinatawan ng Taylandiya dahil lampas na siya sa ''age limit''.<ref>{{cite web |date=13 October 2026 |title=Alicia Buoclin will Represent Thailand at Miss Earth 2026 |url=https://www.facebook.com/missearth.th/posts/a-new-journey-begins-a-nation-stands-behind-her-introducing-alicia-elizabeth-bou/1563296652500235/ |publisher=Miss Earth Thailand}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suwannatada |first=Sutannaraj |date=1 Setyembre 2026 |title='เจนนี่-เจนนิเฟอร์' สวยสมมง! คว้า Miss Earth Thailand 2026 เวทีชูพลังนางงามรักษ์โลก |trans-title='Jenny-Jennifer' is stunning and deserving of the crown! She wins Miss Earth Thailand 2026, a pageant showcasing the power of beauty queens to protect the environment. |url=https://www.dailynews.co.th/news/6155379/ |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Daily News (Thailand) |language=th}}</ref> Pinalitan ni Markéta Králová si Hana Dědková bilang kinatawan ng Republikang Tseko dahil may planong lumahok si Dědková sa susunod na edisyon ng [[MGI All Stars]].<ref>{{Cite web |date=23 Mayo 2026 |title=Novou Miss Czech Republic 2026 se stala Lucie Pisková |trans-title=Lucie Pisková became the new Miss Czech Republic 2026 |url=https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523234420/https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-date=23 Mayo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova.cz |language=cs}}</ref> Pinalitan ni Kayra Wouters, Miss Exclusive Air, si Miss Exclusive 2026 Axana Carmoy bilang kinatawan ng Belhika sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=12 Mayo 2026 |title=Miss Exclusive Axana uit Asse zet zich in voor bijenpopulatie: “Liefde voor natuur van thuis meegekregen” |trans-title=Miss Exclusive Axana from Asse dedicates herself to the bee population: “Love for nature inherited from home” |url=https://www.ringtv.be/groen/miss-exclusive-axana-uit-asse-zet-zich-voor-bijenpopulatie-liefde-voor-natuur-van-thuis |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ring TV |language=nl}}</ref> Pinalitan din nina Shanna Meril Kalle ng Estonya, Ariet Sanjarova ng Kirgistan, Barbara Costa ng Portugal, at Na-yeong Kim ng Timog Korea sina Veronika Sinkevitš, Adina Bekturova, Maria Gabriela Pereira, at Soo-in Park, ayon sa pagkakabanggit, sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |last=Tust |first=Katrin |date=15 Hunyo 2026 |title=MISSIS ESTONIA 35 |trans-title=MISS ESTONIA 35 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/missis-estonia-35-2/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Buduaar |publisher=TV3 |language=Estonian}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2026 |title=Кто они — победительницы «Мисс Кыргызстан - 2026»? Фото |trans-title=Who are the winners of Miss Kyrgyzstan 2026? Photo |url=https://culture.akipress.org/news:2510385 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=AKIpress News Agency |language=ru}}</ref><ref>{{Cite news |last=Koch |first=Mary Julia |date=8 Enero 2026 |title=Venezuela’s Lost Export: Beauty Queens |language=en-US |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/opinion/free-expression/venezuelas-lost-export-beauty-queens-6eaf19bb |access-date=27 Oktubre 2026 |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2026 |title=박수인, 2026 미스 어스 코리아 최고 타이틀 수상…세계 미스 어스 도전 : 네이트 연예 |trans-title=Park Soo-in Wins Top Title at Miss Earth Korea 2026… Competing for Miss Earth World |url=https://news.nate.com/view/20260826n18285 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Nate |language=ko}}</ref> ==== Mga pagbalik at pag-urong ==== Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Kapuluang Cook, na huling sumali noong [[Miss Earth 2017|2017]]; Ehipto na huling sumali noong [[Miss Earth 2018|2018]]; Tonga na huling sumali noong [[Miss Earth 2019|2019]]; Guwatemala na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Eslobakya, Hilagang Masedonya at Kirgistan na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; Bosniya at Herzegovina, Espanya, Kasakistan, Kroasya at Sierra Leone na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]], at Arhelya, Belhika, Costa Rica, Honduras, Mawrisyo, Montenegro at Puerto Rico na huling sumali noong [[Miss Earth 2024|2024]]. Bumitiw si Adrianna Carrandi ng Kuba dahil sa hindi inaasahang mga pangyayari sa kaniyang pamilya.<ref>{{Cite web |date=25 Abril 2026 |title=NBNC Miss Cuba 2026 Final Crowning Gala |url=https://www.nuestrabellezanacionalcuba.com/post/nbnc-miss-cuba-2026-final-crowning-gala |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nuestra Belleza Nacional Cuba}}</ref> Bumitiw si Verónica Graciela Ocampos ng Paragway sa hindi isiniwalat na dahilan at lumahok na lamang sa [[Miss International 2026]].<ref>{{cite news |date=9 Agosto 2026 |title=¿Perdió la corona de Miss Tierra Paraguay por ser hakita? |language=es |trans-title=Did she lose the Miss Earth Paraguay crown because she was Hakita? |website=Popular |url=https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810090332/https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> == Mga kandidata == Kinumpirma na ang mga sumusunod na kandidata: {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+ !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan |- |{{Flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{Sortname|Enxhi|Sterkaj|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=7 June 2026 |title=Shpallet më e bukura e Shqipërisë/ Ja vajza që 'rrëmbeu' kurorën e "Miss Shqipëria 2026" |language=sq |trans-title=Albania's most beautiful woman announced/ Here is the girl who 'snatched' the crown of "Miss Albania 2026" |work=[[Gazeta Sot]] |url=https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |url-status=live |access-date=15 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607123116/https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |archive-date=7 June 2026}}</ref> |22 |[[Tirana]] |- |{{Flagdeco|ARG}} [[Arhentina]] |{{Sortname|Karina|Joya|nolink=1}} |20 |[[Lungsod ng Buenos Aires|Buenos Aires]] |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{Sortname|Larisa|Hambaryan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Abril 2026 |title=Լարիսա Համբարյանը` Miss Earth Armenia 2026 տիտղոսակիր |trans-title=Larisa Hambaryan: Miss Earth Armenia 2026 title holder |url=https://yerevanpost.am/hy/2026/04/03/article/5866 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yerevan Post |language=hy}}</ref> |23 |Akhaltsikhe |- |{{flagdeco|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{Sortname|Helena|Ristevski|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=31 Agosto 2026 |title=MUPH alumna to represent Australia at Miss International 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/682234/muph-alumna-to-represent-australia-at-miss-international-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |20 |[[Sidney|Sydney]] |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{Sortname|Aritry|Abdullah|nolink=1}} |22 |[[Dhaka]] |- | {{flagdeco|BEL}} [[Belhika]] |{{Sortname|Kayra|Wouters|nolink=1}} |25 |Genk |- | {{flagdeco|BLZ}} [[Belise|Belis]] |{{Sortname|Vashti|Thompson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Earth Belize Shares Passion for Environmental Activism |url=https://www.greaterbelize.com/miss-earth-belize-shares-passion-for-environmental-activism/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Greater Belize Media |language=en}}</ref> |25 |Lungsod ng Belis |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{Sortname|Tina|Batson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejías |first=Yolimer |date=12 Setyembre 2026 |title=La Organización Reinas y Reyes de Venezuela anunció oficialmente la designación de Tina Batson como la nueva Miss Earth Venezuela 2026 |trans-title=The Reinas y Reyes de Venezuela Organization officially announced the designation of Tina Batson as the new Miss Earth Venezuela 2026 |url=https://www.facebook.com/share/r/1Dk4z2WFRQ/?mibextid=wwXIfr |access-date=27 Oktubre 2026 |website=El Universal |language=es}}</ref> |27 |Barcelona |- |{{flagdeco|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{Sortname|Thu Uyên|Phạm|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phương |first=Hoài |date=7 Hulyo 2026 |title=Phạm Hoàng Thu Uyên lên tiếng trước hoài nghi khi thi Hoa hậu Trái đất 2026 |trans-title=Pham Hoang Thu Uyen speaks out against skepticism when competing in Miss Earth 2026 |url=https://tuoitre.vn/pham-hoang-thu-uyen-len-tieng-truoc-hoai-nghi-khi-thi-hoa-hau-trai-dat-2026-100260704170041005.htm |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |28 |[[Haiphong]] |- | {{flagdeco|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina]] |{{Sortname|Tijana|Štrbac|nolink=1}}<ref name="missbalkana">{{Cite web |date=30 Marso 2026 |title=IZBOR ZA MISS BALKANA 2026 ZA IZBOR MISS SVETA |trans-title=MISS BALKAN 2026 SELECTION FOR MISS [EARTH] SELECTION |url=https://zipa.novamedia.agency/galerija/izbor-za-miss-balkana-2026-za-izbor-miss-sveta/69c99df985114e1bc7b1a235 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova Media |language=bs}}</ref> |18 |Banja Luka |- |{{flagdeco|BRA}} [[Brasil]] |{{Sortname|Karine Stella|Cardoso|nolink=1}} |28 |[[Rio de Janeiro]] |- |{{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica]] |{{Sortname|Loany|Vásquez|nolink=1}} |23 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{flagdeco|SLV}} [[El Salvador]] |{{Sortname|Marisol|Echeverría|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Serrano |first=Oscar |date=1 Hunyo 2026 |title=Coronan a la nueva Miss Earth El Salvador 2026 |trans-title=The new Miss Earth El Salvador 2026 is crowned |url=https://xpot.sv/coronan-a-la-nueva-miss-earth-el-salvador-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Xpot |language=es}}</ref> |26 |[[San Salvador]] |- |{{flagdeco|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{Sortname|Martina|Bugáňová|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kleinová |first=Dana |date=7 Hulyo 2026 |title=Slovensko spoznalo nové kráľovné krásy. Titul si odniesli 4 Slovenky, budú nás reprezentovať vo svete |trans-title=Slovakia has crowned its new beauty queens. Four Slovak women took home titles and will represent the country on the global stage |url=https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711124621/https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |archive-date=11 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Interez.sk |language=sk}}</ref> |21 |[[Bratislava]] |- |{{flagdeco|ESP}} [[Espanya]] |{{Sortname|Arantxa|Guzmán|nolink=1}} |24 |[[Madrid]] |- |{{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] |{{Sortname|Gia|Espinoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Montejano |first=Fernando |date=8 Enero 2026 |title=El Pasoans At 'Miss Earth USA' Make History For The Sun City |url=https://kisselpaso.com/el-paso-miss-earth-usa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=93.1 KISS FM |language=en}}</ref> |21 |[[El Paso]] |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{Sortname|Shanna Meril|Kalle|nolink=q}}<ref name=":1" /> |18 |[[Tallin]] |- |{{flagdeco|WAL}} [[Gales]] |{{Sortname|Sarann|John|nolink=1}} |22 |Rhondda Cynon Taf |- |{{flagdeco|GTM}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{Sortname|Vilma|Rodríguez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Franco |first=Delia |date=14 Hunyo 2026 |title=Miss Guatemala Contest 2026: quiénes son las ocho ganadoras que representarán al país en certámenes internacionales |trans-title=Miss Guatemala Contest 2026: Who are the eight winners who will represent the country in international pageants |url=https://www.publinews.gt/espectaculos/2026/06/15/miss-guatemala-contest-2026-asi-quedaron-las-representantes-de-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Prensa Libre |language=es}}</ref> |25 |Totonicapán |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{Sortname|Brianna|Foster|nolink=1}}<ref name=":0">{{Cite news |last=Jackson |first=Kevin |date=27 Enero 2026 |title=Nevaeh Allen is Miss Jamaica World 2026 |language=en |work=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/01/27/nevaeh-allen-miss-world-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Trelawny |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{Sortname|Yumeha|Sakurai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Agosto 2026 |title=2026ミス・アース・ジャパン日本代表にトリリンガルの秘書・櫻井夢羽が決定 |trans-title=Trilingual secretary Yumeha Sakurai has been selected as Miss Earth Japan 2026. |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/a376b1af4ee0a79b3ca042d425a410a70972bb42 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yahoo! Japan |language=ja}}</ref> |24 |[[Prepektura ng Mie|Mie]] |- |{{flagdeco|MNP}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{Sortname|Marielle|Jeon|nolink=1}} | |Saipan |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{Sortname|Olga|Castillo|nolink=1}} |25 |[[Tegucigalpa]] |- |{{flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{Sortname|Aarya|Aawadhoot|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=20 Setyembre 2026 |title=Aarya Aawadhoot Crowned Miss Earth India 2026 in Jaipur |url=https://www.glamstaan.com/pageants/aarya-aawadhoot-crowned-miss-earth-india-2026-in-jaipur |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Glamstaan |language=en}}</ref> |21 |[[Nagpur]] |- |{{flagdeco|IDN}} [[Indonesya]] |{{Sortname|Puan Cita|Pinayongan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=6 Setyembre 2026 |title=7 Potret Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan, from West Sumatra! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-indonesia-2026-puan-pinayongan-asal-sumbar-c1c2-01-l8vsm-n4248c |access-date=26 Oktubre 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |Padang |- |{{flagdeco|ENG}} [[Inglatera]] |{{Sortname|Georgina|Lawrence|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Setyembre 2026 |title=Hampshire woman with Type 1 diabetes crowned Miss Earth England 2026 |url=https://www.hampshirechronicle.co.uk/news/26548772.hampshire-woman-wins-miss-earth-england-2026-title/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Hampshire Chronicle |language=en}}</ref> |26 |Hampshire |- | {{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{Sortname|Sophia|Koster|nolink=1}} |18 |[[Calgary]] |- | {{flagdeco|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{Sortname|Cassiedy|Davis Quintero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Mayo 2026 |title=New Miss Earth Cayman Islands crowned |url=https://www.caymaniantimes.ky/news/new-miss-earth-cayman-islands-crowned |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Caymanian Times |language=en}}</ref> |26 |George Town |- | {{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{Sortname|Matangaro|Tarabay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Melina Etches |date=3 Nobyembre 2025 |title=Spectacular finale for Miss Cook Islands 2025: High-value prizes for the top three winners |url=https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cook Islands News |language=en}}</ref> |19 |Rarotonga |- |{{flagdeco|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{Sortname|Adellina|Balgymbaeva|nolink=1}} |22 |Pavlodar |- |{{flagdeco|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{Sortname|Ariet|Sanjarova|nolink=1}} |23 |[[Osh]] |- | {{flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{Sortname|Isabella|Bermúdez|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 2026 |title=Isabella Bermúdez Nieto es la nueva Miss Earth Colombia 2026 |language=es |trans-title=Isabella Bermúdez Nieto is the new Miss Earth Colombia 2026 |work=El Quindiano |url=https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713055417/https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |25 |[[Pereira, Colombia|Pereira]] |- | {{flagdeco|HRV}} [[Kroasya]] |{{Sortname|Paola|Hrdas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2026 |title=Nova Miss Earth Croatia je studentica medicine iz Zagreba: Pogledajte kako izgleda |trans-title=The new Miss Earth Croatia is a medical student from Zagreb: See what she looks like |url=https://net.hr/hot/zvijezde/nova-miss-earth-croatia-je-studentica-medicine-iz-zagreba-pogledajte-kako-izgleda-727d579f-2ec0-11f1-936f-9600040c8f8e |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Net.hr |language=hr}}</ref> |21 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{Sortname|Norma|Yamin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sanchez |first=Miguel |date=18 Hunyo 2026 |title=Norma Yamin participará en Miss Earth y representará al Líbano |trans-title=Norma Yamin will participate in Miss Earth and represent Lebanon |url=https://acn.com.ve/norma-yamin-participara-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Agencia Carabobeña de Noticias |language=es}}</ref> |27 |[[Beirut]] |- |{{flagdeco|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{Sortname|Lilja|Pétursdóttir|nolink=1}} |22 |[[Reikiavik]] |- |{{flagdeco|Madagascar}} [[Madagascar|Madagaskar]] |{{sortname|Laura|Nomeny|nolink=1}} |20 |Mahajanga |- |{{flagdeco|MAC}} [[Macau|Makaw]] |Jolie Feilei<ref>{{Cite web |date=29 Hulyo 2026 |title=星光聚羊城，美耀环宇时｜2026 MISS COSMO环宇小姐中国总决赛圆满落幕 |trans-title=Stars Gather in Guangzhou, Beauty Shines Globally: 2026 MISS COSMO China Final Concludes Successfully |url=https://www.sohu.com/a/1056253893_121309384 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |21 |[[Macau|Makaw]] |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{Sortname|Elyse|Tan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |title=IJN Supports World Drowning Prevention Day 2026 with CPR Education |url=https://www.ijn.com.my/ijn-media/world-drowning-prevention-day-2026-cpr/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Institut Jantung Negara |language=en-US}}</ref> |18 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{Sortname|Karina|Nandee|nolink=1}} |26 |Quatre Bornes |- |{{flagdeco|MEX}} [[Mehiko]] |{{Sortname|Alexia|Briviesca|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Medina |first=Tommy |date=1 Setyembre 2026 |title=Veracruz conquista su cuarta corona nacional en Miss Earth México |url=https://imagendeveracruz.mx/sociales/veracruz-conquista-su-cuarta-corona-nacional-en-miss-earth-mexico-20260902-0005.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Imagen de Veracruz |language=es}}</ref> |23 |[[Mérida, Yucatán|Mérida]] |- |{{flagdeco|MDA}} [[Moldabya]] |{{Sortname|Margarita|Rudkovskaya|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |19 |[[Chișinău|Chişinău]] |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{Sortname|Zulsar|Otgonbayar|nolink=1}} |20 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagdeco|MNE}} [[Montenegro]] |{{Sortname|Ksenija|Popović|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |22 |[[Podgorica]] |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{Sortname|Thoon|Hayman Oo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Hulyo 2026 |title=Miss Myanmar Earth 2026 ရဲ့ Grand Final ပွဲ |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2026/07/miss-myanmar-earth-2026-grand-final.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Myanmar Celebrity News |language=en}}</ref> |22 |[[Yangon]] |- | {{flagdeco|NPL}} [[Nepal]] | data-sort-value="Oli, Binita" |Binita Oli<ref>{{Cite web |date=27 Setyembre 2026 |title=प्रयासनाले पहिरिइन् मिस युनिभर्स नेपालको ताज, मिस अर्थ नेपाल बनिन् बिनिता |trans-title=Prayasana crowned Miss Universe Nepal, Binita becomes Miss Earth Nepal |url=https://ekantipur.com/entertainment/2026/09/27/prayasana-crowned-miss-universe-nepal-binita-becomes-miss-earth-nepal-53-55.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |27 |Jhapa |- | {{flagdeco|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |{{Sortname|Mercy|Suoyo|nolink=1}} |21 |Yenagoa |- | {{flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |Marian Rodríguez |21 |Rivas |- | {{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{Sortname|Emilie|Sand|nolink=1}} |22 |Ålesund |- | {{flagdeco|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |{{Sortname|Yajna|Singh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Hunyo 2026 |title=Yajna Singh: Beauty with a Purpose! |url=https://indiannews.nz/2026/06/10/yajna-singh-beauty-with-a-purpose/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Indian News |language=en}}</ref> |25 |[[Auckland]] |- | {{flagdeco|NED}} [[Holland|Olanda]] | data-sort-value="Sande, Lotte van de" |{{Sortname|Lotte|van de Sande|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date= |title=Miss Netherlands Earth |url=https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708022703/https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |archive-date=8 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Miss Nederland}}</ref> |23 |[[Utrecht]] |- | {{flagdeco|PHL}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{Sortname|Rina Andrea|Delos Santos|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Rina Andrea Delos Santos of Cagayan is Miss Philippines Earth 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/675379/rina-andrea-delos-santos-of-cagayan-is-miss-philippines-earth-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |27 |[[Ballesteros, Cagayan|Ballesteros]] |- | {{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{Sortname|Annika|Viertola|nolink=1}} |21 |[[Helsinki]] |- | {{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{Sortname|Izabela|Cieśla|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Miss Earth Poland 2026 pays courtesy call on Consul General — Chicago |url=https://asianjournal.com/usa/chicago/miss-earth-poland-2026-pays-courtesy-call-on-consul-general/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Asian Journal News |language=en-US}}</ref> |20 |[[Chicago]] |- | {{flagdeco|POR}} [[Portugal]] |{{Sortname|Bárbara|Costa|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Antunes |first=Pedro |date=1 Mayo 2026 |title=Caldense Bárbara Costa é Miss Earth Portugal 2026 |trans-title=Bárbara Costa from Caldas is Miss Earth Portugal 2026 |url=https://jornaldascaldas.pt/2026/05/01/caldense-barbara-costa-e-miss-earth-portugal-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Jornal das Caldas |language=pt}}</ref> |25 |Caldas da Rainha |- | {{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{Sortname|Pauline|Mouchard|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Leroux |first=Stéphanie |date=18 Agosto 2026 |title=Putri Andriani Juficha : la reine de beauté Indonésienne est morte le jour de son 26e anniversaire - Voici.fr |trans-title=Putri Andriani Juficha: the Indonesian beauty queen died on her 26th birthday |url=https://www.voici.fr/celebrites/putri-andriani-juficha-la-reine-de-beaute-indonesienne-est-morte-le-jour-de-son-26e-anniversaire-827798 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Voici |language=fr}}</ref> |26 |Guichainville |- | {{flagdeco|PUR}} [[Puerto Rico]] |{{Sortname|Cristina|Ríos|nolink=1}} |24 |San Sebastián |- | {{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{Sortname|Nicole|Rijo|nolink=1}} |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- | {{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{Sortname|Markéta |Králová|nolink=1}} |21 |Liberec |- | [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{Sortname|Madeleine|Bordesoulle|nolink=1}} |20 |La Montagne |- | {{flagdeco|SRB}} [[Serbiya]] |{{Sortname|Lana|Mandić|nolink=1}} |21 |Novi Sad |- | {{flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{Sortname|Angela|Guta|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2026 |title=Angela Guta Crowned Miss Earth Zimbabwe 2026, Set To Represent The Nation In The Philippines |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/angela-guta-crowned-miss-earth-zimbabwe-2026-set-to-represent-the-nation-in-the-philippines/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Youth Village |language=en}}</ref> |25 |[[Harare]] |- | {{flagdeco|SGP}} [[Singapura]] |{{Sortname|Kaarthika|Kumanan|nolink=1}} |24 |[[Singapura]] |- | {{flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{Sortname|Nethmi|Kaveesha|nolink=1}} | |[[Colombo]] |- |{{Flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |{{Sortname|Isabelle|Åhs|nolink=1}} |21 |Malmö |- | {{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{Sortname|Celine|Edson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2026 |title=Tanzania crowns new queens at Miss Grand Tanzania 2026 |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/tanzania-crowns-new-queens-at-miss-grand-tanzania-2026-5556204 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |22 |[[Dar es Salaam]] |- | {{flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{Sortname|Alicia|Bouclin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=1 Setyembre 2026 |title=เปิดรายชื่อนางงามผู้ชนะบนเวทีต่าง ๆ ในประเทศไทย ประจำปี 2026 |trans-title=Here is the list of beauty pageant winners in Thailand for 2026 |url=https://board.postjung.com/1714919 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901134755/https://board.postjung.com/1714919 |archive-date=1 Setyembre 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Postjung |language=th}}</ref> |23 |[[Chiang Mai]] |- | {{flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{Sortname|Hlombe|Khanya|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Peterson |first=Desnay |date=19 Oktubre 2026 |title=A new chapter for Miss Earth South Africa |url=https://www.citizen.co.za/southern-courier/news-headlines/local-news/2026/10/19/a-new-chapter-for-miss-earth-south-africa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Southern Courier |language=en-GB}}</ref> |25 |[[Johannesburgo]] |- | {{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{Sortname|Na-yeong|Kim|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Seong |first=Jong-hyun |date=26 Agosto 2026 |title=[포토] 김나영, ‘미스 워터 수상’(미스어스코리아) |trans-title=[Photo] Kim Na-young, 'Miss Water Award Winner' (Miss Earth Korea) |url=https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=705886 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=News Free Zone |language=ko}}</ref> |23 |[[Seoul]] |- | {{flagdeco|TON}} [[Tonga]] |{{Sortname|Malia Soana|Kavai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Vaipulu |first=Amanda |date=22 Hulyo 2026 |title=Tonga's Tri-Pageant Dazzles the Pacific |url=https://tongachronicle.to/tongas-tri-pageant-dazzles-the-pacific/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tonga Chronicle |language=en-NZ}}</ref> |25 |Leimatuʻa |- | {{flagdeco|CHL}} [[Chile|Tsile]] |{{Sortname|María Paz|Berríos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=6 Setyembre 2026 |title=Quién es María Paz Berríos, la nueva Miss Earth Chile que representará al país en Filipinas |language=es |trans-title=Who is Maria Paz Berriod, the new Miss Earth Chile that will represent the country in Philippines |work=24 Horas |url=https://www.24horas.cl/amp/tendencias/redes-sociales/maria-paz-berrios-miss-earth-chile-filipinas |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Colina |- | {{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{Sortname|Didem|Güngör|nolink=1}} |27 |[[Dortmund]] |- | {{flagdeco|UKR}} [[Ukranya]] |{{Sortname|Sofia|Orel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Oktubre 2026 |title=19-year-old Sofia Orel will represent Ukraine at the Miss Earth 2026 pageant |url=https://ua.news/en/krasa/19-richna-sofiia-orel-predstavit-ukrayinu-na-konkursi-mis-zemlia-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=UA News |language=en}}</ref> |19 |Uman |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[Kategorya:Miss Earth]] 57lz7xghlox522ipu9je8ltug3k4jew 2237456 2237453 2026-10-27T01:17:56Z Allyriana000 119761 Dinagdag ang Hayti 2237456 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|image=|date=12 Disyembre 2026|presenters=|venue=Pilipinas|broadcaster=|entrants=|debuts=|withdrawals=|returns={{Hlist|Arhelya|Belhika|Bosniya at Herzegovina|Costa Rica|Ehipto|Eslobakya|Espanya|Guwatemala|Hilagang Masedonya|Honduras|Kapuluang Cook|Kasakistan|Kirgistan|Kroasya|Mawrisyo|Montenegro|Puerto Rico|Sierra Leone|Tonga}}|placements=|winner=|next=|theme=Love in Action|before=[[Miss Earth 2025|2025]]}}Ang '''Miss Earth 2026''' ang magiging ika-26 na [[Miss Earth]] pageant, na gaganapin sa Pilipinas sa 12 Disyembre 2026. Kokoronahan ni [[Natálie Puškinová]] ng Republikang Tseko ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kaganapan. == Kaligiran == === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Marian Rodríguez si Ziari Ruiz ng Nikaragwa dahil sa suliraning pang-organisasyon.<ref>{{cite web |last=Velasquez |first=Maura |date=8 Abril 2026 |title=Lista para el escenario internacional: Ziari Ruiz es la nueva Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ready for the international stage: Ziari Ruiz is the new Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.tn8.ni/entretenimiento/lista-para-el-escenario-internacional-ziari-ruiz-es-la-nueva-miss-earth-nicaragua-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=TN8 |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Hunyo 2026 |title=Ziari Ruiz renuncia a Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ziari Ruiz resigns from Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.vivanicaragua.com.ni/2026/06/05/espectaculos/ziari-ruiz-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Viva Nicaragua Canal 13 |language=es}}</ref> Pinalitan ni Karina Joya si Nazarena Torrejón bilang kinatawan ng Arhentina dahil sa suliraning pangkalusugan.<ref>{{Cite web |last= |date=20 Abril 2026 |title=La comodorense Maia Padilla brilló en un certamen internacional de belleza |trans-title=Maia Padilla from Comodoro Rivadavia shone in an international beauty pageant |url=https://www.adnsur.com.ar/sociedad/la-comodorense-maia-padilla-brillo-en-un-certamen-internacional-de-belleza_a69e6989335fd4a108ad7be19 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=ADN Sur |language=es}}</ref> Pinalitan ni Alicia Bouclin si Jennifer Malits bilang kinatawan ng Taylandiya dahil lampas na siya sa ''age limit''.<ref>{{cite web |date=13 October 2026 |title=Alicia Buoclin will Represent Thailand at Miss Earth 2026 |url=https://www.facebook.com/missearth.th/posts/a-new-journey-begins-a-nation-stands-behind-her-introducing-alicia-elizabeth-bou/1563296652500235/ |publisher=Miss Earth Thailand}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suwannatada |first=Sutannaraj |date=1 Setyembre 2026 |title='เจนนี่-เจนนิเฟอร์' สวยสมมง! คว้า Miss Earth Thailand 2026 เวทีชูพลังนางงามรักษ์โลก |trans-title='Jenny-Jennifer' is stunning and deserving of the crown! She wins Miss Earth Thailand 2026, a pageant showcasing the power of beauty queens to protect the environment. |url=https://www.dailynews.co.th/news/6155379/ |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Daily News (Thailand) |language=th}}</ref> Pinalitan ni Markéta Králová si Hana Dědková bilang kinatawan ng Republikang Tseko dahil may planong lumahok si Dědková sa susunod na edisyon ng [[MGI All Stars]].<ref>{{Cite web |date=23 Mayo 2026 |title=Novou Miss Czech Republic 2026 se stala Lucie Pisková |trans-title=Lucie Pisková became the new Miss Czech Republic 2026 |url=https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523234420/https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-date=23 Mayo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova.cz |language=cs}}</ref> Pinalitan ni Kayra Wouters, Miss Exclusive Air, si Miss Exclusive 2026 Axana Carmoy bilang kinatawan ng Belhika sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=12 Mayo 2026 |title=Miss Exclusive Axana uit Asse zet zich in voor bijenpopulatie: “Liefde voor natuur van thuis meegekregen” |trans-title=Miss Exclusive Axana from Asse dedicates herself to the bee population: “Love for nature inherited from home” |url=https://www.ringtv.be/groen/miss-exclusive-axana-uit-asse-zet-zich-voor-bijenpopulatie-liefde-voor-natuur-van-thuis |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ring TV |language=nl}}</ref> Pinalitan din nina Shanna Meril Kalle ng Estonya, Ariet Sanjarova ng Kirgistan, Barbara Costa ng Portugal, at Na-yeong Kim ng Timog Korea sina Veronika Sinkevitš, Adina Bekturova, Maria Gabriela Pereira, at Soo-in Park, ayon sa pagkakabanggit, sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |last=Tust |first=Katrin |date=15 Hunyo 2026 |title=MISSIS ESTONIA 35 |trans-title=MISS ESTONIA 35 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/missis-estonia-35-2/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Buduaar |publisher=TV3 |language=Estonian}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2026 |title=Кто они — победительницы «Мисс Кыргызстан - 2026»? Фото |trans-title=Who are the winners of Miss Kyrgyzstan 2026? Photo |url=https://culture.akipress.org/news:2510385 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=AKIpress News Agency |language=ru}}</ref><ref>{{Cite news |last=Koch |first=Mary Julia |date=8 Enero 2026 |title=Venezuela’s Lost Export: Beauty Queens |language=en-US |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/opinion/free-expression/venezuelas-lost-export-beauty-queens-6eaf19bb |access-date=27 Oktubre 2026 |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2026 |title=박수인, 2026 미스 어스 코리아 최고 타이틀 수상…세계 미스 어스 도전 : 네이트 연예 |trans-title=Park Soo-in Wins Top Title at Miss Earth Korea 2026… Competing for Miss Earth World |url=https://news.nate.com/view/20260826n18285 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Nate |language=ko}}</ref> ==== Mga pagbalik at pag-urong ==== Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Kapuluang Cook, na huling sumali noong [[Miss Earth 2017|2017]]; Ehipto na huling sumali noong [[Miss Earth 2018|2018]]; Tonga na huling sumali noong [[Miss Earth 2019|2019]]; Guwatemala na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Eslobakya, Hilagang Masedonya at Kirgistan na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; Bosniya at Herzegovina, Espanya, Kasakistan, Kroasya at Sierra Leone na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]]; at Arhelya, Belhika, Costa Rica, Hayti, Honduras, Mawrisyo, Montenegro at Puerto Rico na huling sumali noong [[Miss Earth 2024|2024]]. Bumitiw si Adrianna Carrandi ng Kuba dahil sa hindi inaasahang mga pangyayari sa kaniyang pamilya.<ref>{{Cite web |date=25 Abril 2026 |title=NBNC Miss Cuba 2026 Final Crowning Gala |url=https://www.nuestrabellezanacionalcuba.com/post/nbnc-miss-cuba-2026-final-crowning-gala |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nuestra Belleza Nacional Cuba}}</ref> Bumitiw si Verónica Graciela Ocampos ng Paragway sa hindi isiniwalat na dahilan at lumahok na lamang sa [[Miss International 2026]].<ref>{{cite news |date=9 Agosto 2026 |title=¿Perdió la corona de Miss Tierra Paraguay por ser hakita? |language=es |trans-title=Did she lose the Miss Earth Paraguay crown because she was Hakita? |website=Popular |url=https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810090332/https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> == Mga kandidata == Kinumpirma na ang mga sumusunod na kandidata: {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+ !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan |- |{{Flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{Sortname|Enxhi|Sterkaj|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=7 June 2026 |title=Shpallet më e bukura e Shqipërisë/ Ja vajza që 'rrëmbeu' kurorën e "Miss Shqipëria 2026" |language=sq |trans-title=Albania's most beautiful woman announced/ Here is the girl who 'snatched' the crown of "Miss Albania 2026" |work=[[Gazeta Sot]] |url=https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |url-status=live |access-date=15 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607123116/https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |archive-date=7 June 2026}}</ref> |22 |[[Tirana]] |- |{{Flagdeco|ARG}} [[Arhentina]] |{{Sortname|Karina|Joya|nolink=1}} |20 |[[Lungsod ng Buenos Aires|Buenos Aires]] |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{Sortname|Larisa|Hambaryan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Abril 2026 |title=Լարիսա Համբարյանը` Miss Earth Armenia 2026 տիտղոսակիր |trans-title=Larisa Hambaryan: Miss Earth Armenia 2026 title holder |url=https://yerevanpost.am/hy/2026/04/03/article/5866 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yerevan Post |language=hy}}</ref> |23 |Akhaltsikhe |- |{{flagdeco|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{Sortname|Helena|Ristevski|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=31 Agosto 2026 |title=MUPH alumna to represent Australia at Miss International 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/682234/muph-alumna-to-represent-australia-at-miss-international-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |20 |[[Sidney]] |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{Sortname|Aritry|Abdullah|nolink=1}} |22 |[[Dhaka]] |- | {{flagdeco|BEL}} [[Belhika]] |{{Sortname|Kayra|Wouters|nolink=1}} |25 |Genk |- | {{flagdeco|BLZ}} [[Belise|Belis]] |{{Sortname|Vashti|Thompson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Earth Belize Shares Passion for Environmental Activism |url=https://www.greaterbelize.com/miss-earth-belize-shares-passion-for-environmental-activism/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Greater Belize Media |language=en}}</ref> |25 |Lungsod ng Belis |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{Sortname|Tina|Batson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Obelmejías |first=Yolimer |date=12 Setyembre 2026 |title=La Organización Reinas y Reyes de Venezuela anunció oficialmente la designación de Tina Batson como la nueva Miss Earth Venezuela 2026 |trans-title=The Reinas y Reyes de Venezuela Organization officially announced the designation of Tina Batson as the new Miss Earth Venezuela 2026 |url=https://www.facebook.com/share/r/1Dk4z2WFRQ/?mibextid=wwXIfr |access-date=27 Oktubre 2026 |website=El Universal |language=es}}</ref> |27 |Barcelona |- |{{flagdeco|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{Sortname|Thu Uyên|Phạm|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phương |first=Hoài |date=7 Hulyo 2026 |title=Phạm Hoàng Thu Uyên lên tiếng trước hoài nghi khi thi Hoa hậu Trái đất 2026 |trans-title=Pham Hoang Thu Uyen speaks out against skepticism when competing in Miss Earth 2026 |url=https://tuoitre.vn/pham-hoang-thu-uyen-len-tieng-truoc-hoai-nghi-khi-thi-hoa-hau-trai-dat-2026-100260704170041005.htm |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |28 |[[Haiphong]] |- | {{flagdeco|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina]] |{{Sortname|Tijana|Štrbac|nolink=1}}<ref name="missbalkana">{{Cite web |date=30 Marso 2026 |title=IZBOR ZA MISS BALKANA 2026 ZA IZBOR MISS SVETA |trans-title=MISS BALKAN 2026 SELECTION FOR MISS [EARTH] SELECTION |url=https://zipa.novamedia.agency/galerija/izbor-za-miss-balkana-2026-za-izbor-miss-sveta/69c99df985114e1bc7b1a235 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova Media |language=bs}}</ref> |18 |Banja Luka |- |{{flagdeco|BRA}} [[Brasil]] |{{Sortname|Karine Stella|Cardoso|nolink=1}} |28 |[[Rio de Janeiro]] |- |{{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica]] |{{Sortname|Loany|Vásquez|nolink=1}} |23 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{flagdeco|SLV}} [[El Salvador]] |{{Sortname|Marisol|Echeverría|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Serrano |first=Oscar |date=1 Hunyo 2026 |title=Coronan a la nueva Miss Earth El Salvador 2026 |trans-title=The new Miss Earth El Salvador 2026 is crowned |url=https://xpot.sv/coronan-a-la-nueva-miss-earth-el-salvador-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Xpot |language=es}}</ref> |26 |[[San Salvador]] |- |{{flagdeco|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{Sortname|Martina|Bugáňová|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kleinová |first=Dana |date=7 Hulyo 2026 |title=Slovensko spoznalo nové kráľovné krásy. Titul si odniesli 4 Slovenky, budú nás reprezentovať vo svete |trans-title=Slovakia has crowned its new beauty queens. Four Slovak women took home titles and will represent the country on the global stage |url=https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711124621/https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |archive-date=11 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Interez.sk |language=sk}}</ref> |21 |[[Bratislava]] |- |{{flagdeco|ESP}} [[Espanya]] |{{Sortname|Arantxa|Guzmán|nolink=1}} |24 |[[Madrid]] |- |{{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] |{{Sortname|Gia|Espinoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Montejano |first=Fernando |date=8 Enero 2026 |title=El Pasoans At 'Miss Earth USA' Make History For The Sun City |url=https://kisselpaso.com/el-paso-miss-earth-usa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=93.1 KISS FM |language=en}}</ref> |21 |[[El Paso]] |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{Sortname|Shanna Meril|Kalle|nolink=q}}<ref name=":1" /> |18 |[[Tallin]] |- |{{flagdeco|WAL}} [[Gales]] |{{Sortname|Sarann|John|nolink=1}} |22 |Rhondda Cynon Taf |- |{{flagdeco|GTM}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{Sortname|Vilma|Rodríguez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Franco |first=Delia |date=14 Hunyo 2026 |title=Miss Guatemala Contest 2026: quiénes son las ocho ganadoras que representarán al país en certámenes internacionales |trans-title=Miss Guatemala Contest 2026: Who are the eight winners who will represent the country in international pageants |url=https://www.publinews.gt/espectaculos/2026/06/15/miss-guatemala-contest-2026-asi-quedaron-las-representantes-de-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Prensa Libre |language=es}}</ref> |25 |Totonicapán |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{Sortname|Brianna|Foster|nolink=1}}<ref name=":0">{{Cite news |last=Jackson |first=Kevin |date=27 Enero 2026 |title=Nevaeh Allen is Miss Jamaica World 2026 |language=en |work=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/01/27/nevaeh-allen-miss-world-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Trelawny |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{Sortname|Yumeha|Sakurai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Agosto 2026 |title=2026ミス・アース・ジャパン日本代表にトリリンガルの秘書・櫻井夢羽が決定 |trans-title=Trilingual secretary Yumeha Sakurai has been selected as Miss Earth Japan 2026. |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/a376b1af4ee0a79b3ca042d425a410a70972bb42 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yahoo! Japan |language=ja}}</ref> |24 |[[Prepektura ng Mie|Mie]] |- |{{flagdeco|HAI}} [[Haiti|Hayti]] |{{Sortname|Magdaline |Cherestal|nolink=1}} |24 |[[Puerto Principe]] |- |{{flagdeco|MNP}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{Sortname|Marielle|Jeon|nolink=1}} | |Saipan |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{Sortname|Olga|Castillo|nolink=1}} |25 |[[Tegucigalpa]] |- |{{flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{Sortname|Aarya|Aawadhoot|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=20 Setyembre 2026 |title=Aarya Aawadhoot Crowned Miss Earth India 2026 in Jaipur |url=https://www.glamstaan.com/pageants/aarya-aawadhoot-crowned-miss-earth-india-2026-in-jaipur |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Glamstaan |language=en}}</ref> |21 |[[Nagpur]] |- |{{flagdeco|IDN}} [[Indonesya]] |{{Sortname|Puan Cita|Pinayongan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=6 Setyembre 2026 |title=7 Potret Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan, from West Sumatra! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-indonesia-2026-puan-pinayongan-asal-sumbar-c1c2-01-l8vsm-n4248c |access-date=26 Oktubre 2026 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |Padang |- |{{flagdeco|ENG}} [[Inglatera]] |{{Sortname|Georgina|Lawrence|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Setyembre 2026 |title=Hampshire woman with Type 1 diabetes crowned Miss Earth England 2026 |url=https://www.hampshirechronicle.co.uk/news/26548772.hampshire-woman-wins-miss-earth-england-2026-title/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Hampshire Chronicle |language=en}}</ref> |26 |Hampshire |- | {{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{Sortname|Sophia|Koster|nolink=1}} |18 |[[Calgary]] |- | {{flagdeco|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{Sortname|Cassiedy|Davis Quintero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Mayo 2026 |title=New Miss Earth Cayman Islands crowned |url=https://www.caymaniantimes.ky/news/new-miss-earth-cayman-islands-crowned |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Caymanian Times |language=en}}</ref> |26 |George Town |- | {{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{Sortname|Matangaro|Tarabay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Melina Etches |date=3 Nobyembre 2025 |title=Spectacular finale for Miss Cook Islands 2025: High-value prizes for the top three winners |url=https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cook Islands News |language=en}}</ref> |19 |Rarotonga |- |{{flagdeco|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{Sortname|Adellina|Balgymbaeva|nolink=1}} |22 |Pavlodar |- |{{flagdeco|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{Sortname|Ariet|Sanjarova|nolink=1}} |23 |[[Osh]] |- | {{flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{Sortname|Isabella|Bermúdez|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 2026 |title=Isabella Bermúdez Nieto es la nueva Miss Earth Colombia 2026 |language=es |trans-title=Isabella Bermúdez Nieto is the new Miss Earth Colombia 2026 |work=El Quindiano |url=https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713055417/https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |25 |[[Pereira, Colombia|Pereira]] |- | {{flagdeco|HRV}} [[Kroasya]] |{{Sortname|Paola|Hrdas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2026 |title=Nova Miss Earth Croatia je studentica medicine iz Zagreba: Pogledajte kako izgleda |trans-title=The new Miss Earth Croatia is a medical student from Zagreb: See what she looks like |url=https://net.hr/hot/zvijezde/nova-miss-earth-croatia-je-studentica-medicine-iz-zagreba-pogledajte-kako-izgleda-727d579f-2ec0-11f1-936f-9600040c8f8e |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Net.hr |language=hr}}</ref> |21 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{Sortname|Norma|Yamin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sanchez |first=Miguel |date=18 Hunyo 2026 |title=Norma Yamin participará en Miss Earth y representará al Líbano |trans-title=Norma Yamin will participate in Miss Earth and represent Lebanon |url=https://acn.com.ve/norma-yamin-participara-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Agencia Carabobeña de Noticias |language=es}}</ref> |27 |[[Beirut]] |- |{{flagdeco|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{Sortname|Lilja|Pétursdóttir|nolink=1}} |22 |[[Reikiavik]] |- |{{flagdeco|Madagascar}} [[Madagascar|Madagaskar]] |{{sortname|Laura|Nomeny|nolink=1}} |20 |Mahajanga |- |{{flagdeco|MAC}} [[Macau|Makaw]] |Jolie Feilei<ref>{{Cite web |date=29 Hulyo 2026 |title=星光聚羊城，美耀环宇时｜2026 MISS COSMO环宇小姐中国总决赛圆满落幕 |trans-title=Stars Gather in Guangzhou, Beauty Shines Globally: 2026 MISS COSMO China Final Concludes Successfully |url=https://www.sohu.com/a/1056253893_121309384 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |21 |[[Macau|Makaw]] |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{Sortname|Elyse|Tan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |title=IJN Supports World Drowning Prevention Day 2026 with CPR Education |url=https://www.ijn.com.my/ijn-media/world-drowning-prevention-day-2026-cpr/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Institut Jantung Negara |language=en-US}}</ref> |18 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{Sortname|Karina|Nandee|nolink=1}} |26 |Quatre Bornes |- |{{flagdeco|MEX}} [[Mehiko]] |{{Sortname|Alexia|Briviesca|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Medina |first=Tommy |date=1 Setyembre 2026 |title=Veracruz conquista su cuarta corona nacional en Miss Earth México |url=https://imagendeveracruz.mx/sociales/veracruz-conquista-su-cuarta-corona-nacional-en-miss-earth-mexico-20260902-0005.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Imagen de Veracruz |language=es}}</ref> |23 |[[Mérida, Yucatán|Mérida]] |- |{{flagdeco|MDA}} [[Moldabya]] |{{Sortname|Margarita|Rudkovskaya|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |19 |[[Chișinău|Chişinău]] |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{Sortname|Zulsar|Otgonbayar|nolink=1}} |20 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagdeco|MNE}} [[Montenegro]] |{{Sortname|Ksenija|Popović|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |22 |[[Podgorica]] |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{Sortname|Thoon|Hayman Oo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Hulyo 2026 |title=Miss Myanmar Earth 2026 ရဲ့ Grand Final ပွဲ |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2026/07/miss-myanmar-earth-2026-grand-final.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Myanmar Celebrity News |language=en}}</ref> |22 |[[Yangon]] |- | {{flagdeco|NPL}} [[Nepal]] | data-sort-value="Oli, Binita" |Binita Oli<ref>{{Cite web |date=27 Setyembre 2026 |title=प्रयासनाले पहिरिइन् मिस युनिभर्स नेपालको ताज, मिस अर्थ नेपाल बनिन् बिनिता |trans-title=Prayasana crowned Miss Universe Nepal, Binita becomes Miss Earth Nepal |url=https://ekantipur.com/entertainment/2026/09/27/prayasana-crowned-miss-universe-nepal-binita-becomes-miss-earth-nepal-53-55.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |27 |Jhapa |- | {{flagdeco|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |{{Sortname|Mercy|Suoyo|nolink=1}} |21 |Yenagoa |- | {{flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{Sortname|Marian |Rodríguez|nolink=1}} |21 |Rivas |- | {{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{Sortname|Emilie|Sand|nolink=1}} |22 |Ålesund |- | {{flagdeco|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |{{Sortname|Yajna|Singh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Hunyo 2026 |title=Yajna Singh: Beauty with a Purpose! |url=https://indiannews.nz/2026/06/10/yajna-singh-beauty-with-a-purpose/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Indian News |language=en}}</ref> |25 |[[Auckland]] |- | {{flagdeco|NED}} [[Holland|Olanda]] | data-sort-value="Sande, Lotte van de" |{{Sortname|Lotte|van de Sande|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date= |title=Miss Netherlands Earth |url=https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708022703/https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |archive-date=8 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Miss Nederland}}</ref> |23 |[[Utrecht]] |- | {{flagdeco|PHL}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{Sortname|Rina Andrea|Delos Santos|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Rina Andrea Delos Santos of Cagayan is Miss Philippines Earth 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/675379/rina-andrea-delos-santos-of-cagayan-is-miss-philippines-earth-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |27 |[[Ballesteros, Cagayan|Ballesteros]] |- | {{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{Sortname|Annika|Viertola|nolink=1}} |21 |[[Helsinki]] |- | {{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{Sortname|Izabela|Cieśla|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Miss Earth Poland 2026 pays courtesy call on Consul General — Chicago |url=https://asianjournal.com/usa/chicago/miss-earth-poland-2026-pays-courtesy-call-on-consul-general/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Asian Journal News |language=en-US}}</ref> |20 |[[Chicago]] |- | {{flagdeco|POR}} [[Portugal]] |{{Sortname|Bárbara|Costa|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Antunes |first=Pedro |date=1 Mayo 2026 |title=Caldense Bárbara Costa é Miss Earth Portugal 2026 |trans-title=Bárbara Costa from Caldas is Miss Earth Portugal 2026 |url=https://jornaldascaldas.pt/2026/05/01/caldense-barbara-costa-e-miss-earth-portugal-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Jornal das Caldas |language=pt}}</ref> |25 |Caldas da Rainha |- | {{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{Sortname|Pauline|Mouchard|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Leroux |first=Stéphanie |date=18 Agosto 2026 |title=Putri Andriani Juficha : la reine de beauté Indonésienne est morte le jour de son 26e anniversaire - Voici.fr |trans-title=Putri Andriani Juficha: the Indonesian beauty queen died on her 26th birthday |url=https://www.voici.fr/celebrites/putri-andriani-juficha-la-reine-de-beaute-indonesienne-est-morte-le-jour-de-son-26e-anniversaire-827798 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Voici |language=fr}}</ref> |26 |Guichainville |- | {{flagdeco|PUR}} [[Puerto Rico]] |{{Sortname|Cristina|Ríos|nolink=1}} |24 |San Sebastián |- | {{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{Sortname|Nicole|Rijo|nolink=1}} |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- | {{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{Sortname|Markéta |Králová|nolink=1}} |21 |Liberec |- | [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{Sortname|Madeleine|Bordesoulle|nolink=1}} |20 |La Montagne |- | {{flagdeco|SRB}} [[Serbiya]] |{{Sortname|Lana|Mandić|nolink=1}} |21 |Novi Sad |- | {{flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{Sortname|Angela|Guta|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2026 |title=Angela Guta Crowned Miss Earth Zimbabwe 2026, Set To Represent The Nation In The Philippines |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/angela-guta-crowned-miss-earth-zimbabwe-2026-set-to-represent-the-nation-in-the-philippines/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Youth Village |language=en}}</ref> |25 |[[Harare]] |- | {{flagdeco|SGP}} [[Singapura]] |{{Sortname|Kaarthika|Kumanan|nolink=1}} |24 |[[Singapura]] |- | {{flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{Sortname|Nethmi|Kaveesha|nolink=1}} | |[[Colombo]] |- |{{Flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |{{Sortname|Isabelle|Åhs|nolink=1}} |21 |Malmö |- | {{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{Sortname|Celine|Edson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2026 |title=Tanzania crowns new queens at Miss Grand Tanzania 2026 |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/tanzania-crowns-new-queens-at-miss-grand-tanzania-2026-5556204 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |22 |[[Dar es Salaam]] |- | {{flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{Sortname|Alicia|Bouclin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=1 Setyembre 2026 |title=เปิดรายชื่อนางงามผู้ชนะบนเวทีต่าง ๆ ในประเทศไทย ประจำปี 2026 |trans-title=Here is the list of beauty pageant winners in Thailand for 2026 |url=https://board.postjung.com/1714919 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901134755/https://board.postjung.com/1714919 |archive-date=1 Setyembre 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Postjung |language=th}}</ref> |23 |[[Chiang Mai]] |- | {{flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{Sortname|Hlombe|Khanya|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Peterson |first=Desnay |date=19 Oktubre 2026 |title=A new chapter for Miss Earth South Africa |url=https://www.citizen.co.za/southern-courier/news-headlines/local-news/2026/10/19/a-new-chapter-for-miss-earth-south-africa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Southern Courier |language=en-GB}}</ref> |25 |[[Johannesburgo]] |- | {{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{Sortname|Na-yeong|Kim|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Seong |first=Jong-hyun |date=26 Agosto 2026 |title=[포토] 김나영, ‘미스 워터 수상’(미스어스코리아) |trans-title=[Photo] Kim Na-young, 'Miss Water Award Winner' (Miss Earth Korea) |url=https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=705886 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=News Free Zone |language=ko}}</ref> |23 |[[Seoul]] |- | {{flagdeco|TON}} [[Tonga]] |{{Sortname|Malia Soana|Kavai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Vaipulu |first=Amanda |date=22 Hulyo 2026 |title=Tonga's Tri-Pageant Dazzles the Pacific |url=https://tongachronicle.to/tongas-tri-pageant-dazzles-the-pacific/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tonga Chronicle |language=en-NZ}}</ref> |25 |Leimatuʻa |- | {{flagdeco|CHL}} [[Chile|Tsile]] |{{Sortname|María Paz|Berríos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=6 Setyembre 2026 |title=Quién es María Paz Berríos, la nueva Miss Earth Chile que representará al país en Filipinas |language=es |trans-title=Who is Maria Paz Berriod, the new Miss Earth Chile that will represent the country in Philippines |work=24 Horas |url=https://www.24horas.cl/amp/tendencias/redes-sociales/maria-paz-berrios-miss-earth-chile-filipinas |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Colina |- | {{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{Sortname|Didem|Güngör|nolink=1}} |27 |[[Dortmund]] |- | {{flagdeco|UKR}} [[Ukranya]] |{{Sortname|Sofia|Orel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Oktubre 2026 |title=19-year-old Sofia Orel will represent Ukraine at the Miss Earth 2026 pageant |url=https://ua.news/en/krasa/19-richna-sofiia-orel-predstavit-ukrayinu-na-konkursi-mis-zemlia-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=UA News |language=en}}</ref> |19 |Uman |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[Kategorya:Miss Earth]] e08iap5razporsc5uhdj8lf4mm29lqs 2237531 2237456 2026-10-27T06:59:31Z Allyriana000 119761 2237531 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|image=|date=12 Disyembre 2026|presenters=|venue=Pilipinas|broadcaster=|entrants=|debuts=|withdrawals=|returns={{Hlist|Arhelya|Belhika|Bosniya at Herzegovina|Costa Rica|Ehipto|Eslobakya|Espanya|Guwatemala|Hilagang Masedonya|Honduras|Kapuluang Cook|Kasakistan|Kirgistan|Kroasya|Mawrisyo|Montenegro|Puerto Rico|Sierra Leone|Tonga}}|placements=|winner=|next=|theme=Love in Action|before=[[Miss Earth 2025|2025]]}}Ang '''Miss Earth 2026''' ang magiging ika-26 na [[Miss Earth]] pageant, na gaganapin sa Pilipinas sa 12 Disyembre 2026. Kokoronahan ni [[Natálie Puškinová]] ng Republikang Tseko ang kaniyang kahalili sa pagtatapos ng kaganapan. == Kaligiran == === Pagpili ng mga kandidata === ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Marian Rodríguez si Ziari Ruiz ng Nikaragwa dahil sa suliraning pang-organisasyon.<ref>{{cite web |last=Velasquez |first=Maura |date=8 Abril 2026 |title=Lista para el escenario internacional: Ziari Ruiz es la nueva Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ready for the international stage: Ziari Ruiz is the new Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.tn8.ni/entretenimiento/lista-para-el-escenario-internacional-ziari-ruiz-es-la-nueva-miss-earth-nicaragua-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=TN8 |language=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 Hunyo 2026 |title=Ziari Ruiz renuncia a Miss Earth Nicaragua 2026 |trans-title=Ziari Ruiz resigns from Miss Earth Nicaragua 2026 |url=https://www.vivanicaragua.com.ni/2026/06/05/espectaculos/ziari-ruiz-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Viva Nicaragua Canal 13 |language=es}}</ref> Pinalitan ni Karina Joya si Nazarena Torrejón bilang kinatawan ng Arhentina dahil sa suliraning pangkalusugan.<ref>{{Cite web |last= |date=20 Abril 2026 |title=La comodorense Maia Padilla brilló en un certamen internacional de belleza |trans-title=Maia Padilla from Comodoro Rivadavia shone in an international beauty pageant |url=https://www.adnsur.com.ar/sociedad/la-comodorense-maia-padilla-brillo-en-un-certamen-internacional-de-belleza_a69e6989335fd4a108ad7be19 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=ADN Sur |language=es}}</ref> Pinalitan ni Alicia Bouclin si Jennifer Malits bilang kinatawan ng Taylandiya dahil lampas na siya sa ''age limit''.<ref>{{cite web |date=13 October 2026 |title=Alicia Buoclin will Represent Thailand at Miss Earth 2026 |url=https://www.facebook.com/missearth.th/posts/a-new-journey-begins-a-nation-stands-behind-her-introducing-alicia-elizabeth-bou/1563296652500235/ |publisher=Miss Earth Thailand}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suwannatada |first=Sutannaraj |date=1 Setyembre 2026 |title='เจนนี่-เจนนิเฟอร์' สวยสมมง! คว้า Miss Earth Thailand 2026 เวทีชูพลังนางงามรักษ์โลก |trans-title='Jenny-Jennifer' is stunning and deserving of the crown! She wins Miss Earth Thailand 2026, a pageant showcasing the power of beauty queens to protect the environment. |url=https://www.dailynews.co.th/news/6155379/ |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Daily News (Thailand) |language=th}}</ref> Pinalitan ni Markéta Králová si Hana Dědková bilang kinatawan ng Republikang Tseko dahil may planong lumahok si Dědková sa susunod na edisyon ng [[MGI All Stars]].<ref>{{Cite web |date=23 Mayo 2026 |title=Novou Miss Czech Republic 2026 se stala Lucie Pisková |trans-title=Lucie Pisková became the new Miss Czech Republic 2026 |url=https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523234420/https://tv.nova.cz/porad/miss-czech-republic/clanek/648492-vyhlaseni-miss-czech-republic-2026-sledujte-zive-vitezka |archive-date=23 Mayo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova.cz |language=cs}}</ref> Pinalitan ni Kayra Wouters, Miss Exclusive Air, si Miss Exclusive 2026 Axana Carmoy bilang kinatawan ng Belhika sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref>{{Cite web |date=12 Mayo 2026 |title=Miss Exclusive Axana uit Asse zet zich in voor bijenpopulatie: “Liefde voor natuur van thuis meegekregen” |trans-title=Miss Exclusive Axana from Asse dedicates herself to the bee population: “Love for nature inherited from home” |url=https://www.ringtv.be/groen/miss-exclusive-axana-uit-asse-zet-zich-voor-bijenpopulatie-liefde-voor-natuur-van-thuis |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ring TV |language=nl}}</ref> Pinalitan din nina Shanna Meril Kalle ng Estonya, Ariet Sanjarova ng Kirgistan, Barbara Costa ng Portugal, at Na-yeong Kim ng Timog Korea sina Veronika Sinkevitš, Adina Bekturova, Maria Gabriela Pereira, at Soo-in Park, ayon sa pagkakabanggit, sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":1">{{Cite web |last=Tust |first=Katrin |date=15 Hunyo 2026 |title=MISSIS ESTONIA 35 |trans-title=MISS ESTONIA 35 |url=https://buduaar.tv3.ee/ilu-ja-mood/missis-estonia-35-2/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Buduaar |publisher=TV3 |language=Estonian}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 Hulyo 2026 |title=Кто они — победительницы «Мисс Кыргызстан - 2026»? Фото |trans-title=Who are the winners of Miss Kyrgyzstan 2026? Photo |url=https://culture.akipress.org/news:2510385 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=AKIpress News Agency |language=ru}}</ref><ref>{{Cite news |last=Koch |first=Mary Julia |date=8 Enero 2026 |title=Venezuela’s Lost Export: Beauty Queens |language=en-US |work=Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/opinion/free-expression/venezuelas-lost-export-beauty-queens-6eaf19bb |access-date=27 Oktubre 2026 |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 Agosto 2026 |title=박수인, 2026 미스 어스 코리아 최고 타이틀 수상…세계 미스 어스 도전 : 네이트 연예 |trans-title=Park Soo-in Wins Top Title at Miss Earth Korea 2026… Competing for Miss Earth World |url=https://news.nate.com/view/20260826n18285 |access-date=26 Oktubre 2026 |website=Nate |language=ko}}</ref> ==== Mga pagbalik at pag-urong ==== Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Kapuluang Cook, na huling sumali noong [[Miss Earth 2017|2017]]; Ehipto na huling sumali noong [[Miss Earth 2018|2018]]; Tonga na huling sumali noong [[Miss Earth 2019|2019]]; Guwatemala na huling sumali noong [[Miss Earth 2021|2021]]; Eslobakya, Hilagang Masedonya at Kirgistan na huling sumali noong [[Miss Earth 2022|2022]]; Bosniya at Herzegovina, Espanya, Kasakistan, Kroasya at Sierra Leone na huling sumali noong [[Miss Earth 2023|2023]]; at Arhelya, Belhika, Costa Rica, Hayti, Honduras, Mawrisyo, Montenegro at Puerto Rico na huling sumali noong [[Miss Earth 2024|2024]]. Bumitiw si Adrianna Carrandi ng Kuba dahil sa hindi inaasahang mga pangyayari sa kaniyang pamilya.<ref>{{Cite web |date=25 Abril 2026 |title=NBNC Miss Cuba 2026 Final Crowning Gala |url=https://www.nuestrabellezanacionalcuba.com/post/nbnc-miss-cuba-2026-final-crowning-gala |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nuestra Belleza Nacional Cuba}}</ref> Bumitiw si Verónica Graciela Ocampos ng Paragway sa hindi isiniwalat na dahilan at lumahok na lamang sa [[Miss International 2026]].<ref>{{cite news |date=9 Agosto 2026 |title=¿Perdió la corona de Miss Tierra Paraguay por ser hakita? |language=es |trans-title=Did she lose the Miss Earth Paraguay crown because she was Hakita? |website=Popular |url=https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260810090332/https://www.popular.com.py/2026/08/09/perdio-la-corona-de-miss-tierra-paraguay-por-ser-hakita/ |archive-date=10 Agosto 2026}}</ref> == Mga kandidata == Kinumpirma na ang mga sumusunod na kandidata: {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+ !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan |- |{{Flagdeco|ALB}} [[Albanya]] |{{Sortname|Enxhi|Sterkaj|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=Shpallet më e bukura e Shqipërisë/ Ja vajza që 'rrëmbeu' kurorën e "Miss Shqipëria 2026" |language=sq |trans-title=Albania's most beautiful woman announced/ Here is the girl who 'snatched' the crown of "Miss Albania 2026" |work=Gazeta Sot |url=https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607123116/https://sot.com.al/gossip/shpallet-me-e-bukura-e-shqiperise-ja-vajza-qe-rrembeu-kuroren-e-miss-shqiperia-2026/ |archive-date=7 Hunyo 2026}}</ref> |22 |[[Tirana]] |- |{{Flagdeco|ARG}} [[Arhentina]] |{{Sortname|Karina|Joya|nolink=1}} |20 |[[Lungsod ng Buenos Aires|Buenos Aires]] |- |{{Flagdeco|ARM}} [[Armenya]] |{{Sortname|Larisa|Hambaryan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=3 Abril 2026 |title=Լարիսա Համբարյանը` Miss Earth Armenia 2026 տիտղոսակիր |trans-title=Larisa Hambaryan: Miss Earth Armenia 2026 title holder |url=https://yerevanpost.am/hy/2026/04/03/article/5866 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yerevan Post |language=hy|archive-url=https://web.archive.org/web/20260826050823/https://yerevanpost.am/hy/2026/04/03/article/5866|archive-date=26 Agosto 2026}}</ref> |23 |Akhaltsikhe |- |{{flagdeco|AUS}} [[Australia|Australya]] |{{Sortname|Helena|Ristevski|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=31 Agosto 2026 |title=MUPH alumna to represent Australia at Miss International 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/682234/muph-alumna-to-represent-australia-at-miss-international-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20261014180838/https://entertainment.inquirer.net/682234/muph-alumna-to-represent-australia-at-miss-international-2026|archive-date=14 Oktubre 2026}}</ref> |20 |[[Sidney]] |- |{{flagdeco|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |{{Sortname|Aritry|Abdullah|nolink=1}} |22 |[[Dhaka]] |- | {{flagdeco|BEL}} [[Belhika]] |{{Sortname|Kayra|Wouters|nolink=1}} |25 |Genk |- | {{flagdeco|BLZ}} [[Belise|Belis]] |{{Sortname|Vashti|Thompson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Agosto 2026 |title=Miss Earth Belize Shares Passion for Environmental Activism |url=https://www.greaterbelize.com/miss-earth-belize-shares-passion-for-environmental-activism/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Greater Belize Media |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260815031207/https://www.greaterbelize.com/miss-earth-belize-shares-passion-for-environmental-activism/|archive-date=15 Agosto 2026}}</ref> |25 |Lungsod ng Belis |- |{{flagdeco|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |{{Sortname|Tina|Batson|nolink=1}} |27 |Barcelona |- |{{flagdeco|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]] |{{Sortname|Thu Uyên|Phạm|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Phương |first=Hoài |date=7 Hulyo 2026 |title=Phạm Hoàng Thu Uyên lên tiếng trước hoài nghi khi thi Hoa hậu Trái đất 2026 |trans-title=Pham Hoang Thu Uyen speaks out against skepticism when competing in Miss Earth 2026 |url=https://tuoitre.vn/pham-hoang-thu-uyen-len-tieng-truoc-hoai-nghi-khi-thi-hoa-hau-trai-dat-2026-100260704170041005.htm |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tuổi Trẻ |language=vi}}</ref> |28 |[[Haiphong]] |- | {{flagdeco|BIH}} [[Bosniya at Herzegovina]] |{{Sortname|Tijana|Štrbac|nolink=1}}<ref name="missbalkana">{{Cite web |date=30 Marso 2026 |title=IZBOR ZA MISS BALKANA 2026 ZA IZBOR MISS SVETA |trans-title=MISS BALKAN 2026 SELECTION FOR MISS [EARTH] SELECTION |url=https://zipa.novamedia.agency/galerija/izbor-za-miss-balkana-2026-za-izbor-miss-sveta/69c99df985114e1bc7b1a235 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Nova Media |language=bs}}</ref> |18 |Banja Luka |- |{{flagdeco|BRA}} [[Brasil]] |{{Sortname|Karine Stella|Cardoso|nolink=1}} |28 |[[Rio de Janeiro]] |- |{{flagdeco|CRI}} [[Costa Rica]] |{{Sortname|Loany|Vásquez|nolink=1}} |23 |[[San José, Costa Rica|San José]] |- |{{flagdeco|SLV}} [[El Salvador]] |{{Sortname|Marisol|Echeverría|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Serrano |first=Oscar |date=1 Hunyo 2026 |title=Coronan a la nueva Miss Earth El Salvador 2026 |trans-title=The new Miss Earth El Salvador 2026 is crowned |url=https://xpot.sv/coronan-a-la-nueva-miss-earth-el-salvador-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Xpot |language=es}}</ref> |26 |[[San Salvador]] |- |{{flagdeco|SVK}} [[Slovakia|Eslobakya]] |{{Sortname|Martina|Bugáňová|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Kleinová |first=Dana |date=7 Hulyo 2026 |title=Slovensko spoznalo nové kráľovné krásy. Titul si odniesli 4 Slovenky, budú nás reprezentovať vo svete |trans-title=Slovakia has crowned its new beauty queens. Four Slovak women took home titles and will represent the country on the global stage |url=https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711124621/https://www.interez.sk/slovensko-spoznalo-nove-kralovne-krasy-titul-si-odniesli-4-slovenky-budu-nas-reprezentovat-vo-svete/ |archive-date=11 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Interez.sk |language=sk}}</ref> |21 |[[Bratislava]] |- |{{flagdeco|ESP}} [[Espanya]] |{{Sortname|Arantxa|Guzmán|nolink=1}} |24 |[[Madrid]] |- |{{flagdeco|USA}} [[Estados Unidos]] |{{Sortname|Gia|Espinoza|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Montejano |first=Fernando |date=8 Enero 2026 |title=El Pasoans At 'Miss Earth USA' Make History For The Sun City |url=https://kisselpaso.com/el-paso-miss-earth-usa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=93.1 KISS FM |language=en}}</ref> |21 |[[El Paso]] |- |{{flagdeco|EST}} [[Estonya]] |{{Sortname|Shanna Meril|Kalle|nolink=q}}<ref name=":1" /> |18 |[[Tallin]] |- |{{flagdeco|WAL}} [[Gales]] |{{Sortname|Sarann|John|nolink=1}} |22 |Rhondda Cynon Taf |- |{{flagdeco|GTM}} [[Guatemala|Guwatemala]] |{{Sortname|Vilma|Rodríguez|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Franco |first=Delia |date=14 Hunyo 2026 |title=Miss Guatemala Contest 2026: quiénes son las ocho ganadoras que representarán al país en certámenes internacionales |trans-title=Miss Guatemala Contest 2026: Who are the eight winners who will represent the country in international pageants |url=https://www.publinews.gt/espectaculos/2026/06/15/miss-guatemala-contest-2026-asi-quedaron-las-representantes-de-guatemala-en-certamenes-internacionales/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Prensa Libre |language=es}}</ref> |25 |Totonicapán |- |{{flagdeco|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]] |{{Sortname|Brianna|Foster|nolink=1}}<ref name=":0">{{Cite news |last=Jackson |first=Kevin |date=27 Enero 2026 |title=Nevaeh Allen is Miss Jamaica World 2026 |language=en |work=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/01/27/nevaeh-allen-miss-world-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Trelawny |- |{{flagdeco|JPN}} [[Hapon]] |{{Sortname|Yumeha|Sakurai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=7 Agosto 2026 |title=2026ミス・アース・ジャパン日本代表にトリリンガルの秘書・櫻井夢羽が決定 |trans-title=Trilingual secretary Yumeha Sakurai has been selected as Miss Earth Japan 2026. |url=https://news.yahoo.co.jp/articles/a376b1af4ee0a79b3ca042d425a410a70972bb42 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Yahoo! Japan |language=ja}}</ref> |24 |[[Prepektura ng Mie|Mie]] |- |{{flagdeco|HAI}} [[Haiti|Hayti]] |{{Sortname|Magdaline |Cherestal|nolink=1}} |24 |[[Puerto Principe]] |- |{{flagdeco|MNP}} [[Hilagang Kapuluang Mariana]] |{{Sortname|Marielle|Jeon|nolink=1}} | |Saipan |- |{{flagdeco|HON}} [[Honduras]] |{{Sortname|Olga|Castillo|nolink=1}} |25 |[[Tegucigalpa]] |- |{{flagdeco|IND}} [[Indiya]] |{{Sortname|Aarya|Aawadhoot|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=20 Setyembre 2026 |title=Aarya Aawadhoot Crowned Miss Earth India 2026 in Jaipur |url=https://www.glamstaan.com/pageants/aarya-aawadhoot-crowned-miss-earth-india-2026-in-jaipur |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Glamstaan |language=en}}</ref> |21 |[[Nagpur]] |- |{{flagdeco|IDN}} [[Indonesya]] |{{Sortname|Puan Cita|Pinayongan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=6 Setyembre 2026 |title=7 Potret Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan |trans-title=7 Portraits of Miss Earth Indonesia 2026 Puan Pinayongan, from West Sumatra! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-indonesia-2026-puan-pinayongan-asal-sumbar-c1c2-01-l8vsm-n4248c |access-date=26 Oktubre 2026 |website=IDN Times |language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20260909080217/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-earth-indonesia-2026-puan-pinayongan-asal-sumbar-c1c2-01-l8vsm-n4248c|archive-date=9 Setyembre 2026}}</ref> |20 |Padang |- |{{flagdeco|ENG}} [[Inglatera]] |{{Sortname|Georgina|Lawrence|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=16 Setyembre 2026 |title=Hampshire woman with Type 1 diabetes crowned Miss Earth England 2026 |url=https://www.hampshirechronicle.co.uk/news/26548772.hampshire-woman-wins-miss-earth-england-2026-title/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Hampshire Chronicle |language=en|last=Taylor|first=Camilla|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926213350/https://www.hampshirechronicle.co.uk/news/26548772.hampshire-woman-wins-miss-earth-england-2026-title/|archive-date=26 Setyembre 2026}}</ref> |26 |Hampshire |- | {{flagdeco|CAN}} [[Canada|Kanada]] |{{Sortname|Sophia|Koster|nolink=1}} |18 |[[Calgary]] |- | {{flagdeco|CAY}} [[Kapuluang Kayman|Kapuluang Cayman]] |{{Sortname|Cassiedy|Davis Quintero|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=19 Mayo 2026 |title=New Miss Earth Cayman Islands crowned |url=https://www.caymaniantimes.ky/news/new-miss-earth-cayman-islands-crowned |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Caymanian Times |language=en}}</ref> |26 |George Town |- | {{flagdeco|COK}} [[Kapuluang Cook]] |{{Sortname|Matangaro|Tarabay|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Melina Etches |date=3 Nobyembre 2025 |title=Spectacular finale for Miss Cook Islands 2025: High-value prizes for the top three winners |url=https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260205071546/https://www.cookislandsnews.com/internal/national/local/culture/entertainment-national/spectacular-finale-for-miss-cook-islands-2025-high-value-prizes-for-the-top-three-winners/ |archive-date=5 Pebrero 2026 |access-date=22 Agosto 2026 |website=Cook Islands News |language=en}}</ref> |19 |Rarotonga |- |{{flagdeco|KAZ}} [[Kasakistan]] |{{Sortname|Adellina|Balgymbaeva|nolink=1}} |22 |Pavlodar |- |{{flagdeco|KGZ}} [[Kirgistan]] |{{Sortname|Ariet|Sanjarova|nolink=1}} |23 |[[Osh]] |- | {{flagdeco|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |{{Sortname|Isabella|Bermúdez|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=12 Hulyo 2026 |title=Isabella Bermúdez Nieto es la nueva Miss Earth Colombia 2026 |language=es |trans-title=Isabella Bermúdez Nieto is the new Miss Earth Colombia 2026 |work=El Quindiano |url=https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |url-status=live |access-date=27 Oktubre 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260713055417/https://elquindiano.com/noticia/270247/isabella-bermudez-nieto-es-la-nueva-miss-earth-colombia-2026/ |archive-date=13 Hulyo 2026}}</ref> |25 |[[Pereira, Colombia|Pereira]] |- | {{flagdeco|HRV}} [[Kroasya]] |{{Sortname|Paola|Hrdas|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2026 |title=Nova Miss Earth Croatia je studentica medicine iz Zagreba: Pogledajte kako izgleda |trans-title=The new Miss Earth Croatia is a medical student from Zagreb: See what she looks like |url=https://net.hr/hot/zvijezde/nova-miss-earth-croatia-je-studentica-medicine-iz-zagreba-pogledajte-kako-izgleda-727d579f-2ec0-11f1-936f-9600040c8f8e |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Net.hr |language=hr}}</ref> |21 |[[Zagreb]] |- |{{flagdeco|LBN}} [[Libano]] |{{Sortname|Norma|Yamin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Sanchez |first=Miguel |date=18 Hunyo 2026 |title=Norma Yamin participará en Miss Earth y representará al Líbano |trans-title=Norma Yamin will participate in Miss Earth and represent Lebanon |url=https://acn.com.ve/norma-yamin-participara-miss-earth/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Agencia Carabobeña de Noticias |language=es}}</ref> |27 |[[Beirut]] |- |{{flagdeco|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |{{Sortname|Lilja|Pétursdóttir|nolink=1}} |22 |[[Reikiavik]] |- |{{flagdeco|Madagascar}} [[Madagascar|Madagaskar]] |{{sortname|Laura|Nomeny|nolink=1}} |20 |Mahajanga |- |{{flagdeco|MAC}} [[Macau|Makaw]] |Jolie Feilei<ref>{{Cite web |date=29 Hulyo 2026 |title=星光聚羊城，美耀环宇时｜2026 MISS COSMO环宇小姐中国总决赛圆满落幕 |trans-title=Stars Gather in Guangzhou, Beauty Shines Globally: 2026 MISS COSMO China Final Concludes Successfully |url=https://www.sohu.com/a/1056253893_121309384 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Sohu |language=zh}}</ref> |21 |[[Macau|Makaw]] |- |{{flagdeco|MYS}} [[Malaysia]] |{{Sortname|Elyse|Tan|nolink=1}}<ref>{{Cite web |title=IJN Supports World Drowning Prevention Day 2026 with CPR Education |url=https://www.ijn.com.my/ijn-media/world-drowning-prevention-day-2026-cpr/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Institut Jantung Negara |language=en-US}}</ref> |18 |[[Kuala Lumpur]] |- |{{flagdeco|MUS}} [[Mauritius|Mawrisyo]] |{{Sortname|Karina|Nandee|nolink=1}} |26 |Quatre Bornes |- |{{flagdeco|MEX}} [[Mehiko]] |{{Sortname|Alexia|Briviesca|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Medina |first=Tommy |date=1 Setyembre 2026 |title=Veracruz conquista su cuarta corona nacional en Miss Earth México |url=https://imagendeveracruz.mx/sociales/veracruz-conquista-su-cuarta-corona-nacional-en-miss-earth-mexico-20260902-0005.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Imagen de Veracruz |language=es}}</ref> |23 |[[Mérida, Yucatán|Mérida]] |- |{{flagdeco|MDA}} [[Moldabya]] |{{Sortname|Margarita|Rudkovskaya|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |19 |[[Chișinău|Chişinău]] |- |{{flagdeco|MNG}} [[Mongolya]] |{{Sortname|Zulsar|Otgonbayar|nolink=1}} |20 |[[Ulan Bator]] |- |{{flagdeco|MNE}} [[Montenegro]] |{{Sortname|Ksenija|Popović|nolink=1}}<ref name="missbalkana" /> |22 |[[Podgorica]] |- |{{flagdeco|MMR}} [[Myanmar]] |{{Sortname|Thoon|Hayman Oo|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Hulyo 2026 |title=Miss Myanmar Earth 2026 ရဲ့ Grand Final ပွဲ |url=https://www.myanmarcelebrity.com/2026/07/miss-myanmar-earth-2026-grand-final.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Myanmar Celebrity News |language=en}}</ref> |22 |[[Yangon]] |- | {{flagdeco|NPL}} [[Nepal]] | data-sort-value="Oli, Binita" |Binita Oli<ref>{{Cite web |date=27 Setyembre 2026 |title=प्रयासनाले पहिरिइन् मिस युनिभर्स नेपालको ताज, मिस अर्थ नेपाल बनिन् बिनिता |trans-title=Prayasana crowned Miss Universe Nepal, Binita becomes Miss Earth Nepal |url=https://ekantipur.com/entertainment/2026/09/27/prayasana-crowned-miss-universe-nepal-binita-becomes-miss-earth-nepal-53-55.html |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> |27 |Jhapa |- | {{flagdeco|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |{{Sortname|Mercy|Suoyo|nolink=1}} |21 |Yenagoa |- | {{flagdeco|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |{{Sortname|Marian |Rodríguez|nolink=1}} |21 |Rivas |- | {{flagdeco|NOR}} [[Noruwega]] |{{Sortname|Emilie|Sand|nolink=1}} |22 |Ålesund |- | {{flagdeco|NZL}} [[Nuweba Selandiya]] |{{Sortname|Yajna|Singh|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=10 Hunyo 2026 |title=Yajna Singh: Beauty with a Purpose! |url=https://indiannews.nz/2026/06/10/yajna-singh-beauty-with-a-purpose/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Indian News |language=en}}</ref> |25 |[[Auckland]] |- | {{flagdeco|NED}} [[Holland|Olanda]] | data-sort-value="Sande, Lotte van de" |{{Sortname|Lotte|van de Sande|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date= |title=Miss Netherlands Earth |url=https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708022703/https://missnederland.nl/miss-earth-netherlands/ |archive-date=8 Hulyo 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Miss Nederland}}</ref> |23 |[[Utrecht]] |- | {{flagdeco|PHL}} [[Miss Philippines Earth|Pilipinas]] |{{Sortname|Rina Andrea|Delos Santos|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=27 Hunyo 2026 |title=Rina Andrea Delos Santos of Cagayan is Miss Philippines Earth 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/675379/rina-andrea-delos-santos-of-cagayan-is-miss-philippines-earth-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |27 |[[Ballesteros, Cagayan|Ballesteros]] |- | {{flagdeco|FIN}} [[Pinlandiya]] |{{Sortname|Annika|Viertola|nolink=1}} |21 |[[Helsinki]] |- | {{flagdeco|POL}} [[Polonya]] |{{Sortname|Izabela|Cieśla|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |first= |date=31 Agosto 2026 |title=Miss Earth Poland 2026 pays courtesy call on Consul General — Chicago |url=https://asianjournal.com/usa/chicago/miss-earth-poland-2026-pays-courtesy-call-on-consul-general/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Asian Journal News |language=en-US}}</ref> |20 |[[Chicago]] |- | {{flagdeco|POR}} [[Portugal]] |{{Sortname|Bárbara|Costa|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Antunes |first=Pedro |date=1 Mayo 2026 |title=Caldense Bárbara Costa é Miss Earth Portugal 2026 |trans-title=Bárbara Costa from Caldas is Miss Earth Portugal 2026 |url=https://jornaldascaldas.pt/2026/05/01/caldense-barbara-costa-e-miss-earth-portugal-2026/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Jornal das Caldas |language=pt}}</ref> |25 |Caldas da Rainha |- | {{flagdeco|FRA}} [[Pransiya]] |{{Sortname|Pauline|Mouchard|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Leroux |first=Stéphanie |date=18 Agosto 2026 |title=Putri Andriani Juficha : la reine de beauté Indonésienne est morte le jour de son 26e anniversaire |trans-title=Putri Andriani Juficha: the Indonesian beauty queen died on her 26th birthday |url=https://www.voici.fr/celebrites/putri-andriani-juficha-la-reine-de-beaute-indonesienne-est-morte-le-jour-de-son-26e-anniversaire-827798 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Voici |language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926083944/https://www.voici.fr/celebrites/putri-andriani-juficha-la-reine-de-beaute-indonesienne-est-morte-le-jour-de-son-26e-anniversaire-827798|archive-date=26 Setyembre 2026}}</ref> |26 |Guichainville |- | {{flagdeco|PUR}} [[Puerto Rico]] |{{Sortname|Cristina|Ríos|nolink=1}} |24 |San Sebastián |- | {{flagdeco|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |{{Sortname|Nicole|Rijo|nolink=1}} |20 |[[Santo Domingo, Republikang Dominikano|Santo Domingo]] |- | {{flagdeco|CZE}} [[Republikang Tseko]] |{{Sortname|Markéta |Králová|nolink=1}} |21 |Liberec |- | [[Talaksan:Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg|border|23x23px]] [[Réunion]] |{{Sortname|Madeleine|Bordesoulle|nolink=1}} |20 |La Montagne |- | {{flagdeco|SRB}} [[Serbiya]] |{{Sortname|Lana|Mandić|nolink=1}} |21 |Novi Sad |- | {{flagdeco|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]] |{{Sortname|Angela|Guta|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=18 Agosto 2026 |title=Angela Guta Crowned Miss Earth Zimbabwe 2026, Set To Represent The Nation In The Philippines |url=https://youthvillage.co.zw/sport-entertainment/celebrity-news/angela-guta-crowned-miss-earth-zimbabwe-2026-set-to-represent-the-nation-in-the-philippines/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Youth Village |language=en}}</ref> |25 |[[Harare]] |- | {{flagdeco|SGP}} [[Singapura]] |{{Sortname|Kaarthika|Kumanan|nolink=1}} |24 |[[Singapura]] |- | {{flagdeco|LKA}} [[Sri Lanka]] |{{Sortname|Nethmi|Kaveesha|nolink=1}} | |[[Colombo]] |- |{{Flagicon|SWE}} [[Suwesya]] |{{Sortname|Isabelle|Åhs|nolink=1}} |21 |Malmö |- | {{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]] |{{Sortname|Celine|Edson|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=13 Agosto 2026 |title=Tanzania crowns new queens at Miss Grand Tanzania 2026 |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/entertainment/tanzania-crowns-new-queens-at-miss-grand-tanzania-2026-5556204 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=The Citizen |language=en}}</ref> |22 |[[Dar es Salaam]] |- | {{flagdeco|THA}} [[Taylandiya]] |{{Sortname|Alicia|Bouclin|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last= |date=1 Setyembre 2026 |title=เปิดรายชื่อนางงามผู้ชนะบนเวทีต่าง ๆ ในประเทศไทย ประจำปี 2026 |trans-title=Here is the list of beauty pageant winners in Thailand for 2026 |url=https://board.postjung.com/1714919 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260901134755/https://board.postjung.com/1714919 |archive-date=1 Setyembre 2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Postjung |language=th}}</ref> |23 |[[Chiang Mai]] |- | {{flagdeco|ZAF}} [[Timog Aprika]] |{{Sortname|Hlombe|Khanya|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Peterson |first=Desnay |date=19 Oktubre 2026 |title=A new chapter for Miss Earth South Africa |url=https://www.citizen.co.za/southern-courier/news-headlines/local-news/2026/10/19/a-new-chapter-for-miss-earth-south-africa/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Southern Courier |language=en-GB}}</ref> |25 |[[Johannesburgo]] |- | {{flagdeco|KOR}} [[Timog Korea]] |{{Sortname|Na-yeong|Kim|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Seong |first=Jong-hyun |date=26 Agosto 2026 |title=[포토] 김나영, ‘미스 워터 수상’(미스어스코리아) |trans-title=[Photo] Kim Na-young, 'Miss Water Award Winner' (Miss Earth Korea) |url=https://www.newsfreezone.co.kr/news/articleView.html?idxno=705886 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=News Free Zone |language=ko}}</ref> |23 |[[Seoul]] |- | {{flagdeco|TON}} [[Tonga]] |{{Sortname|Malia Soana|Kavai|nolink=1}}<ref>{{Cite web |last=Vaipulu |first=Amanda |date=22 Hulyo 2026 |title=Tonga's Tri-Pageant Dazzles the Pacific |url=https://tongachronicle.to/tongas-tri-pageant-dazzles-the-pacific/ |access-date=27 Oktubre 2026 |website=Tonga Chronicle |language=en-NZ}}</ref> |25 |Leimatuʻa |- | {{flagdeco|CHL}} [[Chile|Tsile]] |{{Sortname|María Paz|Berríos|nolink=1}}<ref>{{Cite news |date=6 Setyembre 2026 |title=Quién es María Paz Berríos, la nueva Miss Earth Chile que representará al país en Filipinas |language=es |trans-title=Who is Maria Paz Berriod, the new Miss Earth Chile that will represent the country in Philippines |work=24 Horas |url=https://www.24horas.cl/amp/tendencias/redes-sociales/maria-paz-berrios-miss-earth-chile-filipinas |access-date=27 Oktubre 2026}}</ref> |23 |Colina |- | {{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]] |{{Sortname|Didem|Güngör|nolink=1}} |27 |[[Dortmund]] |- | {{flagdeco|UKR}} [[Ukranya]] |{{Sortname|Sofia|Orel|nolink=1}}<ref>{{Cite web |date=9 Oktubre 2026 |title=19-year-old Sofia Orel will represent Ukraine at the Miss Earth 2026 pageant |url=https://ua.news/en/krasa/19-richna-sofiia-orel-predstavit-ukrayinu-na-konkursi-mis-zemlia-2026 |access-date=27 Oktubre 2026 |website=UA News |language=en}}</ref> |19 |Uman |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * {{Official website|http://www.missearth.tv}} {{Miss Earth}} [[Kategorya:Patimpalak ng kagandahan sa Pilipinas]] [[Kategorya:2026 sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[Kategorya:Miss Earth]] q7bl2z1mfm02o47zaeiewgnpeqt2jqm 0 340772 2237473 2026-10-27T02:28:10Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1375154813|Decembrist revolt]]" 2237473 wikitext text/x-wiki Ang '''aklasang Desembrista''' ({{Langx|ru|Восстание декабристов}} ) ay isang bigong [[kudeta]] na pinangunahan ng mga [[Liberalismo|liberal]] na militar at politikal na [[disidente]] laban sa [[Imperyong Ruso]]. Nangyari ito sa [[San Petersburgo|Decembrist revolt]] noongDisyembre 26, 1825, kasunod ng pagkamatay [[Alejandro I ng Rusya|Emperador Alejandro I]]. 1dmb92rxlhbo84d731qrann9n84wbce 2237474 2237473 2026-10-27T02:30:56Z Ryomaandres 8044 2237474 wikitext text/x-wiki Ang '''aklasang Desembrista''' ({{Langx|ru|Восстание декабристов}} ) ay isang bigong [[kudeta]] na pinangunahan ng mga [[Liberalismo|liberal]] na militar at politikal na [[disidente]] laban sa [[Imperyong Ruso]]. Nangyari ito sa [[San Petersburgo]] noongDisyembre 26, 1825, kasunod ng pagkamatay [[Alejandro I ng Rusya|Emperador Alejandro I]]. 8mytskny3w7lvzpsi0d1qp9aqagf74s 2237475 2237474 2026-10-27T02:31:10Z Ryomaandres 8044 2237475 wikitext text/x-wiki Ang '''aklasang Desembrista''' ({{Langx|ru|Восстание декабристов}} ) ay isang bigong [[kudeta]] na pinangunahan ng mga [[Liberalismo|liberal]] na militar at politikal na [[disidente]] laban sa [[Imperyong Ruso]]. Nangyari ito sa [[San Petersburgo]] noongDisyembre 26, 1825, kasunod ng pagkamatay [[Alejandro I ng Rusya|Emperador Alejandro I]]. Lihim na tinalikuran ng kapatid ni Alejandro at [[Ipinagpapalagay na tagapagmana|tagapagmanang]] si [[Dakilang Duke Konstantin Pavlovich ng Rusya|Dakilang Duke Konstantin Pavlovich]] ang kaniyang pag-angkin sa trono dalawang taon bago ang biglaang pagkamatay ni Alejandro noong Disyembre 1 [<nowiki/>[[Old Style and New Style dates|OS]] Nobyembre 19] 1825. Samakatuwid, ang susunod sa linya ng paghalili ay ang nakababatang kapatid na si Nicolas, na siyang uupo sa trono bilang [[Nicolas I ng Rusya|Emperador Nicolas I.]]<ref name=":0">{{Cite journal |last=Baumann |first=Robert |date=2009 |title=The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict |journal=InterAgency Journal |volume=10 |issue=3 |pages=21–32 |via=Arthur D. Simons Center for Interagency Cooperation}}</ref> Hindi alam ng pamahalaan ng Rusya o ng publiko ang pagtalikod ni Konstantin sa kaniyang tungkulin noong una, at dahil dito, ang ilang bahagi ng militar ay nanumpa ng katapatan kay Konstantin nang wala sa panahon.<ref name=":0" /> Isang pangkalahatang panunumpa ng katapatan sa tunay na emperador na si Nicholas ang nakatakda sa Disyembre 26 [[Plaza ng Senado (San Petersburgo)|Plaza ng Senado]], San Petersburgo. == Mga sanggunian == fgkdu76p8wucvt4ymu8re8i8claj4he 2237476 2237475 2026-10-27T02:34:07Z Ryomaandres 8044 2237476 wikitext text/x-wiki Ang '''aklasang Desembrista''' ({{Langx|ru|Восстание декабристов}} ) ay isang bigong [[kudeta]] na pinangunahan ng mga [[Liberalismo|liberal]] na militar at politikal na [[disidente]] laban sa [[Imperyong Ruso]]. Nangyari ito sa [[San Petersburgo]] noongDisyembre 26, 1825, kasunod ng pagkamatay [[Alejandro I ng Rusya|Emperador Alejandro I]]. Lihim na tinalikuran ng kapatid ni Alejandro at [[Ipinagpapalagay na tagapagmana|tagapagmanang]] si [[Dakilang Duke Konstantin Pavlovich ng Rusya|Dakilang Duke Konstantin Pavlovich]] ang kaniyang pag-angkin sa trono dalawang taon bago ang biglaang pagkamatay ni Alejandro noong Disyembre 1 [<nowiki/>[[Old Style and New Style dates|OS]] Nobyembre 19] 1825. Samakatuwid, ang susunod sa linya ng paghalili ay ang nakababatang kapatid na si Nicolas, na siyang uupo sa trono bilang [[Nicolas I ng Rusya|Emperador Nicolas I.]]<ref name=":0">{{Cite journal |last=Baumann |first=Robert |date=2009 |title=The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict |journal=InterAgency Journal |volume=10 |issue=3 |pages=21–32 |via=Arthur D. Simons Center for Interagency Cooperation}}</ref> Hindi alam ng pamahalaan ng Rusya o ng publiko ang pagtalikod ni Konstantin sa kaniyang tungkulin noong una, at dahil dito, ang ilang bahagi ng militar ay nanumpa ng katapatan kay Konstantin nang wala sa panahon.<ref name=":0" /> Isang pangkalahatang panunumpa ng katapatan sa tunay na emperador na si Nicholas ang nakatakda sa Disyembre 26 [[Plaza ng Senado (San Petersburgo)|Plaza ng Senado]], San Petersburgo. Sa gitna ng [[Interegnong Ruso ng 1825|nakalilitong transisyon na ito patungo sa paghahari ni Nicolas]], ang [[Samahang Hilaga ng mga Desembrista|Samahang Hilaga]], isang [[lihim na samahan]] ng mga [[Liberalismo|liberal]] na rebolusyonaryo, mga maharlika, at mga opisyal ng militar, ay nag-organisa ng isang [[sabwatan]] upang palitan ang [[Awtokrasya|awtokratikong rehimen]] ng Imperyong Ruso ng isang [[monarkiyang konstitusyonal]].<ref name=":02">{{Cite journal |last=Baumann |first=Robert |date=2009 |title=The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict |journal=InterAgency Journal |volume=10 |issue=3 |pages=21–32 |via=Arthur D. Simons Center for Interagency Cooperation}}</ref> Upang maagaw ang kontrol sa gobyerno at ipatupad ang [[pagpapalit-rehimen]], hinangad nitong kumbinsihin ang militar na [[Usurpador|inaagaw]] ni Nicholas ang trono mula kay Konstantin.<ref>{{Cite web |last=Riasanovsky |first=Nicholas |date=July 2, 2024 |title=Ascent to the Throne of Nicholas I |url=https://www.britannica.com/biography/Nicholas-I-tsar-of-Russia/Ascent-to-the-throne |access-date=July 11, 2024 |website=Britannica}}</ref> Noong Disyembre 26, pinangunahan ng mga miyembro ng Samahang Hilaga ang isang puwersa ng humigit-kumulang 3,000 sundalo papunta sa Plaza ng Senado upang pigilan ang seremonya ng panunumpa ng katapatan at upang tipunin ang karagdagang mga sundalo at opisyal para sa kanilang layunin. Ang grupong ito ng mga rebelde, bagaman hindi organisado dahil sa pag-aalinlangan at hindi pagkakasundo sa mga pinuno nito, ay hinarap ang mga tropang tapat kay Nicolas sa labas ng gusali [[Governing Senate|ng Senado]] sa harap ng isang malaking pulutong ng mga sibilyan.<ref name=":02" /> Isang labanan ang nangyari, kung saan ang sugo ni Nicholas na si [[Mikhail Miloradovich]] ay pinaslang. Kalaunan ay nagpaputok ang mga loyalista gamit ang mabibigat na artileriya, na nagpakalat sa mga rebelde.<ref name=":1">{{Cite book |last=Faulkner |first=Neil |title=A People's History of the Russian Revolution |date=2017 |publisher=Pluto Press |isbn=9780745399034 |pages=27–51}}</ref> == Mga sanggunian == pz35cwalmp9jxure7tkzhijzcmsbyqw 2237477 2237476 2026-10-27T02:34:38Z Ryomaandres 8044 2237477 wikitext text/x-wiki Ang '''aklasang Desembrista''' ({{Langx|ru|Восстание декабристов}} ) ay isang bigong [[kudeta]] na pinangunahan ng mga [[Liberalismo|liberal]] na militar at politikal na [[disidente]] laban sa [[Imperyong Ruso]]. Nangyari ito sa [[San Petersburgo]] noongDisyembre 26, 1825, kasunod ng pagkamatay [[Alejandro I ng Rusya|Emperador Alejandro I]]. Lihim na tinalikuran ng kapatid ni Alejandro at [[Ipinagpapalagay na tagapagmana|tagapagmanang]] si [[Dakilang Duke Konstantin Pavlovich ng Rusya|Dakilang Duke Konstantin Pavlovich]] ang kaniyang pag-angkin sa trono dalawang taon bago ang biglaang pagkamatay ni Alejandro noong Disyembre 1 [<nowiki/>[[Old Style and New Style dates|OS]] Nobyembre 19] 1825. Samakatuwid, ang susunod sa linya ng paghalili ay ang nakababatang kapatid na si Nicolas, na siyang uupo sa trono bilang [[Nicolas I ng Rusya|Emperador Nicolas I.]]<ref name=":0">{{Cite journal |last=Baumann |first=Robert |date=2009 |title=The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict |journal=InterAgency Journal |volume=10 |issue=3 |pages=21–32 |via=Arthur D. Simons Center for Interagency Cooperation}}</ref> Hindi alam ng pamahalaan ng Rusya o ng publiko ang pagtalikod ni Konstantin sa kaniyang tungkulin noong una, at dahil dito, ang ilang bahagi ng militar ay nanumpa ng katapatan kay Konstantin nang wala sa panahon.<ref name=":0" /> Isang pangkalahatang panunumpa ng katapatan sa tunay na emperador na si Nicholas ang nakatakda sa Disyembre 26 sa [[Plaza ng Senado (San Petersburgo)|Plaza ng Senado]], San Petersburgo. Sa gitna ng [[Interegnong Ruso ng 1825|nakalilitong transisyon na ito patungo sa paghahari ni Nicolas]], ang [[Samahang Hilaga ng mga Desembrista|Samahang Hilaga]], isang [[lihim na samahan]] ng mga [[Liberalismo|liberal]] na rebolusyonaryo, mga maharlika, at mga opisyal ng militar, ay nag-organisa ng isang [[sabwatan]] upang palitan ang [[Awtokrasya|awtokratikong rehimen]] ng Imperyong Ruso ng isang [[monarkiyang konstitusyonal]].<ref name=":02">{{Cite journal |last=Baumann |first=Robert |date=2009 |title=The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict |journal=InterAgency Journal |volume=10 |issue=3 |pages=21–32 |via=Arthur D. Simons Center for Interagency Cooperation}}</ref> Upang maagaw ang kontrol sa gobyerno at ipatupad ang [[pagpapalit-rehimen]], hinangad nitong kumbinsihin ang militar na [[Usurpador|inaagaw]] ni Nicholas ang trono mula kay Konstantin.<ref>{{Cite web |last=Riasanovsky |first=Nicholas |date=July 2, 2024 |title=Ascent to the Throne of Nicholas I |url=https://www.britannica.com/biography/Nicholas-I-tsar-of-Russia/Ascent-to-the-throne |access-date=July 11, 2024 |website=Britannica}}</ref> Noong Disyembre 26, pinangunahan ng mga miyembro ng Samahang Hilaga ang isang puwersa ng humigit-kumulang 3,000 sundalo papunta sa Plaza ng Senado upang pigilan ang seremonya ng panunumpa ng katapatan at upang tipunin ang karagdagang mga sundalo at opisyal para sa kanilang layunin. Ang grupong ito ng mga rebelde, bagaman hindi organisado dahil sa pag-aalinlangan at hindi pagkakasundo sa mga pinuno nito, ay hinarap ang mga tropang tapat kay Nicolas sa labas ng gusali [[Governing Senate|ng Senado]] sa harap ng isang malaking pulutong ng mga sibilyan.<ref name=":02" /> Isang labanan ang nangyari, kung saan ang sugo ni Nicholas na si [[Mikhail Miloradovich]] ay pinaslang. Kalaunan ay nagpaputok ang mga loyalista gamit ang mabibigat na artileriya, na nagpakalat sa mga rebelde.<ref name=":1">{{Cite book |last=Faulkner |first=Neil |title=A People's History of the Russian Revolution |date=2017 |publisher=Pluto Press |isbn=9780745399034 |pages=27–51}}</ref> Kasunod ng tangkang kudeta, limang pinuno ng rebelyon ang sinentensiyahan ng pagbitay; maraming iba pang kalahok ang nabilanggo, o ipinatapon sa [[Siberya|Siberia]]. Ang mga indibidwal na lumahok sa sabwatan at tangkang kudeta ay nakilala bilang ''mga Desembrista'' ({{Langx|ru|декабристы}}). == Mga sanggunian == o0yd8bjbrhk7cl0evncx3yym2qt3iz9 2237478 2237477 2026-10-27T02:34:53Z Ryomaandres 8044 2237478 wikitext text/x-wiki Ang '''aklasang Desembrista''' ({{Langx|ru|Восстание декабристов}} ) ay isang bigong [[kudeta]] na pinangunahan ng mga [[Liberalismo|liberal]] na militar at politikal na [[disidente]] laban sa [[Imperyong Ruso]]. Nangyari ito sa [[San Petersburgo]] noongDisyembre 26, 1825, kasunod ng pagkamatay [[Alejandro I ng Rusya|Emperador Alejandro I]]. Lihim na tinalikuran ng kapatid ni Alejandro at [[Ipinagpapalagay na tagapagmana|tagapagmanang]] si [[Dakilang Duke Konstantin Pavlovich ng Rusya|Dakilang Duke Konstantin Pavlovich]] ang kaniyang pag-angkin sa trono dalawang taon bago ang biglaang pagkamatay ni Alejandro noong Disyembre 1 [<nowiki/>[[Old Style and New Style dates|OS]] Nobyembre 19] 1825. Samakatuwid, ang susunod sa linya ng paghalili ay ang nakababatang kapatid na si Nicolas, na siyang uupo sa trono bilang [[Nicolas I ng Rusya|Emperador Nicolas I.]]<ref name=":0">{{Cite journal |last=Baumann |first=Robert |date=2009 |title=The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict |journal=InterAgency Journal |volume=10 |issue=3 |pages=21–32 |via=Arthur D. Simons Center for Interagency Cooperation}}</ref> Hindi alam ng pamahalaan ng Rusya o ng publiko ang pagtalikod ni Konstantin sa kaniyang tungkulin noong una, at dahil dito, ang ilang bahagi ng militar ay nanumpa ng katapatan kay Konstantin nang wala sa panahon.<ref name=":0" /> Isang pangkalahatang panunumpa ng katapatan sa tunay na emperador na si Nicholas ang nakatakda sa Disyembre 26 sa [[Plaza ng Senado (San Petersburgo)|Plaza ng Senado]], San Petersburgo. Sa gitna ng [[Interegnong Ruso ng 1825|nakalilitong transisyon na ito patungo sa paghahari ni Nicolas]], ang [[Samahang Hilaga ng mga Desembrista|Samahang Hilaga]], isang [[lihim na samahan]] ng mga [[Liberalismo|liberal]] na rebolusyonaryo, mga maharlika, at mga opisyal ng militar, ay nag-organisa ng isang [[sabwatan]] upang palitan ang [[Awtokrasya|awtokratikong rehimen]] ng Imperyong Ruso ng isang [[monarkiyang konstitusyonal]].<ref name=":02">{{Cite journal |last=Baumann |first=Robert |date=2009 |title=The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict |journal=InterAgency Journal |volume=10 |issue=3 |pages=21–32 |via=Arthur D. Simons Center for Interagency Cooperation}}</ref> Upang maagaw ang kontrol sa gobyerno at ipatupad ang [[pagpapalit-rehimen]], hinangad nitong kumbinsihin ang militar na [[Usurpador|inaagaw]] ni Nicholas ang trono mula kay Konstantin.<ref>{{Cite web |last=Riasanovsky |first=Nicholas |date=July 2, 2024 |title=Ascent to the Throne of Nicholas I |url=https://www.britannica.com/biography/Nicholas-I-tsar-of-Russia/Ascent-to-the-throne |access-date=July 11, 2024 |website=Britannica}}</ref> Noong Disyembre 26, pinangunahan ng mga miyembro ng Samahang Hilaga ang isang puwersa ng humigit-kumulang 3,000 sundalo papunta sa Plaza ng Senado upang pigilan ang seremonya ng panunumpa ng katapatan at upang tipunin ang karagdagang mga sundalo at opisyal para sa kanilang layunin. Ang grupong ito ng mga rebelde, bagaman hindi organisado dahil sa pag-aalinlangan at hindi pagkakasundo sa mga pinuno nito, ay hinarap ang mga tropang tapat kay Nicolas sa labas ng gusali [[Governing Senate|ng Senado]] sa harap ng isang malaking pulutong ng mga sibilyan.<ref name=":02" /> Isang labanan ang nangyari, kung saan ang sugo ni Nicholas na si [[Mikhail Miloradovich]] ay pinaslang. Kalaunan ay nagpaputok ang mga loyalista gamit ang mabibigat na artileriya, na nagpakalat sa mga rebelde.<ref name=":1">{{Cite book |last=Faulkner |first=Neil |title=A People's History of the Russian Revolution |date=2017 |publisher=Pluto Press |isbn=9780745399034 |pages=27–51}}</ref> Kasunod ng tangkang kudeta, limang pinuno ng rebelyon ang sinentensiyahan ng pagbitay; maraming iba pang kalahok ang nabilanggo, o ipinatapon sa [[Siberya]]. Ang mga indibidwal na lumahok sa sabwatan at tangkang kudeta ay nakilala bilang ''mga Desembrista'' ({{Langx|ru|декабристы}}). == Mga sanggunian == 578rooegn4jqwhd13r1ymny055src0p 2237479 2237478 2026-10-27T02:35:32Z Ryomaandres 8044 2237479 wikitext text/x-wiki Ang '''aklasang Desembrista''' ({{Langx|ru|Восстание декабристов}} ) ay isang bigong [[kudeta]] na pinangunahan ng mga [[Liberalismo|liberal]] na militar at politikal na [[disidente]] laban sa [[Imperyong Ruso]]. Nangyari ito sa [[San Petersburgo]] noongDisyembre 26, 1825, kasunod ng pagkamatay [[Alejandro I ng Rusya|Emperador Alejandro I]]. Lihim na tinalikuran ng kapatid ni Alejandro at [[Ipinagpapalagay na tagapagmana|tagapagmanang]] si [[Dakilang Duke Konstantin Pavlovich ng Rusya|Dakilang Duke Konstantin Pavlovich]] ang kaniyang pag-angkin sa trono dalawang taon bago ang biglaang pagkamatay ni Alejandro noong Disyembre 1 [<nowiki/>[[Old Style and New Style dates|OS]] Nobyembre 19] 1825. Samakatuwid, ang susunod sa linya ng paghalili ay ang nakababatang kapatid na si Nicolas, na siyang uupo sa trono bilang [[Nicolas I ng Rusya|Emperador Nicolas I.]]<ref name=":0">{{Cite journal |last=Baumann |first=Robert |date=2009 |title=The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict |journal=InterAgency Journal |volume=10 |issue=3 |pages=21–32 |via=Arthur D. Simons Center for Interagency Cooperation}}</ref> Hindi alam ng pamahalaan ng Rusya o ng publiko ang pagtalikod ni Konstantin sa kaniyang tungkulin noong una, at dahil dito, ang ilang bahagi ng militar ay nanumpa ng katapatan kay Konstantin nang wala sa panahon.<ref name=":0" /> Isang pangkalahatang panunumpa ng katapatan sa tunay na emperador na si Nicholas ang nakatakda sa Disyembre 26 sa [[Plaza ng Senado (San Petersburgo)|Plaza ng Senado]], San Petersburgo. Sa gitna ng [[Interegnong Ruso ng 1825|nakalilitong transisyon na ito patungo sa paghahari ni Nicolas]], ang [[Samahang Hilaga ng mga Desembrista|Samahang Hilaga]], isang [[lihim na samahan]] ng mga [[Liberalismo|liberal]] na rebolusyonaryo, mga maharlika, at mga opisyal ng militar, ay nag-organisa ng isang [[sabwatan]] upang palitan ang [[Awtokrasya|awtokratikong rehimen]] ng Imperyong Ruso ng isang [[monarkiyang konstitusyonal]].<ref name=":02">{{Cite journal |last=Baumann |first=Robert |date=2009 |title=The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict |journal=InterAgency Journal |volume=10 |issue=3 |pages=21–32 |via=Arthur D. Simons Center for Interagency Cooperation}}</ref> Upang maagaw ang kontrol sa gobyerno at ipatupad ang [[pagpapalit-rehimen]], hinangad nitong kumbinsihin ang militar na [[Usurpador|inaagaw]] ni Nicholas ang trono mula kay Konstantin.<ref>{{Cite web |last=Riasanovsky |first=Nicholas |date=July 2, 2024 |title=Ascent to the Throne of Nicholas I |url=https://www.britannica.com/biography/Nicholas-I-tsar-of-Russia/Ascent-to-the-throne |access-date=July 11, 2024 |website=Britannica}}</ref> Noong Disyembre 26, pinangunahan ng mga miyembro ng Samahang Hilaga ang isang puwersa ng humigit-kumulang 3,000 sundalo papunta sa Plaza ng Senado upang pigilan ang seremonya ng panunumpa ng katapatan at upang tipunin ang karagdagang mga sundalo at opisyal para sa kanilang layunin. Ang grupong ito ng mga rebelde, bagaman hindi organisado dahil sa pag-aalinlangan at hindi pagkakasundo sa mga pinuno nito, ay hinarap ang mga tropang tapat kay Nicolas sa labas ng gusali ng [[Namumunong Senado|Senado]] sa harap ng isang malaking pulutong ng mga sibilyan.<ref name=":02" /> Isang labanan ang nangyari, kung saan ang sugo ni Nicholas na si [[Mikhail Miloradovich]] ay pinaslang. Kalaunan ay nagpaputok ang mga loyalista gamit ang mabibigat na artileriya, na nagpakalat sa mga rebelde.<ref name=":1">{{Cite book |last=Faulkner |first=Neil |title=A People's History of the Russian Revolution |date=2017 |publisher=Pluto Press |isbn=9780745399034 |pages=27–51}}</ref> Kasunod ng tangkang kudeta, limang pinuno ng rebelyon ang sinentensiyahan ng pagbitay; maraming iba pang kalahok ang nabilanggo, o ipinatapon sa [[Siberya]]. Ang mga indibidwal na lumahok sa sabwatan at tangkang kudeta ay nakilala bilang ''mga Desembrista'' ({{Langx|ru|декабристы}}). == Sa Plaza ng Senado == {{Pangunahin|Interegnong Ruso ng 1825}} == Mga sanggunian == 6x3ve4u4maxc324zsuld604wfa2xeej 2237480 2237479 2026-10-27T02:37:03Z Ryomaandres 8044 2237480 wikitext text/x-wiki Ang '''aklasang Desembrista''' ({{Langx|ru|Восстание декабристов}} ) ay isang bigong [[kudeta]] na pinangunahan ng mga [[Liberalismo|liberal]] na militar at politikal na [[disidente]] laban sa [[Imperyong Ruso]]. Nangyari ito sa [[San Petersburgo]] noongDisyembre 26, 1825, kasunod ng pagkamatay [[Alejandro I ng Rusya|Emperador Alejandro I]]. Lihim na tinalikuran ng kapatid ni Alejandro at [[Ipinagpapalagay na tagapagmana|tagapagmanang]] si [[Dakilang Duke Konstantin Pavlovich ng Rusya|Dakilang Duke Konstantin Pavlovich]] ang kaniyang pag-angkin sa trono dalawang taon bago ang biglaang pagkamatay ni Alejandro noong Disyembre 1 [<nowiki/>[[Old Style and New Style dates|OS]] Nobyembre 19] 1825. Samakatuwid, ang susunod sa linya ng paghalili ay ang nakababatang kapatid na si Nicolas, na siyang uupo sa trono bilang [[Nicolas I ng Rusya|Emperador Nicolas I.]]<ref name=":0">{{Cite journal |last=Baumann |first=Robert |date=2009 |title=The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict |journal=InterAgency Journal |volume=10 |issue=3 |pages=21–32 |via=Arthur D. Simons Center for Interagency Cooperation}}</ref> Hindi alam ng pamahalaan ng Rusya o ng publiko ang pagtalikod ni Konstantin sa kaniyang tungkulin noong una, at dahil dito, ang ilang bahagi ng militar ay nanumpa ng katapatan kay Konstantin nang wala sa panahon.<ref name=":0" /> Isang pangkalahatang panunumpa ng katapatan sa tunay na emperador na si Nicholas ang nakatakda sa Disyembre 26 sa [[Plaza ng Senado (San Petersburgo)|Plaza ng Senado]], San Petersburgo. Sa gitna ng [[Interegnong Ruso ng 1825|nakalilitong transisyon na ito patungo sa paghahari ni Nicolas]], ang [[Samahang Hilaga ng mga Desembrista|Samahang Hilaga]], isang [[lihim na samahan]] ng mga [[Liberalismo|liberal]] na rebolusyonaryo, mga maharlika, at mga opisyal ng militar, ay nag-organisa ng isang [[sabwatan]] upang palitan ang [[Awtokrasya|awtokratikong rehimen]] ng Imperyong Ruso ng isang [[monarkiyang konstitusyonal]].<ref name=":02">{{Cite journal |last=Baumann |first=Robert |date=2009 |title=The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict |journal=InterAgency Journal |volume=10 |issue=3 |pages=21–32 |via=Arthur D. Simons Center for Interagency Cooperation}}</ref> Upang maagaw ang kontrol sa gobyerno at ipatupad ang [[pagpapalit-rehimen]], hinangad nitong kumbinsihin ang militar na [[Usurpador|inaagaw]] ni Nicholas ang trono mula kay Konstantin.<ref>{{Cite web |last=Riasanovsky |first=Nicholas |date=July 2, 2024 |title=Ascent to the Throne of Nicholas I |url=https://www.britannica.com/biography/Nicholas-I-tsar-of-Russia/Ascent-to-the-throne |access-date=July 11, 2024 |website=Britannica}}</ref> Noong Disyembre 26, pinangunahan ng mga miyembro ng Samahang Hilaga ang isang puwersa ng humigit-kumulang 3,000 sundalo papunta sa Plaza ng Senado upang pigilan ang seremonya ng panunumpa ng katapatan at upang tipunin ang karagdagang mga sundalo at opisyal para sa kanilang layunin. Ang grupong ito ng mga rebelde, bagaman hindi organisado dahil sa pag-aalinlangan at hindi pagkakasundo sa mga pinuno nito, ay hinarap ang mga tropang tapat kay Nicolas sa labas ng gusali ng [[Namumunong Senado|Senado]] sa harap ng isang malaking pulutong ng mga sibilyan.<ref name=":02" /> Isang labanan ang nangyari, kung saan ang sugo ni Nicholas na si [[Mikhail Miloradovich]] ay pinaslang. Kalaunan ay nagpaputok ang mga loyalista gamit ang mabibigat na artileriya, na nagpakalat sa mga rebelde.<ref name=":1">{{Cite book |last=Faulkner |first=Neil |title=A People's History of the Russian Revolution |date=2017 |publisher=Pluto Press |isbn=9780745399034 |pages=27–51}}</ref> Kasunod ng tangkang kudeta, limang pinuno ng rebelyon ang sinentensiyahan ng pagbitay; maraming iba pang kalahok ang nabilanggo, o ipinatapon sa [[Siberya]]. Ang mga indibidwal na lumahok sa sabwatan at tangkang kudeta ay nakilala bilang ''mga Desembrista'' ({{Langx|ru|декабристы}}). == Sa Plaza ng Senado == {{Pangunahin|Interegnong Ruso ng 1825}}Nang mamatay si Emperador Alejandro I noong Disyembre 1 ], nanumpa ang mga guwardiya ng hari ng katapatan sa pinaniniwalaang kahalili, ang kapatid ni Alexander na [[Dakilang Duke Konstantin Pavlovich|Konstantin]]. Nang ihayag ni Konstantin sa publiko ang kaniyang [[pagtalikod]], at humakbang si Nicolas upang umupo sa trono, kumilos ang Samahang Hilaga. Dahil pansamantalang nagkakagulo ang kabesera, at may isang panunumpa na kay Konstantin na nanumpa na, nagsagawa ang samahan ng mga lihim na pagpupulong upang kumbinsihin ang mga pinuno ng rehimyento na huwag manumpa ng katapatan kay Nicholas. Ang mga pagsisikap na ito ay nagtapos sa pag-aalsa ng mga Desembrista. Inihalal ng mga pinuno ng lipunan si Prinsipe [[Sergei Petrovich Troubetzkoy|Sergei Trubetskoy]] bilang pansamantalang pinuno.{{Fact|date=December 2020}} == Mga sanggunian == mkbukg22s0ikoxyxggkz0ryic1oj8z7 0 340773 2237481 2026-10-27T02:47:00Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1373774396|Ode to Liberty (poem)]]" 2237481 wikitext text/x-wiki Ang "'''Oda sa Kalayaan'''" ay isang tulang isinulat ni [[Alexander Pushkin]].<ref name="TG">{{Cite web |last=Thorpe, Vanessa |date=21 April 2018 |title=Pushkin descendant puts Russian poet's turbulent life on stage for first time |url=https://www.theguardian.com/books/2018/apr/21/pushkin-opera-debut-grange-park-marita-phillips-russian |website=[[The Guardian]]}}</ref> Pagkatapos ng kaniyang pagtatapos sa Lycee, hayagang binigkas ni Pushkin ang tula, isa sa ilan na humantong sa kaniyang pagpapatapon sa ilalim ni [[Emperador ng Rusya|Tsar]] [[Alejandro I ng Rusya|Alejandro I]]. 7m3qmmuj9o9pqlgq4x3fgexpy7vpgpf 2237482 2237481 2026-10-27T02:50:14Z Ryomaandres 8044 2237482 wikitext text/x-wiki Ang "'''Oda sa Kalayaan'''" ay isang tulang isinulat ni [[Alexander Pushkin]].<ref name="TG">{{Cite web |last=Thorpe, Vanessa |date=21 April 2018 |title=Pushkin descendant puts Russian poet's turbulent life on stage for first time |url=https://www.theguardian.com/books/2018/apr/21/pushkin-opera-debut-grange-park-marita-phillips-russian |website=[[The Guardian]]}}</ref> Pagkatapos ng kaniyang pagtatapos sa Lycee, hayagang binigkas ni Pushkin ang tula, isa sa ilan na humantong sa kaniyang pagpapatapon sa ilalim ni [[Emperador ng Rusya|Tsar]] [[Alejandro I ng Rusya|Alejandro I]]. Ipinatawag ng mga awtoridad si Pushkin sa Moscow matapos matagpuan ang tula sa mga gamit ng mga rebelde mula sa [[Aklasang Desembrista]] (1825).<ref>{{Cite web |date=June 6, 2019 |title=On This Day: Alexander Pushkin |url=https://www.themoscowtimes.com/2019/06/06/on-this-day-pushkin-a65878 |website=[[The Moscow Times]]}}</ref> == Mga pagtatasa ng mga mananalaysay at iskolar ng panitikan == Tinatawag ng iskolar ng panitikan na si [[Juri Lotman]] ang bersiyon ng pagkakasulat ng tula sa aksesoriya ng mga Turgenev malapit sa Kastilyo Mikhailovsky na "isang kapani-paniwalang alamat ng talambuhay."<ref>{{Книга|автор=Юрий Лотман|заглавие=Александр Сергеевич Пушкин. Биография писателя: пособие для учащихся|ответственный=|год=1983|издание=|место=|издательство="Просвещение"|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref> Naniniwala ang iskolar ng Pushkin na si Boris Tomashevsky na ang mga alaala ni Vigel ay "nangangailangan ng pagpapatunay" dahil sa hilig ng may-akda sa mga pagtatanghal sa teatro.<ref>{{Книга|автор=Борис Томашевский|заглавие=Пушкин. Книга первая|ответственный=В. Г. Базанов|год=1956|издание=|место=|издательство=Издательство Академии наук СССР|страницы=146—147|страниц=|isbn=}}</ref> Tinatasa ng iskolar ng panitikan na si Yulian Oksman ang salaysay ni Vigel bilang "malinaw na hindi tumpak sa detalye at may tendensiyang walang kabuluhan."<ref name=":5">{{Статья|ссылка=|автор=Ю. Г. Оксман|заглавие=«Пушкинская ода "Вольность" (к вопросу о датировке)"»|год=|язык=|издание=Издательство Саратовского университета|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref> === Ang tanong tungkol sa petsa ng pagkakasulat ng oda === Ang tanong tungkol sa petsa ng pagkakasulat ng oda ay nananatiling isang paksa ng debate sa mga historyador at mga iskolar ni Pushkin. Si Pushkin mismo, sa kaniyang huling pirma ng oda, ay nagpahiwatig ng taon ng pagkakasulat bilang 1817. Ginamit ng makata ang parehong petsa sa kaniyang sanaysay na "Pag-uusap sa Imahinasyon kay Alejandro I," na isinulat noong 1824–unang bahagi ng 1825, ngunit kalaunan ay tinakpan ito. == Mga sanggunian == kn7k8e9qlg1fncjz50zfvqqx674blg6 2237484 2237482 2026-10-27T02:52:26Z Ryomaandres 8044 2237484 wikitext text/x-wiki Ang "'''Oda sa Kalayaan'''" ay isang tulang isinulat ni [[Alexander Pushkin]].<ref name="TG">{{Cite web |last=Thorpe, Vanessa |date=21 April 2018 |title=Pushkin descendant puts Russian poet's turbulent life on stage for first time |url=https://www.theguardian.com/books/2018/apr/21/pushkin-opera-debut-grange-park-marita-phillips-russian |website=[[The Guardian]]}}</ref> Pagkatapos ng kaniyang pagtatapos sa Lycee, hayagang binigkas ni Pushkin ang tula, isa sa ilan na humantong sa kaniyang pagpapatapon sa ilalim ni [[Emperador ng Rusya|Tsar]] [[Alejandro I ng Rusya|Alejandro I]]. Ipinatawag ng mga awtoridad si Pushkin sa Mosku matapos matagpuan ang tula sa mga gamit ng mga rebelde mula sa [[Aklasang Desembrista]] (1825).<ref>{{Cite web |date=June 6, 2019 |title=On This Day: Alexander Pushkin |url=https://www.themoscowtimes.com/2019/06/06/on-this-day-pushkin-a65878 |website=[[The Moscow Times]]}}</ref> == Mga pagtatasa ng mga mananalaysay at iskolar ng panitikan == Tinatawag ng iskolar ng panitikan na si [[Juri Lotman]] ang bersiyon ng pagkakasulat ng tula sa aksesoriya ng mga Turgenev malapit sa Kastilyo Mikhailovsky na "isang kapani-paniwalang alamat ng talambuhay."<ref>{{Книга|автор=Юрий Лотман|заглавие=Александр Сергеевич Пушкин. Биография писателя: пособие для учащихся|ответственный=|год=1983|издание=|место=|издательство="Просвещение"|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref> Naniniwala ang iskolar ng Pushkin na si Boris Tomashevsky na ang mga alaala ni Vigel ay "nangangailangan ng pagpapatunay" dahil sa hilig ng may-akda sa mga pagtatanghal sa teatro.<ref>{{Книга|автор=Борис Томашевский|заглавие=Пушкин. Книга первая|ответственный=В. Г. Базанов|год=1956|издание=|место=|издательство=Издательство Академии наук СССР|страницы=146—147|страниц=|isbn=}}</ref> Tinatasa ng iskolar ng panitikan na si Yulian Oksman ang salaysay ni Vigel bilang "malinaw na hindi tumpak sa detalye at may tendensiyang walang kabuluhan."<ref name=":5">{{Статья|ссылка=|автор=Ю. Г. Оксман|заглавие=«Пушкинская ода "Вольность" (к вопросу о датировке)"»|год=|язык=|издание=Издательство Саратовского университета|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref> === Ang tanong tungkol sa petsa ng pagkakasulat ng oda === Ang tanong tungkol sa petsa ng pagkakasulat ng oda ay nananatiling isang paksa ng debate sa mga historyador at mga iskolar ni Pushkin. Si Pushkin mismo, sa kaniyang huling pirma ng oda, ay nagpahiwatig ng taon ng pagkakasulat bilang 1817. Ginamit ng makata ang parehong petsa sa kaniyang sanaysay na "Pag-uusap sa Imahinasyon kay Alejandro I," na isinulat noong 1824–unang bahagi ng 1825, ngunit kalaunan ay tinakpan ito. == Mga sanggunian == rn64nj4k9ysm2youf6z8dpzrkdkxj8t 1 340774 2237490 2026-10-27T02:56:53Z Ryomaandres 8044 Bagong pahina: {{AlamBaNinyoUsapan|Oktubre 27|2026}} 2237490 wikitext text/x-wiki {{AlamBaNinyoUsapan|Oktubre 27|2026}} nfsx3amylqg66n1i4n010tr3eux6u7r 1 340775 2237491 2026-10-27T02:57:01Z Ryomaandres 8044 Bagong pahina: {{AlamBaNinyoUsapan|Oktubre 27|2026}} 2237491 wikitext text/x-wiki {{AlamBaNinyoUsapan|Oktubre 27|2026}} nfsx3amylqg66n1i4n010tr3eux6u7r 0 340776 2237513 2026-10-27T04:07:06Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1380932433|Álava]]" 2237513 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=Araba/Álava|native_name={{native name|eu|Araba}}<br>{{native name|es|Álava}}|official_name={{native name|eu|Arabako Lurralde Historikoa}}{{ref|a|1}}<br />{{native name|es|Territorio Histórico de Álava}}|type=[[Provinces of Spain|Province]]|image=|alt=|caption=|image_flag=Flag of Álava.svg|flag_size=|flag_alt=Flag of Álava|image_shield=Escudo de Álava.svg|shield_size=|shield_alt=Coat-of-arms of Álava|motto=''En aumento de la justicia contra malhechores''|image_map=Alava in Spain (plus Canarias).svg|map_alt=|map_caption=Location of the Province of Álava in Spain|coordinates={{coord|42|50.67|N|2|45.62|W|region:ES_type:adm2nd|display=inline,title}}|coor_pinpoint=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=[[Autonomous communities of Spain|Autonomous Community]]|subdivision_name1={{flag|Basque Country}}|seat_type=[[Capital (political)|Capital]]|seat=[[Vitoria-Gasteiz]]|parts_type=[[Municipalities of Spain|Municipalities]]|parts=51|area_total_km2=3037.57|area_footnotes=<ref name="area">{{cite web |url=https://www.ign.es/web/ign/portal/ane-datos-geograficos|title=Información Geográfica Destacada|trans-title=Geographical information data|language=es|publisher=[[Instituto Geográfico Nacional (Spain)|IGN]]}}</ref>|population_as_of=2025|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web|url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2025|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|area_rank=[[Ranked lists of Spanish provinces#Population and geography|48th in Spain]]|population_total=341961|population_note=|population_rank=[[Ranked lists of Spanish provinces#Population and geography|37th in Spain]]|population_density_km2=auto|population_demonym={{unbulleted list|''alavés/a'' (Spanish)|''arabar'' (Basque)}}|postal_code_type=|postal_code=01|leader_title=[[Deputy General of Álava|Deputy General]]|leader_name=[[Ramiro González (politician)|Ramiro González]] ([[Basque Nationalist Party|EAJ/PNV]])|leader_title1=Legislature|leader_name1=''[[General Assembly of Álava|Juntas Generales]]''|leader_party=|website=[http://www.araba.net/ Diputación Foral de Álava]|footnotes=:1.{{note|a}} in English: Historical Territory of Álava}}Ang '''Lalawigan ng Álava''' ({{IPA|es|ˈalaβ̞a|lang|audio=LL-Q1321 (spa)-Mentxuwiki-Álava.wav}}) o '''Araba''' ({{IPA|eu|aˈɾaβ̞a}} ), opisyal na '''Araba/Álava''',<ref>[https://www.boe.es/boe/dias/2011/07/06/pdfs/BOE-A-2011-11606.pdf Ley 19/2011, de 5 de julio, por la que pasan a denominarse oficialmente "Araba/Álava", "Gipuzkoa" y "Bizkaia" las demarcaciones provinciales llamadas anteriormente "Álava", "Guipúzcoa" y "Vizcaya"]</ref> ay isang [[Mga lalawigan ng Espanya|lalawigan ng España]] at isang makasaysayang teritoryo ng [[País Vasco|Bansang Vasco]], tagapagmana ng sinaunang [[Senyoriyo ng Vizcaya|Pagkapanginoon ng Álava]], dating medyebal na obispong Katoliko at ngayon ay Latin na [[luklukang titulado]]. Ang kabesera nitong lungsod, ang [[Vitoria-Gasteiz]], ay siya ring luklukan ng mga pangunahing institusyong pampolitika ng [[País Vasco|Awtonomong Pamayanang Vasco]].<ref>[https://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/pv-l1-1980.html Ley 1/1980 de Sede de las Instituciones de la Comunidad Autónoma del País Vasco]</ref> Napapaligiran ito ng mga lalawigan ng Vasco na [[Vizcaya|Biscay]] at [[Gipuzkoa]] sa hilaga, ng komunidad ng [[La Rioja (Espanya)|La Rioja]] sa timog, ng [[Lalawigan ng Burgos]] (sa pamayanan ng [[\|Castilla y León]]) sa kanluran at ng komunidad ng [[Navarra|Navarre]] sa silangan. Ang [[engklabo ng Treviño]], na napapalibutan ng teritoryo ng Alavese, ay bahagi ng lalawigan ng Burgos, kaya naman kabilang ito sa awtonomong komunidad ng Castilla y León, hindi ng Álava. Ito ang pinakamalaki sa 3 lalawigan sa Bayang Vasco na may lawak na {{Convert|3037.57|km2|sqmi}},<ref>{{Cite web |last=<!--Not stated--> |date= |title=Alava for you |url=http://www.araba.eus/alavaforyou/ |access-date=29 September 2023 |website= |publisher=Provincial Council of Álava |quote=}}</ref> ngunit isa rin sa pinakakaunting populasyon na may populasyon na 341,961 lamang.<ref name="population"><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555 "Annual population census 2021-2025"]. </cite></ref><ref name="area"><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source"><span class="cx-segment" data-segmentid="671">[https://www.ign.es/web/ign/portal/ane-datos-geograficos "Información Geográfica Destacada"] &#x5B;Geographical information data&#x5D; (in Spanish). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="672">[[Instituto Geográfico Nacional (Spain)|IGN]].</span></cite></ref> == Mga talababa == {{Commons category|Álava-Araba}}{{Reflist}} == Mga panlabas na link == * [https://www.gcatholic.org/dioceses/former/t0085.htm Kasaysayang Katolikong Simbahan] {{Euskal Herria provinces}}{{Provinces of Spain}} [[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Kastila ng CS1 (es)]] [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Kastila]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] k397udu1j2vk8nbxjnckd035v294dxg 10 340777 2237515 2026-10-27T04:44:15Z Allyriana000 119761 Bagong pahina: {{Infobox | child = yes | label1 = {{#if: {{{presenter|}}} | Presented by | Hosted by }} | data1 = {{If empty |{{{presenter|}}} {{{host|}}} }} | label2 = Judges | data2 = {{{judges|}}} | label3 = Coaches | data3 = {{{coaches|}}} | label4 = {{Abbreviation|No.|Number}} of days | data4 = {{{num_days|}}} | label5 = {{Abbreviation|No.|Number}} of tasks | data5 = {{{num_tasks|}}} | label6 = {{Abbreviation|No.|N... 2237515 wikitext text/x-wiki {{Infobox | child = yes | label1 = {{#if: {{{presenter|}}} | Presented by | Hosted by }} | data1 = {{If empty |{{{presenter|}}} {{{host|}}} }} | label2 = Judges | data2 = {{{judges|}}} | label3 = Coaches | data3 = {{{coaches|}}} | label4 = {{Abbreviation|No.|Number}} of days | data4 = {{{num_days|}}} | label5 = {{Abbreviation|No.|Number}} of tasks | data5 = {{{num_tasks|}}} | label6 = {{Abbreviation|No.|Number}} of {{#if: {{{num_contestants|}}} | contestants | {{#if: {{{num_housemates|}}} | housemates | {{#if: {{{num_houseguests|}}} | houseguests | {{#if: {{{num_survivors|}}} | castaways | teams }} }} }} }} | data6 = {{If empty |{{{num_contestants|}}} |{{{num_housemates|}}} |{{{num_houseguests|}}} |{{{num_survivors|}}} |{{{num_teams|}}} }} | label7 = Winner{{Pluralize from text|{{{winner|}}}|plural=s}} | data7 = {{{winner|}}} | label8 = Celebrity winner | data8 = {{{celebrity_winner|}}} | label9 = Professional winner | data9 = {{{professional_winner|}}} | label10 = Winning {{#if: {{{winner_mentor|}}} | mentor | coach }} | data10 = {{If empty |{{{winner_mentor|}}} |{{{winner_coach|}}} }} | label11 = Runner{{Pluralize from text|{{{runner_up|}}}|plural=s}}-up | data11 = {{{runner_up|}}} | label12 = Location | data12 = {{{location|}}} | label13 = Finals venue | data13 = {{{finals_venue|}}} | label14 = {{Abbreviation|No.|Number}} of legs | data14 = {{{num_legs|}}} | label15 = Distance traveled | data15 = {{convinfobox|{{{miles_traveled|}}}|mi|{{{km_traveled|}}}|km}} | label16 = {{{label1|}}} | data16 = {{{data1|}}} | label17 = Companion show{{Pluralize from text|{{{companion_show|}}}|plural=s}} | data17 = {{{companion_show|}}} }}<!-- Tracking categories -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[Category:Pages using infobox reality competition season with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox reality competition season]] with unknown parameter "_VALUE_"|showblankpositional=1| celebrity_winner | coaches | companion_show | data1 | finals_venue | host | judges | km_traveled | location | label1 | miles_traveled | num_contestants | num_days | num_houseguests | num_housemates | num_legs | num_survivors | num_teams | num_tasks | presenter | professional_winner | runner_up | winner | winner_coach | winner_mentor}}<!-- -->{{Main other|{{#if: {{{data1|}}} | [[Category:Pages using infobox reality competition season with the data1 parameter|{{{label1|}}}]] }}}}<!-- -->{{Main other|{{#ifeq: {{#invoke:String|find|source={{{location|}}}|target=flagicon}} | 0 || [[Category:Pages using infobox television with flag icon]] }}}}<!-- --><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> t9fwvpiwyllk0tl0jqcqgm9ec83z025 10 340778 2237516 2026-10-27T04:44:35Z Allyriana000 119761 Bagong pahina: {{Documentation subpage}} == Paggamit == {{Infobox | child = yes | label1 = {{#if: {{{presenter|}}} | Presented by | Hosted by }} | data1 = {{If empty |{{{presenter|}}} {{{host|}}} }} | label2 = Judges | data2 = {{{judges|}}} | label3 = Coaches | data3 = {{{coaches|}}} | label4 = {{Abbreviation|No.|Number}} of days | data4 = {{{num_days|}}} | label5 = {{Abbreviation|No.|Number}} of tasks | data5 = {{{num_task... 2237516 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} == Paggamit == {{Infobox | child = yes | label1 = {{#if: {{{presenter|}}} | Presented by | Hosted by }} | data1 = {{If empty |{{{presenter|}}} {{{host|}}} }} | label2 = Judges | data2 = {{{judges|}}} | label3 = Coaches | data3 = {{{coaches|}}} | label4 = {{Abbreviation|No.|Number}} of days | data4 = {{{num_days|}}} | label5 = {{Abbreviation|No.|Number}} of tasks | data5 = {{{num_tasks|}}} | label6 = {{Abbreviation|No.|Number}} of {{#if: {{{num_contestants|}}} | contestants | {{#if: {{{num_housemates|}}} | housemates | {{#if: {{{num_houseguests|}}} | houseguests | {{#if: {{{num_survivors|}}} | castaways | teams }} }} }} }} | data6 = {{If empty |{{{num_contestants|}}} |{{{num_housemates|}}} |{{{num_houseguests|}}} |{{{num_survivors|}}} |{{{num_teams|}}} }} | label7 = Winner{{Pluralize from text|{{{winner|}}}|plural=s}} | data7 = {{{winner|}}} | label8 = Celebrity winner | data8 = {{{celebrity_winner|}}} | label9 = Professional winner | data9 = {{{professional_winner|}}} | label10 = Winning {{#if: {{{winner_mentor|}}} | mentor | coach }} | data10 = {{If empty |{{{winner_mentor|}}} |{{{winner_coach|}}} }} | label11 = Runner{{Pluralize from text|{{{runner_up|}}}|plural=s}}-up | data11 = {{{runner_up|}}} | label12 = Location | data12 = {{{location|}}} | label13 = Finals venue | data13 = {{{finals_venue|}}} | label14 = {{Abbreviation|No.|Number}} of legs | data14 = {{{num_legs|}}} | label15 = Distance traveled | data15 = {{convinfobox|{{{miles_traveled|}}}|mi|{{{km_traveled|}}}|km}} | label16 = {{{label1|}}} | data16 = {{{data1|}}} | label17 = Companion show{{Pluralize from text|{{{companion_show|}}}|plural=s}} | data17 = {{{companion_show|}}} }}<!-- Tracking categories -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[Category:Pages using infobox reality competition season with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox reality competition season]] with unknown parameter "_VALUE_"|showblankpositional=1| celebrity_winner | coaches | companion_show | data1 | finals_venue | host | judges | km_traveled | location | label1 | miles_traveled | num_contestants | num_days | num_houseguests | num_housemates | num_legs | num_survivors | num_teams | num_tasks | presenter | professional_winner | runner_up | winner | winner_coach | winner_mentor}}<!-- -->{{Main other|{{#if: {{{data1|}}} | [[Category:Pages using infobox reality competition season with the data1 parameter|{{{label1|}}}]] }}}}<!-- -->{{Main other|{{#ifeq: {{#invoke:String|find|source={{{location|}}}|target=flagicon}} | 0 || [[Category:Pages using infobox television with flag icon]] }}}}<!-- --><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> == Tingnan din == <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Pakilagay ang mga kategorya sa ibaba ng linyang ito, at mga interwiki sa Wikidata --> }}</includeonly> kzod44betid5pm5qj9xwbpo7la3350c 2237517 2237516 2026-10-27T04:46:05Z Allyriana000 119761 /* Paggamit */ 2237517 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} == Paggamit == <section begin=infobox /><pre style="overflow:auto;"> {{Infobox | child = yes | label1 = {{#if: {{{presenter|}}} | Presented by | Hosted by }} | data1 = {{If empty |{{{presenter|}}} {{{host|}}} }} | label2 = Judges | data2 = {{{judges|}}} | label3 = Coaches | data3 = {{{coaches|}}} | label4 = {{Abbreviation|No.|Number}} of days | data4 = {{{num_days|}}} | label5 = {{Abbreviation|No.|Number}} of tasks | data5 = {{{num_tasks|}}} | label6 = {{Abbreviation|No.|Number}} of {{#if: {{{num_contestants|}}} | contestants | {{#if: {{{num_housemates|}}} | housemates | {{#if: {{{num_houseguests|}}} | houseguests | {{#if: {{{num_survivors|}}} | castaways | teams }} }} }} }} | data6 = {{If empty |{{{num_contestants|}}} |{{{num_housemates|}}} |{{{num_houseguests|}}} |{{{num_survivors|}}} |{{{num_teams|}}} }} | label7 = Winner{{Pluralize from text|{{{winner|}}}|plural=s}} | data7 = {{{winner|}}} | label8 = Celebrity winner | data8 = {{{celebrity_winner|}}} | label9 = Professional winner | data9 = {{{professional_winner|}}} | label10 = Winning {{#if: {{{winner_mentor|}}} | mentor | coach }} | data10 = {{If empty |{{{winner_mentor|}}} |{{{winner_coach|}}} }} | label11 = Runner{{Pluralize from text|{{{runner_up|}}}|plural=s}}-up | data11 = {{{runner_up|}}} | label12 = Location | data12 = {{{location|}}} | label13 = Finals venue | data13 = {{{finals_venue|}}} | label14 = {{Abbreviation|No.|Number}} of legs | data14 = {{{num_legs|}}} | label15 = Distance traveled | data15 = {{convinfobox|{{{miles_traveled|}}}|mi|{{{km_traveled|}}}|km}} | label16 = {{{label1|}}} | data16 = {{{data1|}}} | label17 = Companion show{{Pluralize from text|{{{companion_show|}}}|plural=s}} | data17 = {{{companion_show|}}} }}</nowiki> </pre><section end=infobox /> == Tingnan din == <includeonly>{{sandbox other|| <!-- Pakilagay ang mga kategorya sa ibaba ng linyang ito, at mga interwiki sa Wikidata --> }}</includeonly> 0xmt7mo0pckktsd522xcy4s6v3g6hev 0 340779 2237526 2026-10-27T06:50:47Z Ryomaandres 8044 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1381399926|Torino FC]]" 2237526 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="8" |Torino | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Torino_FC_Logo.svg|239x239px]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Buong pangalan | class="infobox-data" |Torino Football Club [[Società per azioni|S.p.A.]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Nicknames | class="infobox-data nickname" |''Il Toro'' (Ang Toro)<br />''I Granata'' (Mga Maroon) |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Founded | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * 3 December 1906<span class="noprint">&#x3B;&#x20;119 years ago</span><span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">3 December 1906</span>)</span>, as ''Foot-Ball Club Torino'' * 1&nbsp;September 2005<span class="noprint">&#x3B;&#x20;21 years ago</span><span style="display:none">&nbsp;(<span class="bday dtstart published updated">2005-09-01</span>)</span>, as ''Torino Football Club'' </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Estadyo | class="infobox-data label" |[[Stadio Olimpico Grande Torino]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Kapasidad | class="infobox-data" |27,958 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Nagmamay-ari | class="infobox-data" |[[Urbano Cairo|UT Communication]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Presidente | class="infobox-data agent" |[[Urbano Cairo]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Punong coach | class="infobox-data agent" |[[Ignazio Abate]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Liga | class="infobox-data" |[[Serie A]] |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |2025–26 | class="infobox-data" |Serie A, 12th of 20 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap; text-align:left" |Website | class="infobox-data" |<span class="official-website"><span class="url">[https://www.torinofc.it www.torinofc.it]</span></span> [[File:OOjs_UI_icon_edit-ltr-progressive.svg|link=https://www.wikidata.org/wiki/Q2768#P856|text-top|frameless|10x10px|Edit this at Wikidata]] |- class="infobox-hiddenrow" | colspan="2" class="infobox-full-data" | |- | colspan="2" style="padding: 0; background: #fff; color:#000; text-align: center; border: 1px solid #D3D3D3;" | {| role="presentation" style="width:100%; text-align:center;" | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #65001b;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_left_arm_torino2627h.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #65001b;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_body_torino2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #65001b;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_right_arm_torino2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_shorts_torino2627h.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #65001b;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_socks_torino2627al.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''Home colours'''</div> </div> | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_left_arm_torino2627a.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_body_torino2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_right_arm_torino2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #65001b;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_shorts_torino2627a.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_socks_torino2627al.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''Away colours'''</div> </div> | style="padding:0" |<div style="width: 100px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: relative; left: 0px; top: 0px; width: 100px; height: 135px; margin: 0 auto; padding: 0;"> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #191919;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_left_arm_torino2627t.png|link=|alt=|top|Team colours]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_left_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px; background-color: #191919;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_body_torino2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 31px; top: 0px; width: 38px; height: 59px;">[[File:Kit_body.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px; background-color: #191919;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_right_arm_torino2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 69px; top: 0px; width: 31px; height: 59px;">[[File:Kit_right_arm.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px; background-color: #191919;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_shorts_torino2627t.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 59px; width: 100px; height: 36px;">[[File:Kit_shorts.svg|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px; background-color: #191919;color:inherit;">[[Talaksan:Kit_socks_torino2627tl.png|link=|alt=|top]]</div> <div style="position: absolute; left: 0px; top: 95px; width: 100px; height: 40px;">[[File:Kit_socks_long.svg|link=|alt=|top]]</div> </div> <div style="padding-top: 0.6em; text-align: center;">'''Third colours'''</div> </div> |} |- style="display:none" | colspan="2" | |- | colspan="2" class="infobox-below noprint" |[[File:Soccerball_current_event.svg|link=|alt=|33x33px]] ''[[2026–27 Torino FC season|Current season]]'' |} [[File:Stadio_Olimpico_in_Turin,_2007,_Torino_v_Peñarol.jpg|right|thumb|300x300px| Estadyo ng Olympic Grande Torino]] [[File:Torino_through_the_ages_2025.jpg|thumb| Ang pag-unlad ng Torino sa estruktua ng liga ng futbol sa Italya simula noong unang season ng pinag-isang Serie A (1929–30)]] Ang '''Torino Football Club''' ({{IPA|it|toˈriːno|-|}}, Club ng Futbol ng Turin), na karaniwang tinutukoy bilang '''Toro''', ay isang propesyonal na club ng [[futbol]] na nakabase sa [[Turin]], [[Piamonte]], [[Italya]], na naglalaro sa [[Serie A]], ang nangungunang tier ng [[sistema ng ligang futbol ng Italya]]. Itinatag noong 1906 bilang ''Foot-Ball Club Torino'', sila ay kabilang sa kasaysayan sa pinakamatagumpay na mga club sa bansa na may pitong [[Talaan ng mga kampeon ng Italyanong futbol|titulo sa liga]], na marami sa mga ito ay nagmula sa panahon ng [[Grande Torino]] noong dekada '40. Ang kanilang pinakahuling titulo sa Serie A ay napanaluhan noong 1976. Limang beses nang nanalo ang Torino sa [[Coppa Italia]], at nanalo rin ng isang internasyonal na torneo na ngayon ay wala na—ang [[Mitropa Cup]] —noong 1991. Naglalaro ang Torino ng lahat ng laro sa bahay nito sa [[Stadio Olimpico Grande Torino]] (kilala rin bilang Stadio Comunale "Vittorio Pozzo" hanggang 2006). Ang tradisyonal na kulay ng club ay maroon, at ang simbolo nito ay isang maangas na toro, ang tradisyonal na simbolo ng lungsod ng Turin, kung saan nagmula ang palayaw ng club ''na Il Toro'' (Ang Toro). Ang Torino ay may lokal na [[Ribalan sa sports|ribalan]] laban sa [[Juventus FC|Juventus]] at ang dalawang koponan ay maglalaban sa [[Derby della Mole]]. == Kasaysayan == === Ang pundasyon at mga unang hakbang === Unang dumating ang football sa lungsod ng [[Turin]] sa pagtatapos ng ika-19 na siglo, ipinakilala ng mga industriyal na [[Mga Suwiso|Suwiso]] at [[Mga Ingles|Ingles]]. Pagsapit ng 1887, ''ang Football & Cricket Club''—ang pinakamatandang Italyanong club ng futbol—ay naitatag na sa kabesera ng [[Piamonte]], na sinundan noong 1889 ng ''Nobili Torino''. Noong 1891, nagsanib ang dalawang club upang bumuo ng [[Internazionale Torino]], at pagkatapos nito ay itinatag ang [[F.B.C. Torinese|Football Club Torinese]] noong 1894.<ref>{{Cite web |title=Layout 1 |url=http://www.comune.torino.it/archiviostorico/mostre/sport_2005/pdf/085-096.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190621/http://www.comune.torino.it/archiviostorico/mostre/sport_2005/pdf/085-096.pdf |archive-date=3 March 2016 |access-date=2017-05-06}}</ref><ref>{{Cite web |title=1906 - la nascita del Torino Football Club |url=http://faccedatoro.altervista.org/campionato-calcio/1906-fondazione-torino-football-club.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105084344/http://faccedatoro.altervista.org/campionato-calcio/1906-fondazione-torino-football-club.html |archive-date=5 November 2013 |access-date=2017-05-06 |publisher=Faccedatoro.altervista.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=::: Canottaggio Lombardia &#124; Canottaggio allo stato puro ::: |url=http://www.canottaggiolombardia.it/ust/storia/storia_02.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705045105/http://canottaggiolombardia.it/ust/storia/storia_02.php |archive-date=5 July 2013 |access-date=2013-05-20}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Official website}} {{In lang|it|en}} * [https://en.legaseriea.it/team/torino Torino FC] at [[Serie A]] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/50029 Torino FC] at UEFA * {{Commonscatinline}}  {{Torino FC}}{{Navboxes|list={{Torino FC squad}} {{Torino FC managers}} {{Torino FC seasons}} {{Torino FC matches}} {{Serie A}} {{Coppa Italia winners}} {{Serie B teamlist}}}} [[Kategorya:CS1 maint: archived copy as title]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] 6ubwizzw6p2m555js65dq4yep0j3mej 10 340780 2237528 2026-10-27T06:52:47Z Ryomaandres 8044 Bagong pahina: <includeonly>{{short description|{{#if:{{{American|}}}|Soccer|Football}} club|noreplace}}</includeonly>{{#invoke:Infobox|infoboxTemplate | title = {{If empty |{{{title|}}}|{{{clubname|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | bodyclass = vcard | child = {{{child|}}} | subbox = {{{embed|}}} | templatestyles = infobox/mobileviewfix.css | titleclass = fn org | labelstyle = white-space: nowrap; text-align:left | image = {{#invoke:InfoboxImage|Infobox... 2237528 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{short description|{{#if:{{{American|}}}|Soccer|Football}} club|noreplace}}</includeonly>{{#invoke:Infobox|infoboxTemplate | title = {{If empty |{{{title|}}}|{{{clubname|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | bodyclass = vcard | child = {{{child|}}} | subbox = {{{embed|}}} | templatestyles = infobox/mobileviewfix.css | titleclass = fn org | labelstyle = white-space: nowrap; text-align:left | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{upright|}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Buong pangalan | data1 = {{{fullname|}}} | label2 = Palayaw{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|plural=s}} | data2 = {{{nickname|}}} | class2 = nickname | label3 = Pinaikling pangalan | data3 = {{{short name|{{{shortname|}}}}}} | class3 = nickname | label4 = Itinatag | data4 = {{{founded|}}} | label5 = Binuwag | data5 = {{{dissolved|}}} | label6 = {{#if:{{{stadium|}}}|Stadium|Ground}} | data6 = {{#if:{{{stadium|}}}|{{{stadium|}}}|{{{ground|}}}}} | class6 = label | label7 = Kapasidad | data7 = {{{capacity|}}} | label8 = Coordinates | data8 = {{#if:{{{coordinates|}}}|<span style="white-space:nowrap">{{{coordinates}}}</span>}} | label9 = {{#if:{{{owntitle|}}}|{{{owntitle}}}|Owner{{pluralize from text|{{{owner|}}}|likely=(s)|plural=s}}}} | data9 = {{{owner|}}} | label10 = {{#if:{{{chrtitle|}}}|{{{chrtitle}}}|Chairman}} | data10 = {{{chairman|}}} | class10 = agent | label11 = Presidente | data11 = {{{president|}}} | label12 = {{#if:{{{mgrtitle|}}}|{{{mgrtitle}}}|Manager}} | data12 = {{{manager|}}} | class12 = agent | label13 = Coach | data13 = {{{coach|}}} | class13 = agent | label14 = Liga | data14 = {{{league|}}} | label15 = {{{season|}}} | data15 = {{{position|}}} | label16 = Website | data16 = {{{website|}}} | data17 = {{#if:{{{pattern_la1|}}}{{{pattern_b1|}}}{{{pattern_ra1|}}}{{{pattern_sh1|}}}{{{pattern_so1|}}}{{{leftarm1|}}}{{{body1|}}}{{{rightarm1|}}}{{{shorts1|}}}{{{socks1|}}} {{{pattern_la2|}}}{{{pattern_b2|}}}{{{pattern_ra2|}}}{{{pattern_sh2|}}}{{{pattern_so2|}}}{{{leftarm2|}}}{{{body2|}}}{{{rightarm2|}}}{{{shorts2|}}}{{{socks2|}}}{{{pattern_la3|}}}{{{pattern_b3|}}}{{{pattern_ra3|}}}{{{pattern_sh3|}}}{{{pattern_so3|}}}{{{leftarm3|}}}{{{body3|}}}{{{rightarm3|}}}{{{shorts3|}}}{{{socks3|}}} |<tr><td style="padding: 0; background: #fff; color:#000; text-align: center; border: 1px solid #D3D3D3;" colspan="2"> <table role="presentation" style="width:100%; text-align:center;"> <tr> {{#if:{{{pattern_la1|}}}{{{pattern_b1|}}}{{{pattern_ra1|}}}{{{pattern_sh1|}}}{{{pattern_so1|}}}{{{leftarm1|}}}{{{body1|}}}{{{rightarm1|}}}{{{shorts1|}}}{{{socks1|}}}| <td style="padding:0">{{Football kit | alt = {{{kit_alt1|}}} | pattern_la = {{{pattern_la1|}}} | pattern_b = {{{pattern_b1|_unknown}}} | pattern_ra = {{{pattern_ra1|}}} | pattern_sh = {{{pattern_sh1|}}} | pattern_so = {{{pattern_so1|}}} | leftarm = {{{leftarm1|}}} | body = {{{body1|}}} | rightarm = {{{rightarm1|}}} | shorts = {{{shorts1|}}} | socks = {{{socks1|}}} | title = {{#ifeq:{{{pattern_name1|Home}}}|Home|[[Kit (association football)|Home {{#if:{{{American|}}}|colors|colours}}]]|{{{pattern_name1|Home}}} [[Kit (association football)|{{#if:{{{American|}}}|colors|colours}}]]}} }}</td> }}{{#if:{{{pattern_la2|}}}{{{pattern_b2|}}}{{{pattern_ra2|}}}{{{pattern_sh2|}}}{{{pattern_so2|}}}{{{leftarm2|}}}{{{body2|}}}{{{rightarm2|}}}{{{shorts2|}}}{{{socks2|}}}| <td style="padding:0">{{Football kit | alt = {{{kit_alt2|}}} | pattern_la = {{{pattern_la2|}}} | pattern_b = {{{pattern_b2|_unknown}}} | pattern_ra = {{{pattern_ra2|}}} | pattern_sh = {{{pattern_sh2|}}} | pattern_so = {{{pattern_so2|}}} | leftarm = {{{leftarm2|}}} | body = {{{body2|}}} | rightarm = {{{rightarm2|}}} | shorts = {{{shorts2|}}} | socks = {{{socks2|}}} | title = {{#ifeq:{{{pattern_name2|Away}}}|Away|[[Away colours|Away {{#if:{{{American|}}}|colors|colours}}]]|{{{pattern_name2|Away}}} {{#if:{{{American|}}}|colors|colours}}}} }}</td> }}{{#if:{{{pattern_la3|}}}{{{pattern_b3|}}}{{{pattern_ra3|}}}{{{pattern_sh3|}}}{{{pattern_so3|}}}{{{leftarm3|}}}{{{body3|}}}{{{rightarm3|}}}{{{shorts3|}}}{{{socks3|}}}| <td style="padding:0">{{Football kit | alt = {{{kit_alt3|}}} | pattern_la = {{{pattern_la3|}}} | pattern_b = {{{pattern_b3|_unknown}}} | pattern_ra = {{{pattern_ra3|}}} | pattern_sh = {{{pattern_sh3|}}} | pattern_so = {{{pattern_so3|}}} | leftarm = {{{leftarm3|}}} | body = {{{body3|}}} | rightarm = {{{rightarm3|}}} | shorts = {{{shorts3|}}} | socks = {{{socks3|}}} | title = {{#ifeq:{{{pattern_name3|Third}}}|Third|[[Third jersey|Third {{#if:{{{American|}}}|colors|colours}}]]|{{{pattern_name3|Third}}} {{#if:{{{American|}}}|colors|colours}}}} }}</td> }}</tr> </table></td></tr>}} | belowclass = noprint | below = {{#if:{{{current|}}}|[[File:Soccerball current event.svg|33px|link=|alt=]] ''[[{{{current}}}|Current season]]''}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox football club with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox football club]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | American | body1 | body2 | body3 | capacity | caption | chairman | chrtitle | clubname | coach | coordinates | current | dissolved | founded | fullname | ground | image | image_size | kit_alt1 | kit_alt2 | kit_alt3 | league | leftarm1 | leftarm2 | leftarm3 | manager | mgrtitle | nickname | owner | owntitle | pattern_b1 | pattern_b2 | pattern_b3 | pattern_la1 | pattern_la2 | pattern_la3 | pattern_name1 | pattern_name2 | pattern_name3 | pattern_ra1 | pattern_ra2 | pattern_ra3 | pattern_sh1 | pattern_sh2 | pattern_sh3 | pattern_so1 | pattern_so2 | pattern_so3 | position | president | rightarm1 | rightarm2 | rightarm3 | season | shortname | short name | shorts1 | shorts2 | shorts3 | socks1 | socks2 | socks3 | stadium | title | upright | website }}{{#if:{{{American|}}}|[[Category:football team templates which use American parameter]] }}{{#if:{{{short name|}}}|[[Category:football team templates which use short name parameter]] }}<noinclude> {{documentation}} <!-- please place categories on the documentation page; language links go to Wikidata, thank you! --> </noinclude> ho1rrt93z5r3dgpie2mu9lbhtademas 2237529 2237528 2026-10-27T06:54:10Z Ryomaandres 8044 2237529 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{short description|{{#if:{{{American|}}}|Soccer|Football}} club|noreplace}}</includeonly>{{#invoke:Infobox|infoboxTemplate | title = {{If empty |{{{title|}}}|{{{clubname|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | bodyclass = vcard | child = {{{child|}}} | subbox = {{{embed|}}} | templatestyles = infobox/mobileviewfix.css | titleclass = fn org | labelstyle = white-space: nowrap; text-align:left | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{upright|}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Buong pangalan | data1 = {{{fullname|}}} | label2 = Palayaw{{pluralize from text|{{{nickname|}}}|plural=}} | data2 = {{{nickname|}}} | class2 = nickname | label3 = Pinaikling pangalan | data3 = {{{short name|{{{shortname|}}}}}} | class3 = nickname | label4 = Itinatag | data4 = {{{founded|}}} | label5 = Binuwag | data5 = {{{dissolved|}}} | label6 = {{#if:{{{stadium|}}}|Stadium|Ground}} | data6 = {{#if:{{{stadium|}}}|{{{stadium|}}}|{{{ground|}}}}} | class6 = label | label7 = Kapasidad | data7 = {{{capacity|}}} | label8 = Coordinates | data8 = {{#if:{{{coordinates|}}}|<span style="white-space:nowrap">{{{coordinates}}}</span>}} | label9 = {{#if:{{{owntitle|}}}|{{{owntitle}}}|Owner{{pluralize from text|{{{owner|}}}|likely=(s)|plural=s}}}} | data9 = {{{owner|}}} | label10 = {{#if:{{{chrtitle|}}}|{{{chrtitle}}}|Chairman}} | data10 = {{{chairman|}}} | class10 = agent | label11 = Presidente | data11 = {{{president|}}} | label12 = {{#if:{{{mgrtitle|}}}|{{{mgrtitle}}}|Manager}} | data12 = {{{manager|}}} | class12 = agent | label13 = Punong coach | data13 = {{{coach|}}} | class13 = agent | label14 = Liga | data14 = {{{league|}}} | label15 = {{{season|}}} | data15 = {{{position|}}} | label16 = Website | data16 = {{{website|}}} | data17 = {{#if:{{{pattern_la1|}}}{{{pattern_b1|}}}{{{pattern_ra1|}}}{{{pattern_sh1|}}}{{{pattern_so1|}}}{{{leftarm1|}}}{{{body1|}}}{{{rightarm1|}}}{{{shorts1|}}}{{{socks1|}}} {{{pattern_la2|}}}{{{pattern_b2|}}}{{{pattern_ra2|}}}{{{pattern_sh2|}}}{{{pattern_so2|}}}{{{leftarm2|}}}{{{body2|}}}{{{rightarm2|}}}{{{shorts2|}}}{{{socks2|}}}{{{pattern_la3|}}}{{{pattern_b3|}}}{{{pattern_ra3|}}}{{{pattern_sh3|}}}{{{pattern_so3|}}}{{{leftarm3|}}}{{{body3|}}}{{{rightarm3|}}}{{{shorts3|}}}{{{socks3|}}} |<tr><td style="padding: 0; background: #fff; color:#000; text-align: center; border: 1px solid #D3D3D3;" colspan="2"> <table role="presentation" style="width:100%; text-align:center;"> <tr> {{#if:{{{pattern_la1|}}}{{{pattern_b1|}}}{{{pattern_ra1|}}}{{{pattern_sh1|}}}{{{pattern_so1|}}}{{{leftarm1|}}}{{{body1|}}}{{{rightarm1|}}}{{{shorts1|}}}{{{socks1|}}}| <td style="padding:0">{{Football kit | alt = {{{kit_alt1|}}} | pattern_la = {{{pattern_la1|}}} | pattern_b = {{{pattern_b1|_unknown}}} | pattern_ra = {{{pattern_ra1|}}} | pattern_sh = {{{pattern_sh1|}}} | pattern_so = {{{pattern_so1|}}} | leftarm = {{{leftarm1|}}} | body = {{{body1|}}} | rightarm = {{{rightarm1|}}} | shorts = {{{shorts1|}}} | socks = {{{socks1|}}} | title = {{#ifeq:{{{pattern_name1|Home}}}|Home|[[Kit (association football)|Home {{#if:{{{American|}}}|colors|colours}}]]|{{{pattern_name1|Home}}} [[Kit (association football)|{{#if:{{{American|}}}|colors|colours}}]]}} }}</td> }}{{#if:{{{pattern_la2|}}}{{{pattern_b2|}}}{{{pattern_ra2|}}}{{{pattern_sh2|}}}{{{pattern_so2|}}}{{{leftarm2|}}}{{{body2|}}}{{{rightarm2|}}}{{{shorts2|}}}{{{socks2|}}}| <td style="padding:0">{{Football kit | alt = {{{kit_alt2|}}} | pattern_la = {{{pattern_la2|}}} | pattern_b = {{{pattern_b2|_unknown}}} | pattern_ra = {{{pattern_ra2|}}} | pattern_sh = {{{pattern_sh2|}}} | pattern_so = {{{pattern_so2|}}} | leftarm = {{{leftarm2|}}} | body = {{{body2|}}} | rightarm = {{{rightarm2|}}} | shorts = {{{shorts2|}}} | socks = {{{socks2|}}} | title = {{#ifeq:{{{pattern_name2|Away}}}|Away|[[Away colours|Away {{#if:{{{American|}}}|colors|colours}}]]|{{{pattern_name2|Away}}} {{#if:{{{American|}}}|colors|colours}}}} }}</td> }}{{#if:{{{pattern_la3|}}}{{{pattern_b3|}}}{{{pattern_ra3|}}}{{{pattern_sh3|}}}{{{pattern_so3|}}}{{{leftarm3|}}}{{{body3|}}}{{{rightarm3|}}}{{{shorts3|}}}{{{socks3|}}}| <td style="padding:0">{{Football kit | alt = {{{kit_alt3|}}} | pattern_la = {{{pattern_la3|}}} | pattern_b = {{{pattern_b3|_unknown}}} | pattern_ra = {{{pattern_ra3|}}} | pattern_sh = {{{pattern_sh3|}}} | pattern_so = {{{pattern_so3|}}} | leftarm = {{{leftarm3|}}} | body = {{{body3|}}} | rightarm = {{{rightarm3|}}} | shorts = {{{shorts3|}}} | socks = {{{socks3|}}} | title = {{#ifeq:{{{pattern_name3|Third}}}|Third|[[Third jersey|Third {{#if:{{{American|}}}|colors|colours}}]]|{{{pattern_name3|Third}}} {{#if:{{{American|}}}|colors|colours}}}} }}</td> }}</tr> </table></td></tr>}} | belowclass = noprint | below = {{#if:{{{current|}}}|[[File:Soccerball current event.svg|33px|link=|alt=]] ''[[{{{current}}}|Current season]]''}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox football club with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox football club]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| alt | American | body1 | body2 | body3 | capacity | caption | chairman | chrtitle | clubname | coach | coordinates | current | dissolved | founded | fullname | ground | image | image_size | kit_alt1 | kit_alt2 | kit_alt3 | league | leftarm1 | leftarm2 | leftarm3 | manager | mgrtitle | nickname | owner | owntitle | pattern_b1 | pattern_b2 | pattern_b3 | pattern_la1 | pattern_la2 | pattern_la3 | pattern_name1 | pattern_name2 | pattern_name3 | pattern_ra1 | pattern_ra2 | pattern_ra3 | pattern_sh1 | pattern_sh2 | pattern_sh3 | pattern_so1 | pattern_so2 | pattern_so3 | position | president | rightarm1 | rightarm2 | rightarm3 | season | shortname | short name | shorts1 | shorts2 | shorts3 | socks1 | socks2 | socks3 | stadium | title | upright | website }}{{#if:{{{American|}}}|[[Category:football team templates which use American parameter]] }}{{#if:{{{short name|}}}|[[Category:football team templates which use short name parameter]] }}<noinclude> {{documentation}} <!-- please place categories on the documentation page; language links go to Wikidata, thank you! --> </noinclude> hqv298uej0wkw1566veo13xl0erd00x 0 340781 2237574 2026-10-27T11:53:07Z Flynniepedia 160192 Bagong pahina: {{Citations missing}} {{Stub}} Sa [[Mitolohiyang Nordiko]], Si Loki ay kinala bilang diyos ng aligutgot at apoy. Siya ay na kapatid sa dugo ni Odin, at ang ama ng maraming nilalang.<ref>{{Cite book |last=Guerbere |first=H.A |title=Norse Myths & Legends |publisher=Page Publications |year=2026 |isbn=979-8-89831-304-3 |pages=241}}</ref> Siya ay ang may hawak na titulo bilang "prinsipe ng pagsisinungaling". == Mga Relasyon == === [[Odin]] === Si Loki at Odin ay hindi kapati... 2237574 wikitext text/x-wiki {{Citations missing}} {{Stub}} Sa [[Mitolohiyang Nordiko]], Si Loki ay kinala bilang diyos ng aligutgot at apoy. Siya ay na kapatid sa dugo ni Odin, at ang ama ng maraming nilalang.<ref>{{Cite book |last=Guerbere |first=H.A |title=Norse Myths & Legends |publisher=Page Publications |year=2026 |isbn=979-8-89831-304-3 |pages=241}}</ref> Siya ay ang may hawak na titulo bilang "prinsipe ng pagsisinungaling". == Mga Relasyon == === [[Odin]] === Si Loki at Odin ay hindi kapatid na biyolohikal, kaso silang dalawa ay kapatid ng dugo. {{Pagbanggit|text=Odin! Naalala mo noon,<br/>Ang dating panahon<br/>Nung dugo'y natin hinalo?<br/>Nung alak ay ininom<br/>Ikaw ay nagtangi<br/>Hanggang parehas ito atin?|title=Lokasenna|source=stanza 9 (Translasyon)|multiline=|character=Loki}} === Glut === Si Glut ay ang pangunahing kinasal ni Loki. Siya ay nagpaanak sa dalawang bata, si Eisa at si Einmyria. === Angur-boda === Si Angurboda ay isang higanteng kinasal din ni Loki. Siya ay nagpaanak sa tatlong bata; si Hel, Iormungandr, at si Fenrir. === Sigyn === Si Sigyn ay ang pangatlong kasal ni Loki. Siya ay nagpaanak sa dalawang bata, si Narve at Vali. k3tmcwu4neb2hwlf1iqs8tm2owsw858